CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Ruimtelijk-economisch perspectief N366-regio

RAAD: Lijst ingekomen stukken 12 december 2024, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake ruimtelijk-economisch perspectief N366-regio24.348 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Het opleidingsniveau van de N366-regio in vergelijking met het landelijk gemiddelde. Bron: CBS (2021).

Het relatief hoge aandeel middelbaar opgeleide beroepsbevolking valt gedeeltelijk te verklaren door de afwezigheid van instellingen voor hoger onderwijs in de regio. Deze zijn in de N366-regio niet aanwezig, op een onderzoeksdependance van de WUR bij Valthermond na. Hier wordt echter niet op regelmatige basis onderwijs verzorgd. De Rijksuniversiteit Groningen en de Hanzehogeschool Groningen bevinden zich in de relatieve nabijheid, evenals Stenden Hogeschool in Assen en Emmen. Vergelijken we het opleidingsniveau van de bevolking met het gevraagde opleidingsniveau binnen de regio dan wordt een mismatch zichtbaar. Circa 40% van de banen in de regio opereren in de sectoren (groot)handel, industrie, bouwnijverheid en de agrarische sector. Deze sectoren hebben overwegend laag opgeleid personeel nodig (gemiddeld gezien 50 -75% van de banen in deze sectoren is laaggeschoold werk). De mismatch ontstaat voornamelijk in het laag- en middelbaar segment. De bevolking van de regio bestaat voor circa 49% uit middelbaar opgeleiden, terwijl de vraag naar arbeid voor circa 50% uit laagopgeleide banen bestaat. In het hogere segment zijn vraag- en aanbod in meer evenwicht. Met name in de agrarische sector zal de vraag naar (seizoensgebonden) laagopgeleid werk gedeeltelijk worden ingevuld met arbeidsmigranten en dat zien we ook terug in de huisvestingsvraag.

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

49

Verschil tussen beschikbare beroepsbevolking naar opleidingsniveau en gevraagd opleidingsniveau in de N366-regio. Bron: CBS / Stec Groep (2021)

Krimp en vergrijzing In 2020 wonen er circa 94.000 inwoners binnen de N366-regio. Naar verwachting zal dit aantal afnemen tot circa 85.000 in 2050, een afname van circa 10%. Wat verder opvalt is de demografische ontwikkeling van de inwoners van de regio. Het potentieel werkzame deel van de bevolking – uitgaande van de leeftijdsklasse 20 tot 65 op basis van het CBS – krimpt tot en met 2050 naar verwachting met 20%, terwijl het aantal 65-plussers naar verwachting met circa 15% toeneemt. Hiermee neemt de druk op de krappe arbeidsmarkt in de regio verder toe.

Demografische ontwikkeling binnen de N366-regio tussen 2020 en 2050 (geschat). Bron: CBS / Stec Groep (2021)

Als gevolg van de sterk stijgende huizenprijzen en het schaarse woningaanbod in de Randstad en andere stedelijke gebieden wordt het steeds lastiger om daar een woning te kopen. Daarom trekken steeds meer huizenkopers naar de gebieden buiten de (Rand)stad, omdat de huizenprijzen daar vaak lager zijn. Naast dit ‘waterbedeffect’ zorgt ook de coronacrisis voor een toenemende interesse in het landelijk wonen. Thuiswerken is voor veel sectoren normaal geworden en ook wonen in een rustige, groene omgeving wordt meer dan daarvoor gewaardeerd. Dit leidt tot een positief saldo van binnenlandse verhuizingen in de regio: in 2020 kwamen er gemiddeld gezien 4 inkomende verhuizers per 1.000 inwoners van de regio bij. Wel zien we dat voornamelijk ouderen wegtrekken uit de Randstad: circa 20% van deze groep is 60 jaar of ouder. Het aandeel werkenden dat wegtrekt neemt echter ook toe: circa 30% is in de leeftijd tussen 25 en 50. Ter indicatie: in 2015 was dit nog 25%.

Woon-werkverkeer naar, van en binnen de N366-regio In de arbeidspendel zien we eenzelfde relatie met de omliggende buur- en regiogemeenten terug. We zien hier met name een relatie met de buurgemeenten en de grotere steden in de regio (Emmen, Groningen en Assen). In totaal is het dagelijkse pendelsaldo van de N366-gemeenten naar alle andere gemeenten in Nederland circa -/11.200. Er gaan dus dagelijks 11.200 meer personen de gemeenten uit om te werken dan dat er personen van buitenaf naar de N366-gemeenten komen (gegevens van 2019).

50

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

Gemeente naar N366-regio

Inkomende dagelijkse pendel

N366-regio naar gemeente

Uitgaande dagelijkse pendel

Emmen

1800 Emmen

3900

Veendam

1700 Groningen

3000

Oldambt

1400 Oldambt

2600

Aa en Hunze

900 Veendam

2200

Midden-Groningen

800 Assen

1700

Groningen

700 Midden-Groningen

1400

Assen

400 Aa en Hunze

1000

Tynaarlo

300 Zwolle

800

Westerkwartier

300 Hoogeveen

700

Appingedam

200 Coevorden

500

Op de kaart hieronder zijn de meest omvangrijke pendelstromen van- en naar de regio in kaart gebracht. Roodgekleurde gemeenten kennen een negatief pendelsaldo. Er gaan meer werkenden vanuit de N366-regio naar deze gemeenten dan andersom. Vooral Groningen, Emmen en Oldambt hebben een grote aantrekkingskracht voor bewoners vanuit de N366-regio.

Woon-werkverkeer van en naar de N366-regio. Bron: CBS / Stec Groep (2019)

Het grootste deel van de werkgelegenheid binnen de N366-regio wordt echter ingevuld door werknemers die ook binnen de regio (en vaak in de eigen gemeente) wonen. We zien dat (afhankelijk van de gemeente) circa 4.000 tot 8.000 banen binnen een gemeente worden ingevuld door werknemers die ook binnen deze gemeente woonachtig zijn. Verder is er binnen de regio wel een sterke, aanzuigende werking zichtbaar van Stadskanaal: vanuit de gemeenten Borger-Odoorn, Pekela en Westerwolde trekken hier dagelijks 2.500 arbeidspendelaars naar toe.

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

51

Gemiddeld gezien wordt circa 60 tot 70% van de banen in de N366-regio ingevuld door iemand die woonachtig is binnen de regio zelf. Vergelijken we dit met het landelijk gemiddelde (ter indicatie: landelijk gezien ligt dit aandeel op circa 50 tot 60%, sterk afhankelijk van de omvang van de regio), dan valt op dat veel inwoners van de regio sterke lokale wortels hebben en in de eigen regio werken.

Woon-werkverkeer tussen de N366-gemeenten onderling. Bron: CBS / Stec Groep (2019)

De N366-regio heeft een sterke lokale tot bovenlokale aantrekkingskracht. Deze aantrekkingskracht beperkt zich niet alleen tot omliggende gemeenten binnen Nederland, maar strekt zich ook tot over de grens met Duitsland. Op basis van pendelgegevens van het CBS blijkt dat van alle werkenden die woonachting zijn in Duitse gemeenten die aan N366-gemeenten grenzen, circa 3% in Nederland werkt. Deze inkomende pendel uit Duitse aangrenzende gemeenten is gebaseerd op de gegevens voor heel Nederland, maar het is aannemelijk dat de inkomende pendel vanuit de Duitse gemeenten in het grensgebied voor het grootste gedeelte terechtkomt in de aangrenzende gemeenten, en dus voornamelijk in de N366-regio. Voor wat betreft de omgekeerde pendel (dus van Nederland naar Duitsland) ontbreken harde gegevens op gemeentelijk of regionaal niveau. In z'n algemeenheid kan hierover worden gezegd dat volgens het CBS van de totale pendelstromen op nationaal niveau circa 80% van Duitsland naar Nederland loopt en circa 20% van Nederland naar Duitsland. Er zijn dus meer Duitsers die in Nederland werken dan andersom.

