Buitengebied, Schaangedennen - Bijlagen bij de toelichting 1
Tekst van het document
In bijlage 4 wordt een overzicht gepresenteerd van deze onderzoeken en de belangrijkste daaruit voortgekomen inzichten, resultaten en/of adviezen (met betrekking tot verkennend en gravend onderzoek). In de meeste gevallen heeft dit geleid tot het aan treffen van archeologische resten (bijlage 3) zoals oppervlaktevondsten (met name vuurstenen artefacten). Uit enkele onderzoeken (in bijlage 4 met grijs gemarkeerd) is echter gebleken dat de bovengrond door menselijke activiteiten (ploegen, graafwerkzaamheden) verstoord is geraakt.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[78]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 31. Weergave van bekende archeologische fenomenen in het onderzoeksgebied.
Een eventuele middelhoge tot hoge archeologische verwachting op dergelijke terreinen is daardoor naar laag bijgesteld. Dit wil vanzelfsprekend niet zeggen dat er op die plaatsen nooit sprake is geweest van menselijke activiteit; enkel dat het vandaag de dag niet meer mogelijk is om dit nog waar te kunnen nemen. De locaties van de archeologische onderzoeken worden afgebeeld op de archeologische bronnenkaart in de inzet van kaartbijlage 2a. Op deze kaart staan ook de AMK-terreinen afgebeeld evenals de archeologische vondsten die tot nu toe in het onderzoeksgebied zijn gedaan.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[79]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 32. De vondstlocaties binnen de deelgebieden Tusschenwater en Cluster ten noorden van de N33 ten opzichte van het Actueel Hoogtebestand Nederland 3. Het hoogteverschil tussen de Hondsrug (links) en het beekdal van de Hunze is duidelijk zichtbaar.
Laatstgenoemde bestaat uit 51 vondstlocaties die deels in het beekdal liggen (met name langs de randen daarvan) en op de hogere delen van het landschap (dekzandruggen, dekzandkopjes) (figuur 31). De in het onderzoeksgebied aangetroffen archeologische vondsten dekken qua datering nagenoeg alle archeologische perioden af. Ook is er een tweedeling in vindplaatsen zichtbaar: een deel van het materiaal bestaat uit vuurstenen artefacten (afslagen, klingen, kernen) die dateren uit het laat paleolithicum, mesolithicum en neolithicum en zijn achtergelaten door jagers-verzamelaars (klein(schalig)e vindplaatsen) die geen vaste verblijfplaats kenden. Ook zijn er vindplaatsen uit de bronstijd, ijzertijd-romeinse tijd en middeleeuwen/nieuwe tijd in het deelgebied aanwezig waarbij het vondstmateriaal met name uit gebruikskeramiek (veel handgevormd aardewerk).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[80]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 33. Luchtfoto van het deelgebied Tusschenwater. In het midden van de foto is de herstelde oude meanderende loop van de Hunze zichtbaar.
Het is maar de vraag of ieder van deze vondstlocaties ook daadwerkelijk een vindplaats vertegenwoordigt: in het verleden zijn de relatief onvruchtbare zandgronden ten oosten van Zuidlaren van stadsdrek en terpaarde voorzien waardoor veel vondstmateriaal uit de middeleeuwen en nieuwe tijd (stadsdrek) en ijzertijd-romeinse tijd (terpaarde) op deze gronden terecht is gekomen. Het is daarom van belang om rekening te houden met losse vondsten uit voorgenoemde perioden: indien duidelijke sporen (sloten, greppels, kuilen, putten) en/of complexen (Celtic fields, grafheuvels) uit met name de ijzertijd en romeinse tijd ontbreken, moet met enige voorzichtigheid worden gekeken of het vondstmateriaal ook daadwerkelijk een vindplaats vertegenwoordigt. Voor een verder (en uitgebreider) overzicht van alle vondstlocaties en bijbehorend vondstmateriaal in het onderzoeksgebied wordt verwezen naar bijlage 3.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[81]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Huidige situatie Aan de hand van actuele gegevens van recente luchtfoto’s, Google Street View en navraag bij de opdrachtgever zijn de onderstaande zaken over de huidige situatie te melden (zie ook figuur 32). Huidig grondgebruik
Het deelgebied bestaat hoofdzakelijk uit landbouwgrond (veel grasland) en natuurgebied rondom de beekloop van de Hunze. Een deel van het natuurgebied wordt gebruikt voor waterberging en door het beekdal van de Hunze is de oude meanderende loop van het watertje gereconstrueerd. In het noordwesten grenst het deelgebied aan de bebouwing van Zuidlaren en De Groeve. Verspreid door het deelgebied komen enkele boerderijplaat sen voor evenals kleinschalige infrastructuur.
