Bijlage 1 Ruimtelijk-economisch perspectief N366-regio
Tekst van het document
Ruimtelijk-economisch perspectief N366-regio
Voorwoord EEN RUIMTELIJK-ECONOMISCH PERSPECTIEF OP DE N366-REGIO Voor u ligt het ruimtelijk-economische perspectief voor de N366-regio waarin we gezamenlijk vooruitkijken richting het jaar 2040. De gemeenten Borger-Odoorn, Pekela, Stadskanaal en Westerwolde hebben samen met de provincies Drenthe en Groningen aan dit perspectief gewerkt om de kracht van de regio en de mogelijkheden voor economische ontwikkeling te laten zien. De kansen voor economische ontwikkeling en werkgelegenheid in deze regio willen we benutten, onder andere vanwege de goede verbindingen, de kracht van de aanwezige bedrijvigheid en landschappelijke kwaliteiten. De N366-regio wordt gekenmerkt door de historische verwevenheid tussen de ontginningsgeschiedenis, de landbouw en (maak)industrie. De regio heeft een strategische positie t.o.v. de havens in Nederland en Noord-Duitsland en is via de N366 (aansluitend op de A7 in Nederland en de A31 in Duitsland) goed aangesloten op de belangrijkste infrastructurele assen in NoordwestEuropa. De ambities voor de Nedersaksenlijn en Wunderline versterken de bereikbaarheid in de toekomst. Ook de ligging van de regio aan het hoofdelektriciteitsnet - inclusief een 380 kV-schakelstation - en aan het toekomstige waterstofnetwerk maakt de regio op de langere termijn aantrekkelijk.
Tegelijkertijd heeft de regio een rijke cultuurhistorie, en een uniek landschap met verveningsstructuren en mooie lintdorpen enerzijds en met karakteristieke beekdalen en esdorpen anderzijds. De N366-regio is prachtig en divers. Dit zijn kwaliteiten die wij als dragers van het landschap zien en willen versterken, en waar we zuinig op willen zijn. Daarom bekijken we het gebied in samenhang met opgaven op het terrein van energie, klimaat, leefbaarheid, landbouw, natuur, duurzaamheid, recreatie en toerisme. Het gaat om het vinden van een balans tussen ontwikkeling en behoud. En tussen bestaand en nieuw. Het perspectief beschrijft wat de kracht is van de regio en waar de potentie zit. Want we willen versterken wat we hebben en de bestaande kwaliteiten optimaal benutten. Zo wordt gekeken naar mogelijkheden voor herstructurering, transformatie en verduurzaming van bedrijventerreinen. Daarnaast willen we zorgvuldig kiezen voor ruimte voor nieuwe economische ontwikkelingen. Wij kijken nadrukkelijk naar wat het beste aansluit bij de omgeving en de kracht van de verschillende kernen langs de N366. Wij hebben dankbaar gebruik gemaakt van de inbreng van professionele (ervarings-)deskundigen, betrokken bedrijven, (maatschappelijke) organisaties en inwoners. Hun inbreng heeft ons veel geholpen bij het vinden van de balans tussen ‘behoud en ontwikkelen’ en ‘bestaand en nieuw’.
Het perspectief kan dienen als bouwsteen voor de gemeentelijke en provinciale omgevingsvisies en/of gemeentelijke bedrijventerreinenvisies. Het perspectief fungeert als een soort raamwerk om iedereen ook in de toekomst met veel plezier in onze regio te kunnen laten wonen, werken en recreëren. Een aantal gemeenten heeft al een omgevingsvisie vastgesteld. Er is geprobeerd om het opstellen van het perspectief en de omgevingsvisies op elkaar aan te laten sluiten.
INITIATIEFNEMERS Dit ruimtelijk-economisch perspectief is opgesteld in opdracht van:
2
|
Voorwoord
Bram Schmaal, gedeputeerde provincie Groningen Willemien Meeuwissen, gedeputeerde provincie Drenthe Jeroen Hartsuiker, wethouder gemeente Borger-Odoorn Reiny Kuiper, wethouder gemeente Pekela Klaas Sloots, burgemeester gemeente Stadskanaal Harm-Jan Kuper en Giny Luth, wethouders gemeente Westerwolde
Voorwoord
|
3
Inhoudsopgave
4
|
Voorwoord
2
Samenvatting
6
Inleiding
16
Leeswijzer
22
De N366-regio nu
24
Landschappelijke kenmerken en kwaliteiten Economie Arbeidsmarkt Landbouw Infrastructuur en mobiliteit Duurzame ontwikkeling
27 39 48 53 58 62
Kansen en opgaven voor de N366-regio
72
Economische kansen en opgaven Ruimtelijke kansen en opgaven Kansen en opgaven vertaald naar bouwstenen
74 80 82
De N366-regio in 2040
84
Naar een integraal ruimtelijk-economisch perspectief op de N366-regio Ambitie 1: Goed ontsloten bedrijfslocaties met een divers aanbod Ambitie 2: Een vitaal landelijk gebied met karakteristieke erven, linten en dorpen Ambitie 3: Bewaken, versterken en beleefbaar maken van landschappelijke diversiteit De N366-regio in 2040
86 88 93 97 100
Aanbevelingen
102
Proces
106
Het proces naar het ruimtelijk-economisch perspectief
108
Colofon
114
Voorwoord
Voorwoord
|
5
Samenvatting Samenvatting
Samenvatting De gemeenten Borger-Odoorn, Pekela, Stadskanaal en Westerwolde hebben in 2021 samen met de provincies Drenthe en Groningen besloten gezamenlijk een perspectief op te stellen voor de ruimtelijke en de economische ontwikkelingen in de regio aan weerszijden van de N366. Het hoofddoel is het geven van richting aan hoe economische ontwikkeling van de N366-regio ruimtelijk zijn weerslag moet gaan vinden op de middellange tot lange termijn. De tijdshorizon reikt tot het jaar 2040. Invulling van de opgave moet gebeuren met inachtneming van behoud en/of versterking van de landschappelijke kwaliteiten en identiteit. We kijken enerzijds naar de bestaande lokale en regionale economie en anderzijds naar de ruimte voor de meer grootschalige economie. In deze paragraaf wordt een nadere duiding gegeven van de kansrijke sectoren. Vervolgens wordt in de uitwerking gekeken hoe ruimte voor groei in de toekomst zich verhoudt tot de landschappelijke elementen. De focus ligt op het ruimte bieden aan en benutten van economische kansen, werkgelegenheid en – meer concreet – bedrijven(terreinen), in harmonie met de ruimtelijke en landschappelijke kwaliteiten van de regio. Toerisme neemt waar het gaat om economische kansen een bijzondere positie in; toerisme zorgt potentieel voor veel werkgelegenheid maar vraagt om heel andere landschappelijke en ruimtelijke invalshoeken.
Kansen en opgaven voor de N366-regio Er zijn diverse regionale, nationale en internationale trends en ontwikkelingen die van invloed zijn op de economische situatie in de N366-regio of waar de regio op aan kan haken. Ook zijn er diverse knelpunten en opgaven. Deze kansen en opgaven geven richting aan de (on)mogelijkheden voor ontwikkelingen in onze regio en vormen belangrijke input voor de bouwstenen die aan de basis staan van het ruimtelijk-economisch perspectief.