Beleidsambities ten aanzien van de arbeidsmarkt Ten aanzien van de arbeidsmarkt zijn de volgende beleidsambities geformuleerd: • De gemeente Stadskanaal wil door de realisatie en verdere uitbouw van Makeport Mercurius op het voormalige Philips-terrein een aantrekkelijke omgeving voor een heropleving van de maakindustrie in combinatie met versterking van de kenniseconomie in de regio ontwikkelen, samen met de Innovatiehub Oost-Groningen. • De gemeenten in de regio willen de bereikbaarheid van opleidingsplaatsen buiten de regio vergroten, onder meer door de aanleg van de Nedersaksenlijn.

52

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

Landbouw Deze paragraaf gaat in op de belangrijkste aspecten in relatie tot landbouw in de N366-regio. Aanvankelijk werd in de regio alleen kleinschalige, extensieve landbouw bedreven door de bewoners van de esdorpen: op de essen naast de dorpen werden gewassen geteeld die werden bemest met heideplaggen. Daaromheen zijn later onregelmatig verkavelde akkers en weilanden ontstaan. Maar sinds de afgravingen van het veen is er een grootschalig, rationeel verkaveld landbouwgebied ontstaan, waarop op grote schaal aan de teelt van aardappelen, uien en graan wordt gedaan. Veehouderij is ook aanwezig in de regio, maar op minder grote schaal.

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

53

Kaartbeeld van de N366-regio met het agrarische grondgebruik en de ligging van natuurgebieden.

54

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

Kaartbeeld van de N366-regio ten opzichte van het omliggende gebied met daarop het agrarische grondgebruik en de ligging van natuurgebieden.

Landbouw als ruimtelijk-economische factor van belang De landbouw is qua oppervlakte veruit de grootste grondgebruiker in de regio. Anders dan op veel andere plekken in Nederland is de landbouw ook qua directe werkgelegenheid (circa 10%) belangrijk. Centraal in het Veenkoloniale deel van de regio is de landbouw (zeer) grootschalig van aard, meer richting de randen (Westerwolde en de Hondsrug) van het gebied is de landbouw juist kleinschalig. In algemene zin is het landelijk gebied een belangrijke drager van de identiteit van onze regio. Het overgrote deel van de landbouwactiviteiten in de N366-regio bestaat uit akkerbouw, vooral van aardappelen. De teelt van granen, fruit en andere gewassen is minder groot in de regio, en ook veeteelt speelt een relatief kleine rol.

Landbouwtransitie en innovatie Er is een trendbreuk gaande in het landbouwbeleid. De komende decennia wordt toegewerkt naar een meer circulaire vorm van landbouw. Daarnaast speelt uiteraard de stikstofdiscussie een rol. De transitie naar meer circulaire kringlooplandbouw zal effect hebben op de beleving van het landschap. Hoe die er precies uit zal zien is nog onbekend, maar duidelijk is wel dat water en bodem meer sturend zullen zijn en dat er naar verwachting een grotere focus zal liggen op plantaardige producten dan nu het geval is. In het programma Fascinating[1] wordt binnen Groningen en Drenthe nagedacht over de transitie naar kringlooplandbouw.

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

55

Ook innovatie, bijvoorbeeld in de eiwittransitie, is een uitgesproken kans. Op twee pijlers wordt al gewerkt aan het verzilveren van deze kansen: • eiwittransitie: zowel Groningen als Drenthe zijn partner in de Bean Deal[2], gericht op de teelt van eiwitrijke gewassen als soja en lupine. Deze gewassen kunnen bijdragen aan de verschuiving naar een meer plantaardig dieet voor mens en dier; • biobased bouwmaterialen: de ontwikkeling van biobased bouwen (bouwmaterialen op basis van natuurlijke producten in plaats van metaal of steen) is een kans voor de regio. In Pekela zijn de bedrijven HempFlax en Dun Agro actief in het (laten) telen van hennep om de vezels te gebruiken voor duurzame, bestendige bouwmaterialen.

Agrarische economie belangrijke pijler onder de regionale economie In de N366-regio zijn circa 2.200 personen actief in de land- en tuinbouw. Hiermee is het aandeel van de agrarische economie relatief groot: circa 7% van de totale werkgelegenheid binnen de regio. In vergelijking met de rest van Nederland is dat erg veel; landelijk valt circa 2,5% van de werkgelegenheid binnen de agrarische sector. Trekken we de agrarische economie breder – denk bijvoorbeeld aan de vervaardiging- en onderhoud van landbouwvoertuigen, veterinaire dienstverlening en dienstverlenende sectoren voor de akker- en tuinbouw (uitzendbureaus voor arbeidsmigranten e.d.) – dan omvat de agrarische economie zelfs circa 3.100 banen (bijna 10% van de totale werkgelegenheid). Niet alleen qua banen in bedrijven in de agrarische sector is de landbouw een belangrijke werkgever, maar ook in de breedte is de agrarische sector een belangrijk vliegwiel voor de regionale economie. Denk bijvoorbeeld aan de bedrijfsactiviteiten bij Avebe en hieraan gekoppelde bedrijvigheid op bedrijvenpark Zuid-Groningen die gebruik maken van de eiwitproducten van Avebe. Maar ook de verschillende papier- en kartonproducenten in de regio maken gebruik van grondstoffen afkomstig vanuit Avebe – en zijn dus indirect afhankelijk van de agrarische sector in de regio. Zeer opvallend is de innovativiteit van de landbouwsector in de N366-regio.

Circa 35% van alle innovatieve banen in de regio is gekoppeld aan de agrarische sector. Uiteraard neemt Avebe hierbinnen een centrale rol. Maar ook veel bedrijven in de regio gekoppeld aan de bedrijfsactiviteiten bij Avebe kennen een hoge innovatieve footprint. Het programma Agenda voor de Veenkoloniën[3] is voor het landbouwhoofdstuk van dit ruimtelijk-economisch perspectief een belangrijke bron.

Stikstofopgave In de N366 regio bestaat een reductieopgave wat betreft stikstof. Onder stikstof wordt in deze context verstaan de uitstoot van NOx (stikstofoxiden) en NH3 (ammoniak). Natura 2000-gebied Liefstinghsbroek is te zwaar belast[4] en ook gebieden net buiten de regio (zoals Drouwenerzand en Bargerveen) zijn kwetsbaar voor te grote stikstofuitstoot. Om te grote uitstoot op deze gebieden te voorkomen, moeten veel bedrijven een vergunning op grond van de Beleidsregel stikstof (Groningen)[5] of de Beleidsregel natuurbescherming Drenthe (Drenthe)[6] aanvragen. De Rijksoverheid heeft bepaald dat in het jaar 2030 de helft minder stikstof moet zijn uitgestoten op nationaal schaalniveau. Hoe dit op provinciaal en regionaal niveau wordt uitgewerkt, is nog niet vastgesteld.

Toekomst Landelijk Gebied Het landelijk gebied van Groningen en Drenthe staat voor een verregaande verandering, gericht op natuurherstel, een robuuster water- en bodemsysteem en toekomstgerichte landbouw. Het zal gaan toegroeien naar een toekomst- en klimaatbestendig, gezond en duurzaam ingericht landelijk gebied met een langjarig perspectief voor de landbouw. Een landelijk gebied waar het goed wonen, verblijven, werken en recreëren is voor de inwoners en bezoekers van de provincies. Ook zal het een landelijk gebied betreffen dat een belangrijke bijdrage levert aan de ruimtelijke kwaliteit. Een eerste analyse en aanpak is vastgelegd in de Startnotitie Gebiedsplan Groningen ( januari 2023). In ieder geval geldt dat Groningen een landbouwprovincie is en dat de provincie ook wil dat dit zo blijft. De provincie geeft wel aan dat er veranderingen moeten plaatsvinden om de gestelde doelen te bereiken. Op 5 juli 2023 is een aanvullend stand van zaken document naar het Rijk gestuurd. De startnotitie geeft enkele specifieke gebiedskansen aan voor het landschap van de Veenkoloniën en Westerwolde:

56

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

• voortbouwen op proces van de Regiodeal Natuurinclusieve Landbouw; • vernieuwing van de van oudsher sterke keten (productie en verwerking) om verdienvermogen landbouw op peil te houden en verschuiving bouwplan op te vangen; • Veenkoloniën als koploper en sterke speler in de transitie naar plantaardig eiwit voor menselijke consumptie; • groenblauwe dooradering op verschillende schaalniveaus (doelen waterkwaliteit, biodiversiteit, klimaat, aantrekkelijk landschap): op de hoogste schaal realisatie van een robuuste groenblauwe verbinding tussen Ruiten Aa, Pagediep en Mussel Aa; stelsel van kanalen en wijken met natuurlijke oevers en bos- en laanbeplantingen (vraagt om keuze voor enige verdichting van het landschap); fijnmazig netwerk van bufferstroken langs kavelgrenzen en slootkanten. • circulaire landbouw: nieuwe regionale kringlopen tussen bedrijven organiseren (mest, energie, reststromen gewassen, maaisel enz).