Hoogteligging maaiveld
De hogere delen (randen) van het beekdal hebben een hoogte van ca. 2,0 m +NAP. De lagere (centrale) delen van het beekdal hebben een hoogte die varieert van 0,5 m -NAP tot 1,0 m +NAP.
Grondwatertrap of -stand
II tot III in het beekdal, V tot VII op de hogere delen van het landschap.
Milieutechnische condities
-
Aanwezige constructies (funderingen, kelders e.d.)
N.n.b.
Locatie en diepte van kabels/leidingen
N.n.b.
Tabel 6. Overzicht van de huidige situatie van het plangebied.
Toekomstige situatie Uit navraag bij de opdrachtgever is het volgende gebleken over de toekomstige situatie: Aard
Delen van het onderzoeksgebied worden heringericht als natuurgebied en/ of dienen voor waterberging.
Omvang en diepte
N.n.b.
Invloed op maaiveld en grondwater
De grondwaterspiegel zal plaatselijk veranderen als gevolg van toekomstige waterberging.
Toekomstig gebruik
Natuurgebied, waterberging.
Toekomstige gebruiker
Waterschap, gemeente, provincie, recreanten, dieren
Tabel 7. De toekomstige situatie.
3.2.4
Archeologische verwachting en advies
Voor de gespecificeerde archeologische verwachting en onderbouwing daarvan wordt verwezen naar hoofdstuk 7. Dit geldt ook voor het archeologisch advies dat is opgesteld voor de aangetroffen archeologische waarden en verwachtingszones.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[82]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
3.3 Cultuurhistorie Tusschenwater 3.3.1
Beleidskaders
Algemeen In het Besluit ruimtelijke ordening is het Bestemmingsplan opgevoerd als instrum ent om cultuurhistorische waarden te borgen. Daarnaast kunnen cultuurhistorische waarden worden geborgd middels verordeningen. Op provinciaal niveau zijn dit de Provinciale Omgevingsverordeningen, waarin provincies aangeven wat hun belangen zijn en hoe dez e geborgd dienen te worden. Op gemeentelijk niveau is naast het bestemmingsplan de monumentenverordening een veel gebruikt instrumentarium om cultuurhistorische waarden te borgen. Provincie Drenthe Het provinciale beleid ten aanzien van cultuurhistorie is beschreven in het Cultuurhistorische Kompas. 16 Hierin staan de doelstellingen herkenbaar houden van cultuurhistorie en het versterken van ruimtelijke identiteit centraal. Cultuurhistorische waarden van provinciaal belang zijn vastgelegd in de Cultuurhistorische hoofdstructuur, weergegeven op de Kernkwaliteitenkaart–kernkwaliteit cultuurhistorie van de Omgevingsvisie. Het Cultuurhistorisch Kompas geeft aan dat het onderzoeksgebied in deelgebied Hondsrug en Hunzedal ligt en voor een klein deel in De Monden. Per deelgebied zijn de ontwikkelingsgeschiedenis, cultuurhistorische karakteristieken en ambities beschreven.