De kansen voor de N366-regio • Ligging aan waterstofnetwerk biedt in de toekomst mogelijk kansen voor duurzame industrie • Versterking hoogspanningsnet zorgt voor ruimte op het regionale stroomnet • Aanwezige bedrijvigheid biedt goede uitgangspositie voor focus op biobased bouwen • Realisatie van de Nedersaksenlijn zorgt voor kwaliteitsimpuls bereikbaarheid regio • Makeport Mercurius als vliegwiel voor regionale innovatie voor maakbedrijven • Landschappelijke kwaliteiten en cultuurhistorie als toeristische trekpleister • Agrarische sector als historische drijfveer en innovatiebron (Avebe als grootste speler)
De opgaven voor de N366-regio • Mismatch tussen gevraagd opleidingsniveau en huidig opleidingsniveau beroepsbevolking; vooral te weinig praktisch opgeleiden. • Vergrijzing die bovengemiddeld snel toeneemt; 20% kleinere beroepsbevolking in 2050 ten opzichte van de huidige situatie. • Gebrek aan kwalitatief hoogwaardige (openbaar) vervoersverbindingen, push-factor voor beroepsbevolking. • Ambitie voor benutten waterstofnetwerk en soortgelijke infra is in deze regio niet uitgesproken, in tegenstelling tot omliggende regio’s (Emmen, Veendam en Hoogeveen). • Gebrek aan HBO/WO-instellingen of vestigingen daarvan. • Vasthouden momentum rondom toeristische overnachtingen in de regio na corona.
Bouwstenen van het ruimtelijk-economisch perspectief De economische en ruimtelijke kansen en opgaven zijn vertaald naar twintig bouwstenen in vijf categorieën. Deze bouwstenen zijn concrete ruimtelijke economische of ruimtelijke kansen en opgaven die er in onze regio zijn. De bouwstenen zijn tot stand gekomen tijdens een zorgvuldig afwegingsproces met stakeholders en vertellen het verhaal van de N366-regio in 2040. Hierbij wordt de ruimte gezocht én geboden voor nieuwe economische ontwikkelingen, maar wel met oog voor de bijzondere landschappelijke structuur van onze regio.
8
| Samenvatting
Samenvatting
De N366-regio in 2040 Voorop staat dat onze regio in 2040 minstens zo aantrekkelijk is om in te wonen, te werken en te recreëren als in 2023. Met dit ruimtelijk-economisch perspectief beogen wij ervoor te zorgen dat de regio in dat jaar een nog aantrekkelijker plek is dan nu. Dat doen we door de landschappelijke kwaliteiten en verschillen te koesteren en op diverse plekken te versterken. Economische activiteit - essentieel voor het goede woon-, werk- en leefklimaat stimuleren we maar passen we ruimtelijk op zo'n manier in dat er zoveel als mogelijk meerwaarde voor mens, milieu en portemonnee ontstaat. Het integrale ruimtelijk-economisch perspectief is gebaseerd op drie kernambities. Deze kernambities zijn: • Ambitie 1: Goed ontsloten bedrijfslocaties met een divers aanbod • Ambtie 2: Een vitaal landelijk gebied met karakteristieke erven, linten en dorpen • Ambitie 3: Bewaken, versterken en beleefbaar maken van landschappelijke diversiteit Onderstaand schetsbeeld geeft weer hoe wij de N366-regio in 2040 voor ons zien. Dit schetsbeeld is een integrale verbeelding van de drie kernambities.
Samenvatting
Samenvatting
|
9
Schetsbeeld voor de N366-regio in 2040.
10
| Samenvatting
Samenvatting
Hieronder wordt de kern van de drie ambities kort omschreven.
Samenvatting
Samenvatting
|
11
Ambitie 1: Goed ontsloten bedrijfslocaties met een divers aanbod
12
| Samenvatting
Samenvatting
Economische activiteit - essentieel voor het goede woon-, werk- en leefklimaat - stimuleren we maar passen we ruimtelijk op zo'n manier in dat er zoveel als mogelijk meerwaarde voor mens, milieu en portemonnee ontstaat. Wij willen daarvoor onze mogelijkheden (beleid en regelgeving) optimaal en in afstemming met elkaar benutten. Rondom de stations van de Nedersaksenlijn zien wij integrale economische ontwikkelzones. Deze locaties zijn goed bereikbaar. Hier liggen wonen en werken in elkaars nabijheid en zijn er kansen voor herontwikkeling.
Schetsbeeld ambitie 1
In deze zones is ruimte voor bedrijvigheid met een lage milieuimpact, gecombineerd met wonen, groen en recreatieve voorzieningen. Wij voorzien deze zones op de locaties: • campuslocatie Makeport Mercurius (Stadskanaal), westwaarts richting bedrijventerrein Drentse Poort (NieuwBuinen) • bedrijventerrein 't Heem (nabij de te realiseren stationsomgeving in Ter Apel) • tussen de N367 en het Pekelderhoofddiep, in het gebied tussen Oude Pekela en Nieuwe Pekela Uitbreiding van bestaande bedrijventerreinen voorzien we voor regionale bedrijvigheid (kleinschalig en regulier-gemengd) en mogelijk nieuwe grootschalige ontwikkelingen. Uitgangspunt voor (nieuwe) economische activiteiten is dat ze bijdragen aan de regio. Dit kan bijvoorbeeld door het sluiten van ketens (grondstoffen, energie en water), het versterken van de innovatiekracht en werkgelegenheid. Wij hebben gezamenlijk de zoeklocaties bepaald om zo efficient mogelijk om te gaan met de ruimte. Er zijn geen volledig nieuwe zoeklocaties benoemd, het betreft locaties aansluitend op bestaande bedrijventerreinen. • rondom Bedrijvenpark Zuid-Groningen ligt de nadruk op het vestigen van bedrijven die actief zijn in de verwerking van landbouwproducten. Ook de energieintensieve industrie zien we op deze locatie vanwege de nabijheid van het in aanbouw zijnde 380kV-station.