Volgens het concept van een (groot) lokaal gemengd bedrijf; • het advies is om kleinere eenheden te definiëren waarbinnen (met gebruik van stuwen) water wordt vastgehouden, groen-blauwe dooradering op het laagste schaalniveau wordt georganiseerd en door middel van maatregelen op de kavels (vanggewassen, bufferstroken e.d.) de waterkwaliteit verbeterd en gemonitord wordt; • grote kans op ontwikkeling van een sterk profiel voor de toekomst op de (middel)lange termijn (10-20 jaar), maar het is een uitdaging om deze periode economisch te overbruggen. In dit perspectief worden diverse uitgangspunten gehanteerd die van nut kunnen zijn bij de verdere uitwerking van het gebiedsplan voor de toekomst van het landelijk gebied.

Beleidsambities ten aanzien van de landbouw Ten aanzien van landbouw zijn de volgende beleidsambities geformuleerd: • In het Koersdocument Omgevingsvisie van de provincie Groningen wordt gesteld dat het landelijk gebied een belangrijke drager van de regionale identiteit is. Het landelijk gebied herbergt een grote rijkdom aan erfgoed. De provincie streeft naar een landelijk gebied: waar de diversiteit in landschapppen herkenbaar is; met een stevig netwerk van verbonden natuurgebieden; dat veerkrachtig is en ingericht op het klimaat van de toekomst, met in ieder geval een robuust watersysteem dat zowel droogte als wateroverlast kan opvangen; waar de landbouw in de best passende vorm lang en duurzaam vooruit kan. • In de Omgevingsvisie Drenthe is ten aanzien van de landbouw en het landelijk gebied een aantal ambities opgenomen. De hoofdambitie is het borgen en waar mogelijk ontwikkelen van de Drentse kernkwaliteiten. Dat zijn de kwaliteiten die bijdragen aan de identiteit en aantrekkelijkheid van Drenthe. De kernkwaliteiten zijn landschap, natuur, cultuurhistorie, archeologie, aardkundig erfgoed en rust (stilte en duisternis). Voor het landelijk gebied zijn landbouw, recreatie en toerisme daarbij van groot belang: Vanuit het natuurbeleid stimuleren wij een natuurinclusieve bedrijfsvoering waarbij landbouw en natuur met respect voor elkaar functioneren.

Natuur levert als ecosysteem een belangrijke bijdrage aan de productiviteit van de landbouw terwijl omgekeerd een meer natuurinclusieve landbouw onmisbaar is voor het behoud van de soortenrijkdom in het landelijk gebied. Het landelijk gebied is in beeld voor economische ontwikkelingen en bijzondere woonmilieus, maar wel op een schaal die de identiteit van het landelijk gebied niet in het geding brengt. De landbouw neemt een bijzondere positie in binnen de economie én het landschap van de N366-regio. De provincies en gemeenten in de regio willen dat de landbouw ontwikkelperspectief heeft én houdt, passend bij de natuur-, water- en klimaatopgaven en de transitie naar kringlooplandbouw.

1

Innovatieprogramma Fascinating

2

Bean Deal

3

Website van de Agenda voor de Veenkoloniën

4

Gebiedsgerichte Aanpak Liefstinghsbroek - Adviescommissie Liefstinghsbroek (2022)

5

Beleidsregel stikstof (provincie Groningen)

6

Beleidsregel natuurbescherming Drenthe (provincie Drenthe)

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

57

Infrastructuur en mobiliteit Infrastructuur is een randvoorwaarde en van groot belang voor het borgen van een goed mobiliteitssysteem voor zowel inwoners als bedrijven in de N366-regio. Een goed mobiliteitssysteem is op zijn beurt weer een randvoorwaarde voor economische ontwikkeling in alle sectoren, voor zowel goederen als werknemers. Deze paragraaf gaat in op de meest relevante infrastructurele verbindingen binnen de regio.

Kaartbeeld van de N366-regio in relatie tot de omliggende regio's en de belangrijkste weg-, spoor- en vaarverbindingen.

58

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

Kaartbeeld van de N366-regio met de belangrijkste weg-, spoor- en vaarverbindingen.

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

59

Wegen Op dit moment is de N366-regio voornamelijk ontsloten door provinciale wegen. De N366 is daarbij met recht de levensader van de regio als autoweg met een maximumsnelheid van 100 kilometer per uur die tussen Veendam en Nieuwe Pekela vierbaans is. De weg verbindt alle kernen met een centrumfunctie (Veendam, Pekela, Stadskanaal, Musselkanaal en Ter Apel) in de regio met elkaar en via Veendam (N33 en A7) met Assen en Groningen in het noorden en Winschoten, Leer en Bremen (Duitsland, via de A7) in het oosten. Dwars op de N366 ligt een aantal provinciale wegen met een maximumsnelheid van 80 kilometer per uur. Dit zijn: • • • • • • •

N367, van Nieuwe Pekela via Oude Pekela en Blijham naar Winschoten, aansluitend op de A7; N365, van Alteveer via Onstwedde, Vlagtwedde naar Bourtange en verder naar Duitsland; N378, van Stadskanaal via Gasselternijveen naar Gasselte, aansluitend op de N34; N374, van Stadskanaal/Vleddermond via Buinen naar Borger, aansluitend op de N34; N975, van Musselkanaal via Mussel naar Onstwedde, aansluitend op de N365; N976, van Ter Apel via Ter Haar en Sellingen naar Vlagtwedde, aansluitend op de N365; N391, van Ter Apel via Roswinkel naar Emmen, aansluitend op de N34 (parallel aan de N364)

De N366 sluit de regio aan op het hoofdwegennet van Nederland en, breder, Noordwest-Europa. Via N33 en A7 zijn Groningen, de Randstad, Bremen en Hamburg in 2 tot 4 uur bereikbaar. Via dit wegennet is de N366-regio ook aangesloten op onder meer de zeehavens van Delfzijl, de Eemshaven en Emden.

Spoorwegen Voorlopig rijdt er nog geen treinverkeer voor regulier personenvervoer en/of goederentransport van, naar of door de N366-regio. Er ligt wel een spoorlijn tussen Veendam en Mussselkanaal. Deze is op dit moment tussen Veendam en Stadskanaal als museumspoorlijn in gebruik door STAR. De vier betrokken gemeenten, de twee betrokken provincies en de betrokken stakeholders onderschrijven de ambities voor de aanleg van de Nedersaksenlijn zoals neergelegd in het bidbook en hebben daarom de Nedersaksenlijn en de beoogde stations opgenomen in dit ruimtelijk-economisch perspectief. De initiatiefnemers ondernemen actie om deze spoorlijn weer volledig operationeel te maken voor volwaardig personenvervoer. De Nedersaksenlijn zal een volwaardige spoorverbinding mogelijk maken in de richting van Zwolle, Twente, het Ruhrgebied in Duitsland en de Randstad enerzijds en Groningen, Leeuwarden en Bremen in Duitsland (via de in ontwikkeling zijnde Wunderline) anderzijds.

Busnetwerk Op dit moment is de N366-regio voor het openbaar vervoer volledig aangewezen op het busnetwerk dat Qbuzz exploiteert in de regio Groningen-Drenthe. Er zijn hubs voor busvervoer in Borger, Oude Pekela, Ter Apel, Vlagtwedde en Stadskanaal. De Provinciale Staten van Groningen hebben het busnetwerk voor de komende tien jaar vastgesteld in het Programma Mobiliteit van de provincie Groningen [1].

Vaarwegen Op het gebied van waterwegen is de N366-regio voor de pleziervaart goed ontsloten. Via het Stadskanaal, het Kanaal Veendam-Musselkanaal en het Pekelder Hoofddiep kunnen kleine pleziervaartuigen de regio aandoen. Beroepsvaart is er in de regio niet langer. De dichtstbijzijnde voor beroepsvaart in gebruik zijnde vaarweg is het A.G. WIldervanckkanaal bij Veendam, waar zich de trimodale containerterminal van HUSA Logistics bevindt.

