Buitengebied, Schaangedennen - Bijlagen bij de toelichting 1
Tekst van het document
Bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen In opdracht van Prolander
NL.IMRO.1681.00BP0082-VG01 VASTGESTELD 18 april 2024
Contactpersoon T M E
Arcadis Nederland B.V. Maastricht
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Inhoudsopgave
Bijlagen bij de toelichting
5
Bijlage 1
Archeologisch bureauonderzoek
6
Bijlage 2
Quickscan Wet natuurbescherming
302
Bijlage 3
Memo stikstofdepositie
361
Bijlage 4
Standaard wateradvies
376
Bijlage 5
Watertoets
382
Bijlage 6
Vooronderzoek landbodem
388
Bijlage 7
Bodemchemisch onderzoek
413
Bijlage 8
Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten
462
3
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
4
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Bijlagen bij de toelichting
5
bestemmingsplan Buitengebied, Schaangedennen (vastgesteld)
Bijlage 1 Archeologisch bureauonderzoek
6
RAAP-RAPPORT 5284
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen Gemeenten Tynaarlo, Borger-Odoorn, Aa en Hunze en Emmen Bureauonderzoek naar aardkundige, cultuurhistorische en archeologische waarden
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Colofon Titel: Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen, gemeenten Tynaarlo, Aa en Hunze, Borger -Odoorn en Emmen; bureauonderzoek naar aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden. Versie: 07-10-2021 Auteur: Projectcode: HUNAAC Bestandsnaam: RAAPrap_5284_HUNAAC_20211007 Autorisatie:
ISSN: 0925-6229
RAAP Leeuwenveldseweg 5b
Telefoon: 0294-491 500
1382 LV Weesp
E-mail: raap@raap.nl
Postbus 5069
Website: www.raap.nl
1380 GB Weesp © RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2021 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[2]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Samenvatting Algemeen In opdracht van Prolander heeft RAAP in de periode van juli tot oktober 2021 aardkundig, cultuurhistorisch en archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uitgevoerd voor de onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen in de gemeenten Tynaarlo, Aa en Hunze, Borger -Odoorn en Emmen. Voor de onderzoeksgebieden geldt een integrale inrichtings- en uitvoeringsopgave, met natuur- en wateropgaven. De uitvoering hiervan zal gepaard gaan met bodemingrepen en andere inrichtingswerkzaamheden. Hierbij dient rekening gehouden te worden met de aanwezige aard kundige, archeologische en cultuurhistorische waarden, c.q. verwachtingen in het gebied. Door middel van een bureauonderzoek wil Prolander inzicht krijgen in de aanwezigheid van bovengenoemde waarden en een advies over de mogelijkheden om deze te behouden of te versterken. De uitkomsten van dit bureauonderzoek kunnen vervolgens worden meegenomen in het landschappelijke ontwerp - en inrichtingsproces.
In het onderstaande wordt per deelgebied een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste resultaten, inzichten dan wel conclusies voor de drie onderzoeksdisciplines (aardkunde, archeologie, cultuurhistorie), waarna een bondig overzicht volgt van de acht opgesteld integrale ensembles evenals de belangrijkste algemene conclusies en aanbevelingen. Tusschenwater Aardkunde In het deelgebied Tusschenwater ligt binnen het aardkundige landschap Hunzedal; een breed dal gevormd in de voorlaatste ijstijd door schurende ijsmassa’s gevolgd door smeltwaterstromen. Het diepe dal vulde zichzelf op met smeltwaterafzettingen, waardoor het brede dal ontstond dat zich onderscheidt van andere Drentse beekdalen. In het warmere Eemien stond het dal in open verbinding met de zee en werden mariene sedimenten afgezet. Gedurende de laatste ijstijd, het Weichselien, werd het dal verder opgevuld met (sneeuw)smeltwatersediment en overstoven door een laag dekzand. Door verstuiving konden omvangrijke laagtes en ruggen (paraboolduinen) ontstaan. In de daaropvolgende warmere periode, het Holoceen, vond onder invloed van een stijgende grondwater stand veenvorming plaats. Door ontwatering vanaf de late middeleeuwen en grootschalige turfwinning is de top van het veen aanzienlijk gedaald en komen lagere zandruggen weer aan de oppervlakte te liggen.
Karakteristieke aardkundige landschapselementen binnen dit deel van het Hunzedal zijn de oude meanders en fossiele waterlopen; aan de westzijde van het beekdal de paraboolduinen; en periglaciale laagten en/of pingoruïnes. Middels de Provinciale Omgevingsverordening 2018 zijn de meanders beschermd door een middelhoog beschermingsniveau. Voor de overige gebieden geldt een generieke bescherming. Dit aardkundig beleid is op gemeentelijk niveau doorvertaald in diverse (dubbel)bestemmingen. Archeologie Het deelgebied Tusschenwater ligt in de gemeenten Tynaarlo en Aa en Hunze en kent op basis van de gemeentelijke beleidskaarten een grotendeels middelhoge tot hoge archeologische verwachting die ook deels is toegespitst op beekdalen; laatstgenoemde valt ook onder de kernkwaliteiten van de Provincie. Uit de analyse van archeologische waarden is gebleken dat in deelgebied Tusschenwater ruim veertig vindplaatsen bekend zijn, evenals vijf AMK-terreinen. Verder zijn in het gebied een tiental laagten/depressies, twee voordelocaties en negen historische huisplaatsen aanwezi g die vanuit
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[3]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
archeologisch perspectief als waardevol mogen worden bestempeld. De aanwezige archeologische vondstcomplexen dekken qua datering nagenoeg alle archeologische perioden af, al zal het duidelijk zijn dat veel vondstmateriaal uit vuurstenen artefacten uit de steentijd bestaat. Uit de analyse kan worden geconcludeerd dat het onderzoeksgebied in het verleden uitermate geschikt is geweest voor jagen, visserij en (tijdelijke) bewoning, waarbij laatstgenoemde zich hoofdzakelijk op de hogere delen van het landschap zal hebben geconcentreerd. Op basis van de onderzoeksresultaten is voor het deelgebied kaartbijlage 2a opgesteld waarin de gespecificeerde archeologische verwachting wordt aangegeven en, in het geval van bodemingrepen die de vrijstellingsgrenzen overschrijden, wat de eerste archeologische onderzoeksstap dient te zijn. In H7 volgt een verdere toelichting op iedere gespecificeerde archeologische verwachting. Cultuurhistorie In het oostelijk deel van het deelgebied tussen Hunzedal en het hoogveen, vestigden zich vanaf de 13 e eeuw turfgravers in de zogenaamde randveenontginningen. Dit waren min of meer zelfvoorzienende kleinschalige nederzettingen. Tot in de 18 e eeuw breidde deze zich geleidelijk uit naar het zuiden. Het landschap van de randveenontginning was vooral direct rondom de nederzettingen kleinschalig.
Het gebied ten westen van de Hunze tot de Hondsrug behoort tot het esdorpenlandschap. Dit gebied met hoogvenen, open moerassen en gesloten broekbossen werd van de late middeleeuwen ontgonnen voor het weiden van veen, het winnen van hooi en steken van turf. De hoogvenen ten oosten van de Hunze werden vanaf de 19 e eeuw grootschalig en op systematische wijze afgegraven vanuit het oostelijk gelegen Stadskanaal/Grevelingkanaal in lineaire structuren: een door de mens ontworpen landschap. Hierna werden ze geschikt gemaakt voor de landbouw (dalgronden). In tweede helft 20 e eeuw zijn de beekdalen door ruilverkaveling geschikt gemaakt voor grootschalige landbouw. Per landschapstype zijn de cultuurhistrische karakteristieken beschreven. Karakteristiek voor de beekdalontginningen zijn het oorspronkelijk kleinschalig en onregelmatig verkaveld stroomdal, het gebruik als hooiland, de afwezigheid van bebouwing en opgaand groen en de ruilverkavelingsblokken. Karakteristiek voor de Hunzelaagte met strookvormige verkaveling (ten westen van Hunze) is de transformatie van afwisselend landschap met hoogvenen, broekbossen en open moerassen (vroege middeleeuwen), naar ontgonnen hooiland en weidegrond in grote blokke n met daarbinnen strookvormige verkaveling. Deze is in grote delen nog gaaf aanwezig.
Daarnaast de afwezigheid van bebouwing en opgaand groen op ruilverkvalingsbosjes na, en de oude dijkjes en ruilverkavelingswegen die het gebied ontsluiten. Voor de randveenontginning, grootschalig/kleinschalig verkaveld zijn karakteristiek de oude van oorsprong middeleeuwse erven, waarvan groot deel verlaten, het wegenpatroon bestaande uit oude oostwest-verbindingen en recentere ruilverkavelingswegen in noord -zuidrichting, het voorkomen van oude dijkjes en sloten die samenhangen met de ontginning, het voorkomen ruilverkavelingsbosjes en singels De cultuurhistorische waarden zijn op gemeentelijk niveau geborg d middels (dubbel)bestemmingen. Cluster ten noorden van de N33 Aardkunde Dit deelgebied ligt net als het vorige deelgebied binnen het aardkundige landschap Hunzedal; een breed dal gevormd in de voorlaatste ijstijd door schurende ijsmassa’s gevolgd door smeltwaterstromen. Het diepe dal vulde zichzelf op met smeltwaterafzettingen, waardoor het brede dal ontstond dat zich onderscheidt van andere Drentse beekdalen. In het warmere Eemien stond het dal in open verbinding met de zee en werden mariene sedimenten afgezet. Gedurende de laatste ijstijd, het Weichselien, werd
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[4]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
het dal verder opgevuld met (sneeuw)smeltwatersediment en overstoven door een laag dekzand. Door verstuiving konden omvangrijke laagtes en ruggen (paraboolduinen) ontstaan. In de daaropvolgende warmere periode, het Holoceen, vond onder invloed van een stijgende gr ondwaterstand veenvorming plaats. Door ontwatering vanaf de late middeleeuwen en grootschalige turfwinning is de top van het veen aanzienlijk gedaald en komen lagere zandruggen weer aan de oppervlakte te liggen. Karakteristieke aardkundige landschapselementen binnen dit deel van het Hunzedal zijn de oude meanders en fossiele waterlopen; het aardkundig monument uitblazingskom Duunsche Landen ; en de periglaciale laagten en/of pingoruïnes. Middels de Provinciale Omgevingsverordening 2018 zijn de meanders bij de Duunsche Landen en Annergroenlanden beschermd door het hoogste beschermingsniveau. De uitblazingskom met rug zijn beschermd als aardkundig monument. Voor de oude meanders bij Spijkerboor geldt een midddelhoog beschermingsnivea. Voor de overige gebieden geldt een generieke bescherming. Dit aardkundig beleid is op gemeentelijk niveau doorvertaald in diverse (dubbel)bestemmingen.
Archeologie Het deelgebied Cluster ten noorden van de N33 ligt in de gemeente Aa en Hunze en kent op basis van de gemeentelijke beleidskaart een grotendeels middelhoge tot hoge archeologische verwachting die voornamelijk is toegespitst op beekdalen. Het gaat daarbij om het beekdal van de Hunze dat eveneens tot de kernkwaliteiten van de Provincie behoort. Uit de archeologische analy se van het deelgebied is gebleken dat daarin verschillende waarden aanwezig zijn: het gaat daarbij om negen AMK -terreinen (met name vuursteenvindplaatsen), een veertigtal laagten/depressies, een veronderstelde voordelocatie, 64 vindplaatsen (in veel gevallen meldingen van losse vuursteenvondsten) en enkele historische erflocaties. Veel van de overblijfselen in de ondergrond bestaan uit vuurstenen artefacten die zich met name op en rondom lokale hoogtes (dekzandruggen, dekzandkopjes) bevinden. In algemene zin geldt dat uit de analyse blijkt dat de mens nadrukkelijk in het verleden in het gebied aanwezig is geweest. Op basis van de analyseresultaten is voor het deelgebied kaartbijlage 2b opgesteld waarin de gespecificeerde archeologische verwachting wordt aang egeven en, in het geval van bodemingrepen die de vrijstellingsgrenzen overschrijden, wat de eerste archeologische onderzoeksstap dient te zijn. In H7 volgt een verdere toelichting op iedere gespecificeerde archeologische verwachting.
Cultuurhistorie Tussen Hunzedal en het hoogveen vestigden zich vanaf de 15 e eeuw turfgravers in de zogenaamde randveenontginningen. Dit waren min of meer zelfvoorzienende kleinschalige nederzettingen. Het gebied tussen Hondsrug en Hunze behoort tot het esdorpenlandschap. Dit g ebied met hoogvenen, open moerassen en gesloten broekbossen werd van de late middeleeuwen ontgonnen voor het weiden van veen, het winnen van hooi en steken van turf. De hoogvenen ten oosten van de Hunze werden vanaf de 19 e eeuw grootschalig en op systematische wijze afgegraven het oostelijk gelegen Stadskanaal/Grevelingkanaal in lineaire structuren: een door de mens ontworpen landschap. Hierna werden ze geschikt gemaakt voor de landbouw (dalgronden). In tweede helft 20 e eeuw zijn de beekdalen door ruilverkaveling geschikt gemaakt voor grootschalige landbouw. Per landschapstype zijn de cultuurhistrische karakteristieken beschreven : Karakteristiek voor de beekdalontginningen zijn het oorspronkelijk kleinschalig en onregelmatig verkaveld stroomdal, het gebruik als hooiland, de afwezigheid van bebouwing en opgaand groen en de ruilverkavelingsblokken.
Karakteristiek voor de Hunzelaagte met strookvormige verkaveling (ten westen van Hunze) is de transformatie van afwisselend landschap met hoogvenen, broekbossen en open moerassen (vroege middeleeuwen), naar ontgonnen hooiland en weidegrond in grote blokken met
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[5]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
daarbinnen strookvormige verkaveling. Deze is in grote delen nog gaaf aanwezig. Daarnaast de afwezigheid van bebouwing en opgaand groen op ruilverkvalingsbosj es na, en de oude dijkjes en ruilverkavelingswegen die het gebied ontsluiten. Voor de randveenontginning, grootschalig/kleinschalig verkaveld zijn karakteristiek de oude van oorsprong middeleeuwse erven, waarvan groot deel verlaten, het wegenpatroon bestaa nde uit oude oostwest-verbindingen en recentere ruilverkavelingswegen in noord -zuidrichting, het voorkomen van oude dijkjes en sloten die samenhangen met de ontginning, het voorkomen ruilverkavelingsbosjes en singels De cultuurhistorische waarden zijn op gemeentelijk niveau geborgd middels (dubbel)bestemmingen. Zoersche Landen Aardkunde Dit deelgebied ligt net als het vorige deelgebied binnen het aardkundige landschap Hunzedal; een breed dal gevormd in de voorlaatste ijstijd door schurende ijsmassa’s gevol gd door smeltwaterstromen. Het diepe dal vulde zichzelf op met smeltwaterafzettingen, waardoor het brede dal ontstond dat zich onderscheidt van andere Drentse beekdalen. In het warmere Eemien stond het dal in open verbinding met de zee en werden mariene sedimenten afgezet. Gedurende de laatste ijstijd, het Weichselien, werd het dal verder opgevuld met (sneeuw)smeltwatersediment en overstoven door een laag dekzand.
Het huidige stroomdal heeft zich hier ingesleten in een betrekkelijk smalle zone. In de daaropvolgende warmere periode, het Holoceen, vond onder invloed van een stijgende grondwaterstand veenvorming plaats. Door ontwatering vanaf de late middeleeuwen en grootschalige turfwinning is de top van het veen aanzienlijk gedaald en komen lagere zandruggen weer aan de oppervlakte te liggen. Aardkundig karakteristiek is het smalle beekdal, waarbinnen echter geen oorspronkelijk meanders meer voorkomen en een klein deel van de puinwaaier van Exloo. Middels de Provinciale Omgevingsverordening 2018 is de puinwa aier beschermd door een middelhoog beschermingsniveau. Voor de overige gebieden geldt een generieke bescherming. Deze waarde is niet op gemeentelijke beleid doorvertaald in (dubbel)bestemmingen. Archeologie Het deelgebied Zoersche Landen ligt in de gemeente Borger-Odoorn en kent op basis van de gemeentelijke beleidskaart een grotendeels middelhoge tot hoge archeologische verwachting die voornamelijk is toegespitst op beekdalbodems met veen, dekzandruggen met daarop restanten van veen en dekzandkoppen in het beekdal. Het gehele beekdal in dit deelgebied valt onder de kernkwaliteiten van de Provincie.
Uit de archeologische analyse is gebleken dat in het deelgebied verschillende archeologische waarden aanwezig zijn: één AMK -terrein (mesolithische vindplaats), een restant van een veenweg en 22 vindplaatsen. Van laatstgenoemde ligt meer dan de helft op korte afstand van het AMK-terrein: er is ter hoogte van die locatie duidelijk sprake van een vondstencluster. De overige vindplaatsen bevinden zich in hoofdzaak la ngs de randen van het beekdal en bestaan veelal uit vuursteenvondsten uit de prehistorie. Het hoge aantal vuursteenvondsten geeft aan dat de mens nadrukkelijk in het verre verleden in het onderzoeksgebied aanwezig en actief is geweest, maar eveneens dat er relatief veel onderzoek (veldverkenningen) op deze vondstlocaties wordt uitgevoerd. Op basis van de analyseresultaten is voor het deelgebied kaartbijlage 2c opgesteld waarin de gespecificeerde archeologische verwachting wordt aangegeven en, in het geval v an bodemingrepen die de vrijstellingsgrenzen overschrijden, wat de eerste archeologische onderzoeksstap dient te zijn. In H7 volgt een verdere toelichting op iedere gespecificeerde archeologische verwachting. Cultuurhistorie
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[6]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
De Zoersche Landen maakten deel ut van het esdorpenlandschap. Hier lagen de hooi- en weidegronden voor de esdorpen die via dijkjes vanaf de Hondsrug waren ontsloten. Vermoedelijk zijn de gronden vanaf de 17 e eeuw verdeeld. Daarachter lag het uitgestrekte hoogveen, dat o.a. werd gebruikt voor het verbouwen van boekweit en houden van bijen. In de tweede helft werd dit veen afgegraven voor de winning van turf. Het hoekje, de Kleine Kijl, dat binnen het onderzoeksgebied ligt, vormde een restontginning. Na het afgraven van het veen werd de g rond omgezet in akkerland. Op de overgang tussen beekdal en veenkolonie concentreerde zich de bebouwing. Bij de ruilverkavelingen in de 20 e eeuw is het gebied meermaals op de schop gegaan, waarbij kavels werden samengevoegd. De hoofdstructuur die wordt be paald door de laatmiddeleeuwse/17 e -eeuwse dijkjes is hierbinnen behouden gebleven. Per landschapstype zijn de cultuurhistrische karakteristieken beschreven: Karakteristiek voor de beekdalontginning is de overwegen strookvormige verkaveling en de hoofdstructtur die bestaat uit oude (hooi)dijk en de Hunze. Karakteristiek voor de veenkoloniale ontginning is dat deze hier geen klasiek voorbeeld is van een Drents veenkoloniale ontginning, maar die van een rest-ontginninge.
Karakteristiek is ook de agrarische lintbebouwig op de rand van het voormalige hoogveen, de hoog opgaande beplanting langs hoofdwegen en de opstrekkende verkaveling met vaste breedte. De cultuurhistorische waarden zijn op gemeentelijk niveau geborg d middels (dubbel)bestemmingen. Schaangedennen Aardkunde De deelgebieden Saksveld-Katteven, Buinerveld en Schaangedennen (gelegen binnen cluster Schaangedennen) liggen in het aardkundig landschap van het Hondsrugcomplex. Deze bestaat uit relatief hoge grondmoreneruggen die zijn gevormd in de voorlaat ste ijstijd. Kenmerkend zijn de grote hoogteverschillen, de smeltwaterdalen en ondiep voorkomen van keileem en de vele zwerfkeien. De hoogteverschillen en de gevarieerde samenstelling van de ondergrond zorgt voor een zeer gevarieerd (grond)watersysteem. Ten oosten hiervan ligt in het Hunzedal het deelgebied Valtherdiep. Het Hunzedal is een breed dal gevormd in de voorlaatste ijstijd door schurende ijsmassa’s gevolgd door smeltwaterstromen. Dit diepe dal vulde zichzelf op met smeltwaterafzettingen. Hierdoor ontstond het brede dal dat zich onderscheidt van andere Drentse beekdalen. Gedurende de laatste ijstijd, het Weichselien, werd het dal overstoven door een laag dekzand. In de daaropvolgende warmere periode, het Holoceen, vond onder invloed van een stijgende grondwaterstand veenvorming plaats.
Eerst op de diepste delen, later breidde deze zich uit naar de aangrenzende vlaktes. Door ontwatering vanaf de late middeleeuwen en grootschalige turfwinning is de top van het veen aanzienlijk gedaald. Het Valtherdiep ontspringt iets ten westen van het deelgebied, aan de voet van de Hondsrug. De deelgebieden Saksveld-Katteven, Buinerveld en Schaangedennen gebied zijn zeer rijk aan karakteristieke aardkundige landschapselementen: Odoornerzand, Leewal en Molenveld bij Exloo, stuifzandrelief in de boswachterij Odoorn, essen van Buinen, Exloo en Valthe, droogdal in het Hunzebos bij Exloo, komvormige laagten en de Hondsrug tussen Odoorn en Emmen. Middels de Provinciale Omgevingsverordening 2018 zijn het Odoornerzand, de Le ewal en Molenveld en grote delen van de Boswachterij Odoorn beschermd door het hoogste beschermingsniveau. Voor het overig deel van de deelgebieden Buinerveld en Schaangedennen en een groot deel van het Saksveld Katteven geldt een hoog beschermingsniveau. Voor een deel van het Saksveld-Katteven geldt een
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[7]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
middelhoog en generiek beschermingsniveau; voor het Valtherdiep een generiek beschermingsniveau. Dit aardkundig beleid is op gemeentelijk niveau doorvertaald in diverse (dubbel)bestemmingen. Archeologie Het deelgebied Schaangedennen ligt in de gemeenten Borger-Odoorn en Emmen en bestaat in feite uit vier kleinere delen: Schaangedennen, Valtherdiep, Buinerveld en Katteveen. Die vier subdeelgebieden hebben een eigen archeologisch karakter en bijbehorende ver wachting. Schaangedennen is per definitie het meest in het oog springende gebied: een overwegend hoge archeologische verwachting die wordt bekrachtigd door de in het subdeelgebied aanwezige archeologische waarden: hunebedden, grafheuvels, karrensporen, essen, Celtic fields en tientallen archeologische vindplaatsen. Ook het Buinerveld heeft een soortgelijke strekking en verwachting wat archeologische fenomenen betreft: twee hunebedden, verschillende bundels karrensporen, laagten/depressies, grafheuvels, een es en een Celtic field. Wel is de dichtheid aan archeologische resten evenals de archeologische verwachting verhoudingsgewijs net wat lager dan in het subdeelgebied Schaangedennen. Het subdeelgebied Katteveen bevat naast enkele laagten/depressies en vindpl aatsen ook een klein deel van een Celtic field en kent een eveneens hoge verwachting.
Het subdeelgebied Valtherdiep is in vergelijking met de andere drie gebieden nagenoeg leeg en voorzien van een middelhoge tot lage verwachting voor de ontgonnen veengronden. Uit een analyse van de archeologische vindplaatsen in het deelgebied is verder gebleken dat in driekwart van alle vondstcomplexen het vondstmateriaal (ten dele) uit prehistorisch vuursteenmateriaal bestaat, hetgeen duidelijk aangeeft dat de mens actief en aanwezig is geweest op – met name – de hogere gronden (Hondsrug). Wel geldt ook hier dat het relatief hoge aantal vondstlocaties ook het gevolg is van de relatief intensieve manier waarop het gebied is onderzocht (veldverkenningen). Op basis van de analyseresultaten is voor het deelgebied kaartbijlage 2d opgesteld waarin de gespecificeerde archeologische verwachting wordt aangegeven en, in het geval van bodemingrepen die de vrijstellingsgrenzen overschrijden, wat de eerste archeologische onderzoeksstap dient te zijn. In H7 volgt een verdere toelichting op iedere gespecificeerde archeologische verwachting. Cultuurhistorie Het esdorpenlandschap is aanmerkelijk ouder dan de andere landschappen. De kern van de huidige esdorpen dateert uit de vroege middeleeuwen en ligt op de Hondsrug. De heide rondom de esdorpen was van groot belang voor de agrarische bedrijfsvoering van de esdorpen, i.v.m. het weiden van schapen t.b.v. de mestvoorziening.
Na de uitvinding van de kunstmest en nieuwe ontginningstechnieken werd vanaf 1900 de heide ontgonnen. Deze jonge heideontginningen kenmerken zich hier door hun relatieve kleinschaligheid omdat ze volgens het markeverdelingsplan werden ingevoerd. Belangrijke elementen die hiermee samenhangen zijn de boerderijlinten langs de doorgaande wegen en de bosjes op langgerekte uitgespaarde percelen. De openheid van de heidevelden en de jonge heideontginningen is door deze bosjes aanzienlijk verminderd, maar heeft er wel voor gezorgd dat de ontginningsstructuur behouden is. Op andere h eidegrond werden omvangrijks Staatsbebossingen aangeplant. Deze kenmerken zich door hun planmatige opzet, harde randen en laanachtig padenstelsel. De ruilverkavelingen vanaf het midden van de 20 e eeuw leidde tot opschaling, maar niet tot grote landschappelijke ingrepen. Ook de binnenvenen tussen Hondsrug en Hunze worden tot het esdorpenlandschap gerekend. Deze waren in gebruik als hooi - en weidegronden en bereikbaar via dijkjes die vanaf de Hondsrug het gebied in liepen. Ook werd hier turf gewonnen. Per landschapstype zijn de cultuurhistrische karakteristieken beschreven. Karakteristiek voor de essen zijn het open akkercomplex, dat is vrij is van bebouwing, de radiale infrastructuur vanuit dorpen over en om de es, de open relatie met esdorp, de zeldzame re stanten van
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[8]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
esrandenbeplanting (fragment bij Exloo), de ingepassing en aanzetten van de esranden bij de ruilverkavelingen door het open houden van de es en de aanplant esrandbeplanting. Karakteristiek voor de oude bossen is het zelfzame voorkomen ervan en de sporen (reliëf) van oud bosgebruik. Voor de beekdalen is de (oorspronkelijke) kleindschalige verkaveling karakteristiek, net als de openheid (afwezigheid bebouwing en opgaande perceelrandbeplanting). Voor de jonge heideontginningen zijn karakteristiek de langgerkete bosjes die zich voegen binnen de pervelen van het markeverdelingsplan, de rechte verbindingswegen tussen dorpen met daaraan boerderijen, de keienwegen en de inpassing van bijzondere aardkundige en archeologische fenomenen. Karakteristiek voor de Staatsbossen zijn de planmatige opzet van wegen, paden en bosvakken, de laanbeplanting langs de wegen en paden, het voorkomen van aardkundig en cultuurhistorisch (micro)reliëf en de keienwegen. Waar de Staatsbossen in suifzandgebieden liggen weerspieg eld de gevarieerde aanplant en het onregelmatige wegenpatroon het oorspr onkelijk versnipperde eigendom. Net als de Staatsbossen geldt voor de niet-ontgonnen terreinen dat hier nog gaaf aardkundige en (pre)historische reliëf aanwezig is.
Karakteristiek voor de veenkoloniale ontginningen zijn hier het grootschalige landschap, de rationele structuur van wijken en de overgang/begrenzing van het gebied door de Valtherdijk. De cultuurhistorische waarden zijn op gemeentelijk niveau geborgd middels (dubbel)bestemm ingen. 3333 Integrale ensembles, conclusies en aanbevelingen In totaal zijn binnen het onderzoeksgebied acht integrale ensembles aangewezen waarbinnen sprake is van een grote mate van gaafheid en/of samenhang, of gebieden waar juist kansen liggen om deze samenhang te verbeteren. Het ensemble ‘Oude randveenontginningen’ ligt op de oostoever van de Hunze, tussen De Groeve en de gaswinlocatie bij Oud Annerveen. Het ensemble omvat met Evertswolde één van de oudste randveenontginningen en is in die zin bijzonder, ook al is er van de middeleeuwse opzet weinig behouden gebleven. In algemene zin geldt, dat het landschap in zijn huidige hoedanigheid behoudenswaardig is (zowel het ruilverkavelingslandschap als het middeleeuwse landschap), maar om de verdwenen ontginningen beter zichtbaar te maken kunnen verdwenen historische erven worden geaccentueerd middels aanplant van typische erfbeplanting. Ook kan worden getracht om het contrast tussen de kleinschalige randveenontginningen en de meer grootschalige ontginningen r ichting de Hunze terug te brengen.
Het ensemble ‘Paraboolduinen Zuidbroeken’ ligt ten zuiden van Tusschenwater en is bijzonder gaaf in cultuurhistorisch en aardkundig opzicht: grootschalige openheid en min of meer vierkante verkavelingseenheden die in opstrek zijn verdeeld en gescheiden door wegen kenmerken het gebied. De vele paraboolduintjes in het gebied zijn niet alleen kenmerkend voor dit deel van het Hunzedal, maar zijn tevens kansrijke archeologische contexten die, door het uitblijven van grootschal ige herverkavelingen, relatief goed bewaard zijn gebleven. Het valt dan ok aan te bevelen om bij eventuele herinrichtingen de belangrijkste aardkundige en cultuurhistorische kenmerken te behouden, daar waar het omzetten van akkerland naar grasland als een positieve kans voor behoud van archeologische waarden mag worden gezien. Het ensemble ‘Hunzemeanders Nieuw-Annerveen’ ligt op de oostoever van de Hunze bij Spijkerboor en Nieuw-Annerveen en omvat vier oude meanders van de Hunze en de kleinschalige randvee nontginning van beide voorgenoemde dorpen. Langs de zandige oevers in de buitenbochten van de waterloop werden randveennederzettingen gesticht om het veen af te graven en lenten aangelegd om turf af te
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[9]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
voeren. Belangrijke constateringen en adviezen voor di t ensemble zijn het behoud van het reliëf van de meanders en, daar waar nodig, deze te versterken. De verdwenen erven en lenten zijn kansrijke locaties om het verhaal van de randveenontginningen te vertellen. Het ensemble ‘Jongere randveenontginningen’ grenzen aan de oostoever van de Hunze rond Eexterveen en De Hilte en wordt gedomineerd door grootschalige en rationeel aangelegde landschapselementen zoals ruilverkavelingsbosjes, groenstroken, doorgaande noord -zuid-wegen met flauwe bochten en grootschalige verkaveling. Bijzonder in dit deel van het Hunzedal zijn de vele lenten die hier lagen en hun duidelijk relatie met de ondergrond en de ligging van historische erven. Meer dan elders zijn de randveenontginningen hier beïnvloed door de grote turfgraverijen vanuit het oosten van het Oostermoer. Bij herinrichting zijn drie ingrediënten van belang: oude meanders van de Hunze weer zichtbaar maken, het reconstrueren van lenten en het zichtbaar maken van historische erven. Het ensemble ‘(Pre)historie Buinerveld’ ligt ten zuidwesten van Buinen en kent een archeologische insteek waarbij met name de veranderde functie/invulling van het gebied door de loop der tijd interessant is. Zo stond in het gebied niet alleen grafbestel centraal (hunebedden), maar op andere momenten ook landgebruik (essen) en infrastructuur (karrensporen).
In chronologisch opzicht wordt duidelijk dat in de rituele betekenis van het landschap uiteindelijk plaatsmaakt voor een functionele betekenis. Hoewel grootschaliger denken en handelen een impa ct heeft gehad op de beleving en het uiterlijk van het landschap, zijn de verschillende archeologische aspecten nog nagenoeg naast elkaar aanwezig. Voor dit ensemble geldt dat er met name kansen liggen om de toegankelijkheid en beleving van beide hunebedden te vergroten door de toegangsweg vanaf de N374 te verplaatsen naar het zuidoosten, daar waar de bundels karrensporen liggen. Zodoende kunnen prehistorische resten toegankelijk worden gemaakt via routes die eeuwenlang zijn gebruikt om het gebied te doorkr uisen. Het ensemble ‘Staatsbossen’ ligt in de noordelijke helft van het cluster Schaangedennen en omvat de Boswachterij Odoorn met het Odoornerzand, Schaangedennen en het Hunzebos. De Staatsbebossingen kenmerken zich door hun planmatige opzet, die in uitd rukking komt in de rechte bospaden en rechthoekige bosvakken, de laanachtige beplanting langs de wegen en de harde overgang naar het omliggende landschap. Te midden van de bospercelen bevindt zich een bijzonder aardkundig en archeologisch reliëf van onder andere dekzandruggen, karrensporen en hunebedden. Opvallend is de opname van hunebedden en grafheuvels in de bosopzet.
Deze werden gespaard vanwege de cultuurhistorische waarde die eraan werd gehecht, maar waarschijnlijk ook de recreatieve waarde die er moest bijdragen dat het attractieve wandelbossen werden. Om het karakter van de Staatsbossen te behouden is het van belang de harde, rechte randen intact te laten door bijvoorbeeld af te zien van mantelzoomvegetatie. Indien delen van het bos worden omgevormd , dienen de randen van de bossen zoveel mogelijk intact te blijven, net als de hoofdstructuur van paden en wegen. Het ensemble ‘Prehistorie Hondsrug’ ligt tussen Odoorn, Valthe en Exloo en is bijzonder rijk aan archeologische (zichtbare) resten. In feite is er sprake van een geclusterd landschap waarbij de oudste beleefbare aardkundige fenomenen (zandruggen/megaflutes) de oudste zichtbare archeologische resten (hunebedden en grafheuvels) dragen die worden omvat door de jongste cultuurhistorische fenomenen (Staatsbossen). Daarnaast zijn in het omliggende stuifzandreliëf nog resten van historische karrensporen aanwezig (2) die, voor de verandering, niet in bosrijk gebied liggen en daarmee een hogere zichtbaarheid en beleefbaarheid hebben. Bij dit ensemble is met name de balans tussen de drie AAC-waarden van belang met betrekking tot zichtbaarheid, toegankelijkheid en beleefbaarheid.
Het ligt voor de hand om bij toekomstige planontwikkelingen de meeste nadruk op de hunebedden te leggen, maar het is juist van belang om niet te geïsoleerd te denken en te plannen. Daar waar mogelijk kan worden getracht om de verschillende facetten gelijktijdig beleefbaar te maken, zoals is gedaan bij het Schaangedennen-bosje.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[10]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Het ensemble ‘Zoersche Landen, Boermastreek’ ligt binnen het gehele deelgebied Zoersche Landen, Boermastreek en omvat het stroomdal van de Hunze, de dijken en wegenstructuur, de verkaveling en de overgang met het veenkoloniale landschap in het oosten. Kenmerkend in dit gebied is de grote openheid in het noordelijk deel, het zicht op de Hondsrug en de overgang naar het veenkoloniale gebied. Het zuidelijke deel is tijdens twee ruilverkavelingen aanzienlijk veranderd. Bij toekomstige ontwikkelingen dient de hoofdstructuur van het gebied behouden te blijven: de Hun ze met haaks daarop de dijken die vanaf de Hondsrug het gebied in lopen. Kansen voor de beleving van het beekdal liggen vooral op de plaatsen waar de oude dijken het beekdal doorkruizen. Door de directe omgeving van de bruggen open te houden heeft men vanaf hier zicht op de beek en het beekdal. Andere belangrijke zichtlijnen zijn die naar de Hondsrug, het gebied van waaruit de Hunzelaagte werd ontgonnen. Ten slotte zijn in het onderzoek bouwstenen aangereikt die zijn gericht op het behouden, versterken en ontwikkelen van de verschillende landschappen en hun AAC -eenheden binnen het onderzoeksgebied. De basis daarvoor ligt in een samenwerking tussen deskundigen, ontwerpers en beheerders, evenals het betrekken van bewoners, boeren en bedrijven bij de ruimtelij ke inrichting.
Behoud binnen het onderzoeksgebied richt zich onder andere op het kenmerkende Drentse esdorpenlandschap waaraan de essen, samen met de heidevelden, beekdalen en esdorpen onlosmakelijk zijn verbonden. Het versterken van landschapselementen richt zich bijvoorbeeld op de beleving van beekdalen, waarbij het aanleggen van meanders nabij bruglocaties een positief effect kan hebben op de beleving van een beekdal, evenals het creëren van een open zicht op het beekdal. Op het gebied van ontwikkelen kan voor de zichtbare archeologische resten worden aanbevolen om deze niet in uitputtende mate te voorzien van informatieborden, maar door de informatie op een subtiele(re) manier beschikbaar te stellen; uiteindelijk is de beleving van het landschap op het g ebied van aardkunde, cultuurhistorie en archeologie net zo belangrijk als de feitelijkheden die daaromheen hangen.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[11]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Inhoud Samenvatting ..........................................................................................................................3 Inhoud .................................................................................................................................. 12 1 Inleiding ............................................................................................................................. 15 1.1 Kader ................................................................................................................................................ 15 1.2 Administratieve gegevens ................................................................................................................... 17 1.3 Doel- en vraagstelling ........................................................................................................................ 17 1.4 Leeswijzer ......................................................................................................................................... 18 1.5 Bronnen en methode cultuurhistorische waarden ................................................................................. 19
2 Landschaps- en bewoningsgeschiedenis ........................................................................... 22 2.1 Inleiding ............................................................................................................................................ 22 2.2 Het aardkundig landschap .................................................................................................................. 22 2.2.1
Kader ............................................................................................................................................................22
2.2.2
Elsterien ........................................................................................................................................................23
2.2.3
Holsteinien ....................................................................................................................................................23
2.2.4
Saalien ..........................................................................................................................................................23
2.2.5
Eemien ..........................................................................................................................................................26
2.2.6
Weichselien ...................................................................................................................................................27
2.2.7
Holoceen .......................................................................................................................................................30
2.3 Prehistorische bewoningsgeschiedenis ............................................................................................... 34 2.3.1
Jager-verzamelaars .......................................................................................................................................34
2.3.2
Hunebedbouwers, trechterbekercultuur ..........................................................................................................36
2.3.3
Eind neolithicum, vroege bronstijd: grafheuvels ..............................................................................................37
2.3.4
Late bronstijd – ijzertijd: Celtic fields, urnenvelden .........................................................................................40
2.4 Esdorpnlandschap ............................................................................................................................. 42 2.5 Randveenontginningen ....................................................................................................................... 46 2.6 Rationele landschap ........................................................................................................................... 52 2.6.1
Veenkoloniën .................................................................................................................................................52
2.6.2
Jonge heideontginningen ...............................................................................................................................53
2.6.3
Ruilverkavelingen ..........................................................................................................................................56
3 Tusschenwater .................................................................................................................. 58 3.1 Aardkundige waarden Tusschenwater ................................................................................................. 58 3.1.1
Beleidskaders ................................................................................................................................................58
3.1.2
Analyse aardkundige waarden .......................................................................................................................64
3.1.3
Advies aardkundige waarden .........................................................................................................................68
3.2 Archeologie Tusschenwater ................................................................................................................ 72 3.2.1
Algemeen ......................................................................................................................................................72
3.2.2
Beleidskader ..................................................................................................................................................72
3.2.3
Analyse archeologische waarden ...................................................................................................................76
3.3 Cultuurhistorie Tusschenwater ............................................................................................................ 83 3.3.1
Beleidskaders ................................................................................................................................................83
3.3.2
Cultuurlandschappen .....................................................................................................................................88
3.3.3
Analyse cultuurhistorische waarden ...............................................................................................................93
4 Cluster ten noorden van N33 ............................................................................................. 96 4.1 Aardkundige waarden Cluster te noorden van N33 ............................................................................... 96 4.1.1
Beleidskaders ................................................................................................................................................96
4.1.2
Provinciale omgevingsverordening 2018 ........................................................................................................96
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[12]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
4.1.3
Analyse aardkundige waarden ..................................................................................................................... 101
4.1.4
Advies aardkundige waarden ....................................................................................................................... 107
4.2 Archeologie Cluster te noorden van N33 ........................................................................................... 110 4.2.1
Algemeen .................................................................................................................................................... 110
4.2.2
Beleidskader ................................................................................................................................................ 110
4.2.3
Analyse archeologische waarden ................................................................................................................. 115
4.3 Cultuurhistorie Cluster ten noorden van N33 ..................................................................................... 123 4.3.1
Beleidskaders .............................................................................................................................................. 123
4.3.2
Cultuurlandschappen ................................................................................................................................... 127
4.3.3
Analyse cultuurhistorische waarden ............................................................................................................. 132
5 Zoersche Landen ............................................................................................................. 134 5.1 Aardkundige waarden Zoersche Landen ............................................................................................ 134 5.1.1
Beleidskaders .............................................................................................................................................. 134
5.1.2
Provinciale omgevingsverordening 2018 ...................................................................................................... 134
5.1.3
Analyse aardkundige waarden ..................................................................................................................... 139
5.1.4
Advies aardkundige waarden ....................................................................................................................... 143
5.2 Archeologie Zoersche Landen .......................................................................................................... 145 5.2.1
Algemeen .................................................................................................................................................... 145
5.2.2
Beleidskader ................................................................................................................................................ 145
5.2.3
Analyse archeologische waarden ................................................................................................................. 148
5.3 Cultuurhistorie Zoersche landen ....................................................................................................... 155 5.3.1
Beleidskaders .............................................................................................................................................. 155
5.3.2
Cultuurlandschappen ................................................................................................................................... 159
5.3.3
Analyse cultuurhistorische waarden ............................................................................................................. 160
6 Schaangedennen ............................................................................................................. 162 6.1 Aardkundige waarden Schaangedennen ............................................................................................ 162 6.1.1
Beleidskaders .............................................................................................................................................. 162
6.1.2
Analyse aardkundige waarden ..................................................................................................................... 168
6.1.3
Advies aardkundige waarden ....................................................................................................................... 176
6.2 Archeologie Schaangedennen .......................................................................................................... 181 6.2.1
Algemeen .................................................................................................................................................... 181
6.2.2
Beleidskader ................................................................................................................................................ 181
6.2.3
Analyse archeologische waarden ................................................................................................................. 188
6.3 Cultuurhistorie Schaangedennen ...................................................................................................... 201 6.3.1
Beleidskaders .............................................................................................................................................. 201
6.3.2
Cultuurlandschappen ................................................................................................................................... 205
6.3.3
Analyse cultuurhistorische waarden ............................................................................................................. 216
7 Gespecificeerde archeologische verwachting en advies ................................................... 217 7.1 Omgang met specifieke archeologische waarden: advies ................................................................... 220
8 Conclusie en advies ......................................................................................................... 224 8.1 Inleiding .......................................................................................................................................... 224 8.2 Integrale ensembles en structuren .................................................................................................... 225 8.3 Bouwstenen ..................................................................................................................................... 241 8.3.1
Algemeen .................................................................................................................................................... 241
8.3.2
Behouden .................................................................................................................................................... 242
8.3.3
Versterken ................................................................................................................................................... 244
8.3.4
Ontwikkelen ................................................................................................................................................. 244
Literatuur ............................................................................................................................ 246 Verklarende woordenlijst ..................................................................................................... 248 Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen .......................................................................... 253 RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[13]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[14]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
1 Inleiding 1.1 Kader Aanleiding In opdracht van Prolander heeft RAAP in de periode mei tot oktober 2021 aardkundig, cultuurhistorisch en archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uitgevoerd voor de deelgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen/Boermastreek en Schaangedennen (figuur 1). Het cluster Schaangedennen valt uiteen in de subgebieden Buinerveld, Katteveen-Saaksveld, Schaangedennen en Valtherdiep. Voor de onderzoeksgebieden geldt een integrale inrichtings - en uitvoeringsopgave, met natuur- en wateropgaven. De uitvoering hiervan zal gepaard gaan met bod emingrepen en andere inrichtingswerkzaamheden. Hierbij dient rekening gehouden te worden met de aanwezige aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden, c.q. verwachtingen in het gebied. Door middel van een bureauonderzoek wil Prolander inzich t krijgen in de aanwezigheid van bovengenoemde waarden en een advies over de mogelijkheden om deze te behouden of te versterken. De uitkomsten van dit bureauonderzoek kunnen vervolgens worden meegenomen in het landschappelijke ontwerp- en inrichtingsproces. Het huidige onderzoek sluit aan en bouwt voort op eerdere studies die in Drenthe (en het onderzoeksgebied) zijn uitgevoerd.
Voor het huidige onderzoeksgebied is op basis van de hiervoor genoemde achtergronden al vastgesteld dat er sprake is van een zeer gaaf gebied en een waardevol landschap. Voor de daarin aanwezige waarden wordt gericht op behoud: ingrepen dienen dan ook kleinschalig en tactvol te zijn. Kwaliteitsborging De werkzaamheden zijn uitgevoerd onder certificaat BRL4000, conform artikel 5.4 va n de Erfgoedwet. Het onderzoek is uitgevoerd volgens de normen van de archeologische beroepsgroep. De Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1), beheerd door de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; www.sikb.nl), is door de minister aangewezen als norm. RAAP is gecertificeerd voor de protocollen 4001 Programma van Eisen, 4002 Bureauonderzoek, 4003 Inventariserend veldonderzoek (landbodems), onderdelen proefsleuven en overig, alsmede 4004 Opgraven (landbodems). Zie bijlage 1 voor de dateringen van de in dit rapport genoemde archeologische perioden.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[15]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
Figuur 1. Aanduiding onderzoeksgebieden en deelgebieden.
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[16]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
1.2 Administratieve gegevens Type onderzoek
Bureauonderzoek
Opdrachtgever
Prolander
Bevoegde overheid
Gemeenten Tynaarlo, Aa en Hunze, Borger-Odoorn en Emmen
Plaats
Zuidlaren, De Groeve, De Hilte, Spijkerboor, Eexterveen, Borger, Buinen, Valthe, Odoorn, Exloo, Boermastreek
Gemeente
Tynaarlo, Aa en Hunze, Borger-Odoorn en Emmen
Provincie
Drenthe
Centrumcoördinaten (X/Y)
254.473/542.442
Toponiem
Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen, Schaangedennen
Oppervlakte plangebied
4.400 ha
Afbakening onderzoeksgebied
Tijdens onderhavig onderzoek is het gehele onderzoeksgebied onderzocht
Onderzoeksperiode
Mei – juli 2021
Uitvoerder
RAAP Noord
Projectleider Projectmedewerkers RAAP-projectcode
HUNAAC
ARCHIS-onderzoeksmeldingsnummer
5121592100
Beheer en plaats documentatie
RAAP regio Noord te Drachten en op termijn het provinciaal Depot, ARCHIS en E-Depot.
Tabel 1. Administratieve gegevens.
1.3 Doel- en vraagstelling Het bureauonderzoek naar aardkundige, cultuurhistorische en archeologische waarden wordt uitgevoerd in het kader van een opgave voor water en natuur die gepaard zal gaan met bodemingrepen. Het is vooralsnog niet bekend welke specifieke maatregelen zullen worden getroffen, maar wel dat deze binnen enkele jaren zullen worden uitgevoerd. Daarbij zal landbouwgrond worden omgezet naar natuurgebied en/of zal natuurgebied worden aangepast (hierbij zal sprake zijn van enige vernatting). Doel van het voorliggende onderzoek is het inzichtelijk m aken welke landschapsstructuren en archeologische- en cultuurhistorische elementen in het gebied aanwezig zijn. Het huidige onderzoek reikt daarmee kaders/randvoorwaarden aan op het gebied van de voorgenoemde onderzoeksdisciplines en verschaft inzicht in de aanwezigheid van bovengenoemde waarden. Daarnaast bevat het document een advies over de mogelijkheden hoe deze waarden kunnen worden behouden , hersteld en/of worden versterkt. Het bureauonderzoek moet antwoord geven op de volgende vragen: Aardkunde: x
Welke aardkundige waarden zijn in de gebieden aanwezig en wat zijn per aardkundige waarde de kernkwaliteiten/kenmerken?
x
Wat is het vigerend beleid ten aanzien van de aanwezige aardkundige waarden?
x
Van welk aardkundig systeem (op hoofdlijnen) maakt het plan gebied deel uit?
RAAP-rapport 5284 / versie 07-10-2021
[17]
Onderzoeksgebieden Tusschenwater, Cluster ten noorden van de N33, Zoersche Landen en Schaangedennen; bureauonderzoek naar aardkundige, arc heologische en cultuurhistorische waarden.
x
Op welke manier kan/moet bij de uitwerking van het inrichtingsplan voor het gebied rekening worden gehouden met deze aardkundige waarden/de kernkwaliteiten?
x
Wat wordt voor specifieke locaties geadviseerd om bepaalde waarden te ontzien, n iet te verstoren bij de uitwerking van het inrichtingsplan?
x
Welke vorm van vervolgonderzoek wordt geadviseerd om deze aardkundige waarden na -der te onderzoeken?
Archeologie: x
Wat is het vigerend beleid ten aanzien van de archeologische waarden?
x
Welke archeologische waarden zijn in de gebieden aanwezig en welke archeologische waarden zijn te verwachten.
x
Wat is de verwachte ligging (locatie en diepte), aard (complextype), datering en omvang van de archeologische waarden?
x
Op welke manier kan/moet bij de uitwerking van de landschapsvisie of het landschapsplan of inrichtingsplan voor de plangebieden rekening worden gehouden met deze, meestal onzichtbare, archeologische waarden?
x
Voor welke specifieke locaties wordt geadviseerd om deze te ontzien, niet te ver storen c.q. in te passen bij uitwerking van het inrichtingsplan?
x
Welke vorm van vervolgonderzoek wordt geadviseerd om deze mogelijke archeologische waarden en/of verwachtingen nader te onderzoeken?
Cultuurhistorie: x
Wat is het vigerend beleid ten aanzien van de cultuurhistorische waarden?
x
Welke cultuurhistorische waarden zijn in de gebieden aanwezig?
x
Hoe worden deze waarden gewaardeerd?
x
Op welke manier kan/moet bij de uitwerking van het inrichtingsplan voor het gebied rekening worden gehouden met deze waarden?
x
Wat wordt voor specifieke locaties geadviseerd om bepaalde waarden te ontzien, niet te verstoren bij de uitwerking van het inrichtingsplan?
x
Welke vorm van vervolgonderzoek wordt geadviseerd om deze cultuurhistorische waarden nader te onderzoeken?
1.4 Leeswijzer Om inzicht te krijgen in de processen die het landschap hebben gevormd en de wijze waarop de mens vanaf de prehistorisch het landschap heeft beïnvloed en aangepast wordt in hoofdstuk 2 een korte landschapsbiografie beschreven. Vervolgens worden in vier hoofdstukken de AAC-waarden van het onderzoeksgebied besproken, waarbij Hoofdstuk 3 zich richt op het deelgebied Tussch enwater, Hoofdstuk 4 op het deelgebied Cluster ten noorden van de N33, hoofdstuk 5 op het deelgebied Zoersche Landen en Hoofdstuk 6 op het deelgebied Schaangedennen. Per hoofdstuk worden achtereenvolgens de aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden besproken. Hoofdstuk