• bij bedrijventerrein 't Heem bij Ter Apel zien wij aan de westzijde een meer parkachtige inpassing voor bedrijven met een hoger landschappelijk kwaliteitsniveau. Daarbij sluiten we aan op de bestaande cultuurhistorische linten en de aanwezige groenstructuren. Wij zien deze ontwikkeling idealiter in samenhang met de ontwikkeling van een stationslocatie nabij Ter Apel. • rondom Bedrijvenpark Stadskanaal zien wij op termijn uitbreidingsmogelijkheden in zuidoostelijke richting, maar alleen in samenhang met herstructurering van het zonnepark waarvoor al een vergunning is verleend. Dit gebied is in beeld voor regulier-gemengde bedrijvigheid, maakindustrie en het mkb. • rondom bedrijventerrein Drentse Poort in Nieuw-Buinen zien wij een uitwerking die meer past bij de ontwikkeling van het station Stadskanaal op het Philipsterrein (bij Makeport Mercurius). De doelstelling is hier een meer gemengd milieu te creëren waar wonen, werken en verblijven samengaan. Daarbij dient de ruimtelijke (verblijfs)kwaliteit hoger te zijn dan op de hiervoor genoemde bedrijventerreinen. Naast de mogelijkheden voor herstructurering zijn er plannen voor de uitbreiding van het bedrijventerrein. We zoeken daarbij naar koppeling met de kwalitatieve verbetering en verduurzaming van het bestaande bedrijventerrein;
Samenvatting
Samenvatting
|
13
Ambitie 2: Een vitaal landelijk gebied met karakteristieke erven, linten en dorpen Economische activiteit vindt niet alleen op bedrijventerreinen plaats. Integendeel: circa driekwart van de banen binnen de N366regio bevindt zich buiten een bedrijventerrein. Op vele erven langs de linten en in de dorpen wordt dus bijgedragen aan de economische vitaliteit van onze regio. Dat willen wij waar mogelijk koesteren. Een van de belangrijkste sectoren in het buitengebied is de landbouw. De landbouw is van oudsher sterk vertegenwoordigd in onze regio, maar staat onder druk. Wij zetten ons ervoor in om de landbouw in onze regio - weliswaar binnen de kaders van stikstofruimte en de draagkracht van bodem- en watersysteem perspectief te bieden op een vruchtbare toekomst. Op deze wijze kunnen we ook het unieke open karakter van met name het Veenkoloniale deel van onze regio zo goed mogelijk borgen. Onze regio bestaat uit drie hoofdlandschappen. Om de overgangen hiertussen te accentueren zetten we in op landschapsversterking aan de randen van Westerwolde en het Hunzedal, om zo het open karakter van de Veenkoloniën te laten contrasteren met de meer besloten landschappen ten oosten en westen ervan.
14
| Samenvatting
Samenvatting
Schetsbeeld ambitie 2
Ambitie 3: Bewaken, versterken en beleefbaar maken van landschappelijke diversiteit Zoals te zien is op de kaart willen we de landschappelijke kenmerken en kwaliteiten koesteren en waar mogelijk versterken. Door het aanbrengen van bijvoorbeeld groenstructuren (bosopstanden en verbindingsassen) benadrukken we de verschillende landschaptypen en versterken we de beleving van het landschap. Dit is ook van belang voor het versterken van de toeristische en recreatieve sector.
Schetsbeeld ambitie 3
Behalve goed voor het landschap is dit ook goed voor het versterken van biodiversiteit en het klimaatadaptiever maken van onze regio. Door de beekdalen van de Mussel Aa en het Pagediep te herstructureren, is er meer ruimte voor waterbuffering en wordt voorzien in groenblauwe dooradering van de regio.
Samenvatting
Samenvatting
|
15
Inleiding Inleiding
Aanleiding en doel De gemeenten Borger-Odoorn, Pekela, Stadskanaal en Westerwolde hebben in 2021 samen met de provincies Drenthe en Groningen besloten gezamenlijk een perspectief op te stellen voor de ruimtelijke en de economische ontwikkelingen in de regio aan weerszijden van de N366. Het hoofddoel is het geven van richting aan hoe economische ontwikkeling van de N366-regio ruimtelijk zijn weerslag moet gaan vinden op de middellange tot lange termijn. Aanleiding Aanleiding daarvoor is de bestuurlijke wil om de economische ontwikkeling van onze regio samen op te pakken en de kansen die er ontstaan door samenwerking daarbij te benutten. Denk daarbij aan behoefte aan extra bedrijfslocaties, de ruimtelijke vraag van de energietransitie en de vraag om het landschap te beschermen tegen verrommeling. Dit perspectief biedt een doorkijk op de gewenste ruimtelijk-economische ontwikkeling van de regio tot circa 2040 en geeft richting aan het inpassen van economische ontwikkelingen. Doel Het hoofddoel van de opgave is het formuleren van een perspectief op hoe economische ontwikkeling van de N366-regio ruimtelijk zijn weerslag moet gaan vinden. Dit moet gebeuren met het oog op behoud en/of versterking van de landschappelijke kwaliteiten en identiteit. We kijken enerzijds naar de bestaande lokale en regionale economie en anderzijds naar de ruimte voor de meer grootschalige economie.
Vervolgens wordt in de uitwerking gekeken hoe ruimte voor groei in de toekomst zich verhoudt tot de landschappelijke elementen. De focus ligt op het ruimte bieden aan en benutten van economische kansen, werkgelegenheid en – meer concreet – bedrijven(terreinen), in harmonie met de ruimtelijke en landschappelijke kwaliteiten van de regio. Toerisme neemt waar het gaat om economische kansen een bijzondere positie in; toerisme zorgt potentieel voor veel werkgelegenheid maar vraagt om heel andere landschappelijke en ruimtelijke invalshoeken. De agrarische sector is van groot belang in de landelijke gebieden van de Veenkoloniën en Westerwolde, zowel in termen van landschap, economie en innovatie. Het landelijk gebied staat voor een grote opgave om te kunnen voldoen aan verplichtingen op het gebied van stikstof, natuurbehoud, water en klimaat. De komende maanden is of wordt in gebiedsprocessen deze opgave en oplossingsrichtingen verder uitgewerkt. Een goed voorbeeld hiervan is het onlangs gepresenteerde Gebiedsplan voor de Veenkoloniën met de titel 'Een haalbare kaart'. Het ruimtelijk-economisch perspectief voor de N366-regio schetst mogelijke oplossingen die kunnen bijdragen aan het toekomstbestendig ontwikkelen van het landelijke gebied. De verdere invulling vereist maatwerk en een gedetailleerdere uitwerking in de gebiedsprocessen met als doel om tot integrale oplossingen te komen
De werknaam N366-regio De N366-regio is de werknaam voor het gebied rondom de N366. Deze weg loopt vanaf het Lloydsplein in Veendam (waar de weg aansluit op de N33 Assen – Delfzijl) naar het zuidoosten via Nieuwe Pekela, Stadskanaal, Musselkanaal, Ter Apelkanaal en Ter Apel naar de Duitse grens.
Geografische begrenzing van de N366-regio Er is bewust gekozen om geen harde begrenzing te geven aan de regio. In de basis gaat het om delen van het grondgebied van de gemeenten Borger-Odoorn (hoofdzakelijk het Drentse Mondengebied), Pekela, Stadskanaal en Westerwolde, maar het is afhankelijk van het onderwerp waar precies de grens van de N366-regio wordt getrokken. Dit wordt nader toegelicht in de inhoudelijke hoofdstukken.
18
| Inleiding
Aanleiding en doel
Topografische overzichtskaart van de N366-regio.