Hoofdfietspaden Alle belangrijke kernen in de regio zijn via een hoofdfietsroutenetwerk met elkaar verbonden. Fietsmobiliteit wordt door de provinciale en gemeentelijke overheden gestimuleerd omdat dit bijdraagt aan gezondheid en ook toeristisch potentie biedt aan de regio.

60

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

Beleidsambities ten aanzien van infrastructuur en mobiliteit Ten aanzien van infrastructuur en mobiliteit zijn de volgende beleidsambities geformuleerd: • De ambities uit het Bidbook Nedersaksenlijn worden onderschreven en actief nagestreefd om de Nedersaksenlijn tussen Veendam en Emmen te realiseren, met stations in Stadskanaal en Ter Apel. • In de Omgevingsvisie Provincie Groningen wordt ingezet op het robuuster maken van het ov-netwerk, met ov-hubs in de grotere kernen en een busnetwerk dat aansluit op de aan te leggen Nedersaksenlijn. • Met name de gemeente Stadskanaal wil inzetten op de verbetering van de kanaalzone ten behoeve van de (plezier)scheepvaart. • De provincies Drenthe en Groningen zien veel toekomst voor fietsmobiliteit over lange(re) afstanden en willen inzetten op de verkeersveiligheid, zo wordt gesteld in de Mobiliteitsprogramma's van beide provincies.

1

'Wat Groningers Beweegt' - Programma Mobiliteit Provincie Groningen

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

61

Duurzame ontwikkeling Duurzaamheid is – net als mobiliteit – een randvoorwaarde voor een goede ruimtelijk-economische ontwikkeling van de regio. De transitie naar een duurzame samenleving zal van alle facetten van de toekomstige ontwikkeling deel uitmaken. Bodem, water, energie en biodiversiteit zijn kostbare assets die sturing geven aan de ontwikkelingen die mogelijk zijn binnen de regio.

Het bodem- en watersysteem in de N366-regio Water is – net als waar ook ter wereld – van essentieel belang voor mens, milieu en ook de economie. Een goed functionerend watersysteem dat ook flexibel en veerkrachtig is, is daarom belangrijk. Het watersysteem hangt zeer nauw samen met het bodemsysteem en daarom behandelen we deze thema's in deze paragraaf onder één noemer. Hieronder schetsen we per landschapstype kort hoe het bodem- en watersysteem eruit zien. Op de kaart hieronder is het watersysteem ten opzichte van de hoogteligging weergegeven.

62

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

Hoogteligging van de N366-regio. Bron: AHN.

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

63

Klimaatverandering zal richting de toekomst zorgen voor meer periodes van droogte met watertekorten tot gevolg. Tegelijkertijd bestaat er ook een risico op overaanbod van water. Klimaatadaptatie is daarom zeer relevant; er moet ruimte zijn voor opslag en berging van zowel grondwater als hemelwater. De impact op het landschap hiervan is zeer relevant omdat deze ruimte moet worden gevonden op gronden die al in gebruik zijn voor andere doeleinden. Er zal bijvoorbeeld gekeken moeten worden naar extensivering van de landbouw of het aanleggen van nieuwe natte natuurgebieden. De regio biedt kansen voor groenblauwe corridors wat helpt om de negatieve gevolgen van klimaatverandering mede op te vangen.

Veenkoloniën Het watersysteem is relatief jong en bestaat uit een rechtlijnig netwerk van kanalen en wijken die grotendeels onder vrij verval lozen op de boezem in het noorden van het gebied. De bodem bestaat door de afgraving van het veen vooral uit (moerige) zandgronden. Het huidige watersysteem is volledig ingericht ten dienste van de functionaliteit die de landbouw vraagt.

Hunzedal Van oorsprong kent dit gebied een vertakt en uitgebreid bekensysteem dat vanaf de Hondsrug stroomafwaarts naar het noorden liep. Door de hoogteligging stroomt het water noord- en oostwaarts. De Hunze en Mussel Aa zijn grotendeels rechtgetrokken en deels is het watersysteem geïntegreerd met dat van de Veenkoloniën ten dienste van de landbouw. Men is echter bezig het Hunzedal te revitaliseren tot aan het Zuidlaardermeer, waarna de Hunze via de stad Groningen verder liep richting de Waddenzee. De bodem in het Hunzedal heeft een variabele samenstelling met zowel zandgronden als veengronden.

Westerwolde Van oorsprong kende het gebied een bekenstelsel dat uitmondt in de Dollard. Het hoogteverschil is groot, met hoogteverschillen tussen meer dan 10m boven NAP tot -0,3m NAP. Ook het bodemsysteem is er erg divers, met zand-, veen- en in het uiterste noorden kleigronden. Er wordt oppervlaktewater aangevoerd vanuit Drenthe. Het watersysteem bestaat uit het beekdal van de Ruiten Aa en de kanalen van Westerwolde. Bovenstrooms vindt de afwatering onder vrij verval plaats. Verder benedenstrooms wordt het gebied bemalen.

64

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

Kaartbeeld van de N366-regio met daarop het watersysteem.

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

65

Kaartbeeld van het watersysteem in de N366-regio ten opzichte van het omliggende gebied.

Energie en energie-infrastructuur in de N366-regio Energie is van niet te onderschatten invloed geweest op het landschap van onze regio. Het veenkoloniale landschap is zelfs ontstaan door de behoefte aan energie: het ontginnen van het veen gebeurde om woningen te verwarmen en productieprocessen te kunnen uitvoeren. Nu heeft de realisatie van windparken en zonneparken impact op het landschap. Tegelijkertijd biedt deze ontwikkeling ook kansen voor het vestigingsklimaat in de regio. De havengebieden van Eemshaven en Delfzijl ten noorden van de regio worden verbonden met een waterstofnetwerk met Emmen en andere industrieclusters in Nederland. Dit netwerk doorkruist dan de N366regio en dat biedt in de toekomst mogelijk kansen voor innovatieve, energie-intensieve bedrijvigheid die tegelijkertijd duurzaam is. Vooralsnog zijn er echter geen plannen voor lokale aftakkingen van dit netwerk. Waar de regio als een van de eerste gebieden in Nederland te maken kreeg met de gevolgen van netcongestie, is de N366-regio ook een van de eerste regio's waar momenteel hard gewerkt wordt aan additionele capaciteit. Nieuwe middenspanningsstations in combinatie met een grote capaciteit aan duurzame opwek in de buurt creëren mogelijkheden voor energie-intensieve bedrijvigheid. De landelijke en regionale netbeheerders zijn momenteel bezig met het bijbouwen en aanpassen van de energieinfrastructuur.

De energie-infrastructuur zal in 2030 ruimte moeten bieden aan het opwekken van duurzame elektriciteit.

66

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

Kaartbeeld van de N366-regio met daarop het energienetwerk en de opwek van duurzame energie.

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

67

Biodiversiteit en natuurontwikkeling in de N366-regio Als gevolg van de stikstofcrisis in de landbouw, klimaatadaptatiebeleid en ook een brede wens om meer groenvoorziening te creëren is er een beleidsopgave ten aanzien van het vergroten van het bosareaal in de regio. Er wordt verschillend gedacht over hoe er vorm moet worden gegeven aan deze opgave. In provinciaal beleid van de provincie Groningen is afgesproken het bosareaal met 750 ha te vergroten tussen 2020 en 2030. Deze ambitie sluit aan bij de ambitie van Stadskanaal, Westerwolde en Borger-Odoorn om de natuurgebieden te verbinden. De Veenkoloniën vormen in deze discussie een ander landschappelijk geheel dan Westerwolde en aangrenzend Drenthe. Vergroting van het aantal bomen kan bijdragen aan het terugdringen van het stikstofprobleem.

68

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

Kaartbeeld van de N366-regio met daarop bestaande natuurgebieden en zoekgebieden voor het programma Bos en Hout.

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

69

Beleidsambities ten aanzien van de randvoorwaarden voor duurzame ontwikkeling Ten aanzien van duurzame ontwikkeling zijn voor de thema's bodem, water/klimaat energie en biodiversiteit de volgende beleidsambities geformuleerd:

Bodem • In de Beleidsbrief Water- en bodemsturend wordt de ambitie uitgesproken om in onze regio (en elders) de economische inrichting van het landschap veel meer aan te sluiten op de kenmerken en kwaliteiten die het bodem- en watersysteem daarvoor bieden.

Water en klimaat • In de Beleidsbrief Water- en bodemsturend wordt benoemd dat in onze regio dient te worden gezorgd voor voldoende aanbod aan water, schoon en gezond water en voor het geven van ruimte aan water. • In het Koersdocument Omgevingsvisie van de provincie Groningen en de Omgevingsvisie Drenthe wordt de ambitie gesteld om met het oog op klimaatadaptatie voldoende buffercapaciteit voor water te hebben en hierin koppelkansen te zoeken met natuurontwikkeling en recreatie.

Energie • Waar de regio als een van de eerste gebieden in Nederland te maken kreeg met de gevolgen van netcongestie, is de N366-regio ook een van de eerste regio's waar momenteel hard gewerkt wordt aan additionele capaciteit. Nieuwe middenspanningsstations in combinatie met een grote capaciteit aan duurzame opwek in de buurt creëren mogelijkheden voor energie-intensieve bedrijvigheid. De verdeling hiervan is een belangrijk aandachtspunt voor de betrokken overheden en datzelfde geldt voor hoe de overheden hierover in contact treden met de betrokken netbeheerders.

Biodiversiteit • In het Programma Bos en Hout van de provincie Groningen wordt de ambitie geuit om 750 hectare aan extra opgaand groen te creëren binnen de provincie Groningen voor 2030. Er zijn daarvoor diverse zoekgebieden aangewezen. Opgaand groen draagt bij aan het mitigeren van de gevolgen van klimaatverandering en biedt ook kansen voor biobased bouwmaterialen en recreatie/toerisme.

70

| De N366-regio nu

De N366-regio nu

De N366-regio nu

De N366-regio nu

|

71

Kansen en opgaven voor de N366-regio Kansen en opgaven voor de N366-regio

Kansen en opgaven Economische kansen en opgaven Het hoofddoel van dit perspectief is het geven van richting aan hoe de economische ontwikkeling van de N366regio ruimtelijk zijn weerslag moet gaan vinden op de middellange tot lange termijn. De focus ligt op het ruimte bieden aan en benutten van economische kansen, werkgelegenheid en – meer concreet – bedrijven(terreinen), in harmonie met de identiteit, de ruimtelijke kwaliteit en de ruimteijke kansen van de regio. Want ruimtelijke kansen en opgaven kunnen ook sturing geven aan economische kansen en opgaven. Ontwikkelingen en innovaties volgen elkaar in de markt voor bedrijventerreinen in hoog tempo op. Door technologische vernieuwing, zoals digitalisering, automatisering, robotisering en nieuwe productietechnieken veranderen bedrijven hun (productie)processen. Daarnaast spelen maatschappelijke opgaven (klimaat, energie, circulaire economie) zeker ook op de bedrijventerreinen. We kijken zowel naar kansen vanuit de regionale economie die al aanwezig zijn in het gebied, zoals mkb en grote gevestigde industrieën alsook naar kansen voor nieuwe impulsen van buitenaf, zoals bedrijven vanuit elders in Nederland of internationaal die op zoek zijn naar een nieuwe locatie met ruimte. In deze regio liggen de kansen voor bedrijven met een wat grotere ruimtevraag met name op het bedrijvenpark Zuid-Groningen.

Er zijn diverse regionale, nationale en internationale trends en ontwikkelingen die van invloed zijn op de economische situatie in de N366-regio of waar de regio op aan kan haken. Ook zijn er diverse knelpunten of opgaven. Dit hoofdstuk bespreekt de diverse trends, ontwikkelingen en opgaven en hoe deze van invloed kan zijn op de (toekomstige) economische situatie binnen de N366-regio.

De kansen voor de N366-regio • Ligging aan waterstofnetwerk biedt in de toekomst mogelijk kansen voor duurzame industrie • Versterking hoogspanningsnet zorgt voor ruimte op het regionale stroomnet • Aanwezige bedrijvigheid biedt goede uitgangspositie voor focus op biobased bouwen • Realisatie van de Nedersaksenlijn zorgt voor kwaliteitsimpuls bereikbaarheid regio • Makeport Mercurius als vliegwiel voor regionale innovatie voor maakbedrijven • Landschappelijke kwaliteiten en cultuurhistorie als toeristische trekpleister • Agrarische sector als historische drijfveer en innovatiebron (Avebe als grootste speler), versterkt door aanwezigheid IHOG.

De opgaven voor de N366-regio • Mismatch tussen gevraagd opleidingsniveau en huidig opleidingsniveau beroepsbevolking; vooral te weinig praktisch opgeleiden • Vergrijzing die bovengemiddeld snel toeneemt; 20% kleinere beroepsbevolking in 2050 ten opzichte van de huidige situatie • Gebrek aan kwalitatief hoogwaardige (openbaar) vervoersverbindingen, push-factor voor beroepsbevolking • Ambitie benutten waterstofnetwerk en soortgelijke infra is in deze regio niet uitgesproken, in tegenstelling tot omliggende regio’s (Emmen, Veendam en Hoogeveen) • Gebrek aan HBO/WO-instellingen of vestigingen daarvan • Vasthouden momentum rondom toeristische overnachtingen in de regio na corona

Ligging bij gepland waterstofnetwerk biedt kansen voor duurzame industrie De afgelopen jaren heeft de regio Noord-Nederland de ambities om het toonaangevende Europese ecosysteem voor waterstof te worden in een hogere versnelling gezet. Op dit moment zijn ruim 50 projecten voor het ontwikkelen van een waterstof-ecosysteem aanwezig in de waardeketen, met geplande private en publieke investeringen ter waarde van ruim 9 miljard euro in 2030. Een van de belangrijkste ontwikkelingen in dit kader is de ontwikkeling van een waterstofnetwerk. Via bestaande gasinfrastructuur wordt naar verwachting vanaf 2030 duurzame waterstof opgewekt in Noord-Nederland, die vervolgens wordt ingezet bij de grotere industriële clusters binnen Nederland. De N366-regio heeft op de lange termijn de kans om direct ‘aan te takken’ op dit waterstofnetwerk. Het is wel zaak om dit als regio en bedrijven in de regio kenbaar te (blijven) maken en hierop in te (blijven) zetten. Door de lange termijn kan de neiging bestaan om de focus te leggen op een andere (energie)oplossing op de korte termijn maar verlies daarbij de kansen en mogelijkheden voor waterstof op de lange termijn niet uit het oog.

74

| Kansen en opgaven voor de N366-regio

Kansen en opgaven

Illustratieve weergave van waterstofnetwerk door Noord-Nederland. Bron: Investeringsplan waterstof Noord-Nederland (2020)

Zwaardere industrie binnen het Industriecluster Oost-Groningen in onder andere Veendam (Kisuma, Nedmag) onderzoeken de mogelijkheden waterstofelektrolyse toe te passen. Emmtec (Emmen) wil de mogelijkheden tot de opwek van duurzame waterstof onderzoeken. De gascavernes in Zuidwending (Veendam) zijn in beeld voor de opslag van waterstof. Ook onderzoeken bijvoorbeeld Avebe, Steenindustrie Strating, Solidus Solutions en Smurfit Kappa de mogelijkheid om hun energievraag (gedeeltelijk) op te vangen met waterstof. De unieke uitgangspositie van (Noord-)Nederland als Europees koploper op het gebied van de opwek- en toepassing van waterstof kan een grote impuls geven op het gebied van werkgelegenheid en investering, ook binnen de N366-regio.

De bouw van het 380 kV-station zorgt voor een goede ontsluiting van de regio op het landelijke elektriciteitsnet De problemen rondom netcapaciteit op het stroomnet in Nederland beginnen steeds grotere vormen aan te nemen. Netbeheerder TenneT werkt daarom samen met de regionale netbeheerder Enexis om meer ruimte op het regionale hoogspanningsnet te creëren. Momenteel is er in de gehele N366-regio vrijwel geen mogelijkheid meer om duurzaam opgewekte stroom terug te leveren aan het stroomnet. Stroom afnemen voor bedrijven is sinds 19 oktober 2023 voor bedrijven niet meer vanzelfsprekend in de regio. Op 19 oktober 2023 is de gehele provincie in de eerste fase van congestie terecht gekomen voor afname van elektriciteit. Dit betekent dat op dit moment aanvragen voor het verzwaren van bestaande en/ of nieuwe grootverbruik aansluitingen niet gehonoreerd worden. Voor kleinere stroomvragers (gebruikers met een gevraagde capaciteit van minder dan 3 x 80 Ampère) zijn er voorlopig geen problemen voorspeld. Netbeheerders waarschuwen echter dat in de nabije toekomst ook op het laagspanningsnet congestie kan gaan spelen.

Kansen en opgaven

Kansen en opgaven voor de N366-regio

|

75

Op het bedrijvenpark Zuid-Groningen in Ter Apelkanaal wordt - om nieuwe ruimte op het stroomnet te creëren een nieuw 380 kV-hoogspanningsstation gebouwd. Naar verwachting wordt het station in 2026/27 in gebruik genomen. Vanaf deze locatie legt Enexis kabels aan naar onder andere de gemeenten Westerwolde en Stadskanaal. De ruimte op het stroomnet die vrijkomt door dit station is echter niet oneindig. De regio moet daarom zuinig omgaan met de unieke positie van voldoende netcapaciteit. Er zal slimmer gekeken moeten worden hoe het verbruik en de opwek van energie beter in balans kan worden gebracht. Dit kan ruimte creëren. De vrijkomende ruimte op het stroomnet wordt bij voorkeur ingezet voor bedrijven die passen binnen het gewenste economische profiel en significant bijdragen aan de regio. Dit zijn bedrijven die bijdragen aan het sluiten van ketens (bijvoorbeeld grondstoffen, energie en water), het versterken van de innovatiekracht en werkgelegenheid. De ( juridische) mogelijkheden daarvoor zijn op dit moment nog beperkt. De netbeheerders mogen echter geen keuze maken in de prioritering van aansluiten en of het aanbieden van transportcapaciteit. Naast de technische aspecten zullen ook de juridische randvoorwaarden integraal onderdeel moeten zijn van de oplossingsrichting.

Voor de opwek van zonne-energie op (grotere) bedrijfsdaken biedt de vrijkomende netcapaciteit ook kansen waarbij tot 2030 rekening gehouden moet worden met de uitgangspunten van het bod uit de RES 1.0. Er is geen plek voor energie-intensieve industrie met geen of weinig regionale meerwaarde.

Aanwezige bedrijvigheid biedt goede uitgangspositie voor focus op biobased bouwen Om onze economie toekomstbestendig te houden en te verduurzamen, wordt landelijk ingezet op de transitie naar een circulaire economie. In 2050 moet de Nederlandse economie 100% circulair zijn en in 2030 moet deze ambitie al voor de helft zijn gerealiseerd. Dit betekent dat alle bedrijven met de circulaire economie te maken hebben of krijgen. De transitie naar een duurzame, circulaire economie krijgt landelijk steeds meer urgentie. In de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is het realiseren van een toekomstbestendige, circulaire economie als ‘nationaal belang en opgave’ opgenomen. De transitie wordt bovendien gestimuleerd door de aangekondigde CO2-heffing voor de industrie en steeds vaker voorkomende beprijzing van milieukosten van producten. Zoals bijvoorbeeld door het beleid gericht op een steeds lagere MPG-score (Milieuprestatie voor gebouwen) en het steeds vaker opnemen van MKI-waarden (Milieukostenindicator) als aanbestedingsvoorwaarde in bouwprojecten. Deze transitie gaat dan ook gepaard met de opkomst van nieuwe businessmodellen en technologieën, waarbij bijvoorbeeld hergebruik van grondstoffen en materialen, het duurzaam verwerken van afval- en retourstromen en het overgaan naar een andere, (deels) lokale energievoorziening belangrijke elementen zijn.

Maar de transitie gaat ook over andere spelregels (instituties), ander gedrag, nieuwe producten en diensten en nieuwe kennis. Het biobased bouwen van woningen en utiliteitsgebouwen is een ontwikkeling die de afgelopen jaren sterk in opkomst is. Grote delen van woningen zijn te realiseren met behulp van natuurlijke producten. Denk hierbij bijvoorbeeld aan houtskeletbouw, isolatie of gevelbekleding. De ambitie zoals opgenomen in de NOVI is dan ook om 50% van alle nieuwbouw van woningen in 2040 op basis van biobased bouwmaterialen te realiseren. Zie ook het Programma Ruimte voor Biobased bouwen [2]. De N366-regio en omliggende regio’s, ook gedeeltelijk over de grens in Duitsland huisvesten van oudsher al een breed scala aan bedrijvigheid die actief is binnen de ‘biobased bouwketen’, van productie van grondstoffen tot de daadwerkelijke skeletbouw van woningen. Tegelijkertijd staat deze bouwmethode nog in de kinderschoenen: sinds korte tijd zijn onder meer bouwbedrijven actief bezig de toepassing hiervan te onderzoeken. In onze regio zijn veel bedrijven actief die zich bezighouden met biobased bouwen. Denk bijvoorbeeld aan (prefab)houtbouwers en houtimporteurs. Maar er zijn ook bedrijven die zich bezighouden met innovatie rondom biobased grondstoffen, zoals HempFlax en Dun Agro in Pekela en het Avebe-innovatiecentrum.

Bovendien zijn er mogelijkheden om hout over te slaan in de directe nabijheid (bijvoorbeeld de haven van Papenburg). Vanuit deze positie kan de N366-regio een landelijke koploper worden op het gebied van biobased-bouwen. Het is van belang hierbij niet alleen binnen de regiogrenzen te kijken. Want ook in omliggende regio’s als de Dutch TechZone wordt gewerkt aan het opbouwen van een sterk Biobased-bouwcluster.

Realisatie van de Nedersaksenlijn zorgt voor kwaliteitsimpuls bereikbaarheid regio De ontwikkeling van de Nedersaksenlijn loopt dwars door de N366-regio heen, waarbij Stadskanaal en Ter Apel beide een station op de lijn zullen krijgen. Met deze ontwikkeling wordt de bereikbaarheid van de regio via het openbaar vervoer sterk verbeterd. Ter indicatie: momenteel is de reistijd vanaf Ter Apel naar station Groningen circa 1,5 tot 2 uur.

76

| Kansen en opgaven voor de N366-regio

Kansen en opgaven

Via de Nedersaksenlijn is er voor de gehele regio een tijdswinst te boeken van een half uur, oplopend tot circa een uur blijkt uit de Gezamenlijke analyse Deltaplan voor Noordelijk Nederland. In het Bidbook Nedersaksenlijn is in meer detail de meerwaarde die de Nedersaksenlijn potentieel biedt beschreven. Dit zorgt ervoor – in combinatie met de nieuwbouwplannen uit het Deltaplan voor 220.000 extra woningen in Noord-Nederland in 2040 – dat de regio een aantrekkelijkere regio wordt om te wonen. Hiervoor kan worden gekeken naar de vuistregel ’15 minuten stad’. Dit gaat uit van het principe van een ideale stedelijke situatie waarbinnen de meeste basisbehoeften te bereiken zijn binnen een kwartier reizen. Niet alleen maakt de Nedersaksenlijn de N366-regio een aantrekkelijkere woonregio, ook voor het bedrijfsleven en studenten wordt de regio aantrekkelijker. Bedrijven in de regio kunnen door de verbeterde bereikbaarheid bijvoorbeeld makkelijker ‘vissen’ uit de arbeidsmarktvijver van onder andere Groningen of Emmen. Momenteel is dit door de langere reistijd heel lastig. In een steeds krapper wordende arbeidsmarkt – zeker in technische beroepen – is dit voor het regionale bedrijfsleven van absolute meerwaarde. Vanuit het regionale bedrijfsleven is er dan ook grote steun voor het initiatief.

Niet alleen wordt de verbinding en bereikbaarheid van de regio per trein verbeterd door de realisatie van de Nedersaksenlijn. Toekomstige verbeteringen van diverse treinverbinding zorgen ervoor dat de regio beter bereikbaar is via het openbaar vervoer voor mensen woonachtig in Duitsland of bijvoorbeeld Flevoland. Het betreft de verbinding tussen Groningen en Bremen (de Wunderline) en verkorten van de reistijd op dit traject tot 2 uur en de HSL-verbinding tussen de Randstad en Groningen, de Lelylijn. De combinatie van bijvoorbeeld de Lelylijn en de Nedersaksenlijn zorgt ervoor dat een inwoner van Heerenveen met slechts één keer overstappen in Stadskanaal kan werken. Niet alleen wordt de regio hierdoor een aantrekkelijkere werkomgeving, ook zorgt de betere (en snellere) OV-bereikbaarheid ervoor dat de regio een interessante woonregio kan worden voor mensen werkzaam in bijvoorbeeld de Randstad. De ‘trek’ vanuit de Randstad om te wonen in Groningen is momenteel al begonnen als gevolg van de oververhitte huizenmarkt. De Lelylijn kan aan deze trek een extra positieve impuls toevoegen. Ter indicatie: momenteel is de reistijd tussen Stadskanaal en Amsterdam circa 2,5 tot 3 uur (met 2x overstappen en een bus).

Door de aanleg van de Lelylijn en de Nedersaksenlijn wordt dit teruggebracht tot circa 1,5 uur (met maar 1x overstappen en alleen een treinverbinding) waardoor de verbinding sneller én comfortabeler wordt. Ook voor studenten en onderwijsinstellingen zal de regio aantrekkelijker worden. Denk bijvoorbeeld aan studenten die niet per se meer op kamers hoeven in Groningen, of de mogelijkheden voor de vestiging van een thematische dependance van de Hanzehogeschool Groningen of RUG in de regio. De ambitie om de bereikbaarheid van de N366-regio via de Nedersaksenlijn te verbeteren en het realiseren van 220.000 woningen (in heel Noord-Nederland) zorgt ervoor dat de regio een aantrekkelijkere plek wordt om te wonen. Een snellere en kwalitatief hoogwaardige verbinding met onder andere Groningen, Emmen of Zwolle (en via deze plaatsen overig Nederland) maakt de regio een aantrekkelijkere plek om te werken voor werknemers van buiten de regio en biedt mogelijkheden om studenten en onderwijsinstellingen (langer) te binden aan de regio. De Nedersaksenlijn in combinatie met de Lelylijn en de Wunderline zorgt ervoor dat de regio een kwalitatief hoogwaardige en snelle verbinding krijgt met het Duitse achterland en de Randstad, maar bijvoorbeeld ook Heerenveen of Lelystad.

Makeport Mercurius en Innovatiehub Oost-Groningen als vliegwiel voor regionale innovatie voor maakbedrijven Met de herontwikkeling van het voormalige Philipsterrein tot Makeport Mercurius in Stadskanaal heeft de N366regio een potentiële broedplaats voor regionale innovatie in handen. Deze locatie is dé beoogde plek om van de regio Oost-Groningen dé maakregio van Noord-Nederland te maken. Studenten, startups en het reguliere bedrijfsleven komen in Makeport Mercurius samen voor kennisuitwisseling en innovatie. Als dé toekomstige plek voor innovatie op het gebied van maakindustrie draagt innovatie op Makeport Mercurius niet alleen bij aan de economie van Stadskanaal en (omliggend) bedrijfsleven. Ook de verschillende clusters zoals rond agrofood in de rest van de regio kunnen profiteren van de innovatie op Makeport Mercurius. Met de (door)ontwikkeling van Makeport Mercurius op het voormalige Philipsterrein worden er direct en indirect veel banen toegevoegd aan de werkgelegenheid binnen de regio. Niet alleen door bedrijven op Makeport Mercurius, maar juist ook door de doorgroei van bedrijven vanuit de broedplaats die ‘uit hun jasje groeien’ naar kavels elders in de regio. Maar denk bijvoorbeeld ook aan bedrijven die zich vanwege de magneetfunctie in de directe omgeving van Makeport Mercurius willen vestigen. Ook deze zorgen naar verwachting voor meer banen in de regio.

Kansen en opgaven

Kansen en opgaven voor de N366-regio

|

77

Hoewel 'officieel' net buiten de N366-regio is ook de Innovatiehub Oost-Groningen (IHOG) in Veendam een potentieel vliegwiel voor regionale innovatie voor maakbedrijven. In dit samenwerkingsverband werken onder andere Avebe, Nedmag, Hempflax en Zechsal samen met de RUG en Hanzehogeschool. Wij juichen uitwisseling tussen Makeport Mercurius en de IHOG toe.

Koppeling Makeport Mercurius met innovatie in omliggende regio’s Ook kan vanuit Makeport nadrukkelijk de samenwerking worden gezocht met de ‘Campus Emmen’, waarin de Rijksuniversiteit Groningen samen met de Stenden Hogeschool en het Emmens bedrijfsleven werkt aan onderwerpen zoals Smart Industry en energie, waaronder waterstof. Een knelpunt voor het realiseren van deze ambities en kansen is dat er binnen de N366-regio een tekort aan praktisch opgeleid personeel is. De gemeente Pekela onderzoekt momenteel de mogelijkheden en interesse om een ‘ambachtsschool 2.0’ op te zetten. Hierbij krijgen vroegtijdige schoolverlaters de mogelijkheid om in dienst te komen bij bedrijven in de regio, zoals een aannemer- of schildersbedrijf, om op deze manier betaald werk en uitzicht op een diploma te krijgen. Werkorganisatie Afeer en de Ambachtsschool in Winschoten zijn ook mogelijk geschikte partners voor het koppelen van Makeport Mercurius met omliggende regio's.

Landschappelijke kwaliteiten en cultuurhistorie als toeristische trekpleister Toerisme neemt waar het gaat om economische kansen een bijzondere positie in; toerisme zorgt potentieel voor veel werkgelegenheid. De landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten zijn van groot belang voor deze economische sector. De N366-regio biedt een afwisselende omgeving en landschap waarin rust en ruimte een belangrijke rol spelen. Er wordt ook al samengewerkt om de kansen voor toerisme en recreatie binnen Oost-Groningen beter te benutten. Van de veenkoloniën rondom Stadskanaal en Pekela, het vele groen en bosschages in Westerwolde tot de hunebedden in Borger-Odoorn biedt de regio een breed scala aan kwaliteiten. Naast deze landschappelijke kwaliteiten heeft de regio veel cultuurhistorie te bieden. Denk bijvoorbeeld aan de Museumspoorlijn, het UNESCO Geopark De Hondsrug, het museum klooster Ter Apel en de vesting Bourtange. Deze landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten zijn belangrijk voor toerisme en recreatie en zijn ook belangrijk voor het economisch vestigingsklimaat. De diverse landschappelijke kwaliteiten en cultuurhistorische locaties worden uitstekend met elkaar ontsloten via een uitgebreid netwerk van fiets- en wandelpaden. Ook het uitgebreide vaarwegennetwerk maakt de regio een aantrekkelijke vakantiebestemming voor waterrecreanten.

Veel Nederlanders brachten hun zomervakantie gedurende de coronapandemie (2020 – 2021) als gevolg van reisbeperkingen door de coronacrisis door binnen Nederland. Zo gingen 70% minder Nederlanders naar het buitenland op vakantie in de zomer van 2020 ten opzichte van 2019. Hierbij was voornamelijk Noord-Nederland in trek: Groningen, Drenthe en Overijssel zagen in de zomer van 2020 het aantal Nederlandse vakantiegangers elk met ruim 100.000 toenemen ten opzichte van 2019. Het kunnen vasthouden van dit toeristische ‘momentum’ en het versterken van de regionale toeristische structuur zoals opgenomen in de ‘Visie op de vrijetijdseconomie Oost-Groningen’ zorgt ervoor dat de sector sterker verankerd wordt in de economie. Circa 5 tot 10% van de regionale werkgelegenheid is direct te herleiden naar de toeristische sector. Denk hierbij aan toeristische overnachtingsplekken zoals hotels, vakantieparken of B&B’s. Maar ook toeristische trekpleisters zoals het landgoed Hunzebergen, het attractiepark Drouwenerzand of het recreatiecentrum Hunzedal zijn grote werkgevers in de regio. Uiteraard horen binnen de toeristische sector ook horecagelegenheden. De ambitie is uitgesproken om in 2030 het aantal toeristische banen met 50% te laten toenemen ten opzichte van de periode 2015-2019.

Agrarische sector als historische drijfveer en innovatiebron De agrarische sector is een belangrijke pijler onder de regionale economie. De aardappelteelt voor zetmeel is de belangrijkste en bekendste agrarische activiteit, maar er wordt ook hennep geteeld en verwerkt als grondstof voor biobased bouwen.

78

| Kansen en opgaven voor de N366-regio

Kansen en opgaven

Uiteraard speelt Avebe een centrale rol in de agrarische economie van de N366-regio. Verspreid in en rondom de regiogrenzen heeft het bedrijf diverse productie- en verwerkingslocaties, met de productielocatie in Ter Apelkanaal en omliggende gebruikers van de eindproducten als economisch ‘hart’ van de regionale agrarische economie. Niet alleen de direct naast Avebe gelegen bedrijven maken gebruik van de diverse eiwit- en zetmeelproducten. Denk bijvoorbeeld ook aan de papier- en kartonindustrie die in hun productieprocessen afhankelijk zijn van Avebe – en dus direct afhankelijk van de agrarische sector in de regio. Niet alleen dient ‘de aardappel’ (en hieraan gekoppeld Avebe) als belangrijke pijler in de regionale (agrarische) economie, de agrarische sector kent ook sterke raakvlakken met de kansen voor biobased bouwen (punt 3 in deze paragraaf). De hennepteelt die gebruikt wordt als biobased isolatiemateriaal in onder andere huizenbouw, is zeer kansrijk en wenselijk voor deze regio. Diverse agrariërs verbouwen momenteel al het gewas (onder andere ook vanwege de uitstekende kwaliteiten als wisselgewas). Indien de vraag naar hennepvezel voor de isolatie de komende jaren zal toenemen, heeft dit automatisch ook effect op de ruimtevraag in de regio voor de teelt van deze gewassen.

Niet alleen is de agrarische sector van groot economisch belang voor de regio: ook op het gebied van agrarische innovatie is de regio één van de koplopers ter wereld. Avebe investeert jaarlijks aanzienlijke bedragen in steeds innovatievere oplossingen en productieprocessen om ‘alles uit de aardappel’ te halen. Denk bijvoorbeeld aan het Avebe Innovation center in de stad Groningen, waar met de RUG en Hanzehogeschool wordt samengewerkt op het gebied van agrarische innovatie en toepassingen. Hoewel de laboratoria in Groningen zijn gevestigd, wordt de uiteindelijke toepassing van de techniek onder andere in Ter Apelkanaal uitgevoerd. Een mooi voorbeeld - waarbij ook de IHOG betrokken is - is het maken van lampenkappen van aardappelmeel en zout door academie Minerva. Met circa 10% van totale werkgelegenheid vertegenwoordigt de agrarische sector een belangrijke sociaaleconomische waarde voor de regio. Trekken we de sector breder – met inbegrip van onder andere Avebe en andere voedingsverwerkende bedrijven – dan is circa 15 tot 20% van de regionale werkgelegenheid direct en indirect verbonden met de agrarische sector. Met Avebe heeft de regio een wereldwijde marktleider op het gebied van innovatie en verwerking van aardappelen tot grondstoffen voor een breed scala aan industrieën.

Maar ook het belang van (en de verwevenheid met) de agrarische economie en het biobased bouwcluster is onmiskenbaar: denk bijvoorbeeld aan de hennepvezel voor isolatie die geteeld moet worden op agrarische gronden in de regio.

Kansen en opgaven

Kansen en opgaven voor de N366-regio

|

79

Ruimtelijke kansen en opgaven Ruimtelijke kansen en opgaven geven sturing aan economische ontwikkelingen, net zoals dat andersom het geval is. Door in te spelen op deze kansen kunnen andere ruimtelijke opgaven meer geïntegreerd worden vormgegeven. Zo creëren we een ruimtelijke én een economische plus. Ook hiervoor geldt: dit gebeurt in harmonie met de bestaande economische activiteiten die wij willen koesteren en stimuleren en met oog voor de ruimtelijke kwaliteiten en karakteristieken.

Verwevenheid tussen landschap en vestigingsklimaat Drie grote landschappelijke eenheden Westerwolde, Veenkoloniën en Hondsrug kenmerken onze regio. De verschillen in eigenschappen en karakteristieken tussen deze landschappen is een kracht van de regio en willen we zo veel mogelijk behouden en koesteren. De relatie tussen de verschillende landschappen en de beleefbaarheid daarvan brengen wel een aantal uitdagingen met zich mee. Voor alle drie geldt dat er specifieke opgaven zijn met het oog op de toekomst. Voor de Veenkoloniën geldt dat de waterhuishouding een aandachtspunt is, net als gewasziekten. Beide bedreigingen maken de toekomstbestendigheid van de open rationele verkaveling als productief landbouwgebied kwetsbaar door perioden met intense buien enerzijds en grote droogte anderzijds als gevolg van klimaatverandering. Voor Westerwolde geldt dat de kleinschalige verkavelingsstructuur onder druk staat door een toenemend aantal zeer grootschalige zonneparken en voor zowel de zandgronden van Westerwolde als de Hondsrug is verdroging een belangrijk risico. Peilverhoging en vergroting van de waterbergingscapaciteit kunnen daarin oplossingen bieden, maar brengen ook weer nieuwe uitdagingen met zich mee voor de toch al onder druk staande landbouw. Dit zal ook in het kader van het Nationaal Programma Landelijk Gebied een opgave zijn.

De N366, die als een slagader door het gebied loopt, doorkruist dwars het Veenkoloniale landschap. De beleefbaarheid van dit landschap is in ruime mate aanwezig, maar staat wel onder druk. De relatie tussen de N366, de kernen die ze verbindt en de landschappelijke karakteristieken (o.a. de open ruimte, verkavelingsstuctuur, kenmerkende linten en watergangen) willen we behouden. Maar ook vanaf andere toegangswegen willen we het landschap graag beleefbaar houden. Daarom hanteren we het handhaven van de landschappelijke karakteristiek (waaronder de openheid) als randvoorwaarde bij het inpassen van nieuwe ontwikkelingen. Om dit te handhaven is het van belang deze landschappelijke structuur als 'onderlegger' te zien bij het ruimtelijk inpassen van ontwikkelingen. We hanteren daarbij de volgende uitgangspunten: • Het is belangrijk om de verschillende landschappen van de Veenkoloniën, De Hondsrug met het Hunzedal en Westerwolde te behouden en hun eigenheden te koesteren. Ze verschillen in alle opzichten: erf- en verkavelingsstructuur, waterhuishoudingssysteem en nederzettingsvormen. Behoud van variatie en het leggen van accenten is ook in het belang van de toeristische en recreatieve sector; • Het watersysteem moet meer als sturend principe worden gehanteerd. Dit is ook een landelijk geldende beleidsambitie (zie ook Beleidsbrief Bodem- en Water Sturend).

Dat betekent dat het landgebruik voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen afgestemd moet worden op de mogelijkheden die het watersysteem biedt. Nieuwe bedrijven moeten verleid worden om klimaatadaptief (toekomstbestendige impact op extreem natte en droge omstandigheden) op zoek te gaan naar locaties en bedrijfsprocessen klimaatadaptief in te richten. Bovendien moet de waterstructuur van de regio zoveel mogelijk als één verbonden systeem worden gezien om zowel de landbouwopbrengsten op peil te houden, de ecologische kwaliteiten te waarborgen en waar mogelijk te versterken en mogelijkheden te scheppen voor recreatie; • Grootschalige gebieden met relatief beperkte biodiversiteit maken de landbouw kwetsbaar voor gewasziekten. Om de biodiversiteit te vergroten, is het uitbreiden van het natuurareaal in de regio door bestaande natuurgebieden aan elkaar te verbinden één van de mogelijkheden. Dat kan door bossen of bosschages aan te planten, maar ook door ecologische verbindingszones op kleinere schaal met natuurvriendelijke oevers van sloten en natuurvriendelijke bermen aan te leggen. Ook dit is een onderdeel van het nader uit te werken Nationaal Programma Landelijk gebied. Het verbinden van natuurgebieden biedt naast biodiversiteitsherstel ook kansen voor een aantrekkelijker recreatief netwerk en stimuleert hiermee de economische kansen voor de regio.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=38368925-58f1-4885-904f-dc5045e9e3bd