Karakteristieken Hunzedal: - De openheid en grote schaal van het dal wordt benadrukt door de begrenzingen aan de oostzijde en de westzijde: de bebouwingslinten van de randveenontginningen en de vrij steile rand van de Hondsrug met haar besloten boseenheden; - Enkele dwarsverbindingen die de esdorpen verbinden met hun randveenontginningen; - Randveenontginningen; - Licht slingerend verloop van de doorlopende ontginningsas; - Lintbebouwing variërend in dichtheid, met doorzichten naar het achterland. Ambities Hunzedal: - Het onbebouwd en onbeplant houden van het Hunzedal, waarin de nu aanwezige gehuchten uitzonderingen en verbijzonderingen zijn; - Het herkenbaar houden van de lintstructuur van de randveenontginningen met een variatie aan woningen langs de slingerende noord-zuid georiënteerde weg en doorzichten naar het achterland. Karakteristieken De Monden: - Een sterk hiërarchisch ruimtelijk stelsel van lijnen en tussenliggende verkavelingen, hoofdkanalen als ontginningsassen en dwars daarop kleinere waterwegen (dwarsdiepen of wijken); - Langs kanalen en diepen de lintvormige nederzettingen met achterliggend cultuurland, en met een vaste ritmiek in de verkaveling, achtergrenzen en de plaatsing van bebouwing;
16
Bouman ea, 2010.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[83]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
- Binnen de linten is een vaste ordening voor bebouwing en infrastructuur, waarbij veelal de boerderijen aan één kanaalzijde staan en de voorzieningen en de woningen aan de andere zijde; - Binnen de linten een duidelijke ritmiek door een vaste maatvoering van kavels en een stelsel van bruggen en sluizen, beplanting en bebouwing die vaak in samenhang aanwezig is; - Het Oldambster boerderijtype is dominant en beeldbepalend; - Annerveenschekanaal en Eexterveenschekanaal als één hoofdkanaal met lintbebouwing als ontginningsas. Ambities De Monden: - Het zichtbaar houden van de ordening en samenhang tussen de ontginningsassen, die tot uitdrukking komt in enkele en dubbele lintdorpen en bebouwde en onbebouwde ontginningsassen ; - Het herkenbaar houden van de ordening en samenhang binnen een lintdorp, zoals boerderijen en woningen die elk aan een zijde van het kanaal staan. De ontwikkelingsgeschiedenis en een verdere uitwerking van de cultuurhistorische karakteristieken komen in hoofdstuk 2 en paraaf 3.3.2 aan bod. Sturingsniveaus De Provincie heeft gekozen voor drie sturingsniveaus: Respecteren, voorwaarden stellen, e isen stellen.
Voor het gehele gebied geldt het sturingsniveau respecteren, Generiek (alle gebieden) Voor alle gebieden geldt het respecteren van de waarden die samenhangen met de cultuurhistorische hoofdstructuur, zoals verwoord en afgebeeld in het Cultuurhistorische Kompas van de Provincie Drenthe. Initiatiefnemers hebben de verantwoordelijkheid om de cultuurhistorische hoofdstructuur als inspiratiebron te benutten voor ontwikkelingen.
Figuur 34. Sturingsniveau per deelgebied volgens de Provinciale Omgevingsverordening 2018.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[84]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Gemeente Tynaarlo Het noordelijk deel van het onderzoekgebied ligt in de gemeente Tynaarlo. De gemeente beschikt over een een cultuurhistorische waardenkaart (Keunen ea, 2013), die is opgebouwd uit een cultuurhistorische waardenkaart voor het gehele gemeentelijk grondgebied, details van de kernen, een gebiedswaardering en een beleidswaardenkaart. Op de beleidswaardenkaart (figuur 35) zijn per waarde beleidsadviezen geformuleerd: - Voor zeer hoge en hoge waarden (rode gebieden, figuur 35) adviseert de kaart dat bij ruimtelijke ontwikkeling gestreefd wordt naar behoud en/of inpassing; borging d.m.v. dubbelbestemm ing; - Voor de hooggemiddelde en laaggemiddelde waarden (gele gebieden) adviseert de kaart dat bij ruimtelijke ontwikkelingen gestreefd wordt naar verbetering van ruimtelijke en cultuurhistorische kwaliteit door middel van specifiek beleid en/of planreg els in de reguliere bestemming; - Voor de infrastructuur (rode lijnen) adviseert de kaart behoud van histor ische routes (materiaal en profiel) en borging in het bestemmingsplan.