Aanleiding en doel
Inleiding
|
19
De N366-regio in breder perspectief De N366 vormt de verbinding tussen interessante economische regio’s. De stad Groningen ligt binnen 30 autominuten van de regio, heeft een top-100-universiteit (Times Higher Education World University Ranking) en is een belangrijke broedplaats voor innovatie. In het noorden liggen containerterminals van Veendam en Westerbroek. De (diep)zeehavens van Eemshaven en Delfzijl maken een stormachtige ontwikkeling door en zijn via de N33 en binnenkort via een 380 kV hoogspanningsverbinding rechtstreeks met de N366-regio verbonden. De A7 en de parallel lopende spoorlijn en waterweg verbinden de Randstad via Groningen met Oldenburg en Bremen. In het (zuid)oosten is het Emsland een uitzonderlijke groeiregio in Duitsland. De N366 sluit in vijf minuten via de B408 rechtstreeks op de Duitse Autobahn A31 aan. De Eurohaven Emsland ligt eveneens in het verlengde van de N366 en is volledig via het spoor ontsloten. Sinds de opening in 2007 zijn daar inmiddels 3.500 arbeidsplaatsen ontstaan. In het zuiden sluit de regio via de N391 aan op Emmen en de Dutch TechZone rondom Emmen. Dit gebied is goed ontsloten via de A37 (Randstad-Emmen-Bremen) en heeft vanaf Coevorden bijna dagelijks goederentreinen naar Zweden, Rotterdam en Duisburg. In 2019 waren Emmen en het Emsland naast Berlijn de drie finalisten voor de vestiging van een Europese giga-factory van Tesla.
Regio's die ons omringen zijn: • • • •
20
ten noorden: N33/A7-regio (Veendam, Midden-Groningen, Oldambt); ten oosten: Emsland (Duitsland); ten zuiden: Dutch TechZone (Borger-Odoorn, Emmen, Coevorden, Hoogeveen, Hardenberg); ten westen: Regio Groningen-Assen (Assen, Aa en Hunze, Tynaarlo, Noordenveld, Groningen).
| Inleiding
Aanleiding en doel
Topografische kaart van de N366-regio in relatie tot andere regio's.
Totstandkoming van het ruimtelijk-economisch perspectief Aan de basis staat een marktanalyse van de economische kansen en uitdagingen van de regio. Dit perspectief geeft een ruimtelijke vertaling van de uitkomsten van die marktanalyse en koppelt deze met bredere kansen en opgaven die spelen in de leefomgeving. Behoud van de karakteristiek en de landschappelijke kwaliteiten van het gebied zijn daarbij leidend; ons landschap is ons lief. We behouden de kernkwaliteiten en zetten waar mogelijk in op versterking daarvan. Dit ruimtelijk-economisch perspectief is tot stand gekomen op basis van onderzoek van Stec Groep en Royal HaskoningDHV en is begeleid door een ambtelijke projectgroep van de gemeenten en de provincies. Tijdens een tweetal workshops met vertegenwoordigers van bedrijven, regionale samenwerkingsverbanden, waterschappen en belangenorganisaties als de LTO, Staatsbosbeheer en de Natuur en Milieufederatie is input opgehaald om ontwikkelrichtingen op te stellen.
Aanleiding en doel
Inleiding
|
21
Leeswijzer We gaan eerst in op de kenmerken en kwaliteiten van onze regio. Vervolgens geven we aandacht aan de economische opgaven. Deze worden daarna gekoppeld aan ruimtelijke opgaven en principes. Tot slot worden het economische en het ruimtelijke verhaal geïntegreerd tot een samenhangend perspectief voor de regio in een integraal verhaal. Om snel naar de informatie te gaan die u zoekt, klikt u hieronder op het hoofdstuk dat u wilt lezen.
De N366-regio nu In dit hoofdstuk leest u meer over de geschiedenis en het heden van de N366-regio. Dit hoofdstuk is opgedeeld in zes paragrafen die elk een ander thema belichten: • • • • • •
Landschappelijke kenmerken en kwaliteiten Economie Arbeidsmarkt Landbouw Infrastructuur en mobiliteit Duurzame ontwikkeling
Kansen en opgaven voor de N366-regio In dit hoofdstuk worden de analyse van de huidige situatie en de beleidsambities uit andere visies en beleidsstukken aan elkaar gelinkt. We onderscheiden economische kansen en opgaven en ruimtelijke kansen en opgaven. Aan het einde van dit hoofdstuk worden de kansen en opgaven vertaald tot een twintigtal bouwstenen. • Economische kansen en opgaven • Ruimtelijke kansen opgaven • Kansen en opgaven vertaald naar bouwstenen
De N366-regio in 2040 In dit hoofdstuk beschrijven we hoe wij de N366-regio in 2040 voor ons zien. De bouwstenen vormen de basis onder drie samenhangende ambities, die uiteindelijk uitmonden in één integraal verhaal vooor onze regio. • Ambitie 1: Goed ontsloten bedrijfslocaties met een divers aanbod • Ambitie 2: Een vitaal landelijk gebied met karakteristieke erven, linten en dorpen • Ambitie 3: Bewaken, versterken en beleefbaar maken van landschappelijke diversiteit
Aanbevelingen Dit ruimtelijk-economisch perspectief zien wij als een eerste stap om het economisch potentieel van onze regio zo goed mogelijk een plaats te geven in onze leefomgeving. Het perspectief verdient nadere uitwerking op meerdere vlakken. In dit hoofdstuk leest u welke dit zijn.
22
| Inleiding
Leeswijzer
Proces Als u meer wilt weten over hoe dit ruimtelijk-economisch perspectief tot stand is gekomen, dan verwijzen we u graag door naar dit hoofdstuk. U kunt er onder andere meer lezen over de workshops die met overheden en bedrijven in het gebied zijn gehouden en over de analyses die zijn uitgevoerd.
Leeswijzer
Inleiding
|
23
De N366-regio nu De N366-regio nu
De N366-regio nu Voordat een ruimtelijk-economisch perspectief kan worden opgesteld brengen we eerst in beeld hoe onze regio er nu uitziet. Dat doen we aan de hand van zes thema's die terugkomen in de ambities die we hebben voor de toekomst. • • • • • •
26
Landschappelijke kenmerken en kwaliteiten Economie Arbeidsmarkt Landbouw Infrastructuur en mobiliteit Duurzame ontwikkeling (bodem, water, energie en biodiversiteit)
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Landschappelijke kenmerken en kwaliteiten Het landschap in de N366-regio is op te delen in drie typen die duidelijk van elkaar te onderscheiden zijn. Qua kenmerken, maar ook geografisch. Het onderscheid en de overgangen tussen de verschillende landschapstypen zien wij als een belangrijke regionale kwaliteit. We zetten in op behoud en – waar mogelijk – versterking hiervan. Elementen die wij als dragers van het landschap zien mogen niet worden aangetast door de ontwikkeling van economische activiteiten. In deze paragraaf wordt eerst ingegaan op de historie van ons landschap, waarna vervolgens per landschaptstype de ontstaansgeschiedenis en de kernkwaliteiten en -kenmerken worden beschreven.
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
27
Kaartbeeld van de N366-regio met daarop de verschillende landschapstypen.
28
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
De geschiedenis van het landschap in de N366-regio Door de eeuwen heen is het landschap in de N366-regio sterk veranderd. De vervening, de schaalvergroting in de landbouw en de vraag naar hout hebben allemaal hun sporen nagelaten. Onderstaande kaartenserie geeft een impressie van hoe het landschap in onze regio de afgelopen 200 jaar is veranderd.
