Bijlage 2- Bio-plan Nationaal Park Drentsche Aa
Tekst van het document
•
ruimtelijke principes, streekeigen landschapselementen en specifieke boomsoorten. Niet alles kan overal: Eindadvies over structurele aanpak op lange termijn Adviescollege Stikstofproblematiek. Waaronder het programma Nationale Natuurdoelstellingen: Dit nationale programma en het gebiedsspecifieke maatwerk van provincies moeten gezamenlijk de maatregelen waarborgen, waarmee de stikstofemissies in 2030 met 50% zijn teruggebracht ten opzichte van 2019. Het waarborgen van het herstel van de natuurgebieden voor 2050 vereist dat de condities daarvoor in 2040 zijn gerealiseerd. De karakteristieken van de Natura 2000-gebieden zijn onderling verschillend en ook de omvang van de stikstofdepositie is lokaal verschillend. Daarom is gebiedsspecifiek maatwerk nodig. Het realiseren van deze doelstelling vraagt om een forse inspanning van alle sectoren en ook zijn forse investeringen nodig, evenals vastberadenheid, koersvastheid en volharding om het doel te bereiken.
Programma’s en plannen •
•
‘Deltaplan Biodiversiteit’: Biodiversiteit in Nederland herstelt zich niet vanzelf. Het vraagt om een systeemverandering. Deltaprogramma Zoetwater: Het aanbod van zoetwater is niet altijd toereikend voor de vraag. De ‘deltascenario’s’ laten zien dat in de toekomst vaker watertekorten kunnen optreden door klimaatverandering, verzilting en sociaaleconomische ontwikkelingen. Met de ‘deltabeslissing Zoetwater’ is de basis gelegd om de zoetwateropgave gezamenlijk op te pakken. Kern daarvan is inzicht geven in de waterbeschikbaar-
•
heid. Dit maakt de risico’s op zoetwatertekorten transparant. Ook vinden stapsgewijze investeringen plaats om de aanvoer van zoetwater robuuster te maken en het gebruik zuiniger. Deltaplan Ruimtelijke adaptatie: In het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie staan alle projecten en maatregelen die ervoor gaan zorgen dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig is ingericht. Het plan is ingevuld voor de komende zes jaar en voor de zes jaar daarna op hoofdlijnen. Het biedt ook een doorkijk tot 2050.
4.2.2 Ontwikkelingen per thema op regionaal en Drentsche Aa niveau Water en drinkwater, inclusief klimaatadaptatie Diverse provinciale (beleids-)documenten en het Waterbeheerprogramma 2022-2027 van Waterschap Hunze en Aa’s omschrijven ambities om te komen tot een duurzaam en robuust (grond-)watersysteem en bodemgebruik, waarbij de lagenbenadering en de draagkracht van de bodem als basis dient. In de bijlage ‘Overzicht literatuur en beleidsambities’ zijn deze documenten en ambities beschreven. Het waterschap werkt specifiek voor het Drentsche Aa-gebied aan nieuw beleid voor grondwateronttrekkingen, in nauw overleg met de betrokkenen in het gebied. De beleidsregels worden in 2022 verwacht. De drie droge zomers van 2018, 2019 en 2020 zijn hiervoor de aanleiding. Daarnaast is begin 2021 tijdens enkele werksessies in het kader van het NOVI en het daaruit voortvloeiende project ‘Omgevingsagenda Noord, Werkplaats Landelijk gebied en klimaat, deelgebied Drentsche Aa’ in beeld gebracht wat het betekent om het stroomgebied van •
21
•
•
•
de Drentsche Aa in 2050 zo te hebben ingericht, dat het zijn grote kwaliteiten behoudt en de effecten van klimaatverandering het hoofd kan bieden. In dit project is uitgegaan van het landschap en de fysieke kansen en beperkingen van de bodem en het (grond-) watersysteem. In de werksessies zijn de volgende zaken achtereenvolgens aan bod geweest: Een kenschets van het stroomgebied en de wateropgave. Principes voor klimaatadaptiviteit en thema’s. Condities en landgebruik.
“Werkplaats Drentsche Aa + Hoge Zandgronden is één van de drie gebieden die in Omgevingsagenda Noord is genoemd om lange termijn doelen te schetsen en waar actie ondernomen dient te worden genomen op urgente onderwerpen om de samenwerking tussen overheden en maatschappelijke partijen te verbeteren. De acties krijgen integraal en gebiedsgericht vorm en borduren voort op bestaande samenwerkingen, programma’s en projecten die al lopen. Via zogenoemde ‘werkplaatsen’ krijgen deze acties vorm. De werkplaatsen zijn een scrum-achtige werkvorm waar acties worden gesmeed en direct ook al worden geactiveerd en uitgevoerd. In de werkplaatsen mag het schuren en schitteren. Eén van de werkplaatsen richt zich prioritair op het wrijvingsvlak tussen klimaatadaptatie, grondgebruik en het landelijk gebied. Dat is voor 3 gebieden gedaan (de Drentsche Aa + Hoge Zandgronden, de Friese Veenweide en de Kustzone) en gestart is met het stroomgebied van de Drentsche Aa. Het watersysteem is immers een belangrijke factor bij het klimaatadaptief maken van dit unieke stroomgebied.”
De werkplaatssessies waren niet vrijblijvend, maar een bestuurlijke opdracht van Hans Kuipers (Gedeputeerde provincie Drenthe), Luzette Kroon (Dijkgraaf Wetterskip Fryslân), Vincent van der Werff, (BZK, Directeur uitvoering Nationale Omgevingsvisie) en Sander Band (LNV), Het verslag is opgenomen als bijlage 6 Verslag Werkplaats Klimaatadaptatie Drentsche Aa, H+N+S mei 2021).
Figuur 9 - Conditiekaart Klimaatadaptief stroomgebied Drentsche Aa
Bron: uitnodiging ‘Werkplaats Drentsche Aa en hoge zandgronden
22
Speciale beleidsambitie is geformuleerd voor de drinkwaterwinning in het Uitvoeringsprogramma Drentsche Aa: 95% minder overschrijdingen van gewasbeschermingsmiddelen en biociden in 2023 ten opzichte van beginsituatie in 2012 (Gebiedsdossier oppervlaktewaterwinning Drentsche Aa, 2013) bij het innamepunt. Concreet betekent dit maximaal één individuele overschrijding en geen som overschrijdingen bij het innamepunt (zie bijlage ‘Overzicht Literatuur en beleidsambities’).
Bodem De provincie Drenthe streeft naar een vitaal bodemsysteem als basis voor een gezonde Drentse samenleving. De bodem en ondergrond van Drenthe zijn uniek. Door natuurlijke processen van vele miljoenen jaren en het menselijke gebruik van de bodem is het hedendaagse Drentse landschap gevormd. Generaties lang worden de bodem en ondergrond benut voor vele doeleinden. Wij willen dat de bodem en de ondergrond t.b.v. maatschappelijke opgaven op een duurzame wijze worden gebruikt en beheerd, waarbij maatschappelijk gebruik in balans is met de draagkracht van het natuurlijk systeem, en er geen onherstelbare schade aan bodem en ondergrond optreedt. De kwaliteiten/eigenschappen van de bodem blijven daardoor ook voor toekomstige generaties behouden, waarbij ook de bodemkarakteristieken die bijdragen aan de beleving van het Drentse landschap blijvend worden beleefd en benut. (Bron: Concept Strategie Bodem & Ondergrond, Provincie Drenthe, juni 2021.) De Provincie Groningen gaat, zoals onder meer opgenomen in het ‘Meerjarenprogramma Ondergrond en bodem 2020-2025’, zie bijlage ‘Overzicht
literatuur en beleid’, voor een duurzaam, veilig en efficiënt gebruik van bodem en ondergrond. Binnen de visie gaat het om het borgen van veiligheid van mens en milieu én het duurzaam benutten en beschermen van de bodem, het grondwater, de ondiepe en de diepe ondergrond. Bij functietoekenning wordt rekening gehouden met de eigenschappen en het natuurlijk functioneren van het bodem-watersysteem. Er wordt optimaal gebruik gemaakt van de diensten die het bodem-watersysteem kan leveren (productievermogen, regulerend vermogen, dragend vermogen). De processen die deze diensten mogelijk maken, worden niet verstoord. Dat wil zeggen dat kringlopen van water, voedingsstoffen en energie in stand worden gehouden.
Natuur Het natuurbeleid is de verantwoordelijkheid van de Provincie Drenthe en is verwoord in de Omgevingsvisie en in de (geactualiseerde) Natuurvisie. De uitvoering van de opgaven loopt via het Programma Natuurlijk Platteland. Vanuit het landelijke Programma Natuur komt extra geld beschikbaar voor deze opgaven in het Drentsche Aa-gebied. Het behouden en versterken van biodiversiteit is van internationaal, nationaal en provinciaal belang en werkt door in meerdere beleidsvelden. De status van Natura2000 voor de Drentsche Aa, Elperstroom en Drouwenerzand brengt een bijzondere opgave met zich mee. De provincie zet zich in om leefgebieden te verbeteren, in overeenstemming met de afspraken in het Natuurpact, vooral voor soorten waarvoor Drenthe een belangrijk leefgebied is. Daarmee zijn de akkervogels voor Drenthe van groter belang dan de weidevogels. Het vlechtwerk van droge en
natte landschapselementen (groenblauwe dooradering) van agrarische gebieden is van provinciaal belang voor de instandhouding van een basiskwaliteit voor de biodiversiteit. Groenblauwe dooradering zijn landschapselementen, zoals (droge) ruigten, struwelen, bomenrijen en singels, sloten en poelen. Binnen deze basiskwaliteit horen goede leefgebieden voor boerenlandvogels en –vlinders.
enkele zeer gevoelige Natura2000gebieden, beschreven. De aanpak zal de komende jaren rusten op drie pijlers: Verminderen van de stikstofdepositie Versterken natuur Creëren van ontwikkelperspectief • •
Per sector, waaronder landbouw, mobiliteit, industrie en bouwen, worden verschillende mogelijke maatregelen benoemd om tot een vermindering van de stikstof depositie te komen.
De boswachterij Gieten-Borger behoudt de functie van houtproductie in de vorm van geïntegreerd bosbeheer. De cultuurhistorische waarde van de bosbouw in Drenthe wordt uitgedragen (zie ‘Drentsche Aa bij de tijd’ in bijlage Overzicht literatuur en beleidsambities). Voor het ‘Hart van Drenthe’ is ingezet op het ontwikkelen van een natuurlijk boslandschap. Recent is het ‘Koersdocument aanpak stikstof’ vastgesteld door de Provincie Drenthe. In het document wordt de specifieke opgave voor Drenthe, met
Belangrijke bron van informatie is de analyse van de vegetatieontwikkeling van de afgelopen 35 jaar. Deze analyse heeft als doel om een noodzakelijke vervolgstap in het herstel van biodiversiteit in beekdallandschappen te kunnen zetten, door te achterhalen op welke plekken de biodiversiteit toeneemt en op welke plekken niet. Vervolgens wordt nagegaan welke factoren op welke plekken bepalend zijn voor beekdal gebonden soorten die achterblijven
•
23
in herstel. De resultaten van de analyse leveren nieuwe inzichten en maatregelen op om herstel van biodiversiteit daadwerkelijk op grotere schaal te kunnen bereiken binnen het Natura 2000-gebied van de Drentsche Aa. De Provincie Groningen koestert de karakteristieke natuur en versterkt deze waar nodig, met oog voor de omgeving, zie Natuurvisie Provincie Groningen in bijlage ‘Overzicht literatuur en beleid’, Met ons natuurbeleid zetten wij ons in voor internationale doelen voor biodiversiteit. Er wordt gewerkt aan een toekomstbestendige, robuuste, schone, gevarieerde en tegelijkertijd beleefbare natuur. Dat gebeurt langs verschillende wegen en met allerlei activiteiten. De belangrijkste zijn: realiseren van het natuurnetwerk in onze provincie; zorgen voor een goede uitwisseling van soorten binnen en buiten onze provincie; beleid maken voor weide- en akkervogels; versterken van de groenblauwe dooradering van het landelijk gebied; beschermen van soorten; zorgen voor een goede milieukwaliteit en een goed beheer van onze natuurgebieden. •
•
•
•
•
• •
Landbouw
meer toegevoegde waarde in de keten. Het programma vergt geen nieuw beleid, maar realisatie in het veld, op het erf en in het bedrijf. Samen met de Drentse partners in het landelijke gebied is de ontwikkelrichting van de landbouw onder meer omschreven in het Groen Manifest Drenthe en de Agenda Boer, Burger en Biodiversiteit. Specifiek voor het Nationaal Park Drentsche Aa is het deelproject Transitie Landbouw (2021 – 2023) gestart, waarbij een koppeling is gemaakt met de uitvoering van de Agenda BBB: Gezamenlijk doel: ₋ Ontwikkelingsruimte voor een robuuste en duurzame landbouw, hoge biodiversiteit, een goed functionerend NNN en leefomgevingskwaliteit in een vitaal platteland. ₋ In 2027 is het NNN afgerond. Uitgangspunten voor de Agenda Boer, Burger en Biodiversiteit: ₋ Economisch rendabele en duurzame landbouw.
•
₋ Kringlopen worden zoveel mogelijk gesloten. ₋ Verlies van biodiversiteit en landschapskwaliteit wordt omgebogen naar herstel en verbetering. Ambitie voor landbouw: ₋ In 2030 behoren rendabele Drentse veehouderij- en akkerbouwbedrijven tot de koplopers in Nederland wat betreft kringlooplandbouw én het leveren van een bijdrage aan herstel en verbetering van de biodiversiteit en landschapskwaliteit.
•
Het Programma Toekomstgerichte Landbouw Drenthe staat voor: innoveren, moderniseren en verduurzamen. Het gaat om de balans tussen geld verdienen (Profit), een gezonde leefomgeving (Planet) en in goede relatie met ondernemers en inwoners van Drenthe (People). De provincie Drenthe zet o.a. in op het sluiten van kringlopen op bedrijfs- en regionaal niveau en het ontwikkelen van
•
24
Ook de provincie Groningen kiest ervoor samen met ondernemers het pad van de transitie op te gaan, het te verkennen en waar nodig hobbels onderweg te slechten. Met als wenkend perspectief: een natuurinclusieve kringlooplandbouw in Groningen in 2030 Randvoorwaarde om hierin succesvol te zijn, is een goed inkomen voor boeren. Zowel tijdens als na de transitie. Alleen dan kan men spreken over een
economisch sterke landbouw. Eén die de natuurlijke processen optimaal benut, die de kringlopen sluit, die de biodiversiteit verbetert en die in balans is met haar omgeving. (Bron: Programma duurzame landbouw, Provincie Groningen, bijlage ‘Overzicht literatuur en beleid’).
Energie De RES 1.0 regio Drenthe is vastgesteld (juni 2021) door de 12 Drentse gemeenteraden, Provinciale Staten en de algemeen besturen van de 4 waterschappen die in Drenthe werkzaam zijn. Onderstaande kaders zijn overgenomen uit de RES 1.0.
th e n e r D S E R e AmbiAlstiDrentse samenleving willen we
een duurzame bijdrage leveren aan het goed wonen, werken en recreëren in de regio. In 2050 willen we energieneutraal zijn en geen aardgas meer gebruiken. Al vóór het Klimaatakkoord formuleerden de Drentse overheden ambities om de CO2-uitstoot terug te dringen. Met onze ambities geven we invulling aan duurzame opwek van elektriciteit en het verduurzamen van warmtebronnen. Bovendien zetten we in Drenthe maximaal in op energiebesparing onder het motto “wat je niet gebruikt, hoef je niet op te wekken”. Onze ambities sluiten aan bij de afspraken in het Klimaatakkoord en zijn vertaald en komen samen in deze Regionale Energiestrategie (RES). In het Klimaatakkoord is afgesproken dat we in Nederland de CO2-uitstoot sterk gaan verminderen; in 2030 met bijna de helft ten opzichte van 1990. Met de RES leveren 30 regio’s een bijdrage aan de doelstelling van grootschalige opwek van hernieuwbare elektriciteit door zonne- en windenergie op land. De RES-regio Drenthe is één van de regio’s. In hun RES geven de regio’s tevens aan wat de betekenis van hun bijdrage is voor de energie-infrastructuur. Verder levert elke regio, als onderdeel van de RES, een Regionale Structuur Warmte (RSW) op, waarin regionale afstemming plaatsvindt over warmtevraag en het duurzame warmteaanbod
RES 1.0 een begin Om tot de RES 1.0 van de RES-regio Drenthe te komen, hebben we in de regio Drenthe veel activiteiten opgepakt en uitgevoerd. Mede vanwege de grote omvang van het takenpakket staan sommige activiteiten qua uitvoering gepland in de tweede helft van dit jaar. Het was simpelweg niet realistisch om alle activiteiten binnen de beschikbare tijd uit te voeren. De corona-crisis speelde daarbij ook parten. Gelukkig is de RES 1.0 een begin en niet het eindstation. We gaan door richting de RES 2.0, pakken meerdere activiteiten op en werken zaken zoals gezondheid, werkgelegenheid en circulariteit verder uit. Eén regio We zijn trots op de manier waarop we op regionaal niveau gelijkwaardig samenwerken. Hierbij gaan we uit van onze eigen, lokale kracht. Alle partijen in de RES-regio Drenthe verklaarden als één regio een bijdrage te willen leveren aan het realiseren van de afspraken in het Klimaatakkoord. Voor het opstellen en uitvoeren van de RES-regio Drenthe is dan ook een intensieve samenwerkingsstructuur opgezet tussen de Drentse overheden, netbeheerders, maatschappelijke partijen en jongeren. Door als regio samen te werken, dragen we zorg voor een zorgvuldig proces. We leren van elkaar, zoeken naar gezamenlijke uitgangspunten en trekken samen op om regionale belangen te behartigen
Daarbij dient rekening te worden gehouden met allerlei aspecten. In de RES-regio Drenthe worden daarom de volgende principes gehanteerd: Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik. Combineren van opgaven (natuur/biodiversiteit, water, landbouw, recreatie, dorps- en stadsontwikkelingen, herstructurering bedrijventerreinen). Vraag en aanbod dicht bij elkaar. Aansluiten bij gebied-specifieke kenmerken. • •
• •
Onderstaand is een overzicht opgenomen van de stand van zaken van de locatiekeuzes voor nieuwe zon-op-landprojecten en windturbines tot 2030. Dit is aanvullend op wat is gerealiseerd, in procedure is of waarover besluitvorming heeft plaatsgevonden.
Gemeente
Aanvullend op wat is gerealiseerd, in procedure is of waarover besluitvorming heeft plaatsgevonden:
Aa en Hunze
De gemeente heeft recent een beleidskader zonne-energie vastgesteld. Dit kader biedt onder strikte voorwaarden van schaal, landschappelijke inpassingen, draagvlak en eigenaarschap de ruimte om zonnevelden aan initiatiefnemers te vergunnen. Er zijn gebieden uitgesloten; geen gebieden aangewezen. Aa en Hunze prognosticeert het maatschappelijk initiatief op 0,06 TWh
Assen
De gemeente heeft de locaties voor zonneparken vastgesteld in haar beleid ‘Zonneparken in Assen’. Hierin staan 9 locaties gebaseerd op trede 2 en 3 van de zonneladder (0,1 TWh). Er wordt een integrale verkenning uitgevoerd naar de toekomstige inpassing van de energieopgave in combinatie met de klimaatopgave en landschappelijke opgaven. Hierbij wordt gekeken naar zowel zonne- als windenergie, mogelijk al voor 2030. De uitkomsten van de verkenning worden meegenomen in de RES 2.0
Tynaarlo
De gemeente zoekt tot 2030 ruimte voor 0,071 TWh zon of wind. De gemeente maakt haar afweging na het doorlopen van een zorgvuldig (participatie)proces, integraal met andere ruimtelijke vraagstukken en legt deze vast in haar Omgevingsvisie. Naar verwachting wordt deze Omgevingsvisie begin 2022 ter besluitvorming aan de gemeenteraad aangeboden
25
De Provincie Drenthe heeft in 2021 de hoeveelheid zon op land gemaximeerd. Dit betekent dat de komende 10 jaar niet meer grote zonneparken dan genoemd in de RES zijn toegestaan. Daarmee is de verwachting dat het Drentsche Aa-gebied hooguit te maken krijgt met zon op dak en kleinschalige ontwikkelingen. Zowel gemeente Aa en Hunze en Tynaarlo hebben inmiddels kleinschalige windturbines (maximaal 15 meter as hoogte) in het buitengebied toegestaan voor met name EAZ-windmolens bij agrarische bedrijven. In het document ‘Drentsche Aa, landschap met energie’ wordt antwoord gegeven op de vraag welke bijdrage aan de energietransitie verwacht kan worden vanuit het Nationaal Park Drentsche Aa.
Figuur 10 – Landschap met energie (zonnepark Tynaarlo).
26
1. Het Nationaal Park Drentsche Aa levert een bovengemiddelde bijdrage op het gebied van klimaatbestendigheid, uitwerking van de Kaderrichtlijn Water en het vastleggen van CO2 door een toename van biomassa in natuurgebieden. Aangezien nog zeker niet alle projecten gerealiseerd zijn, zal die bijdrage alleen maar verder toenemen. 2. De geschatte potentie voor extra koolstofvastlegging in de nog niet ingerichte natuur binnen het Nationaal Park Drentsche Aa bedraagt het equivalent van 0,09 Mton CO2. Dat komt neer op bijna 40% van de CO2-uitstoot als gevolg van het huidige energieverbruik in het Drentsche Aa-gebied. 3. Er is een beperkte potentie voor het opwekken van energie met duurzaam geoogste biomassa uit de natuur van het nationaal park. 4. Als er één gebied in het Nationaal Park Drentsche Aa is dat zich leent voor een (gedeeltelijke) inrichting als energielandschap dan is dat rond Vriezerbrug.
Daarbij kan worden aangesloten op enkele in ontwikkeling zijnde grootschalige energielandschappen in gebieden direct grenzend aan het Nationaal Park. 5. Voorbeelden elders tonen aan dat projecten gericht op het streven om woonkernen energieneutraal te krijgen ook voor het Nationaal Park Drentsche Aa kansen biedt. Binnen het studiegebied zijn in eerste instantie Anloo en Tynaarlo het meest kansrijk bevonden, omdat hier sprake is van bestaande energie-initiatieven waarbij kan worden aangesloten. In Glimmen is een kleinschalig zonnepark ontwikkeld. 6. Er is nog veel winst te behalen met zonnepanelen op (zeer) geschikte daken binnen het Nationaal Park Drentsche Aa. Het maximaal benutten van grote oppervlaktes, zoals bedrijfsgebouwen, moderne agrarische schuren en de loodsen op het defensieterrein tussen Zeegse en Oudemolen kan een belangrijke bijdrage leveren. Ook de verplichte vervanging van asbestdaken biedt, gezien verschillende aantrekkelijke regelingen en initiatieven kansen voor (versnelde) plaatsing van zonnepanelen op (agrarische) daken. 7. Binnen het Nationaal Park Drentsche Aa zijn verschillende waterplassen met relatief weinig natuurwaarde die geschikt zouden kunnen zijn voor drijvende zonneparken. De zandwinplas van Roelofs is als eerste project gerealiseerd en levert 22 MW aan elektriciteit.
Andere locaties in het gekozen studiegebied die een vergelijkbare potentie hebben, zijn: ₋ Zandwinplas bij Westlaren ₋ Spaarbekken van het Waterbedrijf Groningen bij Eelde. Onderzoek naar de effecten op natuur (inclusief nabijgelegen N2000-gebieden) is daarbij wel noodzakelijk.
8. Parkeren onder zonnepanelen en aanleg van oplaadpunten, met name bij toegangspoorten als Wedbroeken, leveren een beperkte bijdrage aan de energietransitie, maar communiceren wel de duurzaamheid van het nationaal park. 9. Kleine windmolens (EAZ-molens) met een ashoogte van 15 meter zijn mogelijk inpasbaar in de meer open gebieden binnen het Nationaal Park (veldontginningen) en kunnen een bijdrage leveren aan het zelfvoorzienend krijgen van agrarische bedrijven en/of woonkernen. Deze zijn inmiddels door de gemeenten Aa en Hunze en Tynaarlo toegestaan, onder voorwaarden. 10. Interessant om verder te verkennen zijn: ₋ RWZI-Noorderzijlvest als energiecentrale ₋ Oude NAM-putten voor warmte-koudeopslag ₋ Inzet van bodemenergie voor de warmtevoorziening (Geothermie) Specifiek voor het Nationaal Park Drentsche Aa is het deelproject Energietransitie en Participatie (2021 – 2023) gestart. Het project richt zich primair op het gebied van de energietransitie voor en door de lokale samenleving, met landschap en erfgoed als belangrijkste uitgangspunten. Met inspiratie door de kennis en ervaringen uit het project ‘Cultuurhistorie geeft Energie’ en het “Werkboek erfgoed in de energietransitie”. Daarnaast worden de uitkomsten/ mogelijkheden afgestemd met de principes van de Landschapsvisie Drentsche Aa 2.0 (2016).
De gemeente Groningen werkt aan beleid en afwegingskaders voor de aanleg van zonneparken. In dit ontwerp beleidskader worden grote delen van het Nationaal Park uitgesloten voor zonneparken. Tegelijkertijd ziet de gemeente
nog wel ruimte om op kleine schaal lokale initiatieven mogelijk te maken, mits hier een plus ontstaat op ecologie, ingepast in het landschap en met voldoende draagvlak. In de zienswijze van het Overlegorgaan op de Ontwerp-beleidskaders benadrukt het Overlegorgaan de landschappelijke kwaliteiten van het Drentsche Aa-gebied en roept op tot intensieve samenwerking om tot een optimale oplossingen te komen voor zonneparken in het Nationaal Park.
Educatie, communicatie en marketing De Leidraad Nationale Parken Nieuwe Stijl (2021) gaat in op wat communicatie en educatie is, welke vormen van communicatie en educatie wordt onderscheiden, en hoe we als nationaal park onze merkidentiteit toepassen in een educatie- en communicatiestrategie en communicatieplan. Nationaal Park Drentsche Aa is verbonden aan het overkoepelende merk Nationale Parken Nieuwe Stijl en het merk Drenthe. In 2019 werd de ‘Merkgids Drentsche Aa’ gepubliceerd waarin het nationaal park haar eigen merkidentiteit verder heeft uitgewerkt. Daarin worden voorbeelden en praktische handvatten gegeven om het merk echt als kompas te gebruiken. Nationaal Park Drentsche Aa heeft een eigen belofte, gebaseerd op wat er specifiek te vinden is en omschrijft de verwachting die we bij onze bezoekers wekken: ‘De tijdloze ervaring van een eeuwenlang door mens & beek gevormd afwisselend landschap’. Het huidige Communicatieplan Drentsche Aa is in 2016 vastgesteld door het Overlegorgaan en zal worden geactualiseerd. Het roept iedereen op die bijdraagt aan het behoud en ontwikkeling van de unieke kwaliteiten van dit bijzondere gebied om deze samenhang en samenwerking ook te communiceren, zowel in- als extern. Betrokkenheid en participatie 27
Het OER-gevoel van Nationaal Park Drentsche Aa Het Drentsche Aa-gebied is een uitzonderlijk gaaf gebleven stroomgebied waarin vele
Ervaar de herkomst van het uitzonderlijk schone water en het best bewaarde
beken kronkelend hun weg zoeken door het boerenlandschap. Al duizenden jaren zijn
esdorpenlandschap van West-Europa. Loop over de eeuwenoude karresporen naar
mens en natuur hier onlosmakelijk met elkaar verbonden. Onder invloed van het vrij
grafheuvels, hunebedden en galgenbergen. Struin over rustige weggetjes of banjer
stromende water ontstond een beekdal dat gonst van het leven. Uniek in kwaliteit en
dwars door de modder. Beleef het water, de heidevelden en de vennen of juist de
vol cultuurhistorie.
uitgestrekte bossen met hun zandmeren en strandjes. De kleuren en geluiden van de natuur, de vogels, de vlinders. Weidebeekjuffers dansend boven de beek. Maak een
Vanaf de brongebieden word je stroomafwaarts telkens weer verrast door de
spannende tocht in het pikkedonker of fiets ontspannen door de beekdalen. Ontdek de
grote afwisseling en schoonheid van vloeiend in elkaar overgaande landschappen,
heidekoeien en de schaapskuddes, rondtrekkend met hun herder. Proef de natuur in de
ingebedde dorpen en (cultuur)historische ontdekkingen. Het landschap ademt een
streekproducten langs de smaakroute.
tijdloze historie, waar je ook komt. Het gevoel van oorsprong en harmonie, dat is Nationaal Park Drentsche Aa. Een oeroud landschap dat continu verandert en toch
Kortom, laat je meeslepen door al het moois dat ons landschap en onze mensen te
zichzelf blijft.
bieden hebben. Onze gastheren en gastvrouwen ontvangen je gastvrij en delen met liefde de geheimen van het gebied. Je komt even los van het dagelijkse leven, even helemaal terug naar je oer. Welkom in Nationaal Park Drentsche Aa, neem de tijd het te ontdekken...
34
worden opgebouwd in vier stappen; dit zijn ook de vier kerndoelen van de Drentsche Aa-communicatie: 1. Belangstelling wekken en mensen van het gebied laten genieten (beleving bieden; enthousiasmeren) 2. Kennis aanbieden en uitwisselen (informeren, begrip kweken) 3. Betrokkenheid versterken en draagvlak vergroten 28
35
4. Actieve deelname aan de gebiedsontwikkeling (participatie) bewerkstelligen Momenteel werken we een gecombineerde nationaal park educatie en communicatiestrategie uit waarin ook de nationaal park marketing wordt meegenomen. Alle drie de onderdelen vertellen als basis hetzelfde verhaal en hebben veel onderlinge raakvlakken. Daarom is besloten deze samen te voegen tot een strategisch
Nationaal Park Drentsche Aa-document waarin de educatie, communicatie en marketingdoelen worden opgenomen. De meetlat voor kwaliteit van (educatieve) nationaal park activiteiten wordt hoog gelegd. Beleving staat centraal en wordt afgemeten aan de belevingspiramide. ‘Magische momenten’ noemen we dat. Kwalitatief hoogwaardige nationaal park (educatie)activiteiten onder de vlag van
Nationaal Park Drentsche Aa. Daaronder vallen straks alle activiteiten en producten die onder de vlag van het Levend bezoekersnetwerk en de toegangspoorten vallen. Ook die van partners en ondernemers.
Duurzaam toerisme en recreatie De Leidraad Nationale Parken Nieuwe Stijl (2021) gaat niet alleen in op communicatie, maar ook op wat duurzaam toerisme is, hoe je als nationaal park invulling kunt geven aan duurzaam toerisme en recreatie, en wat kwaliteitsindicatoren zijn. Een belangrijke wijziging in het denken over bezoek is de transformatie van toerisme als doel (meer bezoekers, meer bestedingen) naar toerisme als een middel dat kan bijdragen aan lokale opgaven en ambities.
Voor deze thema’s, in samenhang met de merkpositionering, heeft het Overlegorgaan begin 2019 het Bezoekersmanagementplan ‘Levend Bezoekersnetwerk Drentsche Aa 2.0’ vastgesteld, Beide documenten hebben een sterke onderlinge link. Daarom is ervoor gekozen om in één traject, vanuit beide bouwstenen één gezamenlijk Activatieplan
voor de uitvoering op te stellen. Het Activatieplan biedt een praktisch overzicht van de te ondernemen acties om de kwaliteit van beleving van het nationaal park te versterken in lijn met de merkpositionering en het bijbehorende ‘verhaal’, gebruik makend van de sleutelervaringen en activiteiten uit het Levend Bezoekersnetwerk 2.0 proces. Door het verbeteren van de infor-
matievoorziening en routestructuren en het ontwikkelen van toegangspoorten en duidelijk herkenbare beleeflocaties (sleutelervaringen) stuurt het nationaal park daarnaast ook nadrukkelijk op spreiding/ zonering in het totale Drentsche Aa-gebied. In het plan is een zonering uitgewerkt: waar doen we wat wel en juist niet? (Zie bijlage Kaart, bezoekersmanagementplan Levend bezoekersnetwerk Drentsche Aa.) Om toe te werken naar de ambities maken we gebruik van het model voor duurzaam toerisme en recreatie in de Leidraad Nationale Parken en die ontwikkeld is door het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC). De afbeelding hieronder en de bijbehorende toelichting schetst deze aanpak.
Maar niet elke bezoeker is hetzelfde; verschillende bezoekers hebben verschillend invloed op verschillende aspecten van de samenleving. Daarom is het volgens de Leidraad Nationale Parken (2021) belangrijk om proactief strategieën te ontwikkelen voor duurzaam toerisme en recreatie waardoor bezoekers integraal bijdragen aan het toekomstbeeld van een gebied. Op deze manier kan duurzaam toerisme en recreatie in nationale parken: een kwalitatief hoogwaardige en betekenisvolle beleving leveren aan bezoekers; bijdragen aan behoud en bescherming van de natuur- en cultuurwaarden; de lokale gemeenschap ondersteunen en bijdragen aan de kwaliteit van leven en de lokale economie. Ieder park heeft zijn eigen uitdagingen ten aanzien van het groeiend aantal bezoekers. In de ontwikkeling naar een duurzame bestemming is bezoekersmanagement een belangrijk thema. Dit geldt ook voor de Drentsche Aa. Daarnaast zijn een goede ontvangst en beleving voor bezoeker en ook inwoners (‘weten dat je in een nationaal park bent’) belangrijke thema’s. Dit komt door de forse omvang van het park met de vele dorpen en deelgebieden met eigen kenmerkende landschappen, natuur en cultuur. •
•
•
Deze aanpak is een model voor beleidsontwikkeling, toepasbaar op het hele nationaal park of op deelbestemmingen binnen het gebied. Het model is geen strak keurslijf; we gaan er pragmatisch mee om. Ook als bijvoorbeeld niet alle middelen aanwezig zijn om groots onderzoek uit te voeren, kunnen nog steeds bewuste keuzes gemaakt worden over de rol die bezoek kan spelen in het Drentsche Aa-gebied.
29
Wonen
Merkgids Drentsche Aa
De reeds ontwikkelde strategie voor toerisme en recreatie in het Bezoekersmanagementplan Levend bezoekersnetwerk Drentsche Aa (2019) en de Merkgids Drentsche Aa (2019) zijn de basis om de aanpak voor duurzaam toerisme in de Leidraad Nationale Parken te volgen. Met deze documenten die met inbreng van gebiedspartijen tot stand zijn gekomen, hebben we in feite stap 1, 2, 3 doorlopen en een koers uitgestippeld voor stap 4 en 5. De komende jaren ligt de nadruk op het volgen van de koers in Bezoekersmanagementplan met de Merkgids als kompas om stap 4 en 5 te doorlopen. Dit betekent het uitwerken en uitvoeren van de beoogde bestemmingsontwikkeling en marketingcommunicatie.
30
Algemeen Een kwalitatieve impuls kan in vrijwel alle dorpen binnen het Nationaal Park Drentsche Aa van belang zijn gezien de veranderende bevolkingssamenstelling. Het zorgt dat mensen in hun vertrouwde omgeving kunnen blijven wonen; in een woning die past bij de vraag en woonwens. Een kwalitatieve impuls kan ook kwantitatieve gevolgen hebben: meer nieuwe woningen in een dorp. Op sommige plekken is hier ruimte voor maar er moet worden gewaakt over de karakteristiek van de dorpen en kwantitatieve woningbehoefte in de toekomst. Daarom maken gemeenten steeds een afweging tussen de kwantitatieve en kwalitatieve vraag. Concreet betekent dit dat gemeenten ruimte willen bieden voor goede initiatieven, passend bij de vraag, de schaalgrootte en de uitstraling van een dorp. Nieuwe woningen moeten in ieder geval bijdragen aan de acute woonvraag vanuit het dorp, bijvoorbeeld voor starters. Ook het bevorderen van de doorstroming is belangrijk, bijvoorbeeld door de toevoeging van woningen voor ouderen om gezinswoningen vrij te laten komen. Tot slot vinden gemeenten het van belang dat de vernieuwing positief doorwerkt: het hele dorp moet er beter van worden. Oplossingen kunnen ook liggen in de transformatie van bestaand vastgoed en, zodoende, de creatie van nieuwe woningentypen. Zo valt te denken aan het transformeren van leegstaand maatschappelijk vastgoed naar appartementen.
Een voorwaarde hiervoor is dat dergelijke transities altijd passen bij het dorp: stedenbouwkundig, architectonisch, landschappelijk en qua schaal. Zo willen we het karakter
van de dorpen bewaken, en als het kan zelfs versterken. Regio Groningen-Assen (RGA) De gemeente Groningen heeft voor het versneld aanpakken van het woningtekort in januari 2019 een Woondeal gesloten met de minister van Binnenlandse Zaken (BZK). Deze Woondeal is verder uitgewerkt in een Verstedelijkingsstrategie voor het hele grondgebied van Regio Groningen-Assen (RGA). De Verstedelijkingsstrategie geeft antwoord op de volgende vraag: “Waar gaan we woningen bouwen en welke opgave ligt hieraan ten grondslag op het gebied van mobiliteit, werken, ruimtelijke kwaliteit, groen, leefbaarheid, etc.” De gemeenten Groningen, Assen en Tynaarlo maken onderdeel uit van de RGA. De Verstedelijkingsstrategie is niet vanaf nul bedacht en getekend. De RGA bestaat
delijk bouwen waar mogelijk, uitbreiding waar noodzakelijk en het zoveel mogelijk koppelen aan (bestaande) OV-lijnen. Voor het Drentsche Aa-gebied zijn kleine inbreidingslocaties in de bestaande kernen van Tynaarlo en Zuidlaren in beeld en wordt ingezet op het verbeteren van de verbinding tussen het gebied en de bebouwde omgeving. Op het moment van schrijven van dit BIO-plan is de verstedelijkingsstrategie nog niet vastgesteld door de verschillende colleges.
In Figuur 11 is het model voor het Drentsche Aa-gebied weergegeven op basis van de UN Sustainability goals, waarbij landschap als drager van het gebied centraal staat. De essentie van bovenstaand figuur is dat de biosfeer op orde moet zijn om duurzaam te kunnen investeren in maatschappij en economie.
4.3 Het model van de Drentsche Aa
al bijna 25 jaar en in deze afgelopen jaren zijn er altijd afspraken gemaakt over woningbouwplannen, de bereikbaarheid en de ruimtelijke kwaliteit van de regio. De zogenaamde T-structuur die de regio kenmerkt en de ontwikkeling van kerngemeenten met een woningbouwopgave zijn opgaven die de regio hebben gebracht waar het nu staat. De Verstedelijkingsstrategie borduurt hierop voort en biedt nieuwe kaders voor woningbouw, mobiliteit, werken, ruimtelijke kwaliteit, groen, leefbaarheid, etc. Daarmee vormt de Verstedelijkingsstrategie dé basis voor de RGA om met, of namens de deelnemers, het gesprek aan te gaan met het Rijk over het realiseren van grote toekomstige opgaven. De voorkeursvariant gaat uit van het creëren van nabijheid en het vergroten van de keuzevrijheid en kansengelijkheid. De strategie zet daarnaast in op binnenste-
Op basis van de hiervoor geschetste beleidsontwikkelingen is de grondgedachte voor het BIO-plan 2021-2030 niet alleen Behoud door ontwikkeling, maar vooral ook de Lagenbenadering en Landschap als drager, waar alle thema’s samenkomen. De thema’s zijn in 4 lagen ingedeeld: De basislaag die de draagkracht, randvoorwaarden en kansen van de ondergrond en het ecosysteem bepalen. De gebruikerslaag op bestemmingsplanniveau die in balans dient te zijn met de kansen en beperkingen van de basislaag en afgestemd is met de maatschappelijke laag. De maatschappelijke laag die gaat om de leefbaarheid van de dorpen en het buitengebied. Ook deze laag moet in balans zijn met de basislaag. De algemene laag met de overall thema’s. •
•
•
•
Figuur 11: Thema’s in het Nationaal Park Drentsche Aa op basis van de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties.
31
5
Stip op de horizon
Missie:
Nationaal Park Drentsche Aa duurzaam uniek en excellent Zoals in de voorgaande hoofdstukken is geschetst: de sfeer en identiteit van het Nationaal Park Drentsche Aa is uniek ten opzichte van de rest van Nederland en Europa door de bijzondere variatie aan gave landschappen en de reeds lang aanwezige samenwerking tussen de belangenpartijen om het unieke karakter te behouden. Hierdoor is de samenhang van bodem, stromend water, natuur en landgebruik nergens zo compleet als in dit gebied. En met dank aan deze samenwerking is in 2030 deze samenhang behouden en waar mogelijk verder versterkt.
In 2030 staat het Nationaal Park Drentsche Aa nog steeds in de top 3 van gebieden met de hoogste Brede Welvaart Het vijfsterren gebied Drentsche Aa, waar het gezond wonen, werken en ontspannen recreëren is, waar gezondheid en duurzame/circulaire economie volop tot bloei zijn gekomen, waar de schone beken stromen, waar je zelfs het water kunt drinken en waar de natuur ‘welig tiert’… Vanuit deze ambitie werkt het Overlegorgaan Nationaal Park Drentsche Aa aan: • Een robuust klimaatbestendig water- en natuursysteem met ruim voldoende en schoon water, geschikt voor de bereiding van drinkwater • Biodiversiteit binnen en buiten N2000 en NNN-gebieden • Een energie/CO2-neutraal gebied en een natuurinclusieve samenleving • Ontwikkeling van duurzaam toerisme, op economisch vitale, ecologisch houdbare en een sociaal aanvaardbare wijze • Een landbouwsector die duurzaam produceert, met een goed toekomstperspectief. Die bijdraagt aan de identiteit van het gebied als belangrijke grondgebruiker en landschapsbeheerder, met een belangrijke rol om de biodiversiteit te bevorderen • Grote betrokkenheid van bewoners in en rond het gebied en een gezamenlijk gedragen inzet
32
Voor het behoud en de versterking moet de basis van het Nationaal Park een robuust water- en natuursysteem zijn. Een robuust systeem kan tegen een stootje en is minder gevoelig voor verstoringen als gevolg van nieuwe ontwikkelingen en beïnvloeding door andere functies. Klimaatverandering is een ontwikkeling waar de komende jaren op ingespeeld zal gaan worden. In 2050 is de waterhuishouding op orde en klimaatbestendig, waarbij het karakter van de Drentsche Aa ten minste behouden en waar mogelijk versterkt is. In 2030 zijn al verschillende stappen richting dit klimaat robuuste systeem gezet. In 2030 sluiten de landbouw- en natuurgebieden beter bij elkaar aan, met water als sturend principe (kwaliteit en kwantiteit). Hiermee wordt de landschaps-ecologische samenhang en (ruimtelijke) kwaliteit van het Nationaal Park versterkt. Functies in het Nationaal Park ondersteunen de robuustheid, dragen hieraan bij en hebben geen negatieve invloed op de kwaliteit van het Nationaal Park. De afgelopen jaren is de inzet in het gebied geweest: behoud en ontwikkeling van de kernkwaliteiten landschap, cultuurhistorie, natuur, rust, archeologie en aardkundige waarden, met als doel de samenhang en de ontwikkeling van afzonderlijke kernkwaliteiten te versterken.
Deze insteek heeft goed gewerkt en zal ook worden doorgezet in de aankomende periode, waarbij het streven is naar een optimale inrichting voor de verschillende functies, waarbij internationaal hoogwaardige water- en natuurkwaliteit (KRW en Natura 2000) voorop staan. De veranderingen in de Drentsche Aa dragen bij aan een robuust natuur- en watersysteem, ook als schone bron voor drinkwaterwinning en het versterken van de uitwerking van de ruimtelijke kwaliteit.
Dit levert een inspirerende en dynamische omgeving op, waar cultuurhistorie, natuur en landschap hun verhaal vertellen. In dit gebied kun je wonen, werken en recreëren in een bijzonder aantrekkelijk landschap. Een speciale rol is hierbij weggelegd voor de landbouw. Wij zetten in op een natuurinclusieve landbouw en helpen de sector in deze transitie. Juist in het Nationaal Park Drentsche Aa. Alle thema’s zijn verweven en partijen zijn met elkaar verantwoordelijk voor de integraliteit. Samen gaan we voor een Drentsche Aa integraal in balans; vanuit eigen kracht naar een duurzaam en klimaatadaptief gebied in 2030.
Thematische uitwerking Landschap waar alle thema’s samenkomen Nationaal Park Drentsche Aa blijft scoren als 5 sterren landschap. Het is de gaafste en meest complete laaglandbeek in zijn soort. Elke ontwikkeling heeft bijgedragen aan haar identiteit. De kwaliteit is hierdoor verder versterkt door het accentueren van de kleinschalige beekdalen in contrast met de ruimtelijk grootschaligere gebieden. Brongebieden zijn herkenbaar en aantrekkelijk. De karakteristiek van bebouwingsvrije open ruimtes is gehandhaafd, dus er wordt niet gebouwd buiten de kernen. De karakteristieke openheid binnen de kernen draagt bij aan de relatie en de verweving met het omringende landschap. De zichtlijnen vanuit een kern naar het landschap en andersom zijn op veel plekken nog aanwezig. De plekken die bij voorkeur onbebouwd blijven, zijn de brinken, de weiden en de erven bij de (voormalige) boerderijen, zodat de karakteristieke ensembles van landschap en bebouwing intact blijven. Zichtassen zijn versterkt,
Figuur 12 – Ontwikkelingskaart Landschapsvisie Drentsche Aa 2.0 – zie bijlage 3 blz.38
33
de lanen en inrichting is onderscheidend. Mensen beseffen daardoor ten volle dat ze in een uitzonderlijk landschap zijn. De complexe biografie en tijdlagen komen op verschillende plekken en deelgebieden op diverse wijzen tot uiting, waardoor dit rijk gelaagde erfgoed behouden blijft, herkenbaar is en versterkt wordt voor toekomstige generaties.
laatste riooloverstorten. De waterkwantiteit is geoptimaliseerd door het vasthouden en maximaal laten inzijgen van regenwater door het beperken van ongecontroleerde afstroming en het bufferende vermogen van bepaald gebieden te verbeteren. Voldoende en schoon oppervlakte- en grondwater zijn hierdoor beschikbaar voor de functies natuur, drinkwater en landbouw. De grondwatervoorraden worden vergroot. Door bodemverbetering komt meer water beschikbaar in de wortelzone. Door het waterschap Hunze en Aa’s is het nieuwe beleid voor grondwateronttrekking geïmplementeerd. Het is gebaseerd op de beschikbaarheid van (grond)water op basis van de waterbalans en de te bedienen functies.
Water Het watersysteem van de Drentsche Aa is robuust en klimaatbestendig in 2050, opgewassen tegen toenemende extremen, met een gesloten waterbalans en ruimere watervoorraden. In 2030 zijn we al goed op weg: de waterkwaliteit is verbeterd door het bewust omgaan met gewasbeschermingsmiddelen, het bewust omgaan met stikstof en fosfaat, door het tegengaan van diffuse belasting en de sanering van de
Drinkwater Het gebruik van drinkwater stijgt en zal
naar verwachting blijven stijgen door o.a. demografische en economische ontwikkeling. Dit vraagt op korte en lange termijn speciale maatregelen voor het watersysteem in heel Noord-Nederland. Daar waar de watervraag toeneemt, wordt nu al door de provincies Groningen en Drenthe en de beide waterbedrijven gezocht naar aanvullende bronnen dan wel aanvullende vergunningscapaciteit. Hierbij wordt gekeken naar het totale watersysteem, dus grondwater én oppervlaktewater inclusief de waterkwaliteit. Voor de langere termijn, na 2030, willen we dan ook kijken of de resultaten voor een ‘Klimaatbestendige Drentsche Aa in 2050” ruimte bieden om meer water beschikbaar te maken voor de verschillende waterbelangen, waaronder nadrukkelijk ook het drinkwaterbelang. Dit vanwege de groei van de stad Groningen en wat dit betekent voor de bestaande drinkwaterbronnen waar de stad Groningen van afhankelijk is. Om invulling te geven aan de langere termijn moeten de denkrichtingen vanuit “Werkplaats Drentsche Aa” (zie bijlage Verslag “Werkplaats Landelijk Gebied & Klimaat Drentsche Aa/Hoge Zandgronden”, mei 2021”) worden omgezet naar concrete plannen op korte termijn. Het opstellen van een waterbalans (huidige en toekomstige situatie (incl. plannen voor een klimaat robuuste Drentsche Aa)) voor het stroomgebied van de Drentsche Aa 2050 is één van de concrete plannen waar we aan willen werken.
Natuur Het gebied is het Nederlandse paradepaardje van de beekdalflora en -fauna inclusief de brongebieden. De beekdalen en brongebieden zijn ingericht en afgerond,
34
met als basis het klimaat-robuuste watersysteem. Biodiversiteit is een belangrijk doel in zowel de natuurgebieden als daarbuiten. Door slimme zonering zijn er werkelijk rustige, stille en duistere gebieden ontstaan waar de natuur de bovenhand heeft. Door herstel van het watersysteem zijn kwetsbare, kwelafhankelijke vegetaties verder uitgebreid. De kerngebieden zijn met elkaar verbonden door ecologische verbindingen en vormen een robuuste eenheid. In het beheer zijn functiecombinaties met bijvoorbeeld landbouw een goede praktijk. Het eigenaarschap van en het verantwoordelijkheidsgevoel voor de kwetsbare natuur is versterkt in het gebied en daarbuiten. Laagvliegroutes zullen niet over het Nationaal Park gaan. Indien nodig zal vrijwillige kavelruil worden gestimuleerd en gefaciliteerd met oog op landbouw in de
overgangsgebieden3 van beekdal naar de hoge gronden. Uitgangspunt hierbij is om de kansen voor samenwerking tussen de verschillende thema’s optimaal te benutten, afgestemd op de lokale situatie zoals de bodemopbouw en het (grond-)watersysteem. Vanuit het Programma Natuurlijk Platteland – met de aanvulling vanuit Programma Natuur en Drentse Aanpak Stikstof – zijn de NNN en de Natura2000doelen gerealiseerd. Het Overlegorgaan heeft kennisgenomen van het besluit van het College van Gedeputeerde Staten om de Natuurvisie ‘Gastvrije Natuur’ te actualiseren. In de ontwerp-Natuurvisie (augustus 2021) staat dat het edelhert inmiddels aanwezig is in Drenthe, maar dat het naar verwachting nog steeds een flink aantal jaren kan duren voordat de soort zich hier echt vestigt. Er wordt voor het edelhert geen nulstand meer gehanteerd. In het nog vast te stellen Uitvoeringsplan flora en fauna zal worden ingegaan hoe om te gaan met een eventueel groeiende populatie van het edelhert. De wijze van beheer zal te zijner tijd worden vastgelegd in een Faunabeheerplan. Hierbij zullen belangen, zoals verkeersveiligheid, bescherming van natuur, landbouwschade en overlast, een rol spelen. Het Overlegorgaan gaat ervan uit dat het natuurlijk boslandschap ‘Hart van Drenthe’ bij de belangenafweging wordt meegenomen. Naar verwachting zal de Natuurvisie begin 2022 definitief worden vastgesteld
3
De term Overgangsgebieden wordt in dit BIO-plan gebruikt, zoals bedoeld in het Koersdocument Drentse Aanpak Stikstof.
Landbouw De landbouw is als voedselproducent een belangrijke economische sector in het Nationaal Park. Zij is een van de belangrijkste beeldbepalers van het landschap en draagt bij aan de levendigheid en de identiteit van het gebied. Gemengde bedrijfsvoering is met name op gebiedsniveau aan de orde. Veel bedrijven hebben (daarnaast) hun inkomen verbeterd met niet-agrarische bedrijvigheid. In 2030 werkt de landbouwsector in het Drentsche Aa-gebied volgens het kringloopprincipe waardoor bodemecosystemen de kans krijgen te herstellen. De verschillende overheidsinstrumenten zijn zo ingezet dat zij optimaal aan deze ontwikkelkansen bijdragen. De landbouw krijgt een passende beloning voor haar rol in het behoud van het (cultuurhistorische) landschap en/of waterbeheer.
Landbouwers weten dit en spelen daar met hun bedrijfsvoering op in. Sommigen kiezen voor een verdere ontwikkeling in de reguliere landbouwtakken, anderen kiezen voor de combinatie van landbouw en natuurinclusief-beheer of voor de combinatie van landbouw-cultuurhistorie-recreatie of voor streekproducten. Er is in het Drentsche Aa-gebied ruimte voor vele combinaties. Uitgangspunt hierbij is duurzame inkomenszekerheid. Hierbij zoeken we gezamenlijk naar nieuwe manieren voor waardering van landbouwgrond in overgangsgebieden en helpt het sterke merk “Drentsche Aa” om duurzame producten voor een eerlijke prijs te verkopen. Er is in 2030 sprake van een duurzaam gebruik en beheer van de Drentse bodem. De gevolgen van het gebruik van de bodem worden niet afgewenteld naar de andere milieucompartimenten water en lucht. De kansen voor het vermarkten van onderscheidende agrarische producten uit het Nationaal Park worden benut. In 2030 behoren rendabele veehouderij- en akkerbouwbedrijven in het Drentsche Aa-gebied tot de koplopers in Nederland wat betreft duurzame landbouw én het leveren van een bijdrage aan herstel en verbetering van de biodiversiteit en landschapskwaliteit. Op het raakvlak van landbouw-water-natuur is door intensieve samenwerking van de partners ingezet op een verdere verduurzaming.
Hiervoor zijn de boeren in het Drentsche Aa-gebied onze natuurlijke bondgenoten en samen met hen zijn met behulp van één gebiedsgerichte aanpak concrete doelen vastgelegd en tot uitvoering gebracht. Er is locatie-specifiek op zoek gegaan naar een goed toekomstperspectief voor de boer in ons nationaal park. Hiervoor is het instrumentarium maximaal en samenhangend ingezet en
zijn bijpassende bedrijfsmodellen ontwikkeld. Er was ruimte voor de uitvoering van experimenten. Met behulp van de ervaring die is opgedaan met het deelproject Transitie Landbouw hebben we hier in 2021 een start mee gemaakt en in samenspraak met de sector is een marsroute ingezet op weg naar 2030 en verder. Er is een koppeling gelegd tussen een aantal flankerende dossiers, zoals het Programma Natuurlijk Platteland, de Agenda BBB, de Drentse Aanpak Stikstof en waterplannen, waardoor het instrumentarium samenhangend kon worden benut voor de verduurzaming en het perspectief van de landbouw. Kavelruil is een belangrijk instrument voor het verbeteren van de landbouwstructuur en het realiseren van overgangsgebieden. Het instrumentarium van Rijk, provincie, gemeenten en het waterschap is in deze periode gericht op de maximale inzet voor de specifieke doelen van de verschillende gebieden. De (bestuurlijke) Adviescommissie Drentsche Aa heeft het voortouw bij het realiseren van de doelen vanuit het Programma Natuurlijk Platteland.
Communicatie en Educatie Communicatie, Educatie en daarmee in nauwe samenhang Marketing zijn overkoepelende thema’s, ten opzichte van de hiervoor genoemde onderwerpen. Ze nemen geen fysieke ruimte in beslag, maar hebben een belangrijke rol in het overbrengen van de kracht en uniekheid van het Nationaal Park Drentsche Aa. De nationaal park communicatie en de educatie zijn gericht op een intensieve betrokkenheid en participatie van bewoners, ondernemers, onderwijs (BO, VO en MBO), partnerorganisaties alsook bezoekers van Nationaal Park Drentsche 35
Aa. Nationaal park communicatie, educatie en promotie verlopen via heldere nationaal park lijnen en worden gecoördineerd via de nationaal park organisatie.
Aa. Er is kennis over het ontstaan ervan. Men begrijpt de diverse maatregelen die ten behoeve van de gebiedsontwikkeling worden genomen en er is interesse in het resultaat. Bewoners en regelmatige bezoekers nemen actief deel aan activiteiten die hiermee samenhangen.
Betrokkenheid en participatie van gebiedsbewoners en -bezoekers worden opgebouwd in de volgorde van: 1. interesse wekken en het gebied laten beleven; 2. kennis van het gebied; 3. betrokkenheid en draagvlak vergroten; 4. actieve deelname aan de gebiedsontwikkeling (participatie).
Alle kinderen (BO en VO) binnen en rondom het nationaal park hebben via het onderwijs (educatieve programma’s) eens in hun leven een ‘magisch moment’ in het nationaal park beleefd. Bewoners en ondernemers zijn betrokken bij en treden op als ambassadeurs van het Drentsche Aa-gebied. De nationaal park junior rangers worden actief ingezet bij activiteiten in het Drentsche Aa-gebied.
Bewoners en bezoekers (alle leeftijden) genieten van de natuur en het landschap, de cultuurhistorie van het gebied, de ontwikkelingen in de landbouw en de onderlinge relaties tussen de samenstellende delen in het gebied van de Drentsche
Nationaal park communicatie en educatie bestaat uit een mix van mediavormen: zowel schriftelijk, audiovisueel, digitaal en in de vorm van kwalitatief goede onderwijsprogramma’s, cursussen en activiteiten. De activiteiten doen een beroep op de beleving van mensen (horen, zien, voelen en ruiken). Deze mix is optimaal op elkaar afgestemd en evenwichtig. De juiste mix wordt bereikt door evaluatie en onderzoek vergezeld van een hechte samenwerking van alle betrokkenen. Er is een duidelijke taakverdeling tussen de partners. Communicatie, educatie en promotie leidt tot een verhoogde interesse bij bewoners en bezoekers van het gebied. Deze worden gestimuleerd om het gebied actief te ontdekken. Communicatie heeft daarmee tegelijkertijd een sturende functie in het gebruik en zonering van het nationaal park. De communicatie- en educatieproducten zijn afgestemd op de kwetsbaarheid van het gebied. De middelen passen bij het idee van een tweezijdige communicatie. Er is voldoende budget voor innovatieve 36
productontwikkeling. De merkpositionering Nationaal Park Drentsche Aa is in 2030 voltooid en men kan niet meer om het merk heen. Alle nationaal park partners, gebiedsondernemers en bewoners vertellen hetzelfde verhaal, zijn trots op het Drentsche Aa-gebied en dragen actief bij aan de herkenbaarheid van het merk. De informatievoorziening en routestructuren zijn optimaal. Het levend bezoekersnetwerk, hét samenhangend netwerk van toegangspoorten, knoop- en informatiepunten (gastheren en -vrouwen) is gerealiseerd, wordt onderhouden voldoet aan de criteria van goed bezoekersmanagement. De nationaal park gidsen- en junior rangerteams worden actief ingezet t.b.v. het Levend bezoekersnetwerk. Communicatie en educatie zijn daardoor over het gehele gebied verspreid. De mensen die in het gebied wonen en werken zijn daar nauw bij betrokken en dragen hieraan actief bij. Er is een duidelijk herkenbaar nationaal park informatie/ bezoekerscentrum in het Drentsche Aa-gebied en er zijn meerdere, herkenbare beleeflocaties met sleutelervaringen gerealiseerd. Er is een nadrukkelijke spreiding/zonering in het gebied waardoor de beleefbaarheid van het gebied en thema’s ten volle wordt benut, maar de kwetsbaarheid van het gebied wordt beschermd.
Duurzaam toerisme en recreatie, in nauwe samenhang met communicatie en educatie Het Nationaal Park Drentsche Aa is een geliefde bestemming van topkwaliteit. Niet alleen voor mensen uit de regio maar ook voor nieuwe en terugkerende (dag)
toeristen. De bezoekers die er komen kiezen bewust voor de Drentsche Aa. Ze waarderen de variatie tussen wildernis en cultuurlandschap. Je kunt hier verdwalen in de wildernis, én een tijdloze ervaring beleven van een eeuwenlang door mens en beek gevormd afwisselend landschap met bijzondere sporen van alle tijden. Beleving en de bijbehorende voorzieningen zijn afgestemd op de kernwaarden van het landschap en de natuur, dus er is geen sprake van massatoerisme. De robuuste kwaliteiten en de daarbij passende voorzieningen voor ontvangst en beleving verleiden gasten om ambassadeurs van het Drentsche Aa-gebied te worden en te blijven. Het Nationaal Park Drentsche Aa versterkt zo Drenthe als meest oorspronkelijke (oer)provincie van Nederland. Door goede monitoring van recreatie en
toerisme is de zonering en het levend bezoekersnetwerk afgestemd op de werkelijkheid en trends. Het nieuw te ontwikkelen en herkenbare nationaal park bezoekerscentrum is een belangrijk vertrekpunt voor de beleving van de Drentsche Aa. Hier komen informatie, educatie, routeknooppunten, transfer van vervoermiddel en horeca samen. Het levende bezoekersnetwerk met toegangspoorten, knooppunten, gastheren en -vrouwen en nationaal park gidsen zorgen voor een ongedwongen ontvangst, spreiding en zonering van bezoekers in deelgebieden. De toegangspoorten zijn voorzien van interactieve informatie, horecavoorzieningen, een park of waterspeelplaats, waar mogelijk aansluitingen op duurzaam vervoer en voldoende parkeerplekken. Gasten worden zo goed geïnformeerd op weg geholpen om het gebied te verkennen via een samenhangend aanbod van brede wandel- en fietspaden tot kleine geitenpaadjes en beleefpaden. Lokale horeca, accommodaties en winkels zorgen voor een beleving van de Drentsche Aa door streekproducten aan te bieden geproduceerd door lokale agrarische ondernemers. Onderweg kan men via ’belvedères’ het beekdal of bijzonder esdorpenlandschap ervaren. Het brongebied in het Hart van Drenthe biedt de beleving van wildernis in een oneindig woud met vele pingoruïnes.
Met de Hortus in Haren, het Herinneringscentrum Kamp Westerbork, het Boomkroonpad en de zwemplas Gasselterveld vormen themagerichte ervaringen onderdelen van het palet aan recreatievoorzieningen. Gasten in een verblijfsaccommodatie kunnen een dorpsommetje maken en raken zo betrokken bij (de historie) van hun vakantieomgeving en haar bewoners. In 2030 is
het verblijfsaanbod versterkt: aantrekkelijk voor de doelgroepen die passen bij het Drentsche Aa-gebied en karaktervol (d.w.z. onderscheidend en passend bij de positionering van Drenthe als oerprovincie). Dit aanbod versterkt de beleving van het oorspronkelijke landschap, de natuur en de cultuur. De infrastructuur is passend: het zorgt met een slimme zonering enerzijds voor een goede bereikbaarheid en toegankelijkheid en anderzijds voor het optimaal beleven van de waarden, met behoud van de kwaliteiten (Landschapsvisie Drentsche Aa) en van werkelijk rustige gebieden.
Drentsche Aa, verlopen via heldere nationaal park lijnen en worden gecoördineerd door de nationaal park organisatie. Er is sprake van goede samenwerking en afstemming met het Geopark en Marketing Drenthe.
Figuur 13 – Begrenzing De Hondsrug UNESCO Global Geopark en Nationaal Park Drentsche Aa
TEN BOER Siddeburen
GRONINGEN
SLOCHTEREN
Harkstede
Hoogkerk Nieuweschans
02 SCHEEMDA
HAREN
HOOGEZANDSAPPEMEER
Peize
Zuidbroek MUNTENDAM
WINSCHOTEN
Eelde/Paterswolde
In 2030 zijn toerisme en recreatie in de Drentsche Aa van grote waarde voor bezoekers, voor bedrijven en voor bewoners van het gebied. Het draagt bij aan draagvlak voor behoud en ontwikkeling van de natuur-, landschaps- en cultuurwaarden. Het ondersteunt de lokale gemeenschap, draagt bij aan de kwaliteit van de leefomgeving en ‘last but not least’ aan de lokale economie. De sector toerisme en recreatie is dan ook vitaal en heeft een goed toekomstperspectief. Marketing gaat over het samenbrengen van vraag en aanbod. Bij duurzaam toerisme en recreatie gaat het bij marketing over twee activiteiten: Bestemmings- en aanbodontwikkeling, in de brede zin van het woord (aanbod van recreatiebedrijven, culturele instellingen, recreatief aanbod TBO’s, routes Recreatieschap en evenementenorganisatoren etc..). Marketingcommunicatie.
OUDE PEKELA
Roden
52 44
Zuidlaren
Vries
Nieuwe Pekela
Annen
Norg Onstwedde Vlagtwedde
Veenhuizen
ASSEN
71
Gieten
61
Drents
STADSKANAAL
56
Rolde
Gasselternijveen
Nieuw-Buinen
Musselkanaal
Smilde
17 05
Borger
Tweede Exloërmond
Ter Apel
Exloo Beilen
63
Westerbork
Nieuw-Weerdinge
Orvelte
Odoorn Schoonoord
85
43
Emmer-Compascuum
•
Aalden
Zweeloo
15
Sleen
EMMEN 81
Oosterhesselen
77 Klazienaveen
HOOGEVEEN
Nieuw-Amsterdam /Veenoord
Hollandscheveld
•
Erica
Dalen
47 Coevorden
‘Educatie en communicatie’ enerzijds en anderzijds de ‘marketing vanuit het spoor duurzaam toerisme en recreatie’ delen samen de Merkgids Nationaal Park
BELLINGWOLDE Blijham
VEENDAM
Zuidwolde
37
03Schoonebeek
Zwartemeer