Voor de Hunze (blauwe lijn) adviseert de kaart het meewegen bij ontwikkelingen en borging in het bestemmingsplan; - Voor de molenbriotopen (groen gearceerd) wordt borgin middels bestemmin gsplan met voorwaarden aan bebouwing en groen geadviseerd; - Voor de beschermde bouwkunst (paarse punten) geldt reeds een wettelijke bescherming; - Voor de beeldbepalende bouwkunsr (roze stippen) wordt herinventarisatie geadviseerd. Alle gebieden, objecten en structuren zijn overgenomen van de cultuurhistorische waardenkaart en waar nodig verfijnd en aangevuld.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[85]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 35. Uitsnede van de Beleidswaardenkaart gemeente Tynaarlo (Keunen ea, 2013). Geel: hooggemiddelde waarde, oranje: hoge waarde, rood: zeer hoge waarde.
Buiten de kernen zijn twee bestemmingsplannen van belang: Bestemmingsplan Buitengebied (vastgesteld 29-10-2014) en Bestemmingsplan Tusschenwater (vastgesteld 9-12-2015). In beide bestemmingplannen worden binnen het onderzoeksgebied (dubbel)bestemmingen onderscheiden waarin cultuurhistorische waarden worden genoemd (figuur 23): De voor de bestemming Natuur-2 aangewezen gronden zijn bestemd voor o.a. (art 5.1): a) “behoud, herstel en ontwikkeling van landschappelijke, cultuurhistorische, nat uurlijke en aardkundige waarden; Het is verboden (…) de volgende werkzaamheden uit te voeren: “2) het afgraven, ophogen en egaliseren van de bodem; 3). het graven, dempen, vergroten en/of herprofileren van sloten en kleine oppervlaktewateren” (art. 4.4). De voor de Waarde-beekdal aangewezen gronden zijn mede bestemd voor het behoud van de landschappelijke, natuurlijke en cultuurhistorische waarden van het beekdal. “Hieronder worden het behoud, herstel en ontwikkeling van de volgende essentiële ruimtelijke kenmerken begrepen: grote mate van kleinschaligheid; vrij meanderende beken; samenhangend complex van essen, bossen, heides en moderne ontginningen.” Werkzaamheden als “4. ophogen, ontgronden, egaliseren en diepploegen” zijn zonder omgevingsvergunning verboden.