200 jaar geleden (1823)
150 jaar geleden (1873)
100 jaar geleden (1923)
75 jaar geleden (1948)
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
29
50 jaar geleden (1973)
25 jaar geleden (1998)
Bron: TopoTijdreis.nl
Het Veenkoloniale landschap Ontstaansgeschiedenis Het hart van de regio, waar de N366 als een slagader doorheen loopt, wordt gevormd door het Veenkoloniale landschap. Dit landschap is zeer open en grootschalig van karakter, met rechte lijnen, open en weidse uitzichten en opstrekkende verkaveling. Ooit zag dit gebied er heel anders uit. Nadat het klimaat opwarmde na afloop van de laatste ijstijd (circa 12.000 jaar geleden), begonnen riviertjes en beken zoals de Hunze en de Ruiten Aa water af te voeren naar wat wij nu kennen als de Noordzee en Waddenzee. Vanaf circa 8000 jaar geleden konden deze beekjes het water en alles wat het onderweg meevoerde niet meer goed afvoeren naar de zee; door een snelle zeespiegelstijging werd er een metersdik veenpakket afgezet. Zo ontstond het uitgestrekte hoogveencomplex van het Bourtangermoeras. Dit moeilijk toegankelijke gebied lag als een soort ‘V’ om Westerwolde heen en strekte zich uit van Coevorden en Hoogezand in het westen en noorden, tot over de Duitse grens bij Meppen in het oosten en Lingen in het zuiden. Vanaf de middeleeuwen wordt begonnen met de ontginning van dit immense veenmoeras. Door een groeiende energiebehoefte wordt het veen eerst gedroogd tot turf en vervolgens als brandstof gebruikt. Eerst gebeurt dat kleinschalig, vanuit de omliggende Drentse en Westerwoldse dorpen, en onregelmatig.
Vanaf de zestiende eeuw gebeurt dit ook grootschaliger. Aan de Groningse kant van het Stadskanaal wordt dit uitgevoerd door compagnieën die vanuit de stad Groningen systematisch het gebied ontwateren en de turf verkopen. De stad treedt daarbij letterlijk op als kolonisator; de turf én de grond in de gebieden die na vervening achterbleven waren en bleven tot in de negentiende eeuw het bezit van de stad. Aan Drentse kant begon de vervening kleinschalig vanuit de esdorpen in de randveenontginning van het Hunzedal. Grootschalige vervening vond enige tijd later plaats dan vanuit Groningen en werd vooral uitgevoerd door private maatschappijen en compagnieën. Dat heeft in de Drentse Veenkoloniën (de Drentse Monden) voor een verkaveling heeft gezorgd die voor het grootste deel dwars op de Groningse staat. Dit proces liep door tot diep in de twintigste eeuw. Pas in 1992 werd gestopt met de vervening van het Amsterdamsche Veld (in de gemeente Emmen). Over de grens in Duitsland loopt het verveningsproces – zij het op kleine schaal – tot op de dag van vandaag door.
30
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Nadat de veenlaag helemaal was weggegraven bereikte men de onderliggende zandlaag. Wanneer men deze mengde met de bovenste laag van het veen (de bonkaarde of bolster), dat niet goed als turf was te gebruiken, ontstond de zogeheten dalgrond. In de loop der jaren ontdekte men dat deze grond uitermate geschikt is voor de grootschalige teelt van onder meer aardappelen. Zo konden de vrijgekomen gronden – die veenkoloniën worden genoemd – doelmatig worden ingezet voor nieuwe economische functies. De bebouwingsstructuur en de verkaveling volgde de kanalen en wijken en is daardoor grootschalig en rationeel van aard. Al met al vormde dit decennialang één van de meest uitgebreide infrastructurele netwerken van Nederland. Langs de smalle kavelgrenzen ligt vaak typische lintbebouwing. Als gevolg van de noodzaak om het afgegraven veen af te voeren ontstond een goed netwerk aan waterwegen. Dit trok veel nieuwe bedrijvigheid aan. De strokartonindustrie en de aardappelmeelindustrie zijn hier treffende voorbeelden van die nog steeds een sleutelrol spelen in de lokale economie. In de loop van de twintigste eeuw werd turf als brandstof vervangen door steenkool en nog later aardolie en aardgas. Daardoor kwamen eerst de spoorwegen en later de auto in zwang als belangrijke transportmiddelen, hierdoor nam het belang van de waterwegen af.
Vele kanalen en wijken zijn in de loop der jaren gedempt of afgewaardeerd. Na de Tweede Wereldoorlog groeide de economie van Nederland explosief en gingen grote multinationals op zoek naar plekken waar ruimte was, buiten de grote steden van de Randstad. Zo vestigde Philips zich in Stadskanaal en werd Pekela een centrum voor de productie van karton.
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
31
Ligging van het landschapstype Veenkoloniën binnen de N366-regio.
32
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Kernkwaliteiten Door deze ontstaansgeschiedenis zijn kernkarakteristieken van het gebied ontstaan die ook voor komende ruimtelijke opgaven van belang zijn om te respecteren zodat de gebiedsidentiteit van de Veenkoloniën ook voor de toekomst geborgd blijft. • grootschalige openheid, orthogonaal en hiërarchisch stelsel van wegen, kanalen, monden en wijken, rationele planmatige en historisch afleesbare verveningsverkaveling, bebouwing langs verdichte, kaarsrechte en langgerekte linten en relatief besloten kanaaldorpen; • contrast tussen het kleinschalige lint met enkele doorkijken en het grootschalige open landschap met weidse vergezichten; • de Semslinie als dé richtinggevende lijn, die in de 17e eeuw als grenslijn tussen Groningen en Drenthe is getrokken, met daaraan parallel het Annerveenschekanaal (in Drenthe) en het Stadskanaal (in Groningen); • industrieel erfgoed van de aardappelzetmeel- en strokartonindustrie en de scheepvaart uit de moderne tijd; • wederopbouwwijken en bijbehorende infrastructuur in Stadskanaal, mede door de komst van Philips geïnitieerd; • kanalen, vaarten en wijken met hoge ecologische waarde.
De volgende uitgangspunten bij nieuwe ontwikkelingen gelden voor de Veenkoloniën: • behouden van het grootschalige open landschap met kleinschalige linten; • open vergezichten tussen Stadskanaal en Musselkanaal en Musselkanaal en Ter Apel; • bodem, water en het accentueren van de hiërarchie in de orthogonale opbouw (verkavelingsrichting) van de Veenkoloniën zijn sturend; • het Stadskanaal, het Annerveenschekanaal en het Eexterveenschekanaal als de belangrijkste ontginningsassen met de daar haaks op staande kanalen- en wijkenstructuur; • daarbinnen sturen wij specifiek op het zichtbaar houden van de ordening en samenhang tussen de ontginningsassen, die tot uitdrukking komt in enkele en dubbele lintdorpen en bebouwde en onbebouwde ontginningsassen, en het herkenbaar houden van de ordening en samenhang binnen een lintdorp, zoals boerderijen en woningen die elk aan een zijde van het kanaal staan.
