Buitengebied, Schaangedennen - Bijlagen bij de toelichting 1
Tekst van het document
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[18]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
3 behandelt vervolgens de in het gebied aanwezige aardkundige waarden. Per discipline wordt het beleidskader geschetst, een analyse van de bekende (en verwachte) waarden gepresenteerd en elk hoofdstuk wordt afgesloten met een advies. Voor de archeologische paragrafen volgt in een apart hoofdstuk (Hoofdstuk 7) een gespecificeerde archeologische verwac hting en advies, dit om onnodig veel herhaling van tekst te voorkomen. In het afsluitend hoofdstuk (Hoofdstuk 8) wordt een integraal advies gegeven dat zich richt op de integrale ensembles en structuren en bouwstenen .
1.5 Bronnen en methode cultuurhistorische waarden De provinciale verordening en het bestemmingsplan geven in hoofdlijnen en soms specifiek aan hoe met cultuurhistorische waarden dient te worden omgegaan. De gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart geeft hier verder invulling aan: om welke el ementen gaat het? Om de cultuurhistorische waarden binnen het onderzoeksgebied in beeld te krijgen worden deze kaarten benut en aangevuld op het schaalniveau van het onderzoeksgebied. Hierbij gebruiken we een opdeling in drie disciplines: historische bouwkunst, historisch cultuurlandschap en landschapselementen. Om grip te krijgen op de waarde van het landschap wordt een waardering uitgesproken op landschapstype niveau. Omdat de cultuurhistorische waarde in belangrijke mate bepaald wordt door de samenhang van elementen, wordt het niet zinvol geacht een waardering op elementniveau toe te passen.
1.5.1
Cultuurlandschappen
De gemeenten Tynaarlo, Aa en Hunze en Borger-Odoorn beschikken over een cultuurhistorische waardenkaart. Op deze kaarten is een typering van cult uurlandschappen opgenomen. Deze indeling en de daarbij gehanteerde methode is overgenomen in onderhavige studie en waar nodig geactualiseerd en verfijnd. Volgens deze methode wordt het landschap in hoofdtypen ingedeeld op basis ruimtelijke kenmerken en grondgebruik weergegeven op 19e-eeuws kaartmateriaal. Om de historische en huidige ruimtelijke variatie te kunnen vangen is een onderverdeling in subtypen gemaakt op basis van een aantal criteria: 1. verschil in vorm, regelmaat en positionering; 2. verschil in historisch en hedendaags grondgebruik; 3. verschil in genese; 4. verschil in natte/droge omgeving; 5. verschil in openheid/geslotenheid voor wat betreft opgaand groen. Een meer uitgebreide beschrijving van de gehanteerde methode van de landschapstyp ering is beschreven in RAAP-rapport 3000 (Keunen, 2015). Evenals de inventarisatie is ook de waardering van de cultuurlandschappen gebaseerd op dezelfde methode als toegepast bij de cultuurhistorische waardenkaart van Aa en Hunze, Borger-Odoorn en Tynaarlo. De waardering van het historisch cultuurlandschap heeft plaatsgevonden door elk gekarteerd deelgebied op drie criteria te beoordelen: 1. de gaafheid van de huidige topografie ten opzichte van de situatie omstreeks 1850 c.q.
de situatie ten tijde van de aanleg, d.w.z. type grondgebruik, verkaveling, percelering etc.; 2. de gaafheid van de huidige verticale dimensie in het landschap (fysiognomie) ten opzichte van de situatie omstreeks 1850 c.q. de situatie ten tijde van de aanleg, d.w.z. de openheid of ge slotenheid van het landschap (aan- of afwezigheid van opgaand groen), de aanwezigheid van bebouwing, etc.; 3. de RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[19]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
aanwezigheid van bijzondere kenmerken, waardoor het gebied een hogere waardering moet krijgen dan het op basis van andere twee criteria krijgt, zoals bijvoorbeeld een hoge ouderdom. Op elk criterium is een score van 0 tot 5 genoteerd. Voor de eerste twee criteria is dat op basis van een strakke definitie gebeurd, voor de laatste op basis van expert judgement. Voor het derde criterium hebben we geen exacte omschrijving gegeven wat er onder welke score verstaan wordt, omdat dit per deelgebied kan verschillen en het afhangt van de bijzonderheid die in dat specifieke deelgebied aan de orde is. De Waarderingskaart (inzet 2b op kaartbijlage 2) geeft pe r gebied de gemiddelde waarde aan.
1.5.2
Landschapselementen
In thematische GIS-lagen, en naar categorie onderverdeeld op de kaart, is een groot aantal landschapselementen opgenomen. Voor elk landschapselement is in de achterliggende tabel de specifieke bron opgenomen. De geïnventariseerde elementen zijn weergegeven op de Inventarisatiekaart (kaartbijlage 3). Per categorie zijn de volgende bronnen geraadpleegd: categorie
type
bronnen
infrastructuur
bestaande en verdwenen wegen uit 1832 en 1950 en wegen uit de ruilverkavelingsperiode
kadastrale minuutplannen 1832, topografische kaarten ca. 1950, landschapsplannen ruilverkavelingen
waterstaat
bestaande en verdwenen waterlopen en kanalen, locaties van bruggen, gemalen en poldermolens
kadastrale minuutplannen 1832, topografische kaarten ca. 1950
verkaveling
nog aanwezige kavelgrenzen uit 1832
vergelijk van kadastrale minuutplannen 1832 en de huidige topografie/luchtfoto
nederzettingen 1832, 1955
nederzettingslocaties uit 1832 en 1955 als punt-locatie
kadastrale minuutplannen 1832, diverse topografische kaarten, BAG-gegevens
nederzettingen
belangrijke nederzettingslocaties van na 1832
diverse topografische kaarten
opgaand groen
historisch opgaand groen(structuren) passen in het beeld van 1950
topografische kaarten ca. 1950, recente luchtfoto, Google Street View, landschapsplannen ruilverkavelingen
reliëf
wallen en karrensporen
Actueel Hoogtebestand 2 en 3
Tabel 2. Belangrijkste bronnen van de geïnventariseerde landschapselementen per categ orie
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[20]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
2 Landschaps- en bewoningsgeschiedenis Figuur 2. Vorige pagina: Maaiveldhoogte in meters t.o.v. NAP op basis van het AHN3.
2.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de aardkundige, prehistorisch en histori sche ontwikkeling van het onderzoeksgebied en de omgeving. De grote lijnen in het landschap werden gevormd in de twee laatste ijstijden en het Holoceen. Daarna is de mens het gebied steeds meer gaan beïnvloeden door het kappen van bos, aanleggen van akkers , het graven van watergangen, opbrengen van plaggen, afgraven van veen en de beweiding en ontginning van de woeste gronden.
2.2 Het aardkundig landschap 2.2.1
Kader
De laatste drie ijstijden met interglacialen hebben de hoofdstruc tuur van het landschap gevormd. In deze ijstijden breidde Scandinavisch landijs zich verschillende malen uit over grote delen van Nederland en stuwde grond op, legde keileemlagen neer en sleet dalen uit. Vóór de aanvang van deze ijstijden werd de ondergrond van Noord-Nederland gevormd door sedimenten van het Eridanosriviersysteem (Formatie van Peize) en sedimenten aangevoerd uit het oosten door de Wezer en de oer Elbe (Formatie van Appelscha).
Figuur 3. Geologische formaties per geologische periode.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[22]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
2.2.2
Elsterien
In de eerste van de drie ijstijden, het Elsterien (463.000 -416.000 v.Chr.) breidde het landijs zich uit tot zuidwest-Drenthe. Afzettingen uit deze periode vinden we terug in zeer diepe tunneldalen in het NoordNederland. Deze dalen ontstonden doordat smeltwater, dat zich onder de ijskap bevond, zich met geweld een weg baande onder de rand van het ijs door. De tunneldalen zijn 85 tot 550 meter diep. Eén van deze tunneldalen bevindt zich bij Breeland, waar deze een diepte heeft van ca. 300 meter –mv. Later werden ze opgevuld met lagen wit zand en potklei die door smeltwater werden afgezet (Formatie van Peelo).
2.2.3
Holsteinien
Op het Elsterien volgde het interglaciaal Holsteinien (416.000 -322.000 v.Chr.). Vrijwel alle afzettingen uit deze warmere periode zijn later geërodeerd. In Noord-Nederland is bij Noord-Burgum potklei uit deze periode aangetroffen en bij Roden is mogelijk een veenlaag uit deze periode aangetroffen. In het onderzoeksgebied zijn afzettingen uit deze periode niet aangetroffen.
2.2.4
Saalien
In de tweede ijstijd, genaamd het Saalien (322.000-126.000 v.Chr.), werd een groot deel van Nederland in vier fases bedekt met landijs. Tijdens de eerste fase (Rehburg -fase) breidde het landijs zich niet verder dan oost-Groningen (figuur 4). In deze periode werden door wind en water een pakket van matig fijn tot matig grof zand afgezet in de westelijk helft van Drenthe en grote delen van Friesland (Formatie van Drachten). Tijdens de tweede fase breidde het ijs zich uit tot de lijn Texel-Coevorden. Uit deze periode dateren de vroegste keileemafzettingen, die in de zool van de ijskap waren meegevoerd uit Scandinavië. Het keileem bestaat uit een mengsel van keien, grond, zand, leem en klei (Formatie van Drenthe). De stroomrichting van het ijs zien we terug in de noordoost - zuidwest georiënteerde grondmoreneruggen in delen van Friesland en westelijk Drenthe. Aan de randen van het landijs werden stuwwallen gevormd, waaronder de stuwwallen van Texel, Wieringen, Gaasterland en de Havelterberg. Tijdens de derde fase breidde het landijs zich uit tot midden -Nederland. De eerder stuwwallen werden overreden. Ook in deze fase werd een laag keileem afgezet. De noordoost-zuidwest georiënteerde grondmoreneruggen werden verder gevormd. De vierde fase heeft in grote mate het Hunzedal en de Hondsrug gevormd.
In deze fase was de ijsuitbreiding uit de vorige fase gestagneerd en lag er over Noord -Nederland een zogenaamd doodijsveld. Door een breuk in het Wesermeer in het noordelijke Münsterbekken kwam er een ijsstroom in zuidoostelijke richting op gang. Door drukverschil en de schurende werking van ijs en water werden nieuwe ruggen en dalen gevormd. Waar de druk hoog was werd materiaal opzij ge stuwd. De Hondsrug en de Rolderrug zijn onder deze ijsdruk gevormd. Aan het eind van het Saalien smolt het landijs in relatief korte tijd. Snelstromend smeltwater sleet de dalen tussen deze ruggen verder uit. Aan de randen van de ijsbedekking verzamelde het water zich in grote smeltwatermeren. In de eerste periode ontstonden deze vooral ten zuiden en zuidwesten van Drenthe. Later werd het smeltwater uit Oost-Groningen en het Münsterbekken naar het noorden afgevoerd via het Hunzedal. De rivier sneed zich daarbij diep in de onderliggende sedimenten. Door vrijkomend smeltwater werden ook elders op het plateau dalen uitgeschuurd, die later bij het afsmelten van het landijs weer ten dele werden opgevuld met fluvioglaciale afzettingen bestaande uit fijne tot vaak grove zanden met veel grind en stenen. Na het verdwijnen van het landijs bleef een
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[23]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
reliëfrijk landschap achter, waarvan de hoofdstructuur nu nog duidelijk herkenbaar is aan de lage keileemruggen en -plateaus met daartussen de stroomdalen.
Figuur 4. Fases in ijsbedekking en afsmelten tijdens het Saalien. Bron: Spek, et. al, 2015.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[24]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[25]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 5. Vorige pagina: Top van de belangrijkste formaties t.o.v. NAP binnen het onderzoeksgebied. (bron: Dinoloket)
2.2.5
Eemien
Het Saalien eindigde met een relatief korte warmere periode, het Eemien (126.000 -114.000 v.Chr.). In het begin van deze periode begonnen naaldbomen en berken te groeien. Toen de temperatuur verder steeg ontstond een gemengd eikenbos met eiken, lindes, iepen en esdoorns. Door de vegetatie nam de erosie af. Door de stijgende zeespiegel en stagnerende regenwaterafvoer trad in de dalen veenvorming op. Het Hunzedal kwam in open verbinding met de zee te staan , die tot het huidige Gasselternijveen mariene afzettingen achterliet (matig fijne zanden en schelphoudende kleien). In het noorden bij Tusschenwater treffen we onder 15 meter (sneeuw)smeltwaterafzettingen, afzettingen van de Eem Formatie aan die plaatselijk een dikte hebben van ca. 20 meter. Zuidelijker bij De Hilte zijn deze afzettingen nog 10 meter dik. Zuidelijker van Gieten en Gieterveen komen ze niet meer voor.
Figuur 6. Afzettingen uit het Eemien (lichtgroen) hebben ter hoogte van Tusschenwater een dikte van ca. 30 meter . Bron: Verticale Doorsnede BRO DGM v2.2, DINO-loket.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[26]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
2.2.6
Weichselien
Het relatief korte Eemien wordt opgevolgd door de laatste ijstijd, het Weichselien (114.000 -9.700 v. Chr.). In deze periode bereikte het landijs Nederland niet, maar heerste er wel een kou d periglaciaal klimaat. De zeespiegel daalde in deze periode 30 tot 40 meter –NAP. In het Midden-Weichselien werd het Hunzedal gevuld met zandige sedimenten die kenmerkend zijn voor vlechtende rivieren. De ondergrond was tot tientallen meters diep bevroren. Vegetatie kwam in dit barre klimaat nauwelijks voor en poolwinden hadden vrij spel op kale keileem- of morene landschap. Over grote delen werd een laag dekzand afgezet (Formatie van Boxtel). De windrichting was in deze periode overwegend zuidwestelijk. De hoogteverschillen in het landschap speelden een belangrijke rol in de dikten van de afzettingen: in de luwten van de lagere delen werd meer dekzand afgezet: dekzandruggen, -welvingen en landduinen). Depressies van ca. 10 meter diep, zoals ten zuiden van Zuidlaarderveen en bij Eexterveen verdwenen onder een deken van licht welvende dekzanden. Binnen deze formatie wordt onderscheid gemaakt tussen Jong Dekzand I (Pleniglaciaal -Vroege Dryas) en Jong Dekzand II (Late Dryas). Deze laten zich vaak onderscheiden door een oude vegetatiehorizont of veenlaag die zich vormde in het Bølling- en Allerød-interstadiaal (Laag van Usselo).
In warmere perioden van het Weichselien kon de bovengrond ’s zomers ontdooien, waarbij smeltwater smalle relatief diepe erosiegeulen insleet (R42, beekdalbodem) en bredere, minder diepe dalen: dalvormige laagten (R23) en beekoverstromingsvlakte (M44) genoemd. Pingoruïnes, uitblazingslaagten en duinen In de laatste en zeer koude periode van het Weichselien (vanaf 11.000 v.Chr.) was de onde rgrond diep bevroren tot soms 50 meter –mv. Door de bevroren bodem (permafrost) ontstond er grote druk op het diepere grondwater. Via scheuren in de permafrost kon dit water soms naar boven ontsnappen, waar het bevroor in de permafrost. Door de aanvoer van opwellend grondwater groeide de ijslens aan en verhief zich samen met de grond erboven, boven het maaiveld. Op deze manier ontstond een pingo. Door het openbreken van de grondbedekking werd het ijs blootgesteld aan zonlicht, waardoor deze langzaam smolt. De grondbedekking erodeerde en kwam als een ringvormige wal rondom de afsmeltende ijslens te liggen. In warmere perioden binnen het Weichselien, zoals het Bølling interstadiaal, smolt de ijslens volledig en bleef een diepe depressie over die zich langzaam vulde met water en veen. Deze depressies zijn als pingoruïne weergegeven op de geomorfologische kaart (N21). Tegen het einde van het Weichselien werd het warmer, natter en minder winderig.
De beken stroomden rustiger en grote delen van de beddingen kwamen droog te liggen. Het zand dat aan de oppervlakte lag, kon net als het dekzand door de wind worden opgenomen en verplaatst. Vlak naast de bedding was de begroeiing door het warmere klimaat al flink toegenomen. Het zand uit de bedding kon daardoor niet ver komen en werd direct naast de rivierbedding door de begroeiing vastgehouden. Zo ontstonden landduinen en rivierduinen, in beekdalen ook wel beekduinen genoemd (L54).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[27]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 7. Ten zuidoosten van het Odoornerzand ligt een pingoruïn e die nu vooral herkenbaar is aan vegetatie die past bij vochtiger omstandigheden. Het betreft volgens www.pingoruines.nl de waarschijnlijke pingoruïne 3097.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[28]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 8. Vorige pagina: Geomorfologische kaart Hondsrug 1:25.000; gebied ten oosten van Hondsrug 1:50.000.
2.2.7
Holoceen
Omstreeks 7.900 v. Chr., bij het begin van het Holoceen, werd het klimaat warmer en vooral ook vochtiger. Op de hogere delen ontstonden bossen en vond met name in het Boreaal (8700 -7300 v. Chr.) bodemvorming plaats. In veel dekzandgronden ontstond een humuspodzolprofiel. Benedenloop van de Hunze Omstreeks 9.700 v. Chr., bij het begin van het Holoceen, werd het klimaat warmer en vooral ook vochtiger. Al in het Allerød net voor de aanvang van h et Holoceen vond veengroei plaats in de diepste delen van dalen en geïsoleerde laagten. 1 Door het afsmelten van landijs en de stijging van de zeespiegel verplaatste de monding van de Hunze zich langzaam naar het zuiden tot aan het huidige Eemskanaal bij Groningen. Met de zeespiegel steeg ook de grondwaterspiegel mee. Een deel van het regenwater dat op het Drents Plateau viel verzamelde zich in laagten op de Hondsrug (Odoornerveen) en stroomde via het Voorste Diep naar het Hunzedal. Een ander deel zakt in de grond en verplaatste zich ondergronds naar het lagergelegen Hunzedal en kwam hier weer aan de oppervlakte. In deze permanent natte omstandigheden konden plantenresten niet goed verteren en hoopten zich in de loop der tijd op tot dikke veenpakketten. Door zijn lange weg door de ondergrond bevatte dit kwelwater veel ijzer, kalk en andere voedingstoffen.
Op plaatsen die werden gevoed door dit voedselrijke kwel of overstromingswater van de Hunze groeide aanvankelijk mesotroof veen: rietveen, broekveen en zeggeveen. Later werden deze rijkere gronden omgezet in hooilanden die rijk waren aan dotterbloemen. We herkennen deze plaatsen nog aan de (historische) veldnamen waarin ‘broek’ voorkomt, zoals Assenbroek, Weerbroek, Koebroeken, Zuidbroek, Broekmaat, Paardebroeken, etc. Ten noorden van De Hilte moet de Hunzeloop vanaf de laatste ijstijd ongeveer dezelfde loop hebben behouden (Elerie, 2003). Zuidelijk van de samenvloeiing met het Voorste Diep heeft de loop zich waarschijnlijk meermaals verplaatst. In het uiterste noorden bij De Groeve dateert de loop vermoedelijk uit de late middeleeuwen. Over zijn gehele lengte kenmerkt de rivier zich door de vele meanders, waarvan een deel in de 19 e eeuw al was afgesneden ten behoeve van de scheepvaart. Ten noorden van de Duunse Landen heeft de rivier bij het uitbochten afzettingen achtergelaten in de binnenbocht, waardoor kleine kronkelwaarden zijn ontstaan (zie verderop figuur 46). Als een meander werd afgesneden doordat de rivier zich verplaatste of door mensen werd verlegd, trad veenvorming op en verlande na verloop van tijd. Deze afgesneden meanders zijn nog goed herkenbaar in het landscha p aan de gebogen perceelgrenzen op de plaats van de oude meander.
Ter hoogte van Buinen waar de Hunze ook wel Achterste Diep wordt genoemd, liggen verschillende met veen opgevulde dalen in de pleistocene ondergrond. De 19 e -eeuwse Hunzeloop volgt hier niet altijd de meest diepe delen van de pleistocene ondergrond. Mogelijk heeft de loop zich aangepast aan het afwijkende reliëf van het hoogveen waar de Hunze laagte mee gevuld raakte.
1
Door een gestaag stijgende grondwaterspiegel gedurende het Holoceen kon de veenvormig zich verder ontwikkelen. Met behulp van 14C-datering is de vernattingscurve van de Hunze ter hoogte van Middelbert (13 kilometer ten noorden van het onderzoeksgebied) gereconstrueerd. In een pingoruïne werd op 5,3 tot 4,5 meter –NAP veen aangetroffen met een laat -glaciale datering; te weten het Allerød. Op ca. 3,5 meter –NAP dateerde het veen uit het midden mesolithicum (6750 BC) en op ca. 2,5 meter –NAP uit het laat-mesolithicum (4800 BC), 2019, RAAP-rapport 3623.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[30]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 9. Vorige pagina: Bodemkaart 50:000.
Hoogveenlandschap Oostermoer Voor aanvang van de turfgraverijen die in de 13 e eeuw startten, strekte zich ten oosten van de Hunze een haast onmetelijk hoogveen uit. Op basis van historische kaartmateriaal en bodemkundige informatie is een indruk te krijgen van de omvang van de hoogvenen in het Oostermoer, zoals deze door de eerste turfstekers werd aangetroffen. Restanten van het voormalige veenpakket zijn vaak nog herkenbaar aan bodems met moerpodzolen (vWp, zWp) (Spek 2004, p:220). Doordat in 1665 de dikte van het hoogveen bij Gasselte is gemeten hebben we ook een indruk van de veendikte vóór de grote turfafg ravingen. De totale dikte van het veenpakket varieerde tussen de 1,5 en 5,7 meter. Ter hoogte van het latere Gasselternijveen lag het hoogveen direct op de zandondergronden, zonder mesotrofe tussenlaag. Vierhonderd meter oostelijker had het veenmosveen een dikte van circa 2 meter; en bereikte op 3 km vanaf de hoogte van Gasselternijveen een dikte van 3,5 meter. Midden 19 e eeuw werden iets zuidelijker in de Valthe Veenen de veendikten ingemeten. Aan de voet van de Hondsrug lag het dikste pakket in het Langheitsveen. Hier lag plaatselijk meer dan zes meter veen (4-5 meter oligotroof veen op 1-2 meter mesotroof veen) (Spek 2004, p:377). Naar het oosten toe nam de veendikte geleidelijk af tot 1 -2 meter bij de Mussel Aa; voornamelijk bos- en zeggeveen.
Op het moment van inmeten waren al enkele kanalen door het gebied gegraven en moet het veen aanzienlijk zijn ingeklonken, mogelijk 40 tot 50 procent. Dat het dikste pakket veen aan de voet van de Hondsrug lag valt te verklaren door kwelwater dat via de diepe ondergrond van de Hondsrug in deze dalvormige laagte uittrad. De op de Hondsrug gelegen Odoornerveen bevorderden deze kwelstromen. De vroegste veenvorming vond plaats in de dalvormige laagte van het Hunzedal. Hier verzamelde zich kwelwater van de Hondsrug, wat zo rgde voor permanente natte omstandigheden waar matig voedselrijk mesotroof veen kon groeien. Hierop groeide later oligotroof veen, dat zich later uitbreidde naar het oosten. De kwelvenen die de dalvormige laagten hadden gevuld vormden in de 19 e eeuw vermoedelijk een hoogveenkoepel. Op dit boomloze veen groeide veenmosvegetaties met dopheide. Waar het veen overging naar mesotrofe veengronden zullen ook bomen als els en zachte berk zijn voorgekomen. Bovenloop van de Hunze en het Valtherdiep Tussen de Valther Veenen en het Weerdering Veen liep het veenriviertje Valtherdiep. Het stroompje werd gevoed door relatief voedselrijk kwelwater en voedselarm oppervlaktewater uit de hoogvenen. De toevoer van kwelwater leidde tot het voorkomen van ijzerrijke bovengronden rond de stroom. De bodems langs de loop bestonden uit overwegend mesotroof veen.
Uit de broeknamen (Aschbroeken, Mandebroek en Dickebroek) die hier voorkwamen valt af te leiden dat het hier om vruchtbaarder veen ging, waar broekbossen zich konden ontwikkelen. In de overige gebieden langs deze stroom zal de vegetatie hebben bestaan uit zeggevegetaties. Al vanaf de middeleeuwen werden de wat meer vruchtbare bodems langs het Valtherdiep gebruikt voor de aanleg van hooilanden. De twee rivieren die het Oostermoer omsluiten hebben beide hun brongebied aan de voet van de Hondsrug ter hoogte van Valthe. Hier ontspringt de Valther Aa, een bovenloop van de Westerwoldse Aa en het Exloosche Diep, dat deel uitmaakt van de Hunze. Dat beide beeklopen juist hier ontspringen heeft waarschijnlijk te maken met de ligging van het Odoornerveen enkele kilometers westelijker op het Drents Plateau. In dit door hoogten omsloten hoogveengebied verzamelde zich een grote hoeveelheid water dat hier kon inzijgen en via diepe kwelstromen door de grofzandige opvullingen van het Hunzedal uittrad aan de voet van de Hondsrug. De toevoer van kwelwater leidde tot het voorkomen van ijzerrijke bovengronden rond de stroom. De bodems langs de bovenloop bestonden uit overwegend mesotroof veen. In de
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[32]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 10. Vorige pagina. Overzicht van kenmerkende prehistorische archeologische vindplaatsen.
2.3 Prehistorische bewoningsgeschiedenis 2.3.1
Jager-verzamelaars
Het Drentse landschap kent een lange bewoningsgeschiedenis die tot ver in de prehistorie teruggaat (zie figuur 9), om precies te zijn tot het midden-paleolithicum: een periode die ruim 250.000 jaar beslaat en verwant is aan het voorkomen van Neanderthalers. Deze voorlopers van de moderne mens leefden in kleine groepjes jagers-verzamelaars zonder vaste woon- of verblijfplaatsen; de archeologische zichtbaarheid van deze groepen is dan ook zeer gering. In heel Dren the zijn ongeveer vijftig vindplaatsen bekend, waarvan het materiaal (veel vuurstenen vuistbijlen) steeds dateert uit de tweede helft van het midden-paleolithicum (ca. 130.000-40.000 v. heden). De twee grootste vindplaatsen liggen in het glaciale bekken bij Steenwijk (op de grens van Drenthe en Overijssel) en op de Zeijenrug langs de oostelijke rand van het beekdal van het Oostervoortsche Diep. In de omgeving van het onderzoeksgebied zijn 18 vondstlocaties uit (mogelijk) het midden-paleolithicum bekend, waarvan twee ook daadwerkelijk binnen het huidige onderzoeksgebied liggen . Ongeveer 35.000 jaar geleden stierf de Neanderthaler uit en kreeg Drenthe te maken met de anatomisch moderne mens, oftewel de Homo sapiens. Deze nieuwkomers maakten rond 12.700 v. Chr.
hun opwachting, nadat de Noord-Europese laagvlakte duizenden jaren onbewoonbaar bleef door het aanbreken van de koudste fase van het Weichselien: het Laatste Glaciaal Maximum. In tegenstelling tot hun voorgangers maakten ze geen vuistbijlen meer, maar was hun technologie gebaseerd op de productie van vuursteenklingen en -afslagen. Ook werden wapens en werktuigen gemaakt van andere materialen dan vuursteen, zoals been en gewei. Ook de moderne mens leidde in eerste instantie een zwervend bestaan waarbij het leefde van jagen, verzamelen en visserij. Op basis van onderscheidende kenmerken van vuursteenassemblages (bijvoorbeeld kenmerkende verschillen in de fabricage en het uiterlijk van spitsen) kan onderscheid worden gemaakt in vier laat-paleolithische culturele tradities: de Hamburgcultuur, de Creswell-cultuur, de Federmesser-cultuur (ook wel Tjonger-cultuur) en de Ahrensburgcultuur. De Hamburg-jagers arriveerden als eerste in Drenthe en staan bekend als de ‘rendierjagers’. In Drenthe zijn zo’n 70 vindplaatsen bekend waarvan is vastgesteld dat deze rendierjagers daar materialen hebben achtergelaten. In de directe omgeving van het onderzoeksgebied zijn op 19 locaties resten aangetroffen van de Hamburg-cultuur, waarvan drie binnen het onderzoeksgebied liggen.
Van de Creswell-cultuur zijn in Drenthe slechts enkele vindplaatsen bekend waarvan geen enkele in de nabijheid van het onderzoeksgebied ligt. Het aantal Federmesser-vindplaatsen in Drenthe is vele malen talrijker: hiervan liggen ruim 45 in de omgeving van het onderzoeksgebied (waarvan zes daadwerkelijk binnen de huidige begrenzing). Van de Ahrensburg-cultuur zijn slechts enkele vindplaatsen bekend in Noord-Nederland waarvan geen enkele vindplaats in Drenthe ligt; zoals Wijnand van der Sanden in de ‘Geschiedenis van Drenthe, een archeologisch perspectief’ omschrijft, “Drenthe is voor die periode terra incognita” (Van der Sanden, 2018: 108). Rond 9200 v. Chr. vinden er veranderingen plaats in de culturele tradities van de in Drenthe aanwezige mensen: jachtstrat egieën werden aangepast op het veranderde landschap als gevolg van klimaatverbeteringen (vernatting, toename diversiteit vegetatie) en een deel van de vuurstenen werktuigen werd kleiner (microlieten). Deze veranderingen zijn gekoppeld aan het vanuit archeologisch perspectief aanbreken van de midden-steentijd oftewel mesolithicum. In tegenstelling tot het paleolithicum is in Drenthe sprake van talrijke mesolithische vindplaatsen: in de directe omgeving van het onderzoeksgebied zijn alleen al tientallen vind plaatsen bekend waarbinnen honderden mesolithische artefacten zijn aangetroffen.
De mobiliteit van de jagers -verzamelaars nam af, waardoor op voormalige kampplaatsen duidelijke vuursteenstrooiingen zijn aangetroffen. Wanneer de vindplaatsen worden vergeleken met het landschap en de ondergrond, dan blijkt dat deze veelal dichtbij waterbronnen (vennen, meren, beken) en op de flanken van dekzandruggen lagen. RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[34]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 11. Vorige pagina. Overzicht van kenmerkende prehistorische grafco ntexten in de omgeving van het onderzoeksgebied.
2.3.2
Hunebedbouwers, trechterbekercultuur
Rond 4900 v. Chr. veranderde de levenswijze van de prehistorische mens in Drenthe voorgoed: het is de tijd waarin de mens overstapt van een mobiel naar een plaatsgebonde n leven. Vanzelfsprekend vond deze transitie niet van de één op de andere dag plaats, maar het luidde wel een nieuwe fase in, die vanuit archeologisch perspectief dan ook de nieuwe steentijd, oftewel het neolithicum wordt genoemd. Niet zozeer de overgang naar een plaatsgebonden leven is indicatief voor het neolithicum, maar met name het criterium dat de mens voor de productie van voedsel ging zorgen. Voor de provincie Drenthe staan in deze periode de Swifterbant-cultuur en de Trechterbekercultuur centraal. De Swifterbant-cultuur leidt terug tot ongeveer 5000 v. Chr. De vroegste periode van deze cultuur wordt nog wel aangeduid als het keramische tijdperk van het mesolithicum; een fase waarin de mens nog steeds gebruik maakt van jacht, visserij en het verzamel en van voedsel, maar ook begint met het produceren van keramiek. Vanaf 4600 v. Chr. zijn er aanwijzingen voor het domesticeren van dieren en rond 4200 v. Chr. moet de Swifterbantmens ook zijn begonnen met het consumeren van akkerbouwgewassen.
Figuur 12. Hunebed D31 van bovenaf.
Duidelijke nederzettingssporen (bijv. huisplattegronden) ontbreken vooralsnog in Drenthe. Wel zijn er verschillende losse vondsten in de provincie gedaan, die met name in de venen en beekdalen zijn aangetroffen. Het gaat dan om delen van potten, geweien, hoornen en stenen wiggen. Veel van deze vondsten worden gezien als rituele deposities. Daarnaast zullen in Drenthe ongetwijfeld ook vuurstenen artefacten (zoals trapezia) liggen die toebehoren aan de Swift erbantcultuur, maar dat vooralsnog duidelijke en onderscheidende kenmerken ontbreken om artefacten specifiek aan deze cultuur toe te schrijven.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[36]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Hoe anders is de situatie in Drenthe als de periode van de Trechterbekercultuur (ca. 3400 -2750 v. Chr.) aanbreekt. Uit nagenoeg de hele provincie zijn wel resten bekend die kunnen worden toegeschreven aan deze cultuur. Het gaat daarbij om vele nederzettingsterreinen, rituele deposities, veenwegen en natuurlijk de welbekende grafcultuur, waarvan de meer dan vijftig h unebedden in Drenthe het meest bekend zijn. In de omgeving van het onderzoeksgebied liggen ruim dertig hunebedden, waarvan de hunebedden D28, D29, D31, D34 en D35 binnen de huidige onderzoeksgrenzen liggen (figuren 10 en 11). Onderzoek heeft aangetoond dat de Hondsrug in die tijd het dichtst bewoond is geweest, maar ook op de andere delen van het Drents Plateau zijn nederzettingsresten aangetroffen. Deze tonen zich in de regel als aardewerk- en vuursteenstrooiingen, waarbij het aardewerk goed herkenbaar is door de trechtervormige bekers met diepsteekversieringen. Het vuursteenmateriaal kenmerkt zich doorgaans door kleine werktuigen zoals schrabbers, boortjes, bikkels en transversaalspitsen die zijn gemaakt uit afslagen. Van duidelijke huisplattegronden uit deze periode is (nog) geen sprake, maar op basis van onderzoek over de grens in Duitsland kan worden verwacht dat er in die tijd sprake was van kleine nederzettingen die bestonden uit enkele tweebeukige huizen.
Zoals gezegd vormen de hunebedden de meest opvallende materiële overblijfselen van de Trechterbekercultuur. Deze monumentale graven werden samengesteld van grote zwerfkeien die tijdens het Saalien door het landijs naar Drenthe werden aangevoerd. Daarnaast werd ook gebruik gemaakt van steenkisten en vl akgraven om de doden in te begraven. In de omgeving van het onderzoeksgebied zijn meer dan 140 vindplaatsen van de Trechterbekercultuur bekend; het gaat dan om locaties waar typische TRB -vuursteenvondsten zijn gedaan zoals transversaalspitsen en Flint-Rechteckbijlen bij hunebed D34 en het Eppiesbergje (grafheuvel).
2.3.3
Eind neolithicum, vroege bronstijd: grafheuvels
Evenals de periode van de Trechterbekercultuur heeft ook de daaropvolgende periode van het laat neolithicum en de vroege- en midden-bronstijd (ca. 2750-1200 v. Chr.) voor een groot deel de zichtbaarheid van archeologische fenomenen in Drenthe bepaald. Het is deze periode waarin de kenmerkende grafheuvels in Drenthe zijn opgeworpen. De eerste ruim 750 jaar behoren nog tot het neolithicum en kunnen worden opgedeeld in twee culturele tradities: die van de Enkelgrafcultuur (tot ca. 2400 v. Chr.) en die van de Klokbekercultuur (van ca. 2400 tot 1900 v. Chr.): de materiële cultuur van de Enkelgrafcultuur kenmerkte zich door onder andere volledig versierde ( van rand tot bodem) hoge bekers. In de omgeving van het onderzoeksgebied zijn 44 vindplaatsen bekend die aan deze cultuur kunnen worden gekoppeld, waarvan vijf in het deelgebied Schaangedennen liggen. D e Klokbekercultuur kenmerkt zich door bekers met de vorm van een omgekeerde klok (vandaar de naam). Ook komen in deze tijd de eerste metalen voorwerpen voor (wapens en sierraden). Deze voorwerpen zijn steeds vervaardigd uit brons en kondigen daarmee de overgang van het neolithicum naar de bronstijd aan (ca. 1900 v. Chr.). In de omgeving van het onderzoeksgebied zijn ruim 35 vindplaatsen bekend die aan deze cultuur zijn verwant, waarvan vijf in het deelgebie d Schaangedennen liggen.
In de acht eeuwen die daarop volgen (de vroege- en midden-bronstijd) wordt met name de grafcultuur van het laat-neolithicum voortgezet, zij het met verschillen in onder andere grafgiften, houding van de doden en de aanwezigheid van randstructuren om de grafheuvels. Zoals gezegd bepalen de grafheuvels voor een groot het archeologische landschap van Drenthe: velen zijn nog in het moderne landschap zichtbaar. In de directe omgeving van het onderzoeksgebied liggen ook bijna driehonderd grafheuvels die dateren uit de periode van het laat -neolithicum tot de ijzertijd; een 29 daarvan ligt ook daadwerkelijk binnen het onderzoeksgebied. Van de grafheuvels in Drenthe is verder vastgesteld dat deze vrij geïsoleerd voorkomen of in zeer kleine groepjes bij elkaar liggen. Naast grafheuvels wordt de grafcultuur van het laat-neolithicum tot en met de midden-bronstijd ook gekenmerkt door vlakgraven. Feitelijk zijn dit graven waarover geen heuvel werd opgeworpen; ook
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[37]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
deze zijn relatief talrijk in Drenthe en liggen eveneens in kleine groepjes bijeen. In de meeste gevallen gaat het bij zowel de grafheuvels als vlakgraven om inhumaties; crematies zijn vrij zeldzaam en worden juist in verband gebracht met de late bronstijd en ijzertijd (zie hierna). Uit de periode van het laat-neolithicum tot en met de vroege-bronstijd is in Drenthe verder weinig bekend over de nederzettingen van die tijd; vermoed wordt dat de meeste huisplattegronden door bodemprocessen zijn uitgewist. Uit de midden-bronstijd zijn daarentegen wel duidelijke huisplattegronden bekend: het gaat dan om volledig driebeukige huizen met afgeronde einden en een centrale veestalling (type Emmerhout). Ten slotte zijn uit de periode van het laat -neolithicum tot en met de midden-bronstijd veel archeologische vondsten aangetroffen in de natte delen van het landschap: de venen, vennen en beekdalen. Het gaat dan om bijvoorbeeld houten veenwegen (plankenpaden) en allerlei soorten rituele deposities. Het geeft aan dat de mens in die tijd zich niet langer op hield in de droge en hoge delen van het landschap, maar dat ook de natte delen toegankelijk werden (gemaakt) .
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[38]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 13. Vorige pagina. Overzicht Celtic fields, essen en beekdalen.
2.3.4
Late bronstijd – ijzertijd: Celtic fields, urnenvelden
In de late bronstijd (ca. 1200 - 800 v. Chr.) maken de grafheuvels plaats voor uitgestrekte grafvelden waarin de gecremeerde resten van doden werden bijgezet in urnen: deze fenomenen worden in de archeologie ‘urnenvelden’ genoemd. De urnenvelden werden vervolgens omgeven door greppels en paalafzettingen. De traditie van urnenvelden zette zich ook voort in de vroege-ijzertijd (tot ca. 500 v. Chr.) en is ook in en rondom het onderzoeksgebied aanwezig (45, waarvan 9 binnen het onderzoeksgebied). In deze periode vond echter ook een duidelijke verandering plaats: ijzer werd als grondstof geïntroduceerd en de landbouw uit die tijd liet duidelijk zichtbare sporen achter. Met laatstgenoemde wordt gedoeld op Celtic fields: aaneengesloten systemen van vierkante, rechthoekige en trapeziumvormige percelen die vaak door wallen zijn omsloten (figuur 12). Het is goed mogelijk dat op de akkers wisselbouw werd toegepast, en dat op het moment dat een akker uitgeput raakte, deze werd verlaten. De Celtic fields zijn over het algemeen vrij grote complexen (tientallen hectaren) waarvan er naar schatting wel eens meer dan honderd van aanwezig kunnen zijn geweest in Drenthe. Velen zijn in de loop der eeuwen uitgewist, maar vandaag de dag zijn er nog steeds tientallen zichtbaar (en worden er af en toe nog mogelijke Celtic fields aangetroffen).
De zichtbaarheid van de ze akkercomplexen is met name te danken aan het Actueel Hoogtebestand Nederland: de minieme hoogteverschillen tussen de wallen en perceeltjes zijn daarmee goed zichtbaar te maken. In de directe omgeving van het onderzoeksgebied zijn 36 Celtic fields aanwezig e n ten dele zichtbaar. Van de bewoningsgeschiedenis van Drenthe in de ijzertijd is minder bekend, maar er wordt algemeen aangenomen dat veel nederzettingen binnen de Celtic fields hebben gelegen. Het ging daarbij om kleine nederzettingen die uit niet veel meer dan drie tot vier gelijktijdige boerderijen bestonden. Het ging daarbij vaak om één- of tweebeukige woonstalhuizen met vlechtwerkwanden die in wandgreppels stonden (type Hijken). Algemeen wordt ook aangenomen dat in de late ijzertijd (vanaf ca. 250 v. Chr.) de Celtic fields hun functie als woongrond verloren omdat nederzettingen in die tijd in relatief lagergelegen gebieden werden gesticht. Wel zullen de akkercomplexen nog gebruikt zijn voor het verbouwen van gewassen zoals gerst, pluimgierst, vlas en t arwe. In de daaropvolgende eeuwen werd een groot deel van Nederland ingelijfd in het Romeinse Rijk, maar Drenthe valt daarbuiten. Wel komt het Drentse gebied in aanraking met Romeinse invloeden waardoor handelscontacten ontstaan, hetgeen een gunstige invloed had op de sociale en economische structuur van het gebied.
Zo ontstond differentiatie in bijvoorbeeld de grootte van huizen en nederzettingen (o.a. de grote Romeinse nederzettingsvindplaats van Wijster ten zuiden van het onderzoeksgebied). Nederzettingen werden bij voorkeur (in tegenstelling tot de late ijzertijd) weer op de hogere delen van het landschap gesticht (keileemhoogtes of anders dekzandruggen). Daarmee werd ook de basis gelegd voor het historische essenlandschap.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[40]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 14. Vorige pagina: landschapstypen van het Drentse esdorpenlandschap en de veenkoloniën.
2.4 Esdorpnlandschap Dorpen en marken In de eerste euw na Chr. lijkt de bevolkingsdichtheid sterk af te nemen. Uit de ijzertijd waren er ten minste zeven of acht nederzettingen binnen Exloo, Odoorn en Valthe, in de vroege middeleeuwen was dit terug gebracht naar de drie huidige esdorpen. De vroegste middeleeuwse aanwijzingen voor bewoning in dit deel van de Hondsrug treffen we aan bij Odoorn en Valthe en dateren ui t respectievelijk de 6 e en 9 e eeuw. Ten zuiden van Odoorn werden in de jaren ’60 vier fasen van vroegmiddeleeuwse bewoning aangetroffen, bestaande uit woon-stalhuizen, bijgebouwen, erven en wegen. Bij Valthe werden in de jaren ’60 bij de aanleg van de sportvelden restanten van een nederzetting uit de Romeins Tijd en vroege middeleeuwen aangetroffen. Zuidelijk hiervan ligt een es die al vanaf de 9 e eeuw in gebruik was. Er lijkt een sterk verband te zijn tussen de bisschoppelijke goederen in Drenthe en de oudste delen van de essen en nederzettingen. 2 Vanaf de Frankische tijd (rond 800) kwam er een centraal bestuur en werd de administratie van grondbezit strakker geregeld. De omvang van boerderijen nam toe. De nederzettingen consolideerden zich op de overgang van de hoger gelegen keileemplateaus. Een groot deel van de dorpsgebieden bestonden uit gronden die gemeenschappelijk werden beheerd.
Het beheer over zo een gebied (de marke) werd vanouds uitgevoerd door de gezamenlijke buren oftewel de buurschap of buurmar ke. Al vóór de 13e eeuw regelde de buurschap in onderling overleg het beheer van de gemeenschappelijk gronden en andere gemeenschappelijke zaken. Pas in vanaf de late middeleeuwen werden onderlinge afspraken over bezit, beperkingen en verplichtingen vastge legd in waardelen en willekeuren. Een groot deel van de grenzen van de marken werden pas in de nieuwe tijd exact vastgelegd. De esdorpen hebben de vorm van een los hoevezwerm, waarbinnen de boerderijen een wisselende oriëntatie hebben. Ook het wegenpatroon is onregelmatig en gericht op de aangrenzende landbouwgronden en heide. Hoewel de huidige aanblik van de esdorpen de indruk geeft dat deze al honderden jaren ongewijzigd is, was de dorpsstructuur in werkelijkheid meer dynamisch. Bouwvallige boerderijen werden afgebroken en op een andere plaats herbouwd, nog goede bouwwerken werden verplaatst. Niet alleen de erven, ook de brinkachtige ruimten veranderden zo van vorm. Het Drentse landbouwsysteem waarvan de gebruiksgronden zich gedetailleerd aftekenen op 19e eeuwse kaarten was - hoe statisch de cartografische weerslag ook oogt - dynamisch. Deze dynamiek werd ingegeven door bestuurlijke, economisch en bodemkundige veranderingen.
Zoals hierboven reeds beschreven consolideerden de erven zich rond 800 onder invlo ed van een opkomend centraal gezag. Hieronder beschrijven we per hoofdlandschapstype de functie van de gronden in het landbouwsysteem en de ontwikkeling daarin. Essen en kampen De essen vormen al bijna 2000 jaar de spil van het Drentse boerenbedrijf en wa ren van groot belang voor de voedselvoorziening van Drenthe. De oudste essen in gaan terug tot de vroege middeleeuwen. Ze kenmerken zich door vierkante blokverkaveling van 80 -120 meter lang en breed. Later werden deze kavels verder opgedeeld. De essen van Odoorn en Valthe behoren tot deze vroegste categorie. Aan het begin van de late middeleeuwen vonden als gevolg van een sterke bevolkingsgroei en opbloei van de regionale economie overal in Drenthe grootschalige ontginningen plaats. De essen uit deze
2
Spek 2004, p.419.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[42]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
periode (1000-1500) kenmerken zich door hun grootschaligheid en regelmatig verkavelingspatroon, bestaande uit ontginningsblokken onderverdeeld in smalle stroken. Tot aan de volle middeleeuwen waren de akkers omgeven door een vlechtwerken omheining die wild zoal s reeën en wilde zwijnen buiten moesten houden. Na de oogst dienden de omheiningen om vee op de akkers te laten grazen. In de vroege middeleeuwen was rogge als zomergewas het belangrijkste akkergewas. Vanaf 805 werd rogge ook in de winter verbouwd, waardoor de opbrengst aanzienlijk toenam. In deze periode werd ook het drieslagstelsel geïntroduceerd. Aan het begin van de volle middeleeuwen maakten de individuele omheiningen plaats voor een gezamenlijke omheining van de is in de vorm van een eswal. Tot in de 16e eeuw werden de essen bemest met organisch licht strooiselmateriaal vermengd met mest uit de potstal. In de 17e eeuw was dit strooiselmateriaal opgeraakt en stapte men over op zandhoudende heideplaggen. Door het opbrengen van de zandhoudende potstalmest op de es kreeg deze vanaf de 17e eeuw zijn karakteristieke bolle vorm. In het midden van de 17e eeuw daalde de prijzen van inlandse wol, slachtvlees en paarden, waardoor de rol van graanteelt en dan vooral winterrogge toenam. Rond 1740 deed de aardappel haar intrede als teeltgewas.
Vanaf het midden van de 19e eeuw ging de landbouw zich meer richten op export van producten. Producten als boter, kaas en varkensvlees bleken op deze markt lucratiever te zijn dan graanproducten. De graanproductie kwam veel meer in dienst te staan van de veeteelt. Goorns De goorns zijn een variatie op de es. Dit waren geen akkers, maar moestuinen voor de dorpsbewoners. Het woord ‘goorn’ is verwant aan ‘gaarde’, wat omheinde ruimte betekend. Ten oosten van Odoorn lag een dergelijk moestuincomplex. Holten en strubben Oude bossen komen in het onderzoeksgebied slechts op enkele plaatsen voor. In de ijzertijd moeten grote delen van dit natuurlijke bos zijn gekapt en ontgonnen (Celtic fields). Door afnemende bevolkingsdruk en aanpassingen in het agrarisch bedrijf groeiden deze open plekken in de vroege middeleeuwen weer dicht. Door ontginning, slecht bosbeheer en overbeweiding werd het bosareaal ernstig aangetast tot er aan het begin van de 19e eeuw slechts enkele boskernen over waren aan de randen van de essen. Tot in de 20 e eeuw werden deze bossen gerooid ten behoeve van landbouwgrond, zoals het Westerbosch bij Exloo. Heide De heide en woeste gronden speelden een onmisbare schakel in de Drentse agrarische bedrijfsvoering. De onafzienbare heidevlakte die rond 1900 aanwezig was, was in de late middeleeuwen aanzienlijk kleinschaliger door afwisseling met bosgebieden.
Deze bossen dienden o.a. voor het weiden van varkens, en het winnen van strooisel voor de potstal. Aan het einde van de m iddeleeuwen werd strooisel steeds moeilijker te winnen en stapte men over op het steken van zandhouden plaggen. In combinatie met slecht bosbeheer en overbeweiding door schapen ontstond een uitgestrekte kale heide. Op plaatsen met een droge dekzandbodem konden door overbegrazing en vertrapping stuifzanden ontstaan. Ook het verkeer over de heide dat doorgaans de hoge droge delen volgde kon de bovenlaag kapotrijden en grote zandverstuivingen veroorzaken. Binnen de heide lagen met veen opgevulde laagtes (pingoruïnes of vennetjes) waar op kleine schaal turf werd gestoken. In veel veentjes zijn daar nu nog de sporen van zichtbaar. Binnenvenen De binnenvenen tussen Hondsrug en Hunze rekenen we tot het esdorpenlandschap. Dit gebied bestond in de middeleeuwen uit een aanzienlijk hoogveengebied, omringd door moerasbossen en open moerasvlakten. De moerassen en moerasbossen werden gebruikt voor het weiden van veen en na
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[43]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
ontginning voor het winnen van hooi. Het gebied werd on tsloten door vanaf de Hondsrug dijkjes aan te leggen. Als we kijken naar historische veldnamen dan komt daar het beeld naar uit voren dat de laagte aan de flank van de Hondsrug werd gebruikt voor het weiden van vee (Koebroeken, Koeslatten, Koelanden, Osbroeken). Winning van hooi lijkt vooral langs de Hunze te hebben plaatsgevonden als we kijken naar het landgebruik volgens het kadaster van 1832. Wanneer de binnenvenen zijn ontgonnen is onduidelijk. Vanaf het tweede kwart werden stimuleringsmaatregelen afgekondigd om voor de ontginning van de groenlanden. Vooral rond het midden van de 17e eeuw werd hier in Drenthe gebruik van gemaakt. Op 19 e -eeuwse kaarten zijn delen, zoals Annerhoog (buiten onderzoekgebied) nog onverdeeld. De ontgonnen percelen werden gescheiden door sloten en op hogere delen tegen de flank van de Hondsrug met houtwallen. Hiertussen, buiten het overstromingsbereik van de Hunze, lag het hoogveen dat werd gevoed door hemelwater en kwel vanuit de Hondsrug. Door ontginning en turfwinning zou het hoogveen zijn verdwenen. Op de kaart van 1760 zien we verschillende wijken, sloten en weteringen het gebied in lopen. Plannen voor grootschalige exploitatie van deze venen zijn nooit goed van de grond gekomen.
Op de Franse Kaarten (1811-1813) en 19e-eewse topografische kaarten zien we in de marke Annen en Zuidlaren verveningen van enige omvang bij Kettersloeten en de Duunsche Landen. Brongebied van de Hunze en het Valtherdiep Aan de randen van het door kwel gevoede hoogveen ontsprongen enkele waterlopen die zich samenvoegden tot het Valtherdiep en het Exloosche Diep. Uit enkele vroegmiddeleeuwse stukken waarin geschillen worden beslecht blijkt dat de landen aan weerzijde van het Valtherdiep als vanaf de 13 e eeuw in gebruik moeten zijn geweest, vermoedelijk als hooi - en weiland en het winnen van turf. Uit de oude toponiemen die langs het diep voorkomen kunnen we opmaken dat de landen voornamelijk werden gebruikt voor het winnen van hooi en het weiden van paarden en ossen. Het gebruik van de groenlanden was verre van ideaal; ze waren ver afgelegen, s lechts bereikbaar over veenachtige smalle wegen, in natte perioden kon hooi niet op tijd worden binnengehaald en de hooiopbrengst was soms zeer slecht. Door de afgelegen ligging moest het vee overnachten in het veld en werd er een beesteherder aangesteld die in een schutstal overnachtte in het veld. In de Tachtigjarige Oorlog was het Oostermoer van groot militair strategisch belang: het vormde een ontoegankelijke gebied tussen Münster en Friesland en Groningen. Slechts over enkele hoger gelegen ruggen was h et gebied te doorkruisen.
Eén van deze routes liep over de noordoever van het Valtherdiep van Valthe, naar Ter Apel en verder naar Westerwolde. Waarschijnlijk is deze Valtherdijk rond 1620 gelijktijdig met de Valtherschans aangelegd. 3
3
De Vries, ea.. p 34 In 2016 is een booronderzoekuitgevoerd naar de ligging van de Valtherschans: Jans, 2016.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[44]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 15. Vorige pagina: Topografisch Militaire Kaart van 1850.
2.5 Randveenontginningen Verdeling van de venen Eind 12 e eeuw begonnen kloosters de grote zeekleigebieden van noord-Groningen en Friesland te ontginnen. Hoewel deze gebieden uit vruchtbare bodems bestonden ontbrak het in dit landschap aan brandstoffen voor verder economische groei. Deze brandstof werd te oosten in de Oostermoerse Venen gevonden in de vorm van turf. Al vóór 1262 had het klooster Aduard een uithof in de buurt van het huidige Zuidlaarderveen, waar ze waarschijnlijk turf wonnen en mogelijk graan verbouwden. In 1262 breidde het klooster zijn bezittingen uit door de aankoop van 28 waardelen van de markegenoten van Zuidlaren in een gebied dat toen Everswolde heette (nu Zuidlaarde rveen). Twee jaar later werden ook afspraken gemaakt over visserij en de aanleg van een weg naar Wolfsbarge én kreeg het klooster de veengrond tussen Wolfsbarge en Everswolde cadeau van de markegenoten voor eerdere hulp bij het opbouwen van de kerktoren van Zuidlaren. Zuidelijk van Everswolde, in de marke van Annen, lag het veen van het Heilige Gasthuis in Groningen. De grens tussen deze twee gebieden werd gevormd door de Hilligjessloot. Ergens vóór 1285 werd de ‘Growe’ gegraven. Mogelijk om de turfvaart te vergemakkelijken of om wateroverlast te bestrijden, die als gevolg van de ontginningen zal zijn toegenomen.
In navolging op het succes van Aduard verwierven ook andere kloosters bezittingen in het Oostermoer. Deze ontwikkeling veranderde rond 1400 toen de stad Groningen zijn invloed op het gebied vergrote door de aanleg van het Schuitendiep dat een deel van de Hunze verving. De venen langs de Hunze werden hierdoor beter door ontsloten. In 1457 ging de marke van Annen als eerste over tot het verdelen van de venen ten oosten van de Hunze. In een willekeur werden de voorwaarden opgesteld: De venen werden in opstrek toegewezen; nieuwe eigenaren mochten de venen niet doorverkopen aan geestelijke instellingen; verveende percelen werden weer onder gemeenschappeli jke (mandelige) gebruik gebracht; agrarische activiteiten dienden zich te beperken tot het onderhoud en de zelfvoorziening van het vervenersbedrijf. Feitelijk kochten de nieuwe eigenaren dus slechts het recht op exploitatie van de venen ten behoeve van turfwinning. Na Annen volgende de marken van Eext in 1505 en Gieten in 1517. In Gieten waren grote delen van het veen toen al in eigendom van geestelijke instellingen. Hier vormde de willekeur feitelijk de vaststelling van de bestaande situatie. Randveenontginningen De ontginningen die op de overgang van het Oostermoer naar het Hunzedal liggen worden randveenontginningen genoemd.
De vroege agrarische nederzettingen concerteerden zich op een langgerekte onregelmatige dekzandrug die tussen deze twee gebieden wa s gelegen. Door de verdeling in opstrek was de ligging in meerdere opzichten ideaal: Ieder erf beschikte over een droge erflocatie, een opstrek in het veen, groenlanden langs de Hunze voor het weiden van vee en het winnen van hooi, en toegang tot de Hunze om het afgegraven veen af te voeren. Een kaart uit 1676 van de ‘stadstlanden en gronden geleegen in de Drenthe onder klockslag van Zuitlaeren’ geeft ons een goede indruk van de deze vroege randveenontginningen. De kaart is opgesteld om de voormalige kloostergoederen die na de reductie in 1594 aan de Stad en Ommelanden vervielen te inventariseren. Op de kaart staan de voormalige goederen van het klooster Aduard in Everswolde afgebeeld. Centraal lag de uithof (waarschijnlijk ten zuiden van de Knijpe 6, Zuidlaarderveen) van waaruit gezag werd uitgeoefende over de andere pachthoeven. Verspreid over de dekzandrug lagen de pachthoeven op groen omzoomde erven. Direct aan deze erven grensden de
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[46]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
eveneens met groen omzoomde bouwlanden. Ten oosten van de dekzandrug la gen de uitgeveende gronden, met daarachter het onontgonnen hoogveen. De groenlanden in het Hunzedal waren al geheel verdeeld in een opstrekkende verkaveling. De turfwinning moet in 1605 nog het voornaamste bedrijf zijn geweest voor de pachthoven: er was slechts 15 ha bouwland en goederen als bonen, boter en kaas moesten worden geïmporteerd.
Figuur 16. Stadstlanden en gronden geleegen in de Drenthe onder klockslag van Zuitlaeren, 1676 . Midden onder in beeld De Knijpe aan de Hunze. Bron: Gra_1536_6648.jpg
De zuidelijker gelegen venen werden z’n 200 jaar later verdeeld. Vooral in Gieterveen wisten geestelijk instellingen uit de stad Groningen bezittingen te verwerven. In de loop van de 15 e eeuw was de belangstelling voor de onontgonnen venen zo groot dat men in 1477 besloot de overige venen te scheiden. In het midden van de 17 e eeuw waren in Gieterveen zeven vervenersbedrijven gevestigd. Met paardenkracht werd de gewonnen turf over menwegen naar de lenten (turfkades) langs de Hunze
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[47]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
gebracht, waar het kon drogen om vervolgens naar de stad te worden vervoerd. Totaal lagen in 1630 van Zuidlaarderveen tot en met Bonnerveen 44 vervenersbedrijven die gezamenlijk tot de belangrijkste turfleveranciers van de regio kunnen worden gerekend. Bevaarbare Hunze De Hunze speelde een onmisbare rol in de winning van turf. Niet alleen voor de afvoer van turf per schip, maar ook voor de ontwatering van de venen. In historische akten en op oude kaarten vinden we dan ook vele aanwijzingen en elementen die gericht zijn op het waterbeheer. Eén van de vroegste ingrepen moet het graven van de ‘Growe’ zijn geweest vóór 1285 door kolonisten van Everswolde. De Hunzeloop werd tussen het Zuidlaardermeer en De Knijpe naar het oosten verlegd, waarbij een hoogte werd doorgraven. Het Zuidlaardermeer was toen nog aanzienlijk kleiner en de nieuwe vaart liep door in het huidige meer. Door de aanleg van de nieuwe waterloop nam stroomafwaarts de wateroverlast toe. Om het water uit Everswolde weg te houden van hun landerijen le gden de Kropswolders een dam (slachte) in het kanaal, ter hoogte van het huidige Zuidlaardermeer. Dit was tegen het zere been van de kolonisten in Everswolde. Na bemiddeling werd besloten dat de dam mocht blijven, maar dat de Kropswolders moesten helpen het water ten zuiden van Everswolde te keren.
De Geraldeswere diende te worden hersteld en bij de were diende een zuidwending (kade) te worden aangelegd. De Geralderswere betrof een were, een lage dam die bedoeld was de waterstanden te controleren en een viskenij (visvijver) te creëren. Ook zuidelijker in de marke Annen blijkt een were in de Hunze te hebben gelegen. Vóór 1309 werd deze were die ooit door Aduard was aangelegd door de Anners opgeruimd. De Drenterwolders ten noorden van het Zuidlaardermeer wilden deze waterkering hersteld hebben, omdat de ongebreidelde stroom Drents water overstromingen veroorzaakte. Het is goed mogelijk dat er stroomopwaarts meer weren in de Hunze hebben gelegen. Hier vinden we veldnamen als Weerbroek (bij De Knijpe), Weermaten (bij Spijkerboor) en de Steenweer (Elzemaat bij De Hilte). Ten zuiden van De Hilte werd in 2014 een mogelijke laat-15 e -eeuwse visplaats of aanlegplaats aangetroffen in een oude Hunzemeander. 4 Deze bestond uit een aangepunte palen en veldkeien. Elke ingreep bovenstrooms had dus gevolgen voor lagergelegen gebieden benedenstrooms. In de 14 e eeuw en 15 e eeuw worden de belanghebbenden uit beide gebieden dan ook steeds meer verplicht samen te werken op het gebied van waterbeheersing. In da kader is vermoedelijk ook De Knijpe (een stuw) aangelegd en volgende later meerdere knijpen (of verlaten).