CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2- Bio-plan Nationaal Park Drentsche Aa

RAAD: Lijst ingekomen stukken 21 maart 2024, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake agenda lid overlegorgaan Nationaal Park Drentsche Aa en bestuurlijke adviescommissie Drentsche Aa45.598 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 6

Beheer-, Inrichtings- en Ontwikkelingsplan Nationaal Park Drentsche Aa (2021 – 2030)

“Management of change: what kind of change do you want...?”

Beheer-, Inrichtings- en Ontwikkelingsplan Nationaal Park Drentsche Aa (2021 – 2030) Vastgesteld door het overlegorgaan op 15 november 2021

Referentie: D10021453:255 1

Inhoud

Voorwoord 1 Inleiding Status BIO-plan Leeswijzer

2 Nationaal Park Drentsche Aa

5 5 6 7

Een uniek gebied Ecologische samenhang met natuurlijke processen Nationaal park met verbrede doelstelling Programma Nationale Parken Nieuwe Stijl Succes van 50 jaar gebieds­gericht beleid

7 7 10 10 10

3 Organisatie, het gebiedsfonds en monitoring

12

Overlegorgaan Nationaal Park Drentsche Aa Programmateam Drentsche Aa Werkgroep Educatie, Communicatie en Recreatie (ECR) Gezamenlijke inzet onder de paraplu van het BIO-plan Advies Visitatiecommissie Nationale Parken Gebiedsfonds Drentsche Aa Monitoring

4 (Beleids-)ontwikkelingen 4.1 Landschap als drager 4.2 Overige (Beleids-)ontwikkelingen 4.2.1 Ontwikkelingen globaal, Europees en landelijk 4.2.2 Ontwikkelingen per thema op regionaal en Drentsche Aa niveau 4.3 Het model van de Drentsche Aa

2

4

13 13 13 13 14 15 15 16 16 19 19 21 31

5 Stip op de horizon Nationaal Park Drentsche Aa duurzaam uniek en excellent Thematische uitwerking Landschap waar alle thema’s samenkomen Water Drinkwater Natuur Landbouw Communicatie en Educatie Duurzaam toerisme en recreatie, Energie Wonen/leefbaarheid/gezondheid

6 Wat gaat goed en wat zijn de opgaven?

32 32 33 33 34 34 34 35 35 36 38 38 39

Wat gaat er goed? De opgaven voor 2021-2030

39 39

7 Meerjarenactieprogramma

42

Lopende uitvoeringsprogramma’s en fondsen Uitvoeringsprogramma Oppervlaktewaterwinning Drentsche Aa 2015-2021 Programma Natuur en Programma Natuurlijk platteland Waterbeheerprogramma 2022-2027 Gebiedsfonds Drentsche Aa Monitoring Van opgaven naar Actie: een aanzet voor het meerjarenactieprogramma 7.2.1 Prioritaire acties 7.2.2 Overige acties

8 Bijlagen

56

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Toeristische kaart uit opstap-krant Kaart beleidscategorieen drentsche aa Kaart landschapsvisie drentsche aa Kaart bezoekersmanagementplan lbn drentsche aa Kaart ontwikkeling bebouwing 1990-2020 Verslag werkplaats klimaatadaptatie drentsche aa Basisgegevens inwoners_grondgebruik nationaal park drentsche aa 8. Pov Drenthe en Groningen_ artikel 2.27 Nationaal park drentsche aa 9. Vertaling uitkomsten monitoring latour 10. Overzicht literatuur en beleidsambities 11. Advies visitatiecommissie nationale parken

43 43 43 44 44 45 45 46 48

3

56 56 56 56 57 57 57 58 60 67 86

Voorwoord Hier is het dan, voor u ligt het nieuwe Beheer-, Inrichtings- en Ontwikkelingsplan Nationaal Park Drentsche Aa (BIO-plan). Het is de derde generatie BIO-plan voor het Nationaal Park. Het zet een stip op de horizon voor de periode tot 2030 en is een belangrijke leidraad voor de ontwikkeling en het beheer van ons Nationaal Park. Het is ook het basisdocument waarop de samenwerking tussen alle partners is gestoeld: een gecoördineerde en gebiedsgerichte aanpak met het adagium ‘alle neuzen de zelfde kant op’. Het maken van het BIO-plan in Coronatijd was niet makkelijk. We hebben alle kansen aangegrepen om samen na te denken over de toekomst van ons Nationaal Park. Het was goed om te constateren dat alle partijen in het Overlegorgaan nadrukkelijk de wil hebben getoond om samen te werken aan het neerzetten van de ‘stip op de horizon’. Die opstelling is ook cruciaal voor de uitvoering van dit plan en de bereidheid om te investeren in de kwaliteit zullen we hard nodig hebben in de komende tijd. Want het lijkt er op dat we op een kruispunt staan van ontwikkelingen die grote invloed zullen hebben op ons Nationaal Park zoals de transitie naar een natuurinclusieve landbouw, omgaan met (extreme) natte en droge perioden (klimaatadaptatie) en het robuust inrichten van de natuurgebieden. Het is zaak om die ontwikkeling allemaal tegelijk de goede richting op te duwen.

Anders dan de meeste Nederlandse Parken ligt binnen de begrenzing van ons Nationaal Park een groot landbouwareaal, met daarnaast 21 dorpen, wegen en veel recreatievoorzieningen. De opgave voor de komende jaren is om ook meerwaarde te bieden voor die functies in ons park. Hierbij zijn de bewoners en de boeren onze natuurlijke bondgenoten.

4

Daarom gaan we samen met de boeren met behulp van één gebiedsgerichte aanpak op zoek naar een goed toekomstperspectief om dat samen vast te leggen en uit te voeren. Onze inzet moet dan zijn om de creativiteit van de sector aan te boren en het overheidsinstrumentarium maximaal en samenhangend in ons gebied in te zetten. Met de recreatiesector zetten we stevig in op bestemmingsontwikkeling om de gewenste zonering in ons park beter vorm te geven en de kennis van het gebied te verhogen. Samen werken aan een passend profiel van ons Nationaal Park als topbestemming voor de recreant die houdt van een uniek landschap en ongestoorde natuur. En natuurlijk zijn daar de prachtige dorpen in ons Nationaal Park. Samen met de bewoners wordt gewerkt aan de energietransitie en het versterken van de landschaps- en woonkwaliteit van de dorpen en de omgeving. Het zijn grote klussen met veel ambitie, maar het is ook inspirerend om mee bezig te zijn. Gelukkig is de afgelopen jaren al veel tot stand gebracht en daar gaan we met dit plan stevig mee door. Het ligt geheel in onze handen om het waar te maken en er voor te zorgen dat ons Nationaal Park in 2030 in topconditie is. Jaap Verhulst Voorzitter Nationaal Park Drentsche Aa

1

Inleiding

Voor u ligt het derde Beheer-, Inrichtings- en Ontwikkelingsplan (BIO-plan) voor de Drentsche Aa. Het BIO-plan is HET visiedocument voor samenwerking, doorontwikkeling en investeringen voor het Nationaal Park Drentsche Aa van de brongebieden in het zuiden tot de benedenloop in Groningen. Het eerste BIO-plan werd 3 juni 2002 vastgesteld. Het tweede 20 juni 2013. En nu ziet het derde BIO-plan het licht, het plan voor de periode 2021 - 2030. Dit derde BIO-plan is geheel in lijn met de eerdere BIO-plannen wat betreft de ambitie om gezamenlijk de totale kwaliteit van het Drentsche Aa-gebied als één geheel in stand te houden en te versterken. Sinds het vaststellen van het vorige BIO-plan zijn er wel (beleids-)ontwikkelingen waardoor de Stip op de horizon en het Meerjarenactieprogramma nu andere accenten kent dan het vorige BIO-plan.

Status BIO-plan Het Beheer-, Inrichtings- en Ontwikkelingsplan (BIO-plan) vormt het basisdocument waarop de samenwerking tussen alle partners is gestoeld: een gecoördineerde en gebiedsgerichte aanpak, op basis van het adagium “alle neuzen dezelfde kant op”. Het resultaat van de vele projecten en de investeringen die gedaan zijn tonen aan dat deze gebiedsgerichte aanpak succesvol is geweest. Op basis van dit BIO-plan en het bijbehorende uitvoeringsprogramma wordt jaarlijks de begroting van het Nationaal Park Drentsche Aa opgesteld en door het Overlegorgaan vastgesteld. Met als doel de verdere doorontwikkeling van de kwaliteiten van het nationaal park. Het Nationaal Park Drentsche Aa is in de Omgevingsvisie Drenthe (en Groningen) en de bijbehorende verordening verankerd. Het Overlegorgaan zal aan de Provincie Drenthe – als bevoegd gezag – vragen met het BIO-plan in te stemmen en Provinciale Staten hierover te informeren. Tevens wordt de bestuurlijke achterban van de overige leden van het Overlegorgaan geïnformeerd.

Wet natuurbescherming artikel 8.3 1. Onze Minister kan een gebied als nationaal park aanwijzen op verzoek van Gedeputeerde Staten van de provincie of provincies waarin het gebied is gelegen. a. Een gebied wordt uitsluitend aangewezen als nationaal park, indien: ⁻ het een aaneengesloten gebied met een oppervlakte van ten minste 1.000 hectare betreft: ⁻ waarin zich een of meer ecosystemen bevinden die niet wezenlijk zijn aangetast door menselijk gebruik, ⁻ waarin zich dier- en plantensoorten, geomorfologische locaties en habitats bevinden die een bijzonder natuurwetenschappelijk, educatief en recreatief belang vertegenwoordigen, of b. dat een natuurlijk landschap van grote schoonheid omvat; c. het behoud van de wezenlijke kenmerken van het gebied is verzekerd; d. het gebied is opengesteld voor bezoekers voor educatieve, culturele en recreatieve doeleinden, met dien verstande dat aan de openstelling voorwaarden en beperkingen kunnen worden gesteld met het oog op het behoud van de wezenlijke kenmerken van het gebied; en e. het gebied zich duidelijk onderscheidt van eerder aangewezen nationale parken. 2. Onze Minister kan, gehoord door Gedeputeerde Staten van de betrokken provincie of provincies, een aanwijzing als bedoeld in het eerste lid wijzigen of intrekken.

Memorie van Toelichting (2012): De planologische bescherming en het beheer van deze gebieden, die deel uitmaken van de ecologische hoofdstructuur, zijn de verantwoordelijkheid van de provincies. De wijze waarop de betrokken eigenaren en gebruikers van de nationale parken zich organiseren en hoe zij andere maatschappelijke organisaties daarbij betrekken is primair een aangelegenheid van deze eigenaren en gebruikers.

5

Leeswijzer Hoofdstuk 2 geeft een beschrijving van het Nationaal Park Drentsche Aa. In hoofdstuk 3 wordt de huidige situatie van de organisatie van het Nationaal Park, de inzet van het gebiedsfonds en de huidige wijze van monitoring van het gebied in het kader van het BIO-plan beschreven. Hoofdstuk 4 beschrijft enkele belangrijke (beleids-)ontwikkelingen, die tijdens het schrijven van het vorige BIO-plan in 2012 nog niet aan de orde waren. De ontwikkelingen in hoofdstuk 4 vormen mede de basis voor de Stip op de horizon in Hoofdstuk 5. In Hoofdstuk 6 wordt beschreven wat er nu al goed gaat en wat de komende planperiode de voornaamste opgaven zijn om voortvarend richting de Stip op de horizon te bewegen. In hoofdstuk 7 is het Meerjarenactieprogramma opgenomen, onderverdeeld in 7.1 waarin bestaande uitvoeringsprogramma’s beschreven welke raakvlakken ze hebben met de opgaven in dit BIO-plan; en 7.2 waarin projecten zijn opgenomen. De bijlagen die zijn toegevoegd omvatten de werkwijze hoe tot het BIO-plan 2021-2030 is gekomen en de inhoudelijke onderbouwingen en achtergrondinformatie van hetgeen in het BIO-plan is beschreven.

Figuur 1: Begrenzing Nationaal Park Drentsche Aa

6

2

Nationaal Park Drentsche Aa

Dit hoofdstuk is opgebouwd uit passages uit het BIO-plan 2.0 (2013), de Landschapsbiografie Drentsche Aa (2015), de Landschapsvisie Drentsche Aa 2.0 (2016), de Inrichtingsvisie beekdalen Drentsche Aa (2017) en het bezoekersmanagementplan Levend Bezoekersnetwerk 2.0 (2018).

Een uniek gebied Op het Drentsche Aa-gebied kunnen we trots zijn. Er ligt nu een gaaf beek- en esdorpenlandschap dat gekoesterd wordt door de bewoners en waar natuur en landschap worden beschermd en gebruikt op een eigentijdse manier. De Drentsche Aa is een redelijk ongeschonden landschap zoals we dat in Nederland niet meer kennen. Het gebied kent een kwalitatief grote ecologische kwaliteit in een samenhangend landschap, waarbinnen meerdere internationaal aantrekkelijke natuurgebieden onderling zijn verbonden binnen het stroomgebied van de Drentsche Aa. Deze natuurgebieden onderscheiden zich zowel binnen Nederland als internationaal in kwaliteit (diversiteit aan soorten binnen één samenhangend ecosysteem), aanwezigheid van natuurlijke processen en schaalgrootte. De natuurlijke, landschappelijke en culturele erfgoedwaarden hebben unieke kenmerken in internationaal opzicht en worden ook als zodanig uitgedragen. De samenhang tussen de hoge natuurwaarden, cultuurhistorische en landschapswaarden, de beleefbaarheid en de herkenbaarheid zijn uniek en vormen de identiteit van het Nationaal Park Drentsche Aa.

Figuur 2 - Schematische weergave beek- en esdorpenlandschap

Ecologische samenhang met natuurlijke processen De basis van de natuurwaarden in het nationaal park is het landschapsecologische systeem, bestaande uit geologische afzettingen, hydrologie, reliëf, bodem en klimaat. Er wordt gestreefd naar een zo compleet mogelijk systeem met zo hoog mogelijke kwaliteiten. Binnen dit systeem spelen diverse relaties tussen abiotiek (bodem, water, lucht) en biotiek (de soorten die er leven). Het systeem is op orde (abiotische en biotische relaties zijn hersteld) of kan worden hersteld (zie ook paragraaf 2.3). Het systeem is uitgangspunt voor het bepalen van de omvang van het nationaal park. Het gaat om: a. Natuurlijke processen Natuurlijke processen, zoals bijvoorbeeld ijstijden, stroming van water, inundaties en veenvorming, hebben een grote rol gespeeld in de vorming van het landschap in het Nationaal Park Drentsche Aa. Binnen de natuurkernen van het nationaal park is ruimte en potentie voor deze natuurlijke processen, bijvoorbeeld de werking van water en wind. 7

b.

Gradiënten Het nationaal park herbergt belangrijke landschapsecologische gradiënten met de omgeving en landschapsecologische gradiënten binnen het nationaal park, bijvoorbeeld droge heiden die overgaan in moerasvegetaties of stroomdalgraslanden in beekdalen. Daarnaast vertegenwoordigt het nationaal park significante landschapsecologische gradiënten tussen natuur, halfnatuur en duurzaam beheerd productielandschap. Door de aanwezige gradiënten ontstaat variatie en daarmee soortenrijkdom. De variatie aan overgangen valt af te lezen in de kaarten (zie bijlage Kaart Landschapsvisie Drentsche Aa 2.0).

De nevenstaande kaart geeft inzicht in de grotere structuren, ook buiten het Drentsche Aa-gebied. Vroeger stroomde de Drentsche Aa samen met de Hunze, vanuit de stad Groningen via het Reitdiep naar de Waddenzee. In de huidige situatie is dat niet meer zo. De Drentsche Aa watert nu af via het Noord-Willemskanaal en het Eemskanaal naar de Eems bij Delfszijl. Aan de zuidkant van Groningen is tevens de laagveengordel (www.groeningen.nu) gemarkeerd.

Figuur 3 - Geomorfologische kaart met begrensing Nationaal Park Drentsche Aa en de laagveengordel Groningen

8

Kader begrenzing Nationaal Park Drentsche Aa Het watersysteem van het Drentsche Aa-gebied is de basis van het Nationaal Park Drentsche Aa. Vandaar uit is de begrenzing vastgelegd op basis van landschap-ecologische eenheden met uiteindelijk ook enkele beleidsmatig keuzes. Begrenzing oostelijke grens Het landschapspatroon van het Drentsche Aa-gebied is een keileemplateau dat doorsneden wordt door vele beekdalen. Figuur 3 laat de samenhang zien tussen de beekdalen de hogere keileemruggen, zoals de Hondsrug en de Rolder-/Sleenerrug. Deze landschappelijke ondergrond heeft de visuele bovengrond gevormd, die relatie is onlosmakelijk. De relatie zoals hierboven omschreven pleitte tevens vanuit het cultuurhistorische perspectief voor het opnemen van de Hondsrug als landschappelijke eenheid binnen de begrenzing van het Nationale Park. De relatie tussen het beeksysteem en de Hondsrug met daarop de essen, is een voorbeeld van een specifiek Nederlands cultuurlandschap. Noordoostelijke begrenzing Het Groningse gedeelte van het Nationaal Park Drentsche Aa bevat de benedenloop van het watersysteem. Op grond van de landschappelijke relaties en het samenhangende watersysteem is gekozen om dit deel mee te nemen. Met de begrenzing van het Nationaal Park Drentsche Aa is daarmee het volledige stroomgebied meegenomen, inclusief het Groningse gedeelte.

Hierbij is de bebouwde kom van Haren als grens aangehouden.

telijke grens valt ook de polders LappenvoortOosterland binnen het Nationale Park Drentsche Aa. In 2005 is hier de oude meanderende loop van de Oude Aa hersteld en weer aangekoppeld aan het beekstelsel van de Drentsche Aa. De grens sluit vervolgens aan op het NoordWillemskanaal richting Assen. De begrenzing loopt in zuidelijke richting langs de oostelijke stadsrand van Assen en sluit aan op de spoorlijn richting Beilen. Hier is beleidsmatig gekozen om het watersysteem niet verder te volgen en de grens van het Nationaal Park Drentsche Aa op de spoorlijn te leggen. Het knooppunt Assen-Zuid, het militair oefenterrein De Haar en het TT-circuit zijn activiteiten die niet passen in een nationaal park. Daarmee valt het Witterdiep - als bovenloop van het Drentsche Aa-watersysteem - buiten de begrenzing het nationaal park. Zuidelijke begrenzing De zuidgrens van het Nationaal Park Drentsche Aa wordt gevormd door de es van Hooghalen en het ‘Hart van Drenthe’ (de voormalige boswachterijen Hooghalen-Grolloo-Schoonlo). Deze boswachterijen worden doorsneden door de kleinschalige beekdalen Holmers-Halkenbroek en OostermaReitema met daartussen in het esdop Elp en zijn één van de brongebieden van het Drentsche Aa-gebied.

Daarnaast is ook de gave bovenloop van het stroomgebied van de Elperstroom, aansluitend bij de kernkwaliteiten van de Drentsche Aa binnen het Nationaal Park Drentsche Aa opgenomen.

Noordwestelijke begrenzing Aan de noordwest kant is de landgoederengordel van Eelde-Paterswolde als een landschappelijke herkenbare begrenzing opgenomen. Deze landgoederengordel is ontstaan op overgang van de hoger gelegen ruggen in de nabijheid van de monding van het beeksysteem de Drentsche Aa. Met het benoemen van de landgoederengordel als noodwes9

Nationaal park met verbrede doelstelling Het Drentsche Aa-gebied met een oppervlakte van ruim 33.000 ha stond sinds 1965 regelmatig op de lijst als potentieel nationaal park. Het Drentsche Aa-gebied heeft echter binnen haar grenzen 21 dorpen en gehuchten (met 33.900 inwoners in 2020) en bestaat voor ongeveer de helft uit landbouwgrond. Hierdoor was zo’n nationaal park in traditionele zin (hoofdzakelijk bestaande uit natuurgebied) geen optie. Zo is in 2002 gekozen voor een bijzonder nationaal park, met een verbrede doelstelling: het ‘Nationaal beek- en esdorpenlandschap Drentsche Aa’ dat de eigen sfeer en identiteit heeft kunnen behouden. Naast de zorg voor natuur en landschap dient het Drentsche Aa-gebied een leefbaar platteland en ook een toekomstbestendige grondgebonden economie te houden. Vanaf 2007 is deze werkwijze ‘uitgeklapt’ naar het totale stroomgebied en vervolgens in 2013 vastgelegd in het Beheer-, Inrichtingsen Ontwikkelingsplan Drentsche Aa 2.0 (BIO-plan 2012 - 2020). Met de nevendoelstellingen onderscheidde de Drentsche Aa zich van alle andere nationale parken (en voorheen nationale landschappen) in ons land. Dat verandert met de komst van het ‘Programma Nationale Parken Nieuwe Stijl’. Alle Nederlandse nationale parken maken een verandering door richting grotere gebieden.

Er is niet meer sprake van alleen waardevolle natuur, maar ook het omliggende landschap en cultuurhistorie worden meegenomen. Nationaal Park Drentsche Aa is met haar verbrede doelstelling geen uitzondering meer in het (toekomstige) stelsel van nationale parken. Alle Nederlandse nationale parken staan

straks voor een verbrede aanpak, met aandacht voor natuur en landschap, maar ook voor landbouw, water, recreatie, wonen en leefbaarheid. Vandaar dat vanuit het landelijke programma Nationale Parken Nieuwe Stijl regelmatig wordt gerefereerd aan de succesvolle werkwijze zoals dit in Nationaal Park Drentsche Aa sinds 2002 vorm en inhoud is gegeven. Op 6 mei 2019 besloot het Overlegorgaan Drentsche Aa om afscheid te nemen van de officiële naam: ‘Nationaal beek- en esdorpenlandschap Drentsche Aa’. Ook de naam ‘Nationaal Landschap Drentsche Aa’ wordt niet meer gebruikt. Voor het gehele Drentsche Aa-gebied, van de brongebieden in het zuiden tot de benedenloop in Groningen, wordt enkel nog gebruik gemaakt van de naam ‘Nationaal Park Drentsche Aa’. Naast het feit dat verschillende namen voor verwarring zorgen, volgt deze naamsverandering ook vanuit inhoudelijk oogpunt uit ‘Nationale Parken Nieuwe Stijl’. Op 16 februari 2021 hebben Gedeputeerde Staten van Drenthe een formeel verzoek ingediend bij het ministerie van LNV om de naamgeving en grens van het Nationaal Park Drentsche Aa in overeenstemming te brengen met de Omgevingsvisie Drenthe (2018).

Programma Nationale Parken Nieuwe Stijl De basis voor de ontwikkeling van Nationale Parken nieuwe stijl is: goede bescherming en herstel is mogelijk door een gebiedsgerichte aanpak van ecohydrologisch samenhangende eenheden (Natura 2000, NNN en het omringende landschap) met voldoende economisch perspectief én met draagvlak bij de bevolking. In de Nationale Parken (nieuwe stijl) zijn de 10

afgelopen jaren brede coalities ontstaan vanuit natuur- en landbouworganisaties, ondernemers, bewoners en bezoekers, lokale en provinciale overheden. Samen vormen zij de governance van een gebied met het mandaat en de legitimiteit die nodig is voor het ter hand nemen van de eigen opgaven. Men werkt integraal en is eraan gewend dat natuur een belangrijke factor is in planvorming en uitvoeringsprojecten. In de Leidraad (maart 2021) zijn alle stappen (schematisch, zie figuur 4) uitgewerkt hoe te komen tot een Nationaal Park Nieuwe Stijl. Het Nationaal Park Drentsche Aa heeft bijna alle onderdelen van de Leidraad inmiddels een keer doorlopen.

Succes van 50 jaar gebieds­ gericht beleid In de Landschapsbiografie van de Drentsche Aa (2015) wordt uitgebreid beschreven hoe een aantal voorzienende geesten vijftig jaar geleden een Gedachtenplan opstelde dat aan de basis heeft gestaan van de succesvolle bescherming van natuur en landschap in het Drentsche Aa-gebied. Anders dan in veel andere gebieden zijn nieuwe ontwikkelingen hier steeds zo zorgvuldig mogelijk ingepast in het bestaande landschap. Het gevolg was dat veel prehistorische en historische landschappen en landschapselementen tot op de dag van vandaag bewaard zijn gebleven, waardoor het landschap zich laat lezen als een spannend geschiedenisboek. Hetzelfde geldt in zekere zin ook voor de natuur, waarin tal van leefmilieus en soorten zo goed mogelijk bewaard zijn gebleven en door goed beheer op sommige plekken zelfs weer hersteld worden. Het Drentsche Aa-gebied is daarom zowel in ecologisch als cultuur-

historisch opzicht een uitzonderlijk rijk gebied. Toen in 1999 de rijksoverheid in het kader van haar zogenaamde Belvedère-beleid het principe van ‘behoud door ontwikkeling’ centraal stelde, beseften slechts weinigen dat dit principe in het Drentsche Aa-gebied al tientallen jaren geleden in praktijk was gebracht. Met het ‘Gedachtenplan voor het Stroomdallandschap Drentsche Aa’ legden Freek Modderkolk, Edgar Stapelveld en Harry de Vroome in 1965 de basis voor het Nationaal Park Drentsche Aa. In veel opzichten was dit plan zijn tijd ver vooruit: een breed uitgewerkte gebiedsvisie van een aantal vooruitziende ambtenaren en bestuurders, waarbij men grootschalige reservaatvorming en ruilverkavelingen onder één paraplu bracht. Het Gedachtenplan formuleert niet alleen een ruimtelijke opgave, maar vormt ook een uitdaging voor vakgebieden die zich bezighouden met het landschap. Zo vormt het fijnmazige stroomgebied met zijn reliëfrijke landschap een onuitputtelijke bron voor de ecologie, de aardkunde, de archeologie en de historische geografie. Tegelijkertijd – en meer nog dan dat – bracht het Gedachtenplan ook een vernieuwende opgave voor het landschapsontwerp, waarin een goede balans diende te worden aangebracht tussen landbouw, natuur en recreatie.

Dankzij die vooruitziende blik zijn er vandaag de dag nog kansen om het unieke karakter te begrijpen en verder te brengen, maar ook om het te ervaren en te beleven. In de ‘Beheerstrategie Drentsche Aa bij de tijd’ van Staatsbosbeheer (2013) wordt het Drentsche Aa-gebied tegenwoordig in drie delen verdeeld, met elk een eigen beheereenheid. Het beheer in het noordelijke deel is gericht op het in standhouden van het cultuurhistorische landschap. Het

10

Leidraad Nationale Parken

Hoofdstuk 1 Inleiding en samenhangend overzicht

AMBITIEDOCUMENT EN UITVOERINGSAGENDA

GOVERNANCE

REGIONALE VERBONDENHEID

LANDSCHAPSBIOGRAFIE EN LANDSCHAPS ECOLOGISCHE ANALYSE Het opstellen van de landschapsbiografie en LESA vraagt om onderzoek en synthese en geeft handvatten voor de verdere planuitwerking.

GEBIEDSIDENTITEIT De gebiedsidentiteit wordt onder andere bepaald door de kernkarakteristieken van het landschap en de natuurwaarden.

MERKIDENTITEIT de merkidentiteit vloeit voort uit de gebiedsidentiteit en hangt daar nauw mee samen, maar omvat ook beleving, de ‘zachte’ waarden. Waarin zit de kracht, de essentie en het onderscheidende?

LANDSCHAPSVISIE EN ONTWIKKELINGSPLAN

RUIMTELIJKE INRICHTING EN NATUURHERSTEL

Gewenste gebiedsdoelen en maatregelen definiëren voor instandhouden, herstel, versterken of anderzins bijdragen aan de in het Nationale Parken Kwaliteitskader Natuur en Landschap genoemde onderdelen.

Uitwerking van de landschapvisie in inrichtings-, beheer- en natuurherstelplannen en de realisatie van die plannen.

VISIE DUURZAAM TOERISME

BEZOEKERSMANAGEMENT

In deze visie worden ambities en bijbehorende plan van aanpak t.a.v. duurzaam toerisme uitgewerkt.

Betreft o.a. recreatieve zonering.

Onderzoek om kennishiaten of gesignaleerde knelpunten op te lossen.

Van producten en belevingen.

MERKACTIVATIESTRATEGIE COMMUNICATIE EN MARKETING

EDUCATIE ONDERZOEK, ANALYSE EN SYNTHESE

IDENTITEIT

beheer in de boswachterij Gieten-Gasselte is daarentegen gericht op traditionele bosbouw en recreatieve natuur rondom het Boomkroonpad en het Gasselterveld. In het brongebied ‘Hart van Drenthe’ (GeelbroekHooghalen-Schoonloo) is de inzet gericht op het ontstaan van een natuurlijke boslandschap.

VISIEVORMING EN STRATEGIE

Periodieke monitoring van de stand van zaken m.b.t. de gebiedsdoelen en maatregelen. Knelpunten signaleren en hierop reageren.

KENNIS EN ONDERZOEK

AANBOD

Strategie waarin wordt uitgewerkt hoe de merkidentiteit wordt ‘geactiveerd’. Dat wat je uit wilt dragen.

MONITORING

UITWERKING EN REALISATIE

HERIJKING (Aanvullend) onderzoek maar ook knelpunten, nieuwe ontwikkelingen en/of opgaven dan wel kansen kunnen er toe leiden dat er een (gedeeltelijke) herziening of aanscherping nodig is van de begrenzing, landschapsvisie en landschapsontwikkelingsplan, inrichtings- en beheerplan, natuurherstelplan, de toeristische visie of de voorliggende stappen.

MONITORING, (AANVULLEND) ONDERZOEK EN HERIJKING

Figuur 4 – Stappenplan uit Leidraad Nationale Parken (NPB, 2021)

11

11

3

Organisatie, het gebiedsfonds en monitoring

12

Met de instelling van het Nationaal Park Drentsche Aa in 2002 is een proces in gang gezet om het cultuurlandschap van de Drentsche Aa, inclusief de aanwezige natuurwaarden, toekomst te geven. Het Overlegorgaan Drentsche Aa heeft vanaf dat moment het gebiedsproces vorm en inhoud gegeven, onder leiding van een onafhankelijke voorzitter. De Provincie zorgt voor de secretaris. Het Overlegorgaan vormt een platform dat de gezamenlijke filosofie van ‘Behoud door ontwikkeling’ bewaakt en bevordert. Het Orgaan heeft tot taak de regie te voeren op samenhangende en gewenste ontwikkelingen binnen de begrenzing van het Nationaal Park. Het Overlegorgaan zet zich in voor een goed functionerende overlegstructuur en voldoende middelen om het overeengekomen BIO-plan 2021 – 2030 ook in deze derde termijn voortvarend uit te voeren. Het Overlegorgaan is het platform waarin verantwoordelijke overheden en instanties met elkaar afspraken maken over de invulling van het Nationaal Park Drentsche Aa. Het Overlegorgaan kent een brede vertegenwoordiging. Het werkt op basis van consensus. De deelnemende organisaties zorgen voor een doorvertaling van de genomen besluiten naar hun eigen beleid en voor ambtelijke ondersteuning. De diverse participanten in het Overlegorgaan behouden echter elk hun eigen verantwoordelijkheden.

De vertegenwoordigers hebben voldoende mandaat om deze regiefunctie naar behoren te kunnen vervullen en om in dat kader gezamenlijk tot samenhangende afspraken te komen. Het Overlegorgaan laat zich adviseren door het Programmateam Drentsche Aa, ondersteund door de werkgroep Educatie, Communicatie, Recreatie (werkgroep ECR). Samen zorgen de vertegenwoordigers van het Overlegorgaan en de werkgroepen dat de doelen van dit BIO-plan worden gehaald. Ook zorgen zij voor voldoende draagvlak bij de bewoners en betrokkenen bij dit mooie gebied. Het Overlegorgaan werkt voor buitenstaanders transparant en vergadert in het openbaar. Het Overlegorgaan nodigt mensen uit om met eigen ideeën en projectvoorstellen te komen die passen binnen de doelstellingen voor het Nationaal Park Drentsche Aa. Het orgaan wil mensen ondersteunen om zaken mogelijk te maken die bijdragen aan de kwaliteiten van het gebied onder meer door de inzet van het Gebiedsfonds Drentsche Aa.

Bestuurlijke Adviescommissie Drentsche Aa

Overlegorgaan Nationaal Park Drentsche Aa

Op 24 oktober 2016 hebben Gedeputeerde Staten de Bestuurlijke Adviescommissie Drentsche Aa (BAC) ingesteld. Deze commissie functioneert naast het Overlegorgaan en heeft als speciale opdracht de uitvoering van het Programma Natuurlijk Platteland voor het Drentsche Aa-gebied, inclusief Elperstroom en Polder Lappenvoort. Onder leiding van een onafhankelijke voorzitter zorgt de uitvoeringsdienst Prolander voor de realisatie van het Natuur Netwerk Nederland (NNN) en de Natura2000-doelen in het Drentsche Aa-gebied binnen het beschikbare budget en bijbehorende planning. De adviescommissie heeft daarvoor ook de beschikking over diverse toegesneden instrumenten, zoals kavelruil. De vergaderingen zijn in principe besloten.

Het Overlegorgaan is een breed bestuurlijk platform waar zowel het Uitvoeringsprogramma oppervlaktewaterwinning Drentsche Aa als ook het bestuur van het Gebiedsfonds Drentsche Aa gebruik van maken om hun activiteiten en resultaten in het openbaar te delen. Onafhankelijke voorzitter Nationaal Park Drentsche Aa Secretaris Nationaal Park Drentsche Aa Provincie Drenthe Gemeenten Aa en Hunze, Assen, Groningen en Tynaarlo Waterschap Hunze en Aa’s Staatsbosbeheer Recreatiesector Natuur- en Milieufederatie Drenthe Landbouwsector (LTO-Noord) Brede Overleggroep Kleine Dorpen (BOKD) Waterbedrijf Groningen Ministerie van LNV (adviseur)

• • •

•

• • • •

is een interessant recept ontwikkeld om met een langetermijnhorizon de gebiedsinrichting aan te pakken. Kwaliteitsborging is een punt van aandacht. Het Drentsche Aa-gebied is nog steeds prachtig en zijn status als Nationaal Park, Natuurnetwerk Nederland en Natura 2000-gebied meer dan waard. Er zijn de afgelopen jaren geslaagde grote en kleine projecten gerealiseerd. Toch worden in de dagelijkse gang van zaken, met de beste bedoelingen, projecten gerealiseerd waar meer uitgehaald had kunnen worden, of die beter recht hadden kunnen doen aan het landschap. Er is soms sprake van conflicterende belangen en wensen vanuit de verschillende functies (zie ook paragraaf 6.2, waarin de opgaven voor de komende jaren zijn beschreven).

Staatsbosbeheer Recreatiesector Noordelijke Land- en Tuinbouw Organisatie (LTO-Noord) Brede Overleggroep Kleine Dorpen (BOKD) Waterbedrijf Groningen Uitvoeringsdienst Prolander Drents Particulier Grondbezit (DPG) De Hondsrug UNESCO Geopark

•

• • •

•

Werkgroep Educatie, Communicatie en Recreatie (ECR) •

• •

•

• •

•

•

•

• •

• •

Het Overlegorgaan wordt op inhoudelijke onderdelen geadviseerd door het Programmateam, vooral over inrichting, beheer en ontwikkeling van het Drentsche Aa-gebied.

• •

• • •

Programmateam Drentsche Aa • •

• •

•

Secretaris Nationaal Park Drentsche Aa Coördinator Communicatie & Educatie Nationaal Park Drentsche Aa Provincie Drenthe Gemeenten Aa en Hunze, Assen, Groningen en Tynaarlo Waterschap Hunze en Aa’s

• •

Coördinator Communicatie & Educatie Nationaal Park Drentsche Aa Medewerker Communicatie & Educatie Nationaal Park Drentsche Aa Secretariaat Nationaal Park Drentsche Aa Gemeenten Aa en Hunze, Assen en Tynaarlo Waterschap Hunze en Aa’s Staatsbosbeheer Recreatiesector Noordelijke Land- en Tuinbouw Organisatie (LTO-Noord) Waterbedrijf Groningen De Hondsrug UNESCO Geopark Het Drentse Landschap Gebiedsbewoner Marketing Drenthe

Het Overlegorgaan heeft voor de komende 10 jaar als gezamenlijke inhoudelijke ambitie om de kwaliteiten van het Drentsche Aa-gebied te behouden en verder te ontwikkelen. Zodoende is dit BIO-plan samen met alle deelnemende partijen geactualiseerd, zodat iedere partij bij beheer en ontwikkelingsgerichte activiteiten vanuit de eigen rol en positie in het gebied bij kan dragen aan behoud en versterking van de gebiedskwaliteit. Met de publicatie van de Landschapsbiografie van de Drentsche Aa (2015) en de geactualiseerde Landschapsvisie Drentsche Aa 2.0 (2016) is beschreven hoe een integrale landschapsbenadering bijdraagt aan het realiseren van de ambities, dit wordt samen met andere relevante beleidsontwikkelingen beschreven in Hoofdstuk 4.

Gezamenlijke inzet onder de paraplu van het BIO-plan Een authentiek landschap bewaren, versterken en inrichten voor nieuw toekomstig gebruik is een kwestie van lange adem. In het Drentsche Aa-gebied

13

Advies Visitatiecommissie Nationale Parken Op 5 november 2021 heeft de Visitatiecommissie Nationale Parken haar advies uitgebracht over het Nationaal Park Drentsche Aa. Deze commissie is per 1 januari 2021 ingesteld vanuit het Nationale Parken Bureau en het Samenwerkingsverband Nationale Parken. De visitatiecommissie adviseert of een bestaand Nationaal Park (of ander bijzonder natuurlandschap) zich ontwikkelt in de richting van de standaard voor de gebiedsaanduiding Nationaal Park ‘Nieuwe Stijl’ en of en hoe een gebied daaraan kan voldoen. De adviezen van de commissie moeten ertoe bijdragen dat de ontwikkelingen in de Nationale Parken de gewenste kant opgaan en met elkaar vergeleken kunnen worden en dat de uitwisseling van kennis tussen Nationale Parken wordt gestimuleerd. De basis voor de rapportage van de Visitatiecommissie Nationale Parken is voor alle Nationale Parken gelijk. Dit betreft een visitatie gericht op de standaard voor de gebiedsaanduiding Nationaal Park (2018). Hierbij maakt de visitatiecommissie gebruik van de Leidraad Nationale Parken (2021). Daarnaast kan een Nationaal Park specifieke aandachtspunten onder de aandacht van de Visitatiecommissie Nationale Parken brengen. Door het Overlegorgaan Drentsche Aa is met name advies gevraagd over het bestuur en de (werk)organisatie die nodig zijn om de opgaven als nationaal park te realiseren.

In de vergadering van het Overlegorgaan Drentsche Aa d.d. 15 november 2021 is dit advies besproken (zie bijlage 11). Het Overlegorgaan heeft om te beginnen met instemming kennis genomen van

de conclusie dat de kwaliteitscriteria uit de Leidraad vrijwel overal worden gehaald (met inachtneming van de door de Commissie geplaatste kanttekeningen, aandachtspunten en aanbevelingen). Ook onderschrijft het Overlegorgaan het algemene advies van de visitatiecommissie: De visitatiecommissie ziet de volgende uitgangspunten voor het bepalen van de toekomstige koers van het park en formuleert die graag in termen van een aansporing die, meer dan we hebben aangetroffen, het bestaansrecht van het Nationaal Park bevestigen: Gezond watersysteem: we bouwen radicaal voort op een gezond watersysteem – kwantitatief en kwalitatief (‘overal kunnen drinken uit de beek’). Water draagt de naam en de kwaliteit van het gebied en is het fundament – de bloedsomloop – voor alle partijen. Samenwerking: gemeenschappelijk perspectief is en blijft het motto, maar dan met iets duidelijker doorwerking. We doen niets dat anderen schaadt, we wentelen de nadelige effecten niet af op de buren in het NP; we ondersteunen elkaars ambities en we bewaken de samenwerking en de afstemming actief (en we dichten de bestuurlijke valkuil: ‘everybody’s business but nobody’s concern’).

Experimenten: we bewonen, bewerken en beheren een bijzonder gebied met een bijzondere status en we gaan die positie en betekenis gebruiken om nieuwe en spraakmakende voorstellen te doen voor projecten, bijvoorbeeld met het oog op het balanceren van landbouw en natuur, van erfgoed en toerisme, van regionale identiteit en nieuwkomers. Samenhang: we brengen de lange lijst hele en halve plannen, ambities en andere uitingen bij elkaar tot •

•

•

•

14

een eenduidige drieslag van missie, strategie en werkprogramma. Realiseer zo snel mogelijk een Huis van de Drentsche Aa: een vindbaar, aantrekkelijk adres met voldoende faciliteiten en bemensing, waar het organisatorische en communicatieve hart van het Nationaal Park Drentsche Aa permanent is gehuisvest”

iconen zijn met nationale en/of internationale aantrekkingskracht.

Voor de overige adviezen en antwoorden van de Visitatiecommissie neemt het Overlegorgaan meer tijd om die te bespreken en op een later moment eventueel te besluiten over concrete voorstellen. In het meerjarenactieprogramma is hiervoor een apart actiepunt opgenomen.

Daarnaast werkt het Nationaal Park Drentsche Aa samen met het Nationale Parken Bureau. Het Nationale Parken Bureau is als projectorganisatie opgericht in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voor de looptijd van het landelijke Programma Nationale Parken (2017 – 2022). Het bureau inspireert en helpt nationale parken die een hogere kwaliteitsstandaard ambiëren. Dit doen zij in samenwerking met de partners die de Nationale Parken Deal (2016) hebben ondertekend met als inzet: De kwaliteiten van Nationale Parken in Nederland te verhogen De betrokkenheid van de samenleving bij de natuur te versterken Een sterke merk- en marktpositie van Nationale Parken in Nederland te bereiken. Een eerste resultaat is de Standaard Nationale Parken Nieuwe Stijl (2018) en de bijbehorende Leidraad (2021). In 2022 vindt een evaluatie plaats van het programma en daarbij zal ook de samenwerking met het SNP worden betrokken. Het Nationaal Park Drentsche Aa is tot slot ook lid van ‘EUROPARC Federation’.

Samenwerkingsverbanden/ lidmaatschappen Nationaal Park Drentsche Aa

•

•

•

Nationaal Park Drentsche Aa is lid van de Stichting Samenwerkingsverband Nationale Parken (SNP): een samenwerkingsverband van de nationale parken in Nederland. Het doel van de stichting is om van de Nationale Parken bijzondere en aantrekkelijke natuurgebieden te maken. In de parken is ruimte voor natuurgerichte recreatie, onderzoek, voorlichting en educatie. Zo kunnen meer mensen beseffen hoe belangrijk de natuur voor Nederland is. Het SNP streeft naar een goed geborgd, kwalitatief hoogwaardig stelsel van Nationale Parken met adequate financiering. Zodat de Nationale Parken in 2030 gebieden zijn met kwalitatief hoogwaardige natuur en landschap en nationale

Gebiedsfonds Drentsche Aa

Gebiedsfonds

DRENTSCHE AA

Als een van de mogelijke financieringsbronnen maakt het Nationaal Park gebruik van het gebiedsfonds Drentsche Aa. Doel is vanuit de kwaliteit van het Nationaal Park Drentsche Aa eigen inkomsten te genereren en deze gezamenlijk te bundelen in het Gebiedsfonds. Via de Stichting Gebiedsfonds Drentsche Aa worden deze inkomsten weer in het gebied geïnvesteerd. Diverse participanten dragen aan dit fonds bij en de in het gebied werkzame vrijwilligers en ondernemers fungeren bij publieksactiviteiten als ‘ambassadeur’ van dit fonds. Het fonds staat ook open voor publieke financiering, bijvoorbeeld als cofinanciering van private investeringen in de gebiedskwaliteit. De Stichting Gebiedsfonds Drentsche Aa legt jaarlijks verantwoording af in het Overlegorgaan op basis van de jaarrekening.

De 20 van de Nationale Par Neder landse ken vertel len het natuu De Nat r verhaa ionale

l

Pa • Besc hermin rken richten g en zich natuur en land ontwikkelin op: • Nat g van schap uu • Educ rgerichte re creatie atie en • Ond voorlic erzoek hting

ringsrapportage opgeleverd. De monitoringsrapportage bevat een gedegen toestandbeschrijving per thema en beschrijft de veranderingen over de periode 2007-2017. De rapportage, die ook De 20 als het ve Nationale rhaal Land vanvan hap Neder scde interactieve storymap op de website land pen vertelle n sam en Drentsche Aa beschikbaar is, bevat ook een overzicht van knelpunten en uitdagingen voor de toekomst.

Schierm

onnikoo

g

Lauwer

smeer

Duinen

van Texel

De Alde

Dwinge

lderveld

Weerrib

ben-Wie

ZuidKennem

den

erland

De Salland

se Heuvelr

ug

De Hoge Utrecht

se Heuvelr

ug

Veluwe

Veluwez

oom

De Biesbos

ch De Loonse en Drunen se Duinen

chelde

Grensp ark De Zoom-K

almthou

De Maasdu

inen

De Groote

g

10

12

8

15

Monitoring in brede zin is opgenomen in het meerjarenactieprogramma.

1

16 4

14 3

20

6

18

Status

rappor

t:

Opgeste

ld door

:

Peel

De Meinwe

19

5 11

Uitgav e: Natio naal be ek- en Drentsc esdorp he Aa enlands chap Postb us 122, 9400 www.dr AC As entsche sen aa.nl

tse Heide

9

7

Natio nale Pa rken 1 Sc hierm onnik 2 La oog uw 3 Du ersmeer inen van 4 De Alde Fe Texel 5 Dr anen en 6 Dr tsche Aa en 7 Dw ts-Friese Wo ld ingeld erveld 8 We erribb en-Wied 9 Zu iden 10 De Kennemerl and Salland 11 De se He uvelrug Hoge Veluw 12 Ve e luwez oom 13 Ut rec 14 De htse Heuv elrug Biesbos 15 Oo ch stersc helde 16 De Loonse 17 De en Dr unense Maasd 18 De uinen Duine n Zoom - Ka 19 De Groote lmthoutse 20 De Heide Peel Meinw eg

Nationa esdorpe al beek- en Drentsc nlandschap he Aa Friese Wold

Drents-

Oosters

Als je de bezoek Nationale La t le ndscha kennen er je Neder ppen land pa . Land sc identit s echt eit zijn happen en onze m Bewon ers en et elkaar ve rbonde onder verhaa nemer n. l va s di trots op n hun gebi ed on e het hun ge tdekke bied. n zijn

Feanen

Vastges

17

Monit or Drent ing Metin sche Aa g 201 2

Natio nale La ndsch 1 Ar appe kemhe en-Eeml n 2 Dr and entsche 2 Aa 3 Ge lderse poort 4 Gr aafscha p 5 Gr oene Ha rt 6 He t Groe ne Wo 7 Ho ud 13 eksch e Waard 8 IJs seldelta 9 La ag Ho lland 10 Mi ddag-H umste 11 Ni rla euwe Holland nd 12 No se Wa ordeli terlinie jke Wo 13 No uden ordoo st-Twen 14 Riv te ierenge bie 15 Ste lling van d 16 Ve Amste luwe rdam 17 Wi ntersw ijk 18 Zu id Lim burg 19 Zu iwestFrieslan 20 Zu d idwest -Zeela nd

teld do or het Overleg orgaan Drentsc ition, he Aa Apeld op 3 m oorn in aart 20 osbehe samen 14 er en werking Water met: Pr schap ovincie Hunz Joris La e en Aa Drenth tour, Ke ’s e, es Folke Thea Ha rtsma, rmelink Harry en Mar Offrin cel va ga. M n Burg arian Natio van Do . Met naal be bijdrag ngen, ek- en en van esdorp divers enlands e ande ren. chap Dr entsche Aa

Figuur 5- Monitoringsrapportages Drentsche Aa - Metingen 2007, 2012 en 2017. NP140

32502

3dTrans

Staatsb

Auteu

rs:

Opdrac

htgeve

r:

De 20 van de Nationale Par Neder landse ken vertel len het natuu r verhaa

l

Monitoring Voor het Overlegorgaan is het van belang goed zicht te hebben op het gebruik van het gebied, evenals op de ontwikkelingen in de diverse sectoren. Monitoring is, juist bij dit park met zijn vele doelstellingen en projecten, van groot belang. Vooral monitoring gericht op aspecten waar door de partners aan de knoppen kan worden gedraaid, levert meerwaarde op.

ken 2007 van za che Aa s t n Stand e r ring D Monito tting

menva

rlijke sa

Bestuu

nd heeft Nederla nale Parken én en pp 20 Natio nale Landscha 20 Natio

In de Drentsche Aa wordt iedere vijf jaar een effect monitoringsrapportage opgesteld. Begin 2019 is de derde monito15

4

(Beleids-)ontwikkelingen

Zoals in de inleiding van dit BIO-plan is aangegeven: dit derde BIO-plan is geheel in lijn met de eerdere BIO-plannen wat betreft de ambitie om gezamenlijk de totale kwaliteit van het Drentsche Aa-gebied als één geheel in stand te houden en te versterken. Sinds het vaststellen van het vorige BIO-plan zijn er wel (beleids-)ontwikkelingen waardoor de Stip op de horizon en het Meerjarenactieprogramma nu andere accenten kent dan het vorige BIO-plan. In dit hoofdstuk wordt eerst ingegaan op de speciale rol van het landschap (paragraaf 4.1). Vervolgens worden andere (beleids-)ontwikkelingen beschreven (paragraaf 4.2). Tot slot wordt een en ander samengevat in het ‘model voor de Drentsche Aa’ (paragraaf 4.3).

4.1 Landschap als drager Deze paragraaf is opgebouwd uit passages uit het BIO-plan 2.0 (2013), de Landschapsbiografie Drentsche Aa (2015), de Landschapsvisie Drentsche Aa 2.0 (2016), de Inrichtingsvisie beekdalen Drentsche Aa (2017) en de website BIO-plan Drentsche Aa 2.0 (2012 - 2020)

Landschapsbiografie van de Drentsche Aa Theo Spek Hans Elerie Jan P. Bakker Ineke Noordhoff

INRICHTINGS VISIE BEEKDALEN DRENTSCHE AA

16

Een samenhangend geheel Het unieke van het Drentsche Aa-gebied is dat vrijwel alle kwaliteiten van het gebied met elkaar samenhangen. Ook zijn functies sterk van elkaar afhankelijk. De natuurwaarden hangen samen met de cultuurhistorische waarden, de cultuurhistorische waarden met de landbouw, de landbouw met het watersysteem, het watersysteem met de natuur, et cetera. De toeristische, recreatieve en woonkwaliteit van het gebied hangen met al deze factoren samen. Zowel op het vlak van archeologische, cultuurhistorische als ecologische waarden scoort dit gebied uitzonderlijk hoog. Het Drentsche Aa-gebied behoort tot de meest karakteristieke en gave onderdelen van het Drentsche esdorpenlandschap en vormt één van de meest gave zandlandschappen van de gehele Noordwest-Europese laagvlakte. De historische gelaagdheid van het landschap is nog in hoge mate compleet en in hoge mate van detail bewaard gebleven. Omdat in het Drentsche Aa-gebied alles met alles samenhangt, en dat – binnen de toegekende functies – de ene kwaliteit niet wordt geoptimaliseerd ten koste van andere kwaliteiten. Vanwege de sterke onderlinge samenhang van vrijwel alle kwaliteiten in het Drentsche Aa-gebied moet altijd een integrale kwaliteitsafweging worden gemaakt, voordat ingrepen in het landschap kunnen worden gedaan. Het gaat om de balans tussen al deze waarden.

De verwevenheid van de thema’s komt al naar voren in de naamgeving van het gebied zelf: Drenthe werd in de Middeleeuwen ook wel ‘de Olde Lantscap’ genoemd. Onderzoek naar de meest oorspronkelijke betekenis van het begrip landschap heeft uitgewezen dat het een rechtshistorische term was met een drieledige betekenis: een stuk land (landstreek,

territorium), de gemeenschap (bevolking) en de gebruiken en gewoonten die vanouds bij deze landstreek horen. Deze brede betekenis van het woord sluit goed aan bij de huidige benadering binnen het Drentsche Aa-gebied. Het landschap is niet zozeer als een buiten de mens staand decor of podium, maar veel meer als een sterk met de samenleving en de daar geldende leefstijlen verbonden streek. Het landschap kent hierdoor niet alleen een fysieke en fenomenologische dimensie, maar ook een sociale en mentale dimensie.

Een levend landschap Zo’n authentiek landschap moet niet in een archief belanden; het is cruciaal dat mensen het landschap gebruiken en beleven. Het landschap is altijd in verandering en zal dat ook altijd blijven. Veranderingen zijn onafwendbaar en noodzakelijk om het gebied levend te houden. Mensen hebben de inrichting van het gebied altijd naar hun hand gezet en zullen dat ook in de toekomst blijven doen. Het Drentsche Aa-gebied moet geen museumlandschap worden. Dus is het van groot belang om te sturen in de wijze van verandering. Het is van groot belang om de ontwikkelingen met zorg te begeleiden op een zodanige wijze, dat sprake is van behoud en versterking van de ruimtelijke kwaliteit van het landschap. Anno 2021 hanteert het Overlegorgaan als algemeen toekomstbeeld voor het Nationaal Park Drentsche Aa dat het een duurzaam functionerend beek- en esdorpenlandschap zou moeten zijn. Duurzaam heeft hierin de drieledige betekenis van ecologisch vitaal, sociaal aanvaardbaar en economisch (vol)houdbaar. De diverse gebruiksfuncties (natuur, landbouw, recreatie, etc.) dienen zich volgens dit orgaan te

ontwikkelen in onderlinge samenhang en in overeenstemming met de structuur van het gebied. Ook de voorstellen en oplossingsrichtingen vanuit het BIO-plan dienen levensvatbaar, op termijn (vol)houdbaar en sociaal aanvaardbaar te zijn.

Landschapsgerichte ontwikkelingsfilosofie Al in de aanloop naar de oprichting van het voormalige ‘Nationaal beek- en esdorpenlandschap’ is als een van de uitgangspunten een basisfilosofie ontwikkeld, die erop neer komt dat het behoud van het gebied gebaat is bij een verdere ontwikkeling en niet door het landschap te conserveren: de ontwikkelingsgerichte landschapsstrategie. In navolging van het Belvedère-beleid (1999-2009) vormde de ‘Behoud door ontwikkeling’ filosofie in het BIO-plan het raamwerk voor een integrale aanpak van natuur, landschap en cultuurhistorie. In het BIO-plan 2021-2030 blijft het motto ‘behoud door ontwikkeling’ een centraal onderwerp.

In het vorige BIO-plan is deze ‘basisfilosofie’ verder uitgewerkt als ‘Kwaliteit in ontwerp’. Het bestaande landschap is in deze filosofie het vertrekpunt voor het nieuwe. Ontwikkelingen zijn toegestaan, ja zelfs gewenst, maar moeten in het verlengde liggen van de ontstaansgeschiedenis en de onderliggende structuren. Natuur en landbouw zijn beide gelijkwaardige dragers van het landschap, waarin ook de landbouw ontwikkelingsperspectief behoud. De kenmerken van het landschap worden zo versterkt in plaats van afgevlakt door een vermenging met oneigenlijke elementen. Overheden zullen het belang van kwaliteit van het landelijk gebied nadrukkelijk moeten uitdragen. Zij moeten opkomen voor de doelen die ze zelf hebben gesteld. Kwaliteitsborging is gewenst door deskundig advies (ruimtelijke ontwerpprocessen), toetsing en monitoring.

17

Bij deze benadering zijn de bestaande landschappelijke kwaliteiten het vertrekpunt. De Landschapsvisie (2004), Landschapsbiografie (2015), geactualiseerde Landschapsvisie 2.0 (2016) en de Inrichtingsvisie Beekdalen (2017) bieden handelingsperspectieven en leidende principes voor het beheer en de inrichtingsvraagstukken. Ze laten zien hoe nieuwe ontwikkelingen kunnen bijdragen aan een leefbaar en herkenbaar landschap. Een landschap waarin het goed toeven is voor boeren, burgers en buitenlui. Een landschap dat niet op slot wordt gezet maar waarin nieuwe ontwikkelingen een bijdrage leveren aan de toch al fenomenale kwaliteiten. Een landschap dat dankzij eeuwenoude menselijke beïnvloeding is geworden tot wat het nu is. En waarin het, mede door vernieuwende ontwikkelingen, ook in de toekomst prettig werken, wonen en recreëren is met een hoge belevingswaarde. De documenten bieden bouwstenen om dit voor het gehele stroomgebied van de Drentsche Aa – van brongebieden tot benedenloop – vorm te geven. Op basis van de ervaringen die in de afgelopen jaren zijn opgedaan én op basis van de inzichten die de landschapsbiografie heeft opgeleverd, zijn in de Landschapsbiografie van de Drentsche Aa 11 handvatten geboden voor een succesvol integraal natuur-, landschaps- en erfgoedbeleid: 1. Neem de landschapsbiografie als uitgangspunt. 2.

Naar een verdergaande integratie van natuurbeheer en erfgoedzorg. 3. Van een objectgerichte monumentenzorg naar een meer integrale landschapszorg. 4. Naar een sterkere vervlechting van deskundigenkennis en lokale ervaringskennis. 5. Versterking van de relatie tussen onderzoek, ontwerp en praktijk. 6. Speciale aanpak voor topgebieden. 7. Naar een goede samenwerking met de landbouw, recreatie en toerisme. 8. De architectuur van gebouwen laten aansluiten bij de identiteit van het Drentsche Aa-gebied. 9. Meer aandacht voor aardkundige processen en aardkundige waarden. 10. Sterkere participatie van bewoners en vrijwilligers in het landschapsbeheer. 11. Een onafhankelijk adviesteam voor de begeleiding van grote ingrepen. In de Landschapsvisie Drentsche Aa 2.0 staan vervolgens 12 ‘leidende principes’ voor toekomstige ontwikkelingen:

Kennis- en kwaliteitsnetwerk Drentsche Aa 1. Aan het laatste handvat, een onafhankelijk adviesteam voor de begeleiding van grote ingrepen, werd in 2016 invulling gegeven. Bij de vaststelling van de landschapsvisie Drentsche Aa 2.0 werd het belang van kwaliteitsborging in het Drentsche Aa-gebied door alle partijen onderschreven. Kwaliteit wordt allereerst gerealiseerd door binnen de eigen organisatie hier in het ontwerp, aanbesteding en uitvoering aandacht

1. Een geïntegreerde benadering van het landschap. 2. Het landschap spannender maken. 3. Geen museumlandschap. 4. Beter zichtbaar maken van de (pre) historische gelaagdheid van het landschap. 5. Integrale landschapszorg. 6. Meer aandacht voor aardkundige processen en aardkundige waarden. 7. Meer diffuse grenzen en gradiënten. 8. Verdergaande integratie van natuurbeheer en erfgoedzorg. 9. Actief sturen op kwaliteit bij ruimtelijke veranderingen​én locatiekeuze voor initiatieven (toegevoegd ten opzichte van de originele Landschapsvisie Drentsche Aa). 10. Alleen fors ingrijpen op plekken waar al fors is ingegrepen. 11. Terughoudendheid in de aanleg en vorm van voorzieningen. 12. Samenwerking tussen kennis, beleid en uitvoering(praktijk) concreet vormgeven.

Figuur 7 - Kaart Ontwikkeling van het landschap Balloo 1812 – 2020

1

18

voor te hebben. Hiervoor dient iedere partner zijn eigen verantwoordelijkheid te nemen. Afgesproken is daarnaast ook de ‘collectieve verantwoordelijkheid’ te organiseren en dit niet (te) vrijblijvend te laten zijn. Dit heeft geresulteerd in de instelling van een Kennis- en kwaliteitsnetwerk Drentsche Aa. Deze benadering sluit ook aan bij de nieuwe Omgevingswet, die vraagt om een vroegtijdige participatie van de omgeving.1 Het doel van het kennis- en kwaliteitsnetwerk is drieledig:

Voorstel Kennis- en kwaliteitsnetwerk Drentsche Aa – 12 mei 2017.

2. Het levend houden van de Landschapsvisie Drentsche Aa 2.0. 3. Het bevorderen van de kwaliteit van ontwerp in ruimtelijke plannen en projecten ten behoeve van de ruimtelijke omgevingskwaliteit in het Nationaal Park Drentsche Aa. Het signaleren van ruimtelijke ontwikkelingen waar sprake is van mogelijke aantasting van de ruimtelijke kwaliteit. Leden van het netwerk kunnen ad-hoc worden ingeschakeld op verzoek van het Overlegorgaan, waarbij afhankelijk van het vraagstuk een aantal deskundigen vanuit het netwerk bij elkaar wordt geroepen. Door deskundigen binnen de organisaties meer met elkaar en met deskundigen daarbuiten te verbinden, wordt het delen van dilemma’s en onderlinge uitwisseling en advisering bevorderd. Zij zijn betrokken bij en weten elkaar te vinden rond kwaliteitsvraagstukken in het Drentsche Aa-gebied.

4.2 Overige (Beleids-)ontwikkelingen

Aan het Kennis- en kwaliteitsnetwerk wordt onder meer invulling gegeven in de vorm van een jaarlijkse Schouw Drentsche Aa. Elk jaar zal er worden ingezoomd op een aantal specifieke onderwerpen, zoals dorpsuitbreidingen, infrastructuur, bebording en bijvoorbeeld verlichting. Bewoners en bezoekers van het Drentsche Aa-gebied worden betrokken om de stand van zaken in beeld te brengen. Uitmondend in de eigenlijke Schouw: een bezoek aan een aantal locaties in het Drentsche Aa-gebied, gekoppeld aan een bijeenkomst met een prikkelende spreker, de presentatie van de bevindingen en mogelijke aanbevelingen voor herstel en verbetering van de situatie.

4.2.1 Ontwikkelingen globaal, Europees en landelijk

In paragraaf 4.1 zijn de beleidsontwikkelingen sinds het vorige BIO-plan op het gebied van Landschap opgenomen, omdat deze ontwikkelingen een belangrijke richting geven voor de nieuwe Stip op de Horizon voor het Drentsche Aa-gebied. Er zijn meer beleidsontwikkelingen die van belang zijn voor de nieuwe Stip. In de bijlage ‘Overzicht literatuur en beleidsambities’ is een overzicht van de voornaamste literatuur en beleidsambities opgenomen. Hieronder zijn de belangrijkste ontwikkelingen samengevat. In 4.2.1 zijn enkele beleidsontwikkelingen opgenomen, die zijn opgesteld op globaal, Europees en landelijk niveau. In 4.2.2 volgen de thematische beleidsontwikkelingen die op regionaal en lokaal niveau zijn opgesteld.

Vanuit de Verenigde Naties, de Europese Commissie en het Rijk komen (beleids-) ontwikkelingen die gezien kunnen worden als overkoepelend voor de thematische beleidsontwikkelingen binnen het Nationaal Park Drentsche Aa.

VN Sustainability goals De ‘Sustainability goals’ van de VN kunnen op diverse manieren worden gepresenteerd. Hieronder zijn de doelen weergegeven min of meer volgens de lagenbenadering die we ook voor het BIO-plan hanteren: de basisdoelen/randvoorwaarden van een gebied worden bepaald door de draagkracht en capaciteiten van de ondergrond en het ecosysteem. Figuur 8: UN sustainable development goals

•

De essentie van bovenstaand figuur is: als we de biosfeer niet op orde hebben, is investeren in maatschappij en economie zinloos.

•

•

Green deal EC

•

De Europese Commissie heeft met de Green deal integrale beleidsambities geformuleerd. De volgende ambities zijn relevant voor het Drentsche Aa-gebied en het BIO-plan 2021-2030: •

2

Recent aangescherpt tot 55%.

19

In 2030 zal er een CO2-reductie van 40%2 zijn. Er moet meer biologisch voedsel worden verbouwd. Het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen moet drastisch omlaag. Biodiversiteitsstrategie: beschadigde ecosystemen worden hersteld, de gezondheid van beschermde gebieden wordt verbeterd, vervuiling wordt verminderd en de landbouw wordt biologischer gemaakt. Farm to Fork strategie heeft als doel

om een duurzaam voedselsysteem te verwezenlijken. Dit hervormde systeem moet de Europese klimaatvoetafdruk verkleinen en bovendien de volksgezondheid verbeteren. Hiervoor wil de Commissie dat het gebruik van pesticiden de komende tien jaar met 50% afneemt, dat het gebruik van kunstmest met 20% wordt teruggedrongen en dat het gebruik van antibiotica in de landbouw met 50% afneemt. Ook moet 25% van de landbouwgrond op biologische wijze worden gebruikt. Ook op landelijk niveau zijn er de afgelopen jaren beleidsontwikkelingen, adviezen, programma’s en plannen opgesteld, gebaseerd op de lagenbenadering.

Beleidsontwikkelingen •

•

In de Nationale Omgevingsvisie’: Bij de opgaven voor de komende 30 jaar, denk aan woningbouw, energietransitie, klimaatverandering, omschakeling naar circulaire economie en kringlooplandbouw, wordt altijd rekening gehouden met een gezonde bodem, schoon water, behoud van biodiversiteit en een aantrekkelijke leefomgeving. In het recente Advies van de studiegroep Ruimtelijke inrichting landelijk gebied ‘Kiezen en delen’, zijn inrichtingsprincipes nader uitgewerkt. ‘Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden’: Natuur is van waarde voor ons allemaal en voor de landbouw in het bijzonder. Het mag niet langer zo zijn dat landbouw en natuur tegenover elkaar staan en dat landbouw de biodiversiteit onder druk zet. Landbouw en natuur horen bij elkaar en die relatie moet sterker, meer organisch worden dan zij nu is. De landbouw heeft een belangrijke sleutel in handen voor 20

•

•

verdere verbetering van natuurwaarden in Nederland. Maar dat kan zij alleen waarmaken als het hele systeem en alle deelnemers daarin, van boer tot burger, meewerken. Het moet daarom anders: we moeten van voortdurende verlaging van de kostprijs van producten naar voortdurende verlaging van het verbruik van grondstoffen door een efficiëntere benutting in kringlopen. Die omschakeling is mogelijk. Het vraagt dat wij het huidige systeem veranderen door toe te werken naar kringlooplandbouw als de ecologisch en economisch vitale, gangbare productiewijze. Die productiewijze dient gebaseerd te zijn op de economische kracht van samenwerking tussen partijen in de agrosector en op steun en vertrouwen van maatschappelijke organisaties. Voedselveiligheid blijft natuurlijk voorop staan. Nationaal Park Nieuwe stijl: De nationale parken in Nederland, overheden en partners hebben 12 ambities met elkaar afgesproken in 2018. De nationale parken moeten meer zijn dan de natuurterreinen die nu als nationaal park zijn aangewezen; het zijn grotere samenhangende gebieden waarbinnen natuurkernen liggen en waarmee bewoners, maatschappelijke instellingen en ondernemers zich verbonden voelen. Op 16 maart 2021 werd de Leidraad Nationale Parken Nieuwe Stijl gepubliceerd. Het is een handreiking bij ‘De standaard voor de gebiedsaanduiding nationaal park’.

Het doel van de Leidraad is het bieden van ondersteuning op zowel inhoudelijk als procesmatig vlak aan (aspirant-) nationale parken bij het gebruiken en toepassen van de Standaard in hun gebied. Kaderrichtlijn Water: Het doel van

de KRW (Kaderrichtlijn Water) is dat uiterlijk in 2027 al het water in Europa schoon en gezond is. De richtlijn geldt voor al het (grond-)water, gaat over alle aspecten van waterkwaliteit en vraagt om een aanpak per stroomgebied.

Adviezen •

•

•

‘De Bodem bereikt’: De vitaliteit van de Nederlandse landbouw-, bos- en natuurbodems (rurale bodems) staat onder druk. Ondanks (inter)nationaal beleid en richtlijnen is er sprake van verzuring, vermesting, verdroging, verdichting en verhoogde kwetsbaarheid van de bodems. Het bodemgebruik dient geen afbreuk te doen aan de bodemvitaliteit maar deze te versterken. Het houdt ook in dat bodems niet geschikt moeten worden gemaakt voor alle denkbare activiteiten en functies: functies volgen bodem. Uitwerking van dit principe moet primair plaatsvinden door de provincies, door het maken van ruimtelijke keuzes en met behulp van gebiedsgerichte processen. Het College van Rijksadviseurs pleit voor een nieuwe deal tussen boer en de maatschappij. We moeten toe naar een landschapsinclusieve landbouw, waarin boeren een eerlijk inkomen ontvangen voor het produceren van gezond voedsel en een aantrekkelijk, toegankelijk, biodivers landschap en waarbij het zorgen voor schoon water, schone lucht en een vitale bodem vanzelfsprekend zijn. De bossenstrategie: Om met nieuw bos en meer bomen de kwaliteit van het landschap te versterken, adviseren de Rijksadviseurs om goed aan te sluiten bij de karakteristieken van de verschillende landschapstypen. Het Nederlandse landschap kent een grote diversiteit. Bij elk landschapstype horen

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=a1ea1077-97ab-4c1f-aaf4-e2a81b6df2c1