Het landschap van het Hunzedal Ontstaansgeschiedenis Ten westen van het Veenkoloniale landschap gaat het rationeel verkavelde landschap abrupt over in een veel onregelmatiger verkaveld en meer reliëfrijk landschap. Hier liggen het Hunzedal en nog iets verder de Drentse Hondsrug. Dit landschap is gevormd door de voorlaatste ijstijd: door het schuivende landijs is de Hondsrug ontstaan, van waaraf later water naar beneden stroomde en de Hunze ontstond. Dit is verder van essentieel belang geweest voor de vorming van het Bourtangermoeras (zie ook het Veenkoloniale landschap), omdat beekjes als de Hunze, het Pagediep en de Mussel Aa zich vanaf de hoger gelegen gronden een weg naar de zee baanden, via de Westerwoldse Aa naar de Dollard. Dit gebied is al sinds mensenheugenis bewoond. Door de hogere ligging had men hier altijd droge voeten. Typische landschapselementen die herinneren aan deze lange historie zijn de cirkelvormige brandheuvels en uiteraard de hunebedden, grafmonumenten van het Trechterbekervolk, die met een ouderdom van circa 5000 jaar tot de vroegste zichtbare overblijfselen van bewoning van Nederland horen. Een grote kwaliteit van het Hunzedal zijn de zichtlijnen of zichtzones tussen Hondsrug en randveenontginningen, haaks op de beek.
De reliëfverschillen in het landschap zjn daardoor goed te zien, en de grote openheid van het Hunzedal biedt een enorm gevoel van ruimtelijkheid[1]. Vanuit de oude en karakteristieke esdorpen op de Hondsrug (zoals Annen, Gieten, Gasselte, Buinen en Exloo) heeft de eerste vervening aan de randveenontginningen plaatsgevonden. Naarmate de afstand toenam, ontstonden er zo kleinere nederzettingen die vaak de naam van het esdorp van waaruit ze zijn ontstaan volgen: Annerveen, Gieterveen, Gasselterveen, Buinerveen en Exloërveen. In eerste instantie werd het veen vooral gebruikt om de bodem van de essen te verbeteren, maar later ook als brandstof. Nog verdere vervening vond grootschaliger plaats in de Drentse Veenkoloniën. Dit gebied staat ook wel bekend als de Drentse Monden.
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
33
Ligging van het landschapstype Hunzedal binnen de N366-regio.
34
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Kernkwaliteiten Door deze ontstaansgeschiedenis zijn kernkarakteristieken van het gebied ontstaan die ook voor komende ruimtelijke opgaven van belang zijn om te respecteren zodat de gebiedsidentiteit van het Hunzedal ook voor de toekomst geborgd blijft. Bepalend voor dit deelgebied is een aantal zones, die parallel aan elkaar liggen en die samenvallen met de ondergrond: • de hoge Hondsrug als een keten van esdorpen en essen van noord naar zuid over de rug, afgewisseld met grote, zich scherp aftekenende bossen; • het Hunzedal contrasteert als laaggelegen, open en nagenoeg onbebouwd gebied met de Hondsrug. De wegdorpen van de randveenontginningen vormen een langgerekt bewoningslint, dat de grens markeert tussen het Hunzedal en de grootschalige veenkoloniale ontginningen; • een reeks randveenontginningen. • enkele dwarsverbindingen die de esdorpen verbinden met hun randveenontginningen; • licht slingerend verloop van de doorlopende ontginningsas; • lintbebouwing variërend in dichtheid, met doorzichten naar het achterland.
De volgende uitgangspunten bij nieuwe ontwikkelingen gelden voor het Hunzedal: • het herkenbaar houden van de overgangen en de grenzen tussen de drie parallelle structuren van de Hondsrug, het Hunzedal en het lint van de randveenontginningen; • het versterken van de openheid van het Hunzedal en de steile rand van de Hondsrug met haar besloten boseenheden; • het herkenbaar houden van de lintstructuur van de randveenontginningen met een variatie aan woningen langs de slingerende noord-zuid georiënteerde weg en doorzichten naar het achterland; • het vasthouden en zorgvuldig doorzetten van de ruimtelijke opzet van de esdorpen. Deze opzet wordt getypeerd door een vrije ordening van bebouwing en boerderijen, afwisseling tussen bebouwde plekken en open ruimtes (in het bijzonder de brinken) en doorzichten naar het omliggende buitengebied.
Het landschap van Westerwolde Ontstaansgeschiedenis Ten oosten van het Veenkoloniale landschap ligt de streek Westerwolde. Westerwolde was oorspronkelijk een soort schiereiland dat uitstak in het Bourtangermoeras en is daarom lange tijd een vrij geïsoleerd gebied geweest. Landschappelijk heeft Westerwolde veel gemeen met het landschap van de Drentse Hondsrug: kronkelende beekdalen, een onregelmatige verkaveling en afwisselende vegetatie met akkers, weiland, bossen en restanten van heidevelden. Er is echter iets meer verschil in landschap binnen dit gebied en er is ook minder reliëf. De kern van Westerwolde wordt gevormd door het esdorpenlandschap. Dit landschap is kleinschalig en divers, met kronkelende beekdalen, bossen, kleinere, concentrisch gevormde dorpen en onregelmatige verkaveling. Door de relatief grotere hoogte en de zanderige gronden is ook Westerwolde al zeer lang bewoond. Er zijn ook hier veel grafheuvels uit de IJzertijd te vinden, maar hunebedden ontbreken hier. Sinds de middeleeuwen is een reeks dorpen gesticht, die van oudsher – net als de Drentse esdorpen – concentrisch gevormd zijn. Van zuid naar noord betreft het Ter Apel, Sellingen, Vlagtwedde, Onstwedde en Wedde. Deze dorpen zijn gelegen aan weerszijden van de Ruiten Aa. Typisch voor Westerwolde zijn de essenzweemdorpen, als het ware onvolgroeide esdorpen, zoals Ter Wupping en Smeerling.
Meer naar het noorden, stroomafwaarts van de Ruiten Aa, is er sprake van een streekdorpenlandschap. Dorpen als Vriescheloo en Blijham liggen op de grens van de zandgronden en de kleigronden die zijn gewonnen op de Dollard. De kleibodems zijn veel vruchtbaarder en daarom is het verkavelingspatroon hier grootschaliger en de vegetatie meer open. Ook in bebouwing is dit terug te zien; de boerderijen zijn groter en hebben vaak knechtenwoningen in de nabijheid. In dat opzicht is het streekdorpenlandschap een overgangsgebied naar het Oldambt. Aan de randen van Westerwolde, zowel ten westen als ten oosten, ligt het ontginningslandschap. Dit landschap lijkt in veel opzichten op het veenkoloniaal landschap door rationele, blokvormige verkaveling en lange, rechte lijnen als watergangen en wegen. Het betreft hier echter niet enkel veengebied dat is ontgonnen, maar ook de vroegere heidevelden zoals rondom Sellingen. Een deel van deze heidevelden is later weer tot bossen omgevormd, net zoals in het Hondsruggebied.
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
35
Deze bosgebieden, beekdalen en kleinschalige verkaveling dragen bij aan de potentie van de streek voor het toerisme, bijvoorbeeld rondom Vlagtwedde. Het gebied trekt sinds de opkomst van de vrijetijdseconomie na de Tweede Wereldoorlog een diverse groep mensen, maar door de coronapandemie van 2020-2022 heeft de recreatie en toerismesector een ander momentum gekregen.
36
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Ligging van het landschapstype Westerwolde binnen de N366-regio.
