CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 4 Hoofdstraat 21 Drouwen

RAAD: Lijst ingekomen stukken 23 januari 2025, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake onderzoek Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog28.687 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

36 37

Baas, T., ‘De voormalige joodse gemeenschap in de gemeente Borger’, in: De Zwerfsteen, 1987, nr. 4, blz. 33. Informatie van José Martin, Herinneringscentrum kamp Westerbork. NA, NBI, Benjamin Mozes Cohen - inventarisnummer 2.09.16.03 – 55130, nr. 064. Baas, T., ‘De voormalige joodse gemeenschap in de gemeente Borger’, in: De Zwerfsteen, 198704, blz. 33.

32

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

Onwerkelijke documenten zijn het, de Justitiedossiers van al die Joodse slachtoffers, doodverklaard door reconstructie. Wie na de oorlog niet terugkeerde, was wettelijk gezien vermist, een onduidelijke status die grote juridische gevolgen had: erfenissen werden niet afgehandeld, levensverzekeringen niet uitgekeerd, achterblijvers konden niet hertrouwen. Een speciale commissie van het ministerie van Justitie moest aan die onduidelijkheid een einde maken. Tussen 1949 en 1962 werd van iedere joodse vermiste het lot uitgezocht. De commissie werd daarbij geholpen door het Informatiebureau van het Nederlandse Rode Kruis dat alle 93 transporten uit Westerbork analyseerde en aan de hand van getuigenverklaringen, kampregisters en andere gegevens vastlegde wat er met de gedeporteerden moest zijn gebeurd. Een graf ontbrak, de Justitiecommissie kon slechts bij benadering een overlijdensdatum vaststellen. Week na week werden in de Nederlandsche Staatscourant lange lijsten met aangiften van overlijden gepubliceerd. Was er na drie maanden geen reactie, dan werd bij de burgerlijke stand een akte opgemaakt. Met de officiële vaststelling van het overlijden van het echtpaar kwam ook een einde aan de bewindvoering van Gans. Eind 1951 werd Meinhard Gans van zijn functie als bewindvoerder van het vermogen van Benjamin Mozes Cohen ontheven.

Hij werd per brief van 19 december 1951 verzocht het kassaldo, ad. f. 451,00, op de Incassobank van de NBI in Den Haag te storten. Met dit laatste was Gans het niet eens. Een paar dagen later, 22 december 1951, schreef Gans een brief aan de NBI, dat hij niet voornemens was om het geld van Cohen naar de Incassobank van de NBI over te maken. Nu het bewind was opgeheven door het bericht dat de afwezige, Benjamin Mozes Cohen, was overleden, had naar zijn mening het NBI geen bemoeienis meer over het vermogen van Cohen. Zijns inziens moest het vermogen aan de erfgenamen worden uitgekeerd en als deze niet bekend waren aan de boedelnotaris. Naar aanleiding van het schrijven van Gans zond ambtenaar Hayer van de NBIvertegenwoordiging in Groningen Gans een brief, waarin hij in vriendelijke bewoordingen uitlegde, dat Gans het geld toch op de rekening van de NBI moest storten. Hayer schreef hem, wanneer er in het geheel geen erfgenamen waren, dan het vermogen aan de Staat verviel en de NBI er wel degelijk bemoeienis mee had. Het vermogen werd dan voorlopig door het bureau Den Haag van de NBI beheerd als afkomstig van onbekende eigenaren en zou uiteindelijk in de consignatiekas worden gestort. Dat was wettelijk geregeld.

Daar Gans in de laatste vermogensopstelling van Cohen had vermeld dat er geen erfgenamen aanwezig waren, was hij verzocht het kassaldo te storten op rekening van de Incassobank. Per omgaande reageerde Gans op het schrijven van Hayer. Hij beriep zich, na ingewonnen advies, op artikel 880, lid 3 van het Burgerlijk Wetboek, waarin werd

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

33

vermeld dat wanneer er geen erfgenamen zijn er rekening en verantwoording aan de Staat moeten worden afgelegd, waarbij de Staat zich tevoren in het bezit van de nalatenschap moet stellen. Gans meende dat op grond van de ingewonnen adviezen hij geen afgifte van de kassaldi hoefde te doen, waarbij hij nog wel een slag om de arm hield: ‘… tenzij u mij aantoont en meedeelt op grond van welke bepaling ik tot deze afgifte verplicht ben.’ In een volgende brief van de NBI complimenteert deze Gans allereerst met zijn betoog, maar dan haalt men zijn standpunt onderuit door hem erop te wijzen ‘dat een bijzondere wet altijd prevaleert boven een algemene wet, zodat de bepalingen in het BW moeten wijken voor de bepalingen van het KB, E-100’. En art. 100 punt 3 luidt als volgt: ‘een ieder, die een zaak, als bedoeld in het eerste lid, vindt of onder zich heeft, is verplicht deze in te leveren bij de Raad voor het Rechtsherstel, die hem daarvoor een ontvangstbewijs zal geven.’ Gans kon niets anders doen dan het saldo, ad. f. 445,71, over te maken naar de NBI, wat op 14 maart 1952 gebeurde.

Het geld werd op een rekening ‘gelden afwezigen’ gestort, waarbij op 18 maart 1952 ‘erfgenamen onbekend’ werd vermeld.38 Erfgenamen Op 21 januari 1953 schreef Van den Elshout aan Levie Serlui (1896-1974), oomzegger van Benjamin Mozes Cohen, dat nog niet bekend is wie de erfgenamen van Cohen zijn en dat het vermogen door Grutterink zou worden beheerd. Dat laatste was onjuist, zoals hierboven is beschreven. Het geld was in maart 1952 op de rekening ‘gelden afwezigen’ van de NBI gestort.39 Levie Serlui schakelde daarop het accountantskantoor Ph. Vos, filialen in Amsterdam (Fr. van Mierisstraat 59) en Hoogeveen in om verder onderzoek te doen naar het vermogen van zijn oom en wat de bewindvoerders en notaris Grutterink zoal hadden gedaan. Serlui was al begonnen met een dossier aan te leggen en had deze stukken aan het accountantsbureau gegeven. Serlui had voor het kantoor van Vos gekozen, omdat dit kantoor ervaring had met onderzoek naar beheer van joodse vermogens. Directe aanleiding zal het schrijven van Van den Elshout van 21 januari 1953 zijn geweest. Op 30 januari 1953 vroeg accountant Ph. Vos in een schrijven aan notaris Grutterink, waarom nog niet was vastgesteld wie de erfgenamen van Benjamin Mozes Cohen waren om er vervolgens eufemistisch aan toe te voegen: ‘met welke moeilijkheden had u te kampen’.

Om daarna zakelijk te informeren, waar de boedel zich bevond en de vraag om inzage in de akte van verkoop van de onroerende goederen aan ‘de heer Dries’ en wat de redenen voor de verkoop waren. Na ontvangst van de brief van Vos antwoordde Grutterink nog dezelfde dag de boedel Cohen niet door hem werd behandeld. Op de voor Vos c.q. Serlui zo belangrijke 38 39

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, de nummers 80, 88, 94, 95, 106, 131, 132, 133, 134, 135 en 167. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummer 164.

34

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

vragen, waarom de erfgenamen nog niet zijn vastgesteld en wat de problemen waren bij het vinden van de erfgenamen gaat hij niet in. Wel merkte hij nog op dat bewindvoerder Gans hem graag als ‘boedelnotaris’ (zie bladzijde 32) had gezien. Naar aanleiding van het antwoord van Grutterink dat hij de zaak niet behandelde, schreef Vos een brief aan de NBI-kantoor in Arnhem, waar het dossier van Cohen zou liggen. Het kantoor in Arnhem liet Vos weten, dat zij ‘tot onze spijt U de verlangde gegevens niet kan verstrekken, daar het desbetreffende dossier door de ex-vertegenwoordiging Groningen, als reeds afgedaan, ter opslag werd afgezonden’. Wel kon men Vos het dossiernummer geven: 2040. Vos schreef vervolgens op 26 februari 1953 een brief naar het hoofdkantoor van de NBI in Den Haag met de vraag inzage te krijgen in het dossier 2040, opdat wij ten behoeve van onze cliënt de verdere nodige stappen kunnen doen om tot afwikkeling van de onderhavige boedel te geraken.’ Op 10 maart 1953 verstuurde de afdeling Beheer Nalatenschappen van de NBI een antwoord op de brief van Ph. Vos. Als eerste noemde men de bewindvoerders, eerst Gerrit Grutterink, daarna Meinhard Gans. Verder schreef men dat het vermogen van Cohen alleen uit zijn onroerend goed bestond. Wat de reden voor de verkoop tijdens de periode van het bewind van Grutterink was, was de afdeling niet bekend.

Ook was deze afdeling van de NBI niet in het bezit van de akte van verkoop. Tot slot schreef men Vos dat het beheer van Gans per 22 december 1951 was beëindigd en dat op dat moment geen erfgenamen bekend waren. Het saldo van het vermogen, f. 445,71, was overgemaakt naar een rekening van de NBI. En als afsluiter: ‘Mocht uw cliënt aanspraak maken op deze nalatenschap of een gedeelte ervan, dan graag een verklaring van erfrecht.’40 Beheer In het kader van rechtsherstel werd de afdeling Beheer opgericht, waarvan het Nederlands Beheersinstituut (NBI) deel uitmaakte. Men voerde onder andere het bewind over vermogens van ‘afwezigen’. In de praktijk waren dat veelal gedeporteerde en (nog) niet teruggekeerde joden. ‘Bewind’ werd gevoerd over het vermogen van afwezigen dat, althans niet direct, aan de Staat zou vervallen. De bewindvoerder werd benoemd en ontslagen door de NBI, maar opereerde zelfstandig en was persoonlijk aansprakelijk. De taak van de NBI bestond uit het vorderen van een summiere rekening en verantwoording .41

40 41

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, de nummers 156-157, 161162 en 164-166. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummer 155. Aalders, Berooid, blz. 54-55.

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

35

Bij de brief van de NBI van 10 maart 1953 zijn wel enige kanttekeningen te plaatsen. In de eerste plaats had de NBI, afdeling Assen, eind maart 1946 naar aanleiding van een brief van de Adviescommissie Rechtsherstel en Beheer te Groningen, er bij Grutterink op aangedrongen om op korte termijn rechtsherstel aan te vragen. Het verzoek op een ‘spoedig’ rechtsherstel kwam dus van de NBI. Verder was Hendrik Stravers, hoofd van de Afdeling Bijzondere Beheren en voor de NBI het beheer voerend over het vermogen van de NGV, niet alleen op de hoogte van het rechtsherstel van 1948, maar ook bij de te maken afspraken in de akte van rechtsherstel (zie bladzijde 24).42 Vos bleef in deze periode vasthouden aan zijn wens het dossier van Cohen in te zien. Hij kreeg hiervoor een schriftelijke volmacht van Marchien Serlui-Cohen, de zuster van Benjamin Mozes Cohen en de moeder van Levie Serlui. Hij kon het dossier inzien op het bureau van de NBI op het adres Riouwstraat 191 in Den Haag.43 Begin februari 1949 was Grutterink op de hoogte van het feit dat Levie Serlui als mogelijk erfgenaam onderzoek deed naar het vermogen van Benjamin Cohen. Het is de vraag of hij of accountant Van den Elshout dit heeft doorgegeven aan bewindvoerder Gans.

Uit de correspondentie van Gans uit de periode 1949 tot 18 maart 1953 in het vermogensdossier van Cohen bleek niet dat hij op de hoogte was van een mogelijke erfgenaam.44 Op 25 maart 1953 stuurde Vos opnieuw een brief naar de NBI. Ditmaal met acht bijlagen, brieven van de gevoerde correspondentie. Nogmaals wordt gevraagd om nadere gegevens omtrent het gevoerde beleid, alsook inzage in de akte van verkoop van het onroerend goed en waarom het noodzakelijk was dit te verkopen.45 Op 30 maart 1953 antwoordde Van den Elshout namens bewindvoerder Gans dat hij geen akte van verkoop [hier wordt de akte van rechtsherstel bedoeld] heeft en dat hij niet weet, waarom deze heeft plaatsgehad, omdat het buiten zijn bewindsperiode heeft plaatsgehad. Dat laatste is niet helemaal waar. Weliswaar waren de voorbereidingen voor de akte van rechtsherstel voor aanvang van zijn bewindvoering begonnen, maar deze akte passeerde in de periode dat hij bewindvoerder was. Verder schreef Van den Elshout dat Gans na beëindiging van zijn bewind het saldo aan de NBI had overgemaakt.46 In een brief van 1 april 1953 aan de NBI was de toonzetting in de brief van het accountantsbureau harder. Allereerst werd opgemerkt dat notaris Grutterink, bewindvoerder Gans en accountant Van den Elshout al vanaf 1948 op de hoogte

42 43 44 45 46

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nrs. 121-123, 143. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nr. 49. Ibidem. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nr. 156. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nr. 155.

36

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

De brief van het NBI van 22 oktober 1954 aan de secretarie van de gemeente Borger met de vraag of er erfgenamen zijn. Op 23 oktober 1953 antwoordt de secretaris dat bij hen geen nakomelingen bekend zijn. (Uit: NA, NBI, Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummer 086)

waren van het feit dat er nog erfgenamen van Benjamin Cohen in leven waren. En dan schrijven zij: ‘We werden van het kastje naar de muur gestuurd. Niemand weet er iets van; niemand weet waarom het onroerend goed verkocht is; niemand heeft een akte. Een en ander doet bij ons het ernstige vermoeden rijzen, dat in deze iets heeft plaats gehad dat misschien niet juist geacht kan worden.’ De brief eindigt met het verzoek een onderzoek in te stellen naar de bewindvoerders. In antwoord op deze laatste brief laat de NBI weten dat zij een onderzoek naar de bewindvoerders niet zullen toestaan. Hiervoor vermelden wij al (bladzijde 34), dat de bewindvoerder zelfstandig en voor eigen verantwoordelijkheid optrad. De taak van de NBI bestond slechts uit het vorderen van een summiere rekening en verantwoording.47 Het accountantsbureau Vos liet in het vervolg de bewindvoerders met rust. In feite was bij het beëindigen van het bewind van Gans het beheer bij de afdeling Stichting Bewindvoering Afwezigen van de NBI terechtgekomen. Hij vroeg dan ook of hij het dossier gedurende veertien dagen ter inzage kon krijgen in Amsterdam. Daarop vroeg de NBI hem op 6 mei 1953 of hij ‘gemachtigde’ van de erfgenamen was, waarop het kantoor antwoordde dat men ‘mondeling gevolmachtigde’ was van Marchien Serlui-Cohen.

Men was bereid voor een schriftelijke volmacht te zorgen.48 Op 22 oktober 1954 vroeg de NBI aan de gemeentesecretarie of bij hen de erfgenamen van Benjamin Mozes Cohen en Naatje Korper bekend waren. Dezelfde brief werd per omgaande teruggestuurd met een stempel en vermelding: ‘geen nakomelingen bekend’. 49 47 48 49

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummers 153-154. Aalders, Berooid, blz. 54-55. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummers 150-152. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummers 086-087.

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

37

Uittreksels van het overlijden van het echtpaar CohenKorper. (Uit: NA, NBI, Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummers 078-079 en 128129)

Ruim een jaar later, 25 november 1955, vroeg de NBI aan de gemeentesecretarie te Borger uittreksels van het overlijden van het echtpaar Cohen-Korper.50 Op 2 april 1956 wordt f. 2,50 betaald aan het Min. van Justitie, Centraal Testamentenregister om na te gaan of Benjamin Mozes Cohen een testament had. Op 11 april 1956 volgde de mededeling dat er gezocht was in de periode 1 januari 1890 t/m 31 januari 1956, maar dat er geen testament van Benjamin Mozes Cohen was gevonden.51

50 51

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummers 078-079 en 128-129. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummers 062 en 160.

38

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

Advertentie met oproep voor erfgenamen Benjamin Mozes Cohen in het Nieuw Israëlietisch Weekblad (NIW), 23 maart 1956 Curatrice Begin 1956 diende het hoofdkantoor van de NBI op grond van artikel 1172 van het Burgerlijk Wetboek een verzoek bij de Officier van Justitie in Assen in om de Stichting Bewindvoering Afwezigen als curatrice voor de nalatenschap van Benjamin Cohen aan te wijzen. In de aanvraag stond dat Benjamin Mozes Cohen en Naatje Korper beiden op 22 oktober 1942 waren overleden. Dat was niet juist, want sinds 15 januari 1951 was officieel bekend dat Naatje Korper op 19 oktober 1942 was overleden. Een andere onjuistheid in het verzoek was de opmerking dat er geen kinderen uit dit huwelijk waren. Het saldo van de nalatenschap was op dat moment f. 445,71. Verder zou in één of twee dagbladen een advertentie worden geplaatst, waarin erfgenamen werden opgeroepen zich te melden. Op 21 januari 1956 werd door de Arrondissementsrechtbank te Assen de Stichting Bewindvoering Afwezigen als curatrice aangesteld. De reden hiervoor was dat nog niemand zich voor de nalatenschap had gemeld en derhalve onbeheerd was. Op 7 februari 1956 werd het bedrag van f. 445,71 overgeboekt op de rekening van de Stichting Bewindvoering Afwezigen.52 Erfgenamen Op 26 maart 1956 reageerde F.

Leverington-Cohen, 1ste Helmersstraat 94 te Amsterdam op de oproep in het Nieuw Israëlietisch Weekblad van 23 maart 1956, waarin erfgenamen van Benjamin Mozes Cohen werden opgeroepen zich 52

Cohen, Benjamin op 22-10-1942 te Auschwitz vermoord; [akte 15-12-1950]; Naatje Korper op 19-10-1942 in Auschwitz vermoord. [akte 15-01-1951]. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 – 55130, de nummers 024-025 en 075-077.

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

39

te melden. Zij gaf in een brief aan de Stichting Bewindvoering Afwezigen een opsomming van nog in leven zijnde familieleden respectievelijk erfgenamen van Benjamin Mozes Cohen: 1- Een zuster van de overledene, weduwe Margien Serlui-Cohen, Somersstraat 44 te Antwerpen en haar nog levende kinderen (neven en nicht van de overledene): 1.1. Levie Serlui, wonende te Bussum, Irisstraat 26. 1.2. Mozes Serlui, wonende te Londen, N.W. 11 Beechcroft Av. 24 Golders-Free. 1.3. weduwe Jansje Kuliasko-Serlui te Antwerpen, Somersstraat 44. 2- Kinderen van een overleden broer, David Mozes Cohen, van de overledene (nicht en neven): 2.1. Frederika Leverington-Cohen, 1e Helmersstraat 94, Amsterdam (buiten gemeenschap van goederen gehuwd geweest met wijlen A.L.F. Leverington). 2.2. Herman Cohen, Vijzelstraat, Amsterdam. 2.3. Jozef Louis Cohen, Stadionkade 77, Amsterdam. 2.4. Kinderen van Jacoba Cohen (1903-1942), gehuwd op 12-09-1929 met Levie Kloots (ca. 1901-na 1945 ?): 2.4.1. Rachel Böhne-Kloot, Jekerstraat 112, Amsterdam. 2.4.2. Gretha Hes-Kloot, Rivierenlaan 163, Amsterdam. Op 6 april 1956 kreeg Frederika Leverington-Cohen een antwoord op haar brief van 26 maart 1956, waarin werd meegedeeld dat de nalatenschap ongeveer f. 535,00 was. Men vroeg haar om een verklaring van erfrecht. De stichting had Levie Serlui gevraagd contact met haar op te nemen in verband met de afhandeling van de erfenis.

Op 6 en 29 oktober 1956 vroeg de Stichting Bewindvoering Afwezigen Leverington-Cohen over de nalatenschap van Benjamin Mozes Cohen contact op te nemen met Levie Serlui, haar neef. Ook schreef men haar, dat wanneer zij binnen de gestelde termijnen geen antwoord zou sturen, dat men dan aannam dat zij afzag van aanspraken op de inboedel van Cohen en zouden de gelden naar de Inspectie der Domeinen t.g.v. de Staat der Nederlanden worden gestort. Op 18 oktober 1956 meldde Levie Serlui (bij 1.1.) zich met de hierboven genoemde erfgenamen zijn moeder (bij 1) en zijn zus (bij 1.3.), zijn broer (1.2.) bij de stichting Bewindvoering Afwezigen. Uit bovenstaande correspondentie lijkt het erop dat Levie Serlui en F. LeveringtonCohen geen contacten met elkaar hadden over de nalatenschap van hun oom, hoewel zij neef en nicht waren. In antwoord op zijn brief van 18 oktober 1956 verwees de Stichting Serlui eind oktober 1956 naar zijn nicht, F. Leverington-Cohen, dochter van wijlen David Mozes Cohen, een broer van B.M. Cohen, die op 6 april 1946 een brief met een opsomming van de erfgenamen aan de stichting had geschreven. Men had haar geadviseerd contact op te nemen met Margien Serlui-Cohen te Antwerpen, maar daarna had men niets meer van haar vernomen. De nalatenschap kon pas worden afgedragen, nadat een notaris een verklaring van erfrecht had op-

40

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

gesteld. Op verzoek van de notaris zal dan een bedrag van ongeveer f. 650,00 aan hem worden overgemaakt, zodat de voor deze boedel te maken kosten rechtstreeks door hem verrekend kunnen worden. De stichting adviseerde Serlui en andere erfgenamen eerst naar de kosten te informeren alvorens een notaris opdracht te geven de nalatenschap af te handelen. Mocht de Stichting binnen een maand na dagtekening van dit schrijven, 29 oktober 1956, geen reactie hebben ontvangen dan wordt het geld afgestort bij de Inspectie der Domeinen ten gunste van de Staat der Nederlanden. Op 1 november 1956 antwoordde Levie Serlui dat hij zich met notaris J. van Hasselt in verbinding had gesteld om de nalatenschap af te handelen. Op 21 maart 1957 werd door de stichting Beheer Afwezigen aan Serlui gevraagd of notaris Van Hasselt al een verklaring van erfrecht had opgesteld, zo niet dan werd geadviseerd dit met spoed te laten doen. Op 21 mei 1957 schreef Van Hasselt dat hij nog geen verklaring van erfrecht kon afgeven. Het opstellen van de verklaring van erfrecht betreffende 9/10 gedeelte van de nalatenschap was mogelijk, doch het uitzoeken van het overige 1/10 gedeelte was zo tijdrovend en kostbaar, dat het nauwelijks de moeite loonde, omdat het om een gering belang ging. Van Hasselt vroeg de NBI of ze bereid waren aan rechthebbenden het 9/10 van het totale bedrag uit te keren.

Met dit laatste voorstel van de notaris ging de Stichting Beheer Afwezigen akkoord. Een tiende deel van de nalatenschap zou als een onbeheerd gedeelte bij de Inspectie der Domeinen blijven. In maart 1958 zag het ernaar uit dat de zo vaak gevraagde verklaring van erfrecht er kwam. De NBI bevestigde bij notaris J. van Hasselt een toezegging van hem dat hij binnenkort de verklaring van erfrecht zal opsturen.53 Op 23 december 1957 informeerde de Inspecteur der Domeinen bij de Stichting Beheer Afwezigen naar de onbeheerde nalatenschap van Naatje Korper, die op 19 oktober 1942 in Auschwitz was vermoord. Men wilde vernemen wie haar erfgenamen was/waren. Was het een formeel verzoek of was men niet goed op de hoogte, want het ging hier om de nalatenschap van haar echtgenoot Benjamin Mozes Cohen die een paar dagen later was vermoord. Op 23 december 1957 antwoordde de Stichting Beheer Afwezigen aan de Inspecteur der Domeinen, dat men op een verklaring van erfrecht van notaris J. van Hasselt voor 9/10 deel wachtte. In een brief van 31 mei 1957 had men de notaris verzocht om een verklaring van erfrecht, maar het uitzoeken van een tweetal erfgenamen (1/10 deel) vergde veel tijd en bracht veel kosten met zich mee. Eind december 1957 was nog niets van de notaris ontvangen. Men zond hem opnieuw brieven, waarin men aandrong op spoed.54

53 54

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, de nummers 033-036, 044046, 060-061 en 124. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, de nummers 125-127, 130.

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

41

Uit deze brief van de Stichting Bewindvoering Afwezigen blijkt dat het vermogen van Naatje Korper aan haar echtgenoot is overgegaan, omdat men aannam dat Benjamin Mozes Cohen drie dagen na zijn vrouwe is vermoord. De aanname is gebaseerd op het feit dat hij op de transportlijst van 19 oktober staat vermeld. (Uit: NA, NBI, Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummer 125.) In het antwoord werd niet vermeld dat het om de nalatenschap van Benjamin Mozes Cohen ging. Dat gebeurde in een brief van 23 december 1957, toen aan de Inspecteur der Domeinen werd meegedeeld dat Naatje Korper op 19 oktober 1942 in Auschwitz was vermoord en haar nalatenschap naar haar man, Benjamin Mozes Cohen, was overgegaan. Hij werd op 22 oktober 1942 te Auschwitz vermoord.55 Op een kladbriefje, gedateerd 20 maart 1953, van notaris J. van Hasselt, dat zich in het vermogensdossier van Benjamin Mozes Cohen bevond, stonden de erfgenamen van Benjamin Mozes Cohen vermeld.

Het kladbriefje van notaris Van Hasselt (Uit: NA, NBI, Cohen, Benjamin Mozes inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummer 022) 55

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, de nummers 125-127.

42

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

Het waren de nog levende kinderen en kleinkinderen van: 1- zijn broer David Cohen (1868-1943), 10/30 deel, te weten: 1.1. dochter Frederika Leverington-Cohen (1893-1977) (1/15 deel); 1.2. zoon Herman Cohen (1906-1965) (1/15 deel); 1.3. zoon Joseph Louis Cohen (1910-1987) (1/15 deel); 1.4. en 1.5. de kleindochters van Jacoba Cohen (1903-1942) en Levie Kloot (1901?): Rachel Böhne-Kloot (1/30 deel) en Gretha Hes-Kloot (1/30 deel); 1.6. en 1.7. en de nog afwezige erfgenamen van Dina Cohen (1896-?) en Salomon Heilbron (1894-?) en hun zoon Emanuel Heilbron (1918-?), gehuwd met Josephine Koen (1920-1943) (2/30 deel).56 2- zijn zuster Marchien Serlui-Cohen (1871-1960) (6/30 deel) en drie kinderen en een kleinkind, te weten: 2.1. Erven/afstammelingen Frederika Velleman-Serlui (1/30 deel).57 2.2. Zoon Levie Serlui (1/30 deel). 2.3. Mozes Serlui (1/30 deel). 2.4. Jansje Kuliasco en zoon Frederic Kuliasco (1/30 deel). 3- een kleinkind van zijn zuster Minkje Cohen: Jacob Bruinvels (1940-1988) (10/30 deel).58 Notaris J. van Hasselt wachtte in maart 1958 nog op een verklaring van erfrecht van Frederika Velleman-Serlui van de gemeente Antwerpen.59 Verder had Van Hasselt gehoord dat notaris E.

Spier te Amsterdam een verklaring van erfrecht voor de nalatenschappen van Josephine Heilbron-Koen en Salomon Heilbron had afgegeven.60 In het vermogensdossier van Benjamin Mozes Cohen bevindt zich een kladbriefje met een verslag van een Het kladbriefje van het telefonisch onderhoud (Uit: NA, NBI, Cohen, Benjamin Mozes inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummer 118) 56 57 58 59 60

Anno 2023 zijn de overlijdensdata bekend. Kennelijk kon notaris Van Hasselt deze data in 1957-1958 niet vinden. Het gaat hier om kleinkind Alexander Velleman, het enige kind van Frederika Velleman-Serlui dat de oorlog heeft overleefd. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 – 55130, nummer 22. Het gaat om Alexander Velleman, het enige kind van Frederika Velleman-Serlui dat de oorlog heeft overleefd. Vermoedelijk ging de nalatenschap naar nog levende familieleden van Salomon Heilbron. Hij was de laatst levende in het gezin Heilbron. Hij werd op 11 december 1943 in Auschwitz vermoord. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, 20-03-1958 nummer 112.

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

43

Akte van décharge, 18 augustus 1958. (Uit: NA, NBI, Cohen, Benjamin Mozes inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummer 16)

telefonisch onderhoud van een ambtenaar van de NBI met dhr. Schotte van notariskantoor J. van Hasselt te Amsterdam. Tijdens dat onderhoud werd afgesproken dat ‘9/10 + 1/30’ [deel] van de nalatenschap van Benjamin Mozes Cohen aan het notariskantoor van Van Hasselt zou worden overgemaakt. Van Hasselt zou eveneens de successierechten regelen. Het deel van de nalatenschap van Cohen voor de familie Heilbron (2/30 deel) was te gering ten opzichte van de kosten die voor een uitkering zouden moeten worden gemaakt. Dit deel van de nalatenschap zou aan de Inspecteur der Domeinen in Groningen worden overgemaakt met toevoeging van een verklaring van erfrecht. De genoemde afspraken werden in 1958 in brieven vastgelegd.61 Vordering op LVVS Bij binnenkomst in Durchgangslager Westerbork zou Benjamin Mozes Cohen een bedrag van f. 168,71 bij zich hebben gehad. Het bedrag dat hij bij zich had, werd hem door Nederlandse bankbedienden van de bank Lippmann, Rosenthal & Co (LiRo-bank) uit Amsterdam afgenomen. Op 3 november 1953 werd op een formulier van de Liquidatie van Verwaltung Sarphatistraat (LVVS) vermeld dat op 26 november 1942 vanuit het Durchgangs61

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, 25-03-1958, nummer 118 en 24-04-1958, nummers 013-016.

44

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

lager Westerbork een bedrag van f. 168,71 naar de bankrekening van Benjamin Mozes Cohen bij de LiRo-bank in Amsterdam was overgemaakt. Op 29 maart 1956 schreven de beheerders-vereffenaars van LVVS aan de Stichting Bewindvoering Afwezigen dat er nog een vordering (nr. 31970) van f. 168,71 was. Men vroeg een formulier in te vullen en te retourneren. De Stichting Bewindvoering Afwezigen zou van deze vordering 75% krijgen, een bedrag van f. 126,53. Op 19 juli 1956 besloot NBI, gepubliceerd in de Nederlandsche Staatscourant van 23 juli 1956, dat er nog een slotuitkering van de LVVS van 15% zou komen. Dat hield in dat de erven van Benjamin Mozes Cohen nog f. 25,31 extra kregen van de vordering van f. 168,71.62 Uitkeringspercentages De overheid had de uitkeringspercentages van LVVS over in beslaggenomen joodse tegoeden, uiteindelijk op 90%, en van VVRA over de aankoop van joods onroerend goed door oorlogskopers en hypotheken van joden voor joods onroerend goed, uiteindelijk op 85%, vastgesteld. De joodse slachtoffers van de ‘Duitse roof ’ moesten zelf de kosten van herstelbetalingen opbrengen.63 Vordering op NGV In de administratie van Bijzondere Beheren was de vordering 11912A van Benjamin Cohen ten laste van de NGV, ad. f. 143,01, opgenomen. Het ging hierbij om de lening van Van Oosten in verband met de verkoop van de woning. Van dit bedrag zou 65% worden uitgekeerd.

Dat was een bedrag van f. 92,96. Men wendde zich op 18 februari 1956 tot Grutterink, omdat hij het rechtsherstel had verzorgd en vroeg hem of hij de nalatenschap van Cohen afwikkelde. Grutterink antwoordde drie dagen later dat hij niet het beheer over de nalatenschap van Cohen had, maar dat de NBI het beheer over het vermogen van Cohen had.64 De inhoud van deze brief toont nog eens aan dat de verschillende afdelingen van de NBI weinig contact met elkaar hadden. Op 12 april 1956 schreef de stichting Bewindvoering Afwezigen dat zij het bedrag van f. 92,96 hadden ontvangen. In oktober 1956 werd de slotuitkering van NGV, gepubliceerd in de Nederlandsche Staatscourant, vastgesteld op 10,65%. Daarvoor waren er al uitkeringen geweest van 40% en 25%, samen 75,65%. Aan de erven Cohen werd in totaal f. 143,01 (75,65%) uitgekeerd. De slotuitkering was f. 15,23.65

62 63 64 65

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nr. 038, 041, 047, 051-055, 058-059, 065. In document 038 (17-11-1956) is sprake van een slotuitkering van f. 16,87. Lipschits, De Kleine Sjoa, Joden in naoorlogs Nederland, Amsterdam 2001. Nieuw Israelietisch weekblad, 27-07-1956 en 12-10-1956. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummers 056, 066, 068-074. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummers 037, 039-040, 048-050, 055, 067.

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

45

Samenvatting van vorderingen op NGV en LVVS Benjamin Mozes Cohen had een vordering van f. 168,71 op de LVVS. Op 9 mei 1956 en 31 oktober 1956 werd f. 126,53 en f. 25,31 uitgekeerd, tezamen f. 151,84 (90% van de vordering). Op 8 november 1956 werd f. 16,87 van de vordering afgeboekt. Verder had Cohen op 16 maart 1956 een vordering op de NGV van f. 143,01. Op 13 april 1956 en 15 november 1956 werd respectievelijk f. 92,96 en f. 15,23 uitgekeerd, tezamen f. 108,19 (75,65% van de vordering). Van de vordering van f. 143,01 werd op 19 november 1956 f. 34,82 voor beheerskosten afgeboekt. Op de vermogensrekening van Benjamin Mozes Cohen kon f. 260,03 worden bijgeschreven.66 Belastingdienst Emmen Vanaf 1951 volgde ook de Inspecteur der Registratie en Successie van de belastingdienst in Emmen de afhandeling van de nalatenschap. Naar aanleiding van een vraag van hem kreeg hij te horen dat Meinhard Gans gevraagd was voor een memorie van aangifte van de nalatenschap van Benjamin Mozes Cohen zorg te dragen. Op 16 november 1953 vroeg de inspecteur van de belastingdienst uit Emmen of het bedrag van f. 445,71 nog aanwezig was? Verder vroeg hij welke beheerskosten nog van het bedrag moesten worden afgetrokken. Tenslotte vroeg hij wie de erfgenamen waren. Op 2 december 1953 antwoordde de NBI dat het bedrag van f.

445,71 zich op grond van artikel 110 besluit E100 op het hoofdkantoor van de NBI bevond (op de bankrekening van de Afwezigen) en dat het vermogen niet hoger was. Ook deelde men de belastingdienst mee dat de erfgenamen niet bekend waren. In november 1953 werd door de belastingdienst in Emmen ook het dossier van Cohen, nummer 2040, opgevraagd.67 Tot slot Vermogen Benjamin Mozes Cohen 1958 Op de vermogensrekening van Benjamin Cohen stond op 8 april 1958 een bedrag van f. 696,29. Op deze dag werd nog een aantal kosten van zijn vermogensrekening afgeschreven, te weten f. 6,70 (beloning curator), f. 1,00 (formaatzegel), f. 2,00 (zegelkosten akte van décharge), waardoor een nalatenschap van f. 686,59 overbleef. Aan de Dienst der Domeinen (de Nederlandse Staat) werd een bedrag van f. 45,59 voor een niet uit te keren erfdeel (2/30 deel) overgemaakt. Het bedrag van f. 640,82 (28/30 erfdeel) werd op 28 april 1958 door de NBI op

66 67

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, nummer 116. Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, de nummers 90-93, 96, 136-137, 146-148.

46

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

de bankrekening van notaris Van Hasselt in Amsterdam gestort.68 Activa Tot de activa van het vermogen van Benjamin Mozes Cohen behoort het onroerend goed te Drouwen, sectie H nummers 713, 721 en 2648, groot 0.13.26 ha. Het was in bezettingstijd aan Roelof Dries, landbouwer en caféhouder te Drouwen voor f. 1.200,00 verkocht. Uit de rekening en verantwoording van de bewindvoerders van 21 januari 1956 blijkt dat er behalve een bedrag aan contanten, voortvloeiend uit de verkoop van de woning, zijnde f. 445,71, ook nog vorderingen liepen bij de NGV en bij de LVVS. De vordering op de NGV, 75,65 % van f. 143,01 is f. 108,19. Het gaat hier om een lening van Benjamin Mozes Cohen van hypotheekhouder Eli van Oosten uit Assen. De oorspronkelijke hypotheek was f. 150,00. Aangezien het hier om een lening tussen twee joden ging, die tijdens de bezettingstijd niet was afgelost, kon Roelof Dries dit bedrag niet terugvorderen bij de NGV, maar moesten de beheerders van het vermogen van Cohen dit doen. De vordering op de LVVS (Liquidatie van Verwaltung Sarphatistraat) betrof het geld dat hij bij zich had, toen hij in Durchgangslager Westerbork werd opgesloten en dat hem werd afgenomen, f. 168,71. De vordering betrof: 90% van f. 168,71: f. 151,84. Vermogen Benjamin Mozes Cohen Aktiva Onroerend goed Vordering bij NGV Vordering bij LVVS Totaal

f. 1.200,00 f. 143,01 f. 168,71 f. 1.511,72

Passiva Hypothecaire schuld aan Eli van Oosten

f. 150,00.

Tijdens het minnelijk rechtsherstel in 1948 sprak de bewindvoerder Gans en de oorlogskoper in het bijzijn van Gerrit Grutterink, de vorige bewindvoerder, maar nu in de rol van notaris, dat Roelof Dries het onroerend goed van Cohen mocht behouden en dat hij daarvoor f. 540,00 aan de beheerders van het vermogen van Benjamin Cohen zou betalen en een bedrag van f. 150,00 aan hypotheekhouder Eli van Oosten. Van de vordering op de NGV, nominaal f. 683,01, kreeg Roelof Dries een deel

68

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, de nummers 002, 008-012 en 017-021 (18-08-1958).

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

47

van de vordering, f. 540,00. De restant vordering, f. 143,01, bleef bij de bewindvoerders van Benjamin Cohen. Het betrof een vordering op de NGV ten name van Eli van Oosten, ontstaan uit het in ontvangst nemen van de afgeloste hypotheek - werd aan Roelof Dries overgedragen - vordering groot f. 181,00. Daarna volgt in het verslag een overzicht van ontvangsten en uitgaven van de bewindvoerders. Bij de ontvangsten staat vermeld dat Roelof Dries een bedrag van f. 540,00 plus f. 2,15 aan bankrente aan de bewindvoerders heeft betaald. Aan kosten voor bewindvoerders (f. 80,00), advertentiekosten (f. 9,00) en diverse onkosten (f. 7,44) was in totaal f. 96,44 uitgegeven, zodat het saldo f. 445,71 bedroeg. Daarna volgt het financieel verslag van de curatrice, de Stichting Bewindvoering Afwezigen te ’s-Gravenhage. Aan ontvangsten staat f. 445,71 (het saldo van de ontvangen f. 540,00 van Roelof Dries minus kosten) vermeld en de uitkeringen van de vorderingen bij: op de NGV, 75,65 % van f. 143,01 is f. 108,19 en de LVVS, 90% v. f. 168,71 = f. 151,84. Aan baten was er een bedrag van f. 705,74. Aan kosten stond vermeld: inlichtingen testamentenregister (f. 2,50), advertentiekosten (f. 6,95), zegelkosten f. 3,00) en beloning curator (f. 6,70), totale kosten f. 19,15, zodat het saldo f. 686,59 bedroeg.69 Resumerend Uit deze stukken blijkt dat Roelof Dries zijn vordering op de NGV, f.

1.200,00, houdt. Hij betaalt f. 540,00 aan de bewindvoerder van Cohen en f. 150,00 aan de bewindvoerder van Eli van Oosten (Assen, 24-06-1877 - Auschwitz, 05-101942). Van de f. 1.200,00 betaald aan de NGV zal hij ongeveer 75% hebben teruggekregen: f. 900,00. In mei 1949 verkocht Roelof Dries het voormalig onroerend goed van Benjamin Mozes Cohen voor f. 2.000,00 aan arbeider Roelof Scholtmeijer.70 Tijdens het rechtsherstel en de verkoop van de woning door Roelof Dries was nog niets bekend over het lot van Benjamin Mozes Cohen. Op 15 december 1950 werd in de burgerlijke stand van Borger opgenomen, dat hij op 22 oktober 1942 in Auschwitz was vermoord. Naar de namen van zijn mogelijke erfgenamen was in 1948 en 1949 nog niet gezocht. Zij waren niet op de hoogte van hoe het rechtsherstel heeft plaatsgevonden en van de verkoop en doorverkoop van de woning.

69 70

Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 - 55130, de nummers 017-021. NA, 2.09.48.01 Inventaris van het archief van de Liquidatie van Verwaltung Sarphatistraat (LVVS) en van de Vermögensverwaltungs- und Rentenanstalt (VVRA), (1929) 1941-1968. Hyp4, deel 1780, nummer 89, akte d.d. 18-5-1949, notaris Gerrit Grutterink te Borger.

48

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

7. Oorlogskoper Op 21 juni 1943 kocht Roelof Dries (26-08-1891 - 21-02-1966) voor f. 1.200,00 een huis en percelen grond, kadastraal H713, H721 en H2648 van de ANBO te Groningen. De laatst bekende eigenaar was Benjamin Mozes Cohen. Na de bevrijding deed Herman van Aalderen namens de Politieke Recherche onderzoek naar de aankoop van Roelof Dries van joods ondergoed tijdens de Duitse bezetting. Dries verklaarde tegenover hem, dat hij het huis met bijbehorende grond had gekocht, omdat de grond aan zijn eigendom grensde en hij bijna niet om zijn huis kon lopen zonder op de grond van Cohen te komen. Ook vertelde makelaar Staal, verkoper namens de ANBO, dat een NSB’er een mogelijke koper was. Dries: “Ik wilde niet graag een NSB’er als buurman hebben, omdat mijn zoons naar de Arbeitseinsatz moesten. Dit was ook een reden om de grond te kopen.” Herman van Aalderen sloot zijn proces-verbaal af met een verzachtende opmerking: ‘Dries heeft het uiteindelijk gekocht in de veronderstelling dat de joden wel weer terug zouden komen en niet uit winstbejag.’ Ook andere getuigen bevestigden dat Dries niet uit was geweest op winstbejag, maar zich ‘gedwongen’ voelde om het te kopen om te voorkomen dat het door een ‘ongewenste buurman’ zou worden gekocht.

Dries is tijdens de rechtszitting van het Tribunaal te Assen, 5de Kamer, op 4 december 1946 aanwezig en hoort als vonnis een verbeurdverklaring van f. 100,--. In haar vonnis heeft de rechtbank meegewogen, dat Dries na de bevrijding niet was geïnterneerd en dat hij de hem ten laste gelegde feiten niet heeft gepleegd uit een gebrek aan goed Nederlanderschap tijdens de bezetting. Desondanks vindt het Tribunaal de aankoop van een huis en percelen, afkomstig van twee joodse eigenaren, ‘afkeurenswaardig en brengt dit tot uitdrukking in een terechtwijzing in de vorm van verbeurdverklaring van het vermogen tot een gering bedrag: te weten f. 100,--’. In het CABR-dossier van Dries bevindt zich ook een briefje van Stevens en Schuitema, onder andere makelaars te Borger, getekend door W. Stevens op 2 december 1946. Stevens werkte destijds op het notariskantoor van Adolf Grutterink. Hij verklaarde bekend te zijn met het feit dat Roelof Dries te Drouwen vastgoed had gekocht van de ANBO te Groningen, welk vastgoed afkomstig was van de familie Cohen te Drouwen. Voorgenoemd vastgoed werd Dries aangeboden door de ANBO. Stevens: “Dries weigerde aanvankelijk om te koopen, doch noodgedwongen wel moest koopen omdat het vastgoed in zekeren zin deel uitmaakte van zijn eigen vastgoed. Er hadden zich inmiddels gegadigden voorgedaan.

Dries verklaarde, voordat de koop tot stand kwam, te allen tijde bereid te zijn, gemeld vastgoed weder ten behoeve van de familie Cohen te zullen afstaan.” In het CABR-dossier bevindt zich ook een briefje van notaris Gerrit Grutterink (Borger) van 30 november 1946, waarin hij schrijft bewindvoerder te zijn over het vermogen van Simon Jonas Nijveen en Benjamin Mozes Cohen te Drouwen. Verder schrijft hij: ‘Het is mij daarbij gebleken, dat de heer Dries eigenlijk de aangewezen persoon was om deze goederen te kopen, gezien de ligging op het terrein, en dat hij van het begin af aan de risico’s die hij daarmee liep niet heeft onderschat. Ik ben ervan overtuigd, dat de heer Dries niet uit winstbejag heeft gehandeld.’

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

49

In het CABR-dossier was niets te lezen over een mogelijke afspraak tussen de oorlogskoper, Roelof Dries, en de joodse eigenaars van de woning en gronden, waarbij Dries voor oktober 1942 al aan de joodse eigenaars had toegezegd, dat wanneer zij terugkwamen hun onroerend goed weer in bezit kregen.71 De gemeente Borger wordt geen enkele keer in het CABR-dossier genoemd. Zij heeft geen bemoeienis gehad met de verkoop van de grond, de procesgang tegen Roelof Dries en het rechtsherstel. 8. Notariaat Tijdens de Duitse bezettingstijd heeft notaris Adolf Grutterink de verkoopakte van het onroerend goed van Benjamin Mozes Cohen opgesteld. Na de bevrijding was vanaf 15 januari 1946 tot 1 maart 1948 (kandidaat-)notaris Gerrit Grutterink de bewindvoerder over het vermogen van Cohen. Hij legde de bewindvoering neer, toen hij de akte van rechtsherstel moest opstellen en begeleiden. De afhandeling van de nalatenschap was in handen van notaris J. van Hasselt uit Amsterdam. Documenten van de wijze waarop deze heeft plaatsgevonden zijn terug te vinden in het NBI-dossier van Benjamin Mozes Cohen. De eerste bewindvoerder, Gerrit Grutterink, heeft weinig werk gehad van de financiële administratie van Benjamin Mozes Cohen. Diens vermogen was zijn ‘onroerend goed’. Het contant geld dat hij bezat, f.

168,71, had hij op 2 oktober 1942 naar Durchgangslager Westerbork meegenomen, waar hij het moest inleveren bij Nederlandse bankbeambten van de roofbank Lippmann, Rosenthal & Co. Opmerkelijk is dat bewindvoerder Grutterink geen melding heeft gemaakt dat Cohen geen bankrekening heeft gehad. Aangenomen mag worden dat Grutterink daar onderzoek naar heeft gedaan. Het is niet bekend of Cohen liquide middelen bij een dorpsgenoot of iemand elders in bewaring heeft gegeven. Wellicht is in het Jokos-dossier (nummer 54737), aanwezig op het Gemeentearchief van Amsterdam, hierover informatie te vinden. Dit hebben we niet kunnen inzien, omdat hiervoor toestemming van de stichting Joods Maatschappelijk Werk nodig is, welke alleen aan familieleden wordt gegeven.

71

Roelof Dragt maakte op 10 juli 1946 bij het kadaster te Assen een proces-verbaal op over de aankoop op 21 juni 1943 van een huis en percelen grond, Kadastraal H713, H721 en H2648 door Roelof Dries van de ANBO te Groningen. NA, CABR 87789 oud invoernummer 3811. PV, doorslag van 24-06-1946 van Herman van Aalderen. CABR 29829 Roelof Dries, geb. 26-8-1891 te Odoorn, caféhouder en landbouwer. PDAC, 05-12-1946 en 12-12-1946. Er zijn geen gegevens over het vermogen van Roelof Dries. Zijn bezittingen waren niet onder het vermogensbeheer van het NBI gesteld.

50

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

9. Samenvatting De woning De eerste woning op het huidige adres Hoofdstraat 21 werd door Benjamin Naiwitter (1801-1893), gehuwd met Martje Heiman de Groot (1804-1872), op het kadastraal perceel H726 gebouwd. Op 13 oktober 1893 overleed Benjamin Naiwitter op 91-jarige leeftijd te Drouwen in armoede. In 1890 was zijn woning op kosten van de gemeente Borger nog opgeknapt, omdat de woning vele gebreken had. Tussen 1848 en 1860 kocht Benjamin Naiwitter verschillende kleine percelen grond, voornamelijk bouwland. In 1860 bezat hij 1 ha, 59 are en 57 ca aan grond. Tussen 1881 en 1895 verkochten hij en zijn kinderen, na zijn overlijden in 1893, 1 ha, 43 are en 40 ca, zodat van zijn schamel grondbezit weinig overbleef. In 1908 trokken Mozes David Cohen (1841-1913) en Froukje Naiwitter (18411925) bij hun schoonzus Gonda Naiwitter (1842/1843-1908) in, die nog in de woning van haar vader Benjamin Naiwitter woonde. In 1911 liet Cohen de woning aan Hoofdstraat 21 slopen en in 1912 bouwde hij op het perceel een nieuwe woning. Hij leende van Eli van Oosten uit Assen geld voor de verbouwing. In 1913 overleed Mozes David Cohen. Het vruchtgebruik van zijn onroerend goed kwam ten goede aan zijn vrouw Froukje Naiwitter. Toen zij in 1925 overleed waren hun vijf kinderen erfgenamen van hun schamele bezittingen.

Omstreeks 1930 vond er een scheiding van het onroerend goed plaats en waren Benjamin Mozes Cohen (1874-1942) en zijn vrouw Naatje Korper (1886-1942) eigenaar. In 1943 kocht buurman Roelof Dries (Hoofdstraat 23) van de Niederländische Grundstücksverwaltung (NGV) de percelen H713, H721 en H2648 (woning), samen groot 13,26 are en ‘vrij van hypotheek’ en ‘vrij van huur’, die van Benjamin Mozes Cohen ‘geroofd’ waren. Vanaf 10 juni 1943 woonde Roelof Scholtmeijer tot zijn overlijden op 23 augustus 1984 in de voormalige woning van Cohen. Op 5 november 1948 vond rechtsherstel plaats, waarbij Dries nogmaals de woning kocht voor een totaalbedrag van f. 690,00. In 1949 verkocht Roelof Dries aan Roelof Scholtmeijer voor een bedrag van f. 2.000,00 de percelen H713 (groot 0,56 are), H721 en H2648 (samen 12,70 are). Het gezin Cohen Bij de Duitse inval in mei 1940 woonden op het adres Hoofdstraat 21 Benjamin Mozes Cohen en Naatje Korper met hun dochter Diena (1925-1942). Hun zwakbegaafde tweeling Vroukje Cohen (1920-1942) en Koosje Cohen (1920-1942) woonden in mei 1940 in het tehuis Beth Azarja in Hilversum. Hun dochter Mina Cohen (1921 -1942) was op 13 december 1938 vanuit Borger naar Amsterdam vertrokken, waar zij met Meijer Bloemendaal (1914-1941) was gehuwd. Hij was bij de Februari-staking in 1941 opgepakt en in de gaskamers van een slot bij Linz vermoord.

Begin oktober 1942 werden Benjamin Mozes Cohen, zijn vrouw Naatje Korper en hun kinderen Koosje en Diena en hun kleinkind Rachel Bloemendaal (1939

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

51

-1942) op transport gesteld naar Durchgangslager Westerbork. Bij aankomst had Benjamin Mozes Cohen f. 168,71 aan contant geld bij zich. Dat werd hem direct afgenomen door Nederlandse medewerkers van de roofbank Lippmann, Rosenthal & Co. In Durchgangslager Westerbork werd het gezin Cohen gescheiden. Naatje CohenKorper werd samen met haar beide dochters Koosje en Diena en kleindochter Rachel Bloemendaal op 16 oktober 1942 op transport geplaatst. Aangenomen wordt dat zij allen op 19 oktober 1942 in Auschwitz zijn vermoord. Benjamin Mozes Cohen werd drie dagen later op transport gesteld en naar aangenomen op 22 oktober 1942 vermoord. Deze aannames hadden gevolgen voor de verdeling van de erfenis. Familieleden van Benjamin Mozes Cohen kwamen in aanmerking voor de erfenis; familieleden van Naatje Korper werden uitgesloten. Op zaterdag 28 november 1942 moest gemeentelijk en onbezoldigd rijksveldwachter Jan van Oudheusden uit Buinen in opdracht van de burgemeester een inventarisatie opstellen van de roerende goederen in de woning van Benjamin Mozes Cohen. Naast kleding, beddenspullen en eenvoudige huisraad bevond zich in de woning van Cohen ook een handkar, waarmee hij oude kleding en vodden ophaalde. In zijn woning waren nog twee zakken met oude kleding, een zak met lompen en een zak, waarin zich verschillende lege zakken bevonden.

Vermogensbeheer Het vermogensbeheer werd tussen 15 januari 1946 en 1 maart 1948 door notaris Gerrit Grutterink uit Borger gevoerd. Hij werd door schoenmaker Meinhard J. Gans uit Assen opgevolgd. Op 7 februari 1949 vroeg Levie Serlui (1896-1974) uit Amsterdam aan accountantsbureau A.J.M. van den Elshout te Assen inlichtingen te verzamelen over het vermogen van zijn oom Benjamin Mozes Cohen. Op 15 december 1950 werd in de burgerlijke stand van de gemeente Borger het overlijden, 22 oktober 1942, van Benjamin Mozes Cohen opgenomen. Op 15 januari 1951 werd het overlijden van Naatje Korper, 19 oktober 1942, in de burgerlijke stand vermeld. Benjamin Mozes Cohen was de langstlevende in het gezin. Hij was de erflater. Met de officiële vaststelling van het overlijden van het echtpaar kwam ook een einde aan de bewindvoering van Gans. Eind 1951 werd Meinhard Gans van zijn functie als bewindvoerder van het vermogen van Benjamin Mozes Cohen ontheven. Hij werd per brief van 19 december 1951 verzocht het kassaldo, ad. f. 451,00, op de Incassobank van de NBI in Den Haag te storten. In 1956 bestond nog onduidelijkheid over de erfgenamen. Daarom werd op 23 maart 1946 in het Nieuw Israelietisch Weekblad (NIW) een oproep geplaatst aan mogelijke erfgenamen. Drie dagen later reageerde Frederika Leverington-Cohen, een nicht van Benjamin Mozes Cohen.

Zij geeft een opsomming van de erfgenamen die zij kent. Op haar lijst ontbreken de erfgenamen van haar oom en tante Salomon Heilbron (1894-1943) en Dina Cohen (1896-1943) en hun zoon Emanuel Heilbron (19181943), gehuwd met Josephine Koen (1920-1943) en een kleinkind van haar tante

52

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

Minkje Cohen, Jacob Bruinvels (1940-1988) (zie bladzijde 42 voor de volledige lijst). Het saldo van het vermogen van Benjamin Mozes Cohen was in 1958 f. 686,59. Het werd eerst in drie porties verdeeld onder een broer (David Cohen) en twee zussen (Marchien Serlui-Cohen en Minkje van Gelder-Cohen): - een derde gedeelte voor de kinderen van David Cohen (1868-1943); - een derde gedeelte voor Marchien Serlui-Cohen (1871-1960) en haar nog levende kinderen; - een derde gedeelte voor een kleinkind van Minkje van Gelder-Cohen: Jacob Bruinvels (1940-1988).

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

53

10. De rol van de gemeente Borger Het gemeentebestuur van Borger is op geen enkele wijze betrokken geweest bij: - de verkoop van de woning Hoofdstraat 21 te Drouwen tijdens de Duitse bezetting in 1943 en het rechtsherstel hiervan in 1948; - de verkoop van landbouwgronden van Benjamin Mozes Cohen, welke hij op 10 mei 1940 in zijn bezit had en welke hij vanaf 1941 op grond van verordening 102/1941 (27 mei 1941) moest verkopen. Na de deportatie, begin oktober 1942, van Benjamin Mozes Cohen, zijn vrouw Naatje Korper, zijn dochters Koosje en Diena en zijn kleinkind Rachel Bloemendaal die bij hem in huis woonde, werd de woning door het gemeentebestuur niet verhuurd. Het gemeentebestuur heeft de roerende goederen in de woning van Benjamin Mozes Cohen geïnventariseerd en (verzegeld) opgeslagen en voor een deel op transport geplaatst naar de Nederlandsche Volksdienst in Assen voor doorvoer naar Duitsland. De levensmiddelen uit de woning van Cohen zijn door de burgemeester beschikbaar gesteld aan de plaatselijke afdeling van de Nederlandsche Volksdienst. De nabestaanden hebben voor de geroofde goederen na de bevrijding geen financiële compensatie gehad van de overheid en/of de gemeente. Het gemeentebestuur van Borger heeft meegewerkt aan de registratie van het jood-zijn van het gezin Cohen. Benjamin Mozes Cohen heeft hiervoor leges aan de gemeente Borger betaald.

Het gemeentebestuur en de plaatselijke politie hebben opdrachten van de Duitse bezetter t.a.v. het op transport plaatsen van de familie Cohen, de inventarisatie van de roerende goederen in hun woning, de opslag hiervan en het transport van een deel van deze roerende goederen uitgevoerd. In de financiële verslaggeving van bewindvoerder Gerrit Grutterink zijn geen betalingen betreffende de gemeentelijke belastingen, wegenbelasting en grondbelasting te vinden. Tot zijn deportatie zal Benjamin Mozes Cohen deze belastingen hebben betaald. Over de periode van begin oktober 1942 (deportatie van de familie Cohen) en de aankoop van de woning door Roelof Dries in juni 1943 zijn er geen betalingen van gemeentelijke belastingen te vinden. Na zijn aankoop en zijn koop van de woning na rechtsherstel zal Roelof Dries de gemeentelijke belastingen hebben betaald.

54

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

11. Genealogie Naiwitter - Cohen Generatie I I.1- Jakob Salomons Naiwitter (Nawitter, Naistitter, Neuwitter, Nieweter) (Neuwied, 10-01-1768 - Drouwenerveen, 28-02-1826), zoon van Salomon Jakobs en Schoontien NN, gehuwd met Vrouke Mozes van der Veen (ook bekend als Frouke Mozes, Vrouwke Mozes)(Gasselternijveen, ca. 1777 - Maartenshoek (Hoogezand), 06-11-1855), dochter van Mozes Nijveen en Roosje Salomons. Kinderen: zie II.1 t/m II.8. Uit de volkstelling van 1828 is op te maken dat Jakob Salomons Naiwitter en Vrouke Mozes van der Veen zich in het begin van de 19de eeuw in de gemeente Borger, Drouwenerveen, hebben gevestigd. In deze gemeente werden zeven van hun kinderen geboren. Alleen hun oudste zoon Benjamin was omstreeks 1800 in Oude Pekela geboren. In 1828 woonde weduwe Vrouke Mozes met haar kinderen Benjamin Jakobs (28), Simon (23), Mosis (12), Isaak (10), Abraham (8), Arent (8) en Harmtje (17) op het huisadres 138. Op dit adres woonden nog het gezin van dagloner Harm Berens en dagloonster, weduwe Grietje Berens. Op de huisplaats 138 op het bovenveen stonden vermoedelijk drie veenketen, waarin de drie gezinnen, in totaal vijftien personen, woonden. In sommige akten werd Drouwenerveen (of Drouwenderveen) ook wel Drouwenermoeras genoemd.

Generatie II De kinderen van Jakob Salomons Naiwitter (1768-1826) (I.1) en Vrouke Mozes van der Veen: II.1- Schoontje Jacobs Neuwitter (Borger, 01-01-1799 - Het Schut (Hoogeveen), 28-01-1891). Zij huwde op 13-04-1828 te Hoogeveen met Machiel Meijer van der Horst (Hoogeveen, 04-05-1790 - Hoogeveen 24-12-1846), zoon van koopman Meijer Machiel van der Horst en Rachel Jacobs Keizer. Kinderen: zie III.1 t/m III.6. II.2- Benjamin Jacob Neuwitter72 (Oude Pekela, 20-12-1801 - Drouwen, 13-101893), zoon van Jacob Salomons Neuwitter en Frouke Mozes van der Veen,

72

In het boek van Hage, R.C. en J.H. de Vey Mestdagh, De Joodse Gemeenschap van Veendam-Wildervank, Muntendam en Meeden, Groningen 1985 wordt als geboortedatum van Benjamin Neuwitter (Naiwitter) 24 september 1801 vermeld en geeft het boek over Oude Pekela als geboortedatum 28 januari 1802. In het bevolkingsregister van Borger werd bij zijn vestiging in de gemeente, 1826, als geboortedatum 12-02-1801 vermeld en in het bevolkingsregister 1840-1850 wordt als geboortedatum 17-08-1800 genoemd.

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

55

koopman van beroep. ‘Benjamin, zoon van Jacob, vader tijdelijk te Pekela en afkomstig uit Neuwied’ werd op 20 januari 1802 te Pekel door Hartogh van Biema besneden. Hij huwde op 23 februari 1835 te Veendam met Martje Heiman de Groot (Wildervank, 18-02-1804 - Drouwen, 09-05-1872), dochter van Heiman Benjamin de Groot en Gonda Jonas Bromet. Kinderen: zie III.7 t/m III.12. Berichten over Benjamin Jacob Neuwitter in de Provinciale Drentsche en Asser Courant (PDAC) van 1892 - 1893: Drouwen, 9 Aug. Onder de oudste ingezetenen van ons dorp mag zeker met eere genoemd worden de bijna 90-jarige B. Naiwitter, oudstrijder van 1830 en drager van het metalen kruis. Ofschoon de oude man naar zijne jaren nog al vrij kras is, verkeert hij echter in hulpbehoevende omstandigheden. Reeds twee malen werden hem door het fonds tot ondersteuning van den gewapenden dienst in Nederland, waarvan de heeren jhr. mr. R.O. van Holthe tot Echten en mr. H. J. Carsten bestuursleden der districtscommissie te Assen zijn, gratificatiën van f. 10,00 en door eene andere vereeniging eene gratificatie van f. 5,00 uitgereikt, doch, hoe dankbaar ook deze giften aanvaard werden, is dit niet in staat den ouden man geheel voor gebrek te vrijwaren.

Thans heeft het bestuur onzer gemeente zijne erg vervallen en door den tand des tijds gehavende woning gerepareerd, zoodat den ouden man eene meer veilige woning, dan hij in den laatsten tijd bezat, verzekerd is. Te hopen is het echter, dat zich meerderen over zijn lot ontfermen, zoodat de bejaarde oudstrijder, wiens levensdagen misschien geteld zijn, beter van het allernoodigste zal kunnen worden voorzien.73 Drouwen, 24 Sept. Heden viert de oudste ingezeten dezer plaats, nl. B. Naiwitter, zijn 92sten verjaardag. In 1830 maakte hij den tocht naar het zuiden mede, waarna hij wegens drie- of vierjarigen diensttijd met het metalen kruis werd vereerd. Hij is te Winschoten geboren en trok uit de gemeente Borger als schutter. De oude man bevindt zich thans in bekrompen omstandigheden en wordt wekelijks door de gemeente gesteund. Gaarne zouden wij hem op den ouden dag een meer onbezorgd leven toewenschen.74

73 74

PDAC, 11-08-1892. PDAC, 26-09-1893.

56

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn - Bijlage 3

Drouwen, 5 Oct. De heer burgemeester dezer gemeente heeft aan den oudstrijder B. Naiwitter alhier, die, zooals gemeld is, in bekrompen omstandigheden verkeert, namens H. M. de Koningin-Regentes eene gift van f 20 ter hand gesteld, welke som N. in dank aannam.75 Drouwen, op 92-jarigen leeftijd overleden de oudstrijder B. Naiwitter, die voor enkele dagen nog eene gift van wege H. M. de Koningin ontving. Hij was in het bezit van het metalen kruis en maakte in 1830 den tocht naar België mede.76 II.3- Simon Jacobs Neuwitter (Naiwitter) (Briel, Pruisen), 17-05-1807 - Eenrum, 30-01-1883). Hij was gehuwd met (weduwe) Goldje Zekkel (Ommen, 25-07-1825 - Veendam, 26-04-1913, dochter van Wolf Isaäk Zekkel en Hanna de Haas). Kinderen: zie III.13 t/m III.15. Bij de volkstelling van 1828 woonde Simon Jakobs Neuwitter in de gemeente Borger. Hij zou toen 23 jaar oud zijn. Op 29 juni 1847 was Goldje Zekkel, woonachtig in Hoogezand, in Anloo gehuwd met koopman Isaak Sandman (Hameln, ca. 1805 - Annen, 26-02-1859, zoon van Isaäk Sandman en Joelie Oppenheimer. Hij was weduwnaar van Kroonschen Wienschonch. (Kind uit dit huwelijk: Hanna, Annen 22-04-1854). II.4- Roosje Jacobs Neuwitter (Naiwitter) (Drouwenerveen, 01-01-1809 - Kalkwijk (Hoogezand), 04-12-1845).

Zij huwde op 21-10-1833 te Borger (eerste huwelijk) met David Levie Simons (Groningen, 25-11-1811 - Kalkwijk (Hoogezand), 08-04-1898), zoon van voddenkoopman Levie Simons en Vrouwke [Froukje] Davids. Beroep: ‘inlandsche kramer’. Kinderen: III.16 t/m III.17. II.5- Harmtjen (?) Naiwitter (1811) II.6- Aaij Naiwitter (Drouwenerveen, 29-03-1813 - Kalkwijk (Hoogezand), 08-11-1854) (ook Eva Neuwitter genoemd.) Op 10-12-1846 te Hoogezand gehuwd met David Levie Simons (Groningen, 25-11-1811 - Kalkwijk (Hoogezand), 08-04-1898), zoon van voddenkoopman Levie Simons en Vrouwke [Froukje] Davids. Beroep: ‘inlandsche kramer’. Kind: zie III.18. Na het overlijden van Aaij Neuwitter trouwde David Levie Simons op 14-061855 te Hoogezand met Vrouwke Cohen (Sappemeer, 05-06-1813 - Kalkwijk, 14-03-1874), dochter van vleeschhouwer Levi Simons Cohen en Gielke Salomons. 75 76

PDAC, 07-10-1893. PDAC, 16-10-1893.

Benjamin Mozes Cohen - Hoofdstraat 21, Drouwen

57

Na het overlijden van Vrouwke Cohen huwde David Levie Simons op 24-09-1874 te Nieuweschans met weduwe Marijke Kampion (Beerta, 27-05-1825), dochter van koopman Levie Kampion en Hillechien Sanders van der Zijl, weduwe van Lazarus van Gelderen. II.7- Mozes Jacobs Neuwitter (Borger, ca. 1816 - Drouwen, 05-01-1867). Hij huwde op 30-08-1860 te Hoogezand met Hendel Bollegraaf (Hoogezand, 05-111835 - Drouwen, 16-10-1894), dochter van voddenkoper Abraham Bollegraaf en Roelfje Jacobs Velleman. Hij was voddenkoopman van beroep. Kind: zie III.19. II.8- Izaak Neuwitter (Naiwitter) (Borger, 16-04-1819 - Veendam, 14-12-1880). Hij was op 10-05-1847 te Veendam gehuwd met Grietje Heimans de Groot (Veendam, 26-03-1816 - Groningen, 18-01-1894), dochter van Heimans Benjamins de Groot en Gonda Jonas.77 Zijn beroep was koopman. Kinderen: zie III.20 t/m III.25. Generatie III Kinderen van Schoontje Jacobs Neuwitter (1799 - 1891) (II.1) en Machiel Meijer van der Horst (1790-1846): III.1- Jacob van der Horst (Het Schut (Hoogeveen), 03-12-1828 - Het Schut (Hoogeveen), 16-02-1830). III.2- Rachel van der Horst (Het Schut (Hoogeveen), 29-04-1830 - Hoogeveen, 09-08-1917. Zij was op 14 november 1857 te Hoogeveen gehuwd met borstelmaker Hartog Akker (Groningen, 22-08-1834), zoon van ‘kashouder’ Levie Izak Akker en Grietje Hartog Oostra uit Groningen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=4421c48c-dfac-4a64-a529-998f03a9cf38