De voor de Waarde – Cultuurhistorie aangewezen gronden zijn ‘mede bestemd voor het behoud en de bescherming van cultuurhistorische waarden.’ (art. 14.1) Hieronder worden het behoud, herstel en ontwikkeling van de volgende essentiële ruimtelijke kenmerken begrepen: grote mate van kleinschaligheid; vrij meanderende beken; samenhangend complex van essen, bossen, heides en moderne ontginningen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[86]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Waarde – Openheid: deze gronden zijn ‘mede bestemd voor het in standhouden van de openheid van het landschap.’ Historische bouwkundige waarden zijn via de monumentenverordening en het bestemmingsplan geborgd. Het gaat binnen de gemeente Tynaarlo om de volgende waarden: - 2 rijksmonumenten - 3 provinciale monumenten - 5 beeldbepalende panden - 1 MIP-object
Gemeente Aa en Hunze Het meest zuidelijk deel van het onderzoeksgebied Tusschenwater ligt in de gemeente Aa en Hunze (ten zuiden van de gaswinlocatie). De gemeente beschikt over een een cultuurhistorische waardenkaart (Keunen ea, 2015), die uiteenvalt in een kenmerkenkaart van het historisch cultuurlandschap, de landschapselementen en het immaterieel erfgoed, een kenmerkenkaart van historische bouwkunst en stedenbouw, een waarderingskaart van cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw en een beleidsadvieskaart. Op de beleidsadvieskaart is een aantal planologisch te borgen deelgebieden opgenomen, die alle buiten het onderzoeksgebied liggen. Hetzlefde geldt voor de gemeentelijke en Rijksmonunten. Alle gebieden, objecten en structuren zijn overgenomen van de cultuurhistorische waardenkaart en waar nodig verfijnd en aangevuld. Voor zover in de gemeente Aa en Hunze gelegen rust er één dubbelbestemming op het onderzoeksgebied (Bestemmingsplan Buitengebied, vastgesteld 29 -9-2016): De voor Waarde - Landschap aangewezen gronden (artikel 84) zijn, behalve voor de andere daar voorkomende bestemming(en), mede bestemd voor het behoud, het herstel en de ontwikkeling van de landschappelijk en waterhuishoudkundig waardevolle beekdalen (art. 84.1).
Tot een strijdig gebruik van gronden en bouwwerken met deze bestemming, wordt in ieder geval gerekend het aanbrengen en/of veroorzaken van veranderingen in de laagtes van een beekdal als gevolg van het gebruik van de gronden (art. 84.3).
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[87]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
3.3.2
Cultuurlandschappen
Beekdalontginningen Het stroomdal van de Hunze is oorspronkelijk onregelmatig verkaveld met percelen van wisselende grote en vorm (Hunzedal, onregelmatig verkaveld broek). In het zuiden is het stroomdal betrekkelijk smal, naar het noorden (rond Tusschenwater) wordt deze aanzienlijk breder. In de verkaveling zijn nog afgesneden oude meanders van de Hunze herkenbaar. Het voorkomen van dit type verkaveling lijkt sterk samen te hangen met de veendikte in het stroomdal. Door toestroom van voedselrijke diepe kwel van het Drents Plateau kon hier mesotroof veen groeien dat na ontginning zeer geschikt was als hooiland. De economische waarde van de hooilanden langs de Hunze zien we duidelijk terug in de belastingklassen van de eerste kadastrale optekening in 1832.
Zuidlaren
Spijkerboor
Annen
De Hilte
Figuur 36. Belastingklassen volgens het kadaster van 1832. Rood-oranje-geel is hoog; blauw is laag. Bron: hisgis.nl.
Veldnamen wijzen erop dat het dal voor aanvang van de ontginning bestond uit een open landschap met zeggeveen (ma-toponiemen als Hooge Maat, Knijpsmaat, Middelste Maat), afgewisseld met broekbossen (broek-toponiemen als Assenbroeken, Broukmaat, Tullenbroek). Begin 19 e eeuw is het landschap direct langs de Hunze volledig boomloos geworden. Bebouwing kwam slechts voor op infrastructurele kruispunten zoals bij verlaten en bru ggen. Tot het midden van de 20 e eeuw blijft dit landschapstype vrijwel ongewijzigd. Het normaliseren en bedijken van de Hunze had slechts een beperkte impact, de verkaveling bleef ongewijzigd. Tijdens de Ruilverkaveling Zuidlaren (1963-1972) werd de onregelmatige verkaveling aangepakt en omgezet in een stroken- en blokverkaveling. Overhoekjes langs de genormaliseerde Hunze werden beplant met (essen)bosjes. In de jaren ’70 werd een aardgaslocatie aan de Broekdijk gebouwd. In de jaren ’80 nam het aandeel akkergrond aanzienlijk toe en verdween het contrast met het aangrenzende landschap. Na
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[88]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
2000 zijn twee grote bedijkte natuurontwikkelingsgebieden aangelegd in het stroomdal van de Hunze: Annermoeras en Tusschenwater. Hierbij is de Hunze op veel plaatsen gehermeanderd en is het gebied vernat. Door de bedijking, vernatting en verruiging is een groot contrast met een harde grens ontstaan tussen het stroomdal en het aangrenzende landschap. Karakteristieken: x
Stroomdal dat van oorsprong kleinschalig en onregelmatig verkaveld was;
x
Gebruik als hooiland;
x
Vrijwel geen bebouwing;
x
Vrij van opgaand groen;
x
Tijdens ruilverkaveling onregelmatige verkaveling omgezet in blokken. Contrast met aangrenzende
gebieden verdwenen; x
Recent grootschalige natuurontwikkelingsprojecten.
Tussen Hondsrug en het stroomdal werd het landschap strookvormig verkaveld ( Hunzelaagte met strookvormige verkaveling). De veenlaag was hier op veel plaatsen aanzienlijk dunner dan in het stroomdal en plaatselijk kwamen dekzandkopjes voor. In dit gebied komen veel broek-toponiemen voor wat wijst op het voorkomen van broekbossen vóór de ontginning. Ter hoogte van Spijke rboor treffen we de Sekken aan wat duidt op de het voorkomen van zeggevegetatie. De flanken van het beekdal tegen de Hondsrug aan zullen zijn gebruikt voor het weiden van veen. Hier liggen de Osbroek, Koebroeken en Koeslatten. Het laatste toponiem wijst net als de Kettersloeten op zeer natte omstandigheden: slat betekent moerassig. 17 Het gebied werd in grote blokken ontgonnen en in stroken verkaveld. Langs de Hondsrug en Hunze waren deze oost-west georiënteerd; in het tussengelegen gebied in noord-zuid richting, georiënteerd op de hooidijken. In dit tussengelegen gebied bevonden zich voor de ontginning hoogvenen, die door ontwatering en turfwinning zijn verdwenen. Op 19 e -eeuwse kaarten zien we dat hier nog op enkele plaatsen turf werd gewonnen. Opgaand groen kwam in dit gebied nauwelijks voor. Pas vanaf de jaren ’70 van de 20 e eeuw verruigen enkele oude veenputten en worden overhoekjes beplant als onderdeel van het landschapsplan van de ruilverkavelingen.
Ook bebouwing kwam en komt nauwelijks voor in dit gebied. In tegenstelling tot veel andere gebieden in de Hunzelaagte is de verkaveling in dit gebied nog relatief gaaf. In het gebied Zuidbroeken en Kastelenakkers is de verkaveling nagenoeg ongewijzigd. In andere gebieden zoals de Knijpstukken, Koeslatten en Weenings is slechts een klein deel van de kavelsloten gedempt. Alleen bij Kettersloeten en een deel van de K nijpstukken is de verkaveling sterk gewijzigd. Net als elders in het Hunzedal neemt vanaf de jaren ’80 de akkerbouw toe in het gebied. Karakteristieken: x
Vóór ontginning afwisselend landschap met hoogvenen, broekbossen en open moerassen;
x
Ontgonnen als hooiland en weidegrond in grote blokken, daa rbinnen strookvormige verkaveling. In
grote delen is deze nog gaaf aanwezig; x
Vrijwel geen bebouwing;
x
Vrij van opgaand groen, op ruilverkavelingsbosjes na;
x
Gebied ontsloten door oude dijkjes en ruilverkavelingswegen.
17
A.A. W eijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[89]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 37. De nog gave strookvormig verkavelde Hunzelaagte bij de Kastelenakkers. Foto vanaf De Dijk richting het oosten.
Kampontginningen met plaatselijk essen De middeleeuwse randveenontginningen (randveenontginning, grootschalig/kleinschalig verkaveld) rekenen we tot de kampontginningen met plaatselijk essen. De ontginning van het gebied ten oosten van de Hunze begon in de 13 e /14 e eeuw als een veenkolonie avant la lettre. Primair doel was het winnen van turf, dat via de Hunze naar Groningen en omliggende kloosters kon worden afgevoerd. Verspreid over de dekzandrug lagen de pachthoeven op groen omzoomde erven in een kleinschalig verkaveld landschap. Direct aan deze erven grensden de eveneens met groen omzoomde bouwlanden. Ten oosten van de dekzandrug lagen de uitgeveende dalgronden, met daarachter het onontgonnen hoogveen. Langs de Hunze lagen de groenlanden voor het weiden van veen en het winnen van hooi. Hoewel er dus vee werd gehouden en gewassen verbouwd lag de nadruk het winnen van turf. Via een paden en later ook wijken werd de turf afgevoerd uit het hoogveen naar een turfkade (lent) aan de Hunze van waar het verder werd vervoerd. De ontginning van de randvenen vond gefaseerd plaats : In de 13 e eeuw lag de nadruk van de activiteit in het noorden tussen De Groeve e n Oud-Annerveen; in de 18 e eeuw rond Gieterveen; en in de late 19 e eeuw rond Buinerveen.
De grenzen van de verschillende ontginningseenheden zijn nog als weg of watergang herkenbaar in het landschap, zoals de Hilligjessloot die de grens vormde tussen het Aduarder ontginning in Everswolde en de ontginning van het Heilig Geestgasthuis uit Groningen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[90]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 38. De Hilligjessloot ten noord van de gaswinlocatie vormde de grens tussen de Adua rder ontginning en die van het Heilig Geestgasthuis uit Groningen. Foto gezien richting het oosten.
Het oude nederzettingspatroon van de randveenontginning volgde de grillige oostflank van het Hunzedal, waardoor de erven enigszins verspreid lagen. Het wegenpatroon was oost -west georiënteerd. Door de komst van de grootschalige turfgraverijen die vanuit het Grevelingskanaal werden ondernomen, verplaatste het zwaartepunt van de randveenontginningen zich naar het oosten langs de uiteinden van de monden en wijken. Hier ontstond de lintbebouwing zoals dez e nu nog aanwezig is. In de loop van de 20 e eeuw werden geleidelijk bijna alle oude middeleeuwse erven verlaten. Door het samenvoegen van percelen vanaf de jaren ’70 zijn veel van deze locaties ook niet meer herkenbaar. Voorbeelden van middeleeuwse erven die nog wel aanwezig zijn, zijn Zwarte Lent en De Knijpe. Het grootschalig verkavelde deel van de randveenontginningen lag tussen het stroomdal van de Hunze en de oude erven in. Veldnamen als Groeneveld, Broeken, Groot Brouk) wijzen op de aanwezigheid van een gesloten moerasbos bij aanvang van de ontginningen. Na de ontginning is de venige bodem waar dit bos opgroeide grotendeels verdwenen (afgegraven?), want rond 1800 treffen we hier vooral weiland en heide aan.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[91]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 39. Eén van de weinige van oorsprong middeleeuwse erven die nog bewoond zijn. Foto vanaf Zwarte Lent richting het oosten.
Bij de Ruilverkaveling Zuidlaren (1963-1972) werd het wegenpatroon sterk gewijzigd. Om het gebied tussen de Hunze en het lint van Zuidlaarderveen en Annerveen beter te ontsluiten werd een nieuwe weg aangelegd parallel aan de Hunze. De meeste oost -west wegen werden opgenomen in dit nieuwe wegenpatroon door bochten te verflauwen en de wegen te asfalteren. Een deel van de wegen werd eenzijdig beplant met singelbeplanting van ca. 3 meter breed. Overhoekjes werden bep lant met essenen eikenbosjes. Tegelijkertijd werd de waterhuishouding ten westen van de Hunze grondig herzien. Parallel aan de Hondsrug werd vanaf de Annergroenlanden in het zuiden, een brede afwatering gegraven die via een dieselgemaal uitwaterde in het Havenkanaal bij De Groeve. Door de verplaatsing en afbraak van de middeleeuwse erven en de ruilverkaveling waarbij het historische wegen- en verkavelingspatroon is gewijzigd, is het landschap van de oorspronkelijke randveenontginningen moeilijk herkenbaar. Door de aanleg van twee bedijkte natuurontwikkelingsgebieden zijn de randveenontginningen en de Hunze ruimtelijk en visueel van elkaar gescheiden.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[92]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 40. Tijdens de ruilverkaveling aangelegd weg met singelbeplanting ten zuiden van De Groeve. Weg Kieviterij gezien richting het noorden.
Karakteristieken: x
Oude van oorsprong middeleeuwse erven, waarvan groot deel verlaten;
x
Wegenpatroon bestaande uit oude oostwest-verbindingen en recentere ruilverkavelingswegen in
noord-zuidrichting; x
Voorkomen van oude dijkjes en sloten die samenhangen met de ontginning;
x
Ruilverkavelingsbosjes en singels.
3.3.3
Analyse cultuurhistorische waarden
Tussen Hunzedal en het hoogveen vestigden zich vanaf de 13 e eeuw turfgravers in de zogenaamde randveenontginningen. Dit waren min of meer zelfvoorzienende kleinschalige nederzettingen. Tot in de 18 e eeuw breidde deze zich geleidelijk uit naar het zuiden. Het gebied tussen Hondsrug en Hunze behoort tot het esdorpenlandschap. Dit gebied met hoogvenen, open moerassen en gesloten broekbossen werd van de late middeleeuwen ontgonnen voor het weiden van veen, het winnen van hooi en steken van turf. De hoogvenen ten oosten van de Hunze werden vanaf de 1 9 e eeuw grootschalig en op systematische wijze afgegraven het oostelijk gelegen Stadskanaal/Grevelingkanaal in lineaire structuren: een door de mens ontworpen landschap. Hierna werden ze geschikt gemaakt voor de landbouw (dalgronden). In tweede helft 20 e eeuw zijn de beekdalen door ruilverkaveling geschikt gemaakt voor grootschalige landbouw. De hoofdrichting in het landschap is door de eeuwen heen verschillende keren gewijzigd. In de middeleeuwen – 19 e eeuw was er sprake van een gefaseerde ontginning van noord naar zuid, herkenbaar aan dijkjes, sloten en markegrenzen. Daarbinnen was de hoofdrichting oost-west: turfwinning in oosten, afvoer via Hunze in het westen. In de 19 e eeuw keert de oriëntatie om van de Hunze naar het Stadskanaal/Grevelingkanaal. In de tweede helft van de 20 e eeuw worden de
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[93]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
beekdalen ruilverkaveld en beter ontsloten, waar door in landbouwkundig opzicht geen duidelijk zwaartepunt meer aanwezig is. Door ontginning en landgebruik is de openheid en geslotenheid in het landschap verschillende malen getransformeerd. Voor aanvang van de ontginningen bestond het Hunzedal uit gesloten moerasbossen en open moerasvlakten. Op de oostflank kwamen moerasbossen voor, met daarachter de uitgestrekte hoogvenen. Tussen Hondsrug en Hunze lagen hoogvenen (binnenvenen) die werden afgewisseld door gesloten moerasbossen op open moerasvlakten. Door ontginning vanaf de late middeleeuwen verdwenen de moerasbossen. Tussen Hondsrug en Hunze ontstond een open gebied met hooi - en weilanden. Op oostflank kleinschalige halfopen kampenlandschap, daarachter uitgestrekte hoogvenen. In de 19 e eeuw vond verdichting plaats langs de doorgaande wegen op de rand van de hoogvenen en langs kanalen en hoofdwijken in veenkoloniën. In de tweede helft 20 e eeuw verdwijnen de oude erven van de van randveenontginningen. In plaats daarvan verschijnen ruilverkavelingsbosjes in het beekdal en in de randveenontginningen waarmee het contrast verdwijnt.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[94]