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
37
Kernkwaliteiten Door deze ontstaansgeschiedenis zijn kernkarakteristieken van het gebied ontstaan die ook voor komende ruimtelijke opgaven van belang zijn om te respecteren zodat de gebiedsidentiteit van Westerwolde ook voor de toekomst geborgd blijft: • onderscheid tussen landschappelijke opbouw tussen hoger gelegen gronden en natte beekdalen; • de kleinschalige beslotenheid van esdorpen en esgehuchten met kleine bosjes en houtwallen en open essen op de hoger gelegen delen; • meanderend beloop van wegen, paden en beekdal en open hooilanden in de nattere beekdalen van het Pagediep, de Ruiten Aa, Mussel Aa en Westerwoldse Aa.
• de Ruiten Aa met een herwonnen natuurlijk beloop met daaromheen rationeel verkaveld jong heideontginningslandschap met verspreid liggende agrarische bebouwing met komvorming op kruispunten in het heideontginningslandschap; • onregelmatige, organisch gegroeide lintvormige veenontginningsdorpen; • industrieel erfgoed van de aardappelindustrie met de bijbehorende infrastructuur; • de schaal en het karakter van de historisch gegroeide dorpsstructuur: kleinschalig besloten esdorpenlandschap met esdorpen en esgehuchten, essen en kleine bosjes en houtwallen met hoge ecologische waarden; de verspreide bebouwing in esgehuchten met Westerwoldse boerderijen, kop-(hals-)romp en Oldambtster boerderijen; de clusters van verspreide boerderijen, hoeves, bij de esdorpen; de duidelijke randen (steilranden) van esdorpen die de overgang naar de essen markeren; het relatief groene en bosrijke karakter van de esdorpen op de hoger gelegen delen.
De volgende uitgangspunten bij nieuwe ontwikkelingen gelden voor Westerwolde: • bewaken van kleinschaligheid van het besloten esdorpenlandschap met esdorpen en esgehuchten, essen en kleine bosjes en houtwallen met hoge ecologische waarden; • onregelmatige, organisch gegroeide lintvormige veenontginningsdorpen; • bodem, water en het accentueren van de onregelmatige en organische opbouw van de verkavelingsstructuur zijn sturend; • versterken van landschappelijke karakteristieken door het versterken van kleine bosjes en houtwallen met hoge ecologische waarden in de beekdalen; • waar mogelijk herstellen we het natuurlijke, meandere verloop van de Mussel Aa en het Pagediep.
Beleidsambities ten aanzien van het landschap in de N366-regio Ten aanzien van landschappelijke kenmerken en kwaliteiten zijn de volgende beleidsambities geformuleerd: • De provincies Drenthe en Groningen beschrijven in respectievelijk de Omgevingsvisie en het Koersdocument Omgevingsvisie de ambitie om de kernkwaliteiten van de verschillende landschapstypen te willen waarborgen en waar mogelijk te versterken. Daarbij is ook nadrukkelijk aandacht voor de herkenbaarheid van de verschillende landschapstypen.
1
38
Landschapsvisie Bernard Strootman.
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Economie Het hoofddoel van de opgave is het formuleren van een perspectief op hoe economische ontwikkeling van de N366-regio ruimtelijk zijn weerslag moet gaan vinden. Dit moet gebeuren met het oog op behoud en/of versterking van de landschappelijke kwaliteiten en identiteit. Deze paragraaf gaat in op de huidige economie en werkgelegenheid binnen de N366-regio. Stec Groep heeft een diepgaande analyse uitgevoerd naar de rol van bedrijventerreinen, de innovatiekracht en economische trends binnen de regio.
Economische kansen voor de N366-regio Op basis van de analyse naar economie en werkgelegenheid heeft Stec Groep een zevental kansen voor de N366-regio geïdentificeerd. Deze zijn nader uitgewerkt op de pagina Economische kansen en opgaven.
De rol van bedrijventerreinen Van de 31.600 banen in de regio bevindt 22% zich bij bedrijven die zijn gevestigd op een bedrijventerrein (circa 6.900). Landelijk zien we dat gemiddeld 30% van de banen zich op een bedrijventerrein bevindt. Hiermee ligt de werkgelegenheid op de bedrijventerreinen duidelijk onder het landelijk gemiddelde. Een verklaring hiervoor is onder andere te vinden in de sterke agrarische economie die zich voornamelijk buiten de bedrijventerreinen vestigt, maar bijvoorbeeld ook de vele werkgelegenheid langs de linten. Dit is een direct gevolg van de ontstaansgeschiedenis van ons landschap. Dit percentage verschilt sterk per sector en ook per gemeente. In onderstaand figuur is het aandeel van de banen dat zich op een bedrijventerrein bevindt weergegeven. Het valt op dat de bedrijventerreinen in de gemeente Borger-Odoorn een laag aandeel van het totale aantal banen huisvesten. Dit beeld zien we in deze gemeente in alle sectoren. In de gemeenten Pekela en Stadskanaal zien we hogere aandelen van het aantal banen op bedrijventerreinen, met name in de industriële sector.
Aandeel van de totale werkgelegenheid die zich op bedrijventerreinen bevindt, per sector, per gemeente. Bron: LISA / Stec Groep (2021)
De meeste bedrijventerreinen in de N366-regio zijn ingericht (qua verkaveling, ontsluiting en ruimtelijke opzet) op kleinschalige bedrijfskavels voor het lokale midden- en kleinbedrijf. Hierbij vertegenwoordigen de bedrijventerreinen een belangrijk deel van de lokale economie: niet alleen huisvesten de terreinen een belangrijk deel van de werkgelegenheid, de diverse kernen waarbinnen de terreinen liggen zijn ook voor veel diensten afhankelijk van de bedrijvigheid op deze terreinen. Denk bijvoorbeeld aan een autogarage, glaszetter of onderhoudsmonteur van de verwarming. Daarnaast bieden de lokale bedrijventerreinen belangrijke ‘doorschuifruimte’ : ondernemers die door groei van hun bedrijf niet meer vanuit huis kunnen opereren vinden kleinschalige bedrijfsruimte op de bedrijventerreinen in of rondom hun woonplaats.
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
39
Voor groei op huidige bedrijventerreinen is maar beperkt ruimte als bedrijven binnen de regio willen blijven. Het huren of kopen van een beschikbaar pand is uiteraard mogelijk, maar grootschalige uitgeefbare bedrijfskavels zijn op de lokale bedrijventerreinen niet meer beschikbaar. Op grotere regionale bedrijventerreinen zoals bedrijvenpark Stadskanaal en bedrijvenpark Zuid-Groningen (bij Ter Apelkanaal) zijn nog wel kavels beschikbaar voor bedrijven met een ruimtevraag boven 1 hectare. Hierbij spelen deze regionale bedrijventerreinen een belangrijke rol in het binnen de regio houden van de bedrijvigheid, werkgelegenheid en innovatie die deze grotere bedrijven met zich meebrengen. Op onderstaande kaart is de ligging van bedrijventerreinen binnen de N366-regio weergegeven.
40
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Kaartbeeld van de N366-regio met daarop de woonkernen en bedrijventerreinen weergegeven.
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
41
Sectorverdeling Ruim een derde van het totaal aantal banen in de regio valt binnen de sector (zakelijke) dienstverlening. Hieronder vallen bijvoorbeeld banen in de zorg, overheidsinstellingen als gemeenten, adviesbureaus, banken, makelaars en schoonmaakbedrijven. In onderstaand figuur is de verdeling van de werkgelegenheid in de gemeenten uitgesplitst naar sector. We zien kleine verschillen in de sectorverdeling van de banen per gemeente.
Verdeling van het aantal banen per sector, per gemeente in de N366-regio. Bron: LISA / Stec Groep (2021)
Economische structuur van de regio: lintbebouwing duidelijk terug te zien Naast het belang van de bedrijventerreinen zien we ook het economische belang van de bedrijven die zich in de voor de regio zo kenmerkende lintbebouwing hebben gevestigd. De kern Stadskanaal valt op als economisch hart van de regio. Daarnaast zien we duidelijk dat er veel bedrijven in de lintbebouwing te vinden zijn. Het is over het algemeen wenselijk om bedrijven met een hogere milieuhinder te concentreren op bedrijventerreinen met de geschikte milieuzonering. Toch is het ook belangrijk om verspreid over het gebied werkgelegenheid te kunnen bieden. Zeker in een landelijk gebied is de aanwezigheid van voldoende en passende werkgelegenheid belangrijk om economisch vitale kernen te behouden. Op onderstaande kaart zijn de bedrijven in de vier gemeenten met meer dan 4 banen weergegeven.
42
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Geografische verspreiding van bedrijven met meer dan vier banen. Bron: LISA/Stec Groep (2021)
Inventarisatie van additionele ruimtevraag naar bedrijventerreinen Op basis van provinciale behoefteramingen van de provincies Groningen en Drenthe is een indicatieve ruimtevraag naar bedrijfskavels binnen de N366-regio berekend. Op basis hiervan wordt een ruimtevraag naar nieuwe bedrijfskavels binnen de N366 van 15 tot 40 hectare verwacht in de periode 2022 tot 2030. Dit omvat zowel de ‘autonome’ ruimtevraag (door natuurlijke groei van bestaande bedrijven in de regio en reguliere inkomende bedrijfsverplaatsingen van buiten de regio), als de additionele ruimtevraag. Deze vraag bestaat uit grote, nieuwe (economische) ontwikkelingen van buiten de regio. Er is ook indicatief in beeld gebracht vanuit welk type bedrijvigheid de vraag naar bedrijfskavels afkomstig is. Hieruit blijkt dat er met name vraag is naar ruimte voor de regulier-gemengde bedrijvigheid (diverse bedrijven met een ruimtevraag van minder dan 2 hectare en een milieucategorie lager dan 4) tot 2030. Onderstaande tabel laat zien hoe de ruimtevraag is verdeeld over drie typologieën van bedrijvigheid.
Type bedrijvigheid
Indicatief aandeel in ruimtevraag
Indicatieve vertaling naar ruimtevraag in hectares
Kleinschalig lokaal
15% 2,3 - 6,3 hectare
Regulier-gemengd
50% 7,8 - 21 hectare
Grootschalig regulier-gemengd
35% 5,4 - 14,7 hectare
Totaal
15,5 - 42 hectare
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
43
Grootschalige bedrijvigheid in de N366-regio Op het schaalniveau van de provincie Groningen is er sprake van een vijftal grote economische clusters (zie ook de onderstaande kaart), waar grootschalige bedrijven (die een bedrijfskavel vragen groter dan 5 ha) terecht kunnen. Daarvan ligt bedrijvenpark Zuid-Groningen binnen de N366-regio. Deze locatie is dan ook in het Koersdocument voor de Omgevingsvisie van de provincie Groningen opgenomen als potentiële uitbreidingslocatie voor toekomstige grootschalige bedrijvigheid in de provincie. Binnen het Drentse deel van de N366-regio bevindt zich geen grootschalige bedrijvigheid.
Ligging van regionale en bovenregionale bedrijventerreinen binnen de provincie Groningen. Bron: Koersdocument Omgevingsvisie provincie Groningen (2022)
De belangrijkste economische kernkwaliteiten van de zoeklocatie nabij bedrijvenpark Zuid-Groningen liggen op het gebied van agrofood. Enerzijds door het nieuw te realiseren 380KV-station op deze locatie, wat in het bijzonder voor energieintensieve bedrijvigheid van meerwaarde kan zijn. En anderzijds door de aanwezigheid van Avebe in het gebied, wat mogelijk kansen biedt voor clustering rondom (grootschalige) agrofood en koppelkansen rondom reststromen en restwarmte hiervan. Vanuit het oogpunt van duurzaam ruimtegebruik is het niet wenselijk dat alle potentiële zoekgebieden (tegelijkertijd) worden ontwikkeld. Een gezonde balans tussen vraag en aanbod van (grootschalige) kavels is nodig in de provincie Groningen om de economische structuur van de provincie te versterken. Ook vanuit de Ladder voor duurzame verstedelijking[1] is overaanbod ongewenst. In dit kader moet rekening worden gehouden met de recentelijk opgestarte projectprocedure voor de ontwikkeling van de Oostpolder (gemeente Het Hogeland), waarbij circa 600 bruto hectare nieuw bedrijventerrein zal worden ontwikkeld. Op dit moment werken de provincie Groningen en de gemeente Het Hogeland samen aan de planvormingsfase voor de ontwikkeling van de Oostpolder als nieuw (grootschalig) bedrijventerrein.
44
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Ook in de provincie Drenthe zijn kavels (hard planaanbod) voor grootschalige bedrijven beschikbaar. Dit blijkt uit de onderstaande kaart. De aanbeveling is om de economische ontwikkelingsmogelijkheden, die bovenregionaal van aard zijn, af te stemmen bij de uitwerking van deze visies.
Reshoring van maakindustrie De N366-regio kent een lange historie van maakindustrie; zo gauw het veen was ontgonnen werden aardappelzetmeel- en strokartonfabrieken gebouwd die veel werkgelegenheid boden. Na de Tweede Wereldoorlog vestigde Philips zich in Stadskanaal en was daarmee lange tijd de grootste werkgever in het gebied. Na het vertrek van Philips in de jaren '90 van de twintigste eeuw trok Philips - onder meer vanwege de bredere ontwikkeling van outsourcing naar lagelonenlanden - weg. Dat geldt ook voor de strokartonindustrie en andere maakindustrieën. Er is sinds enkele jaren echter sprake van een contra-ontwikkeling.
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
45
De coronacrisis heeft kwetsbaarheden in mondiale productieketens van bedrijven blootgelegd die scherp koersen op efficiëntie en globalisering. De crisis heeft tevens laten zien dat we voor tal van medicijnen en beschermingsmiddelen aangewezen zijn op de wereldmarkt. Met name voor beschermingsmiddelen was Nederland vooral aangewezen op leveranciers uit China, die geconfronteerd werden met een plotselinge stijging van de binnenlandse en buitenlandse vraag naar hun producten. Als gevolg hiervan willen overheden en bedrijven de productieketen minder gevoelig maken voor incidenten en minder afhankelijk maken van wat er in één land gebeurt en besloten wordt en inzetten op spreiding. Dat betekent – althans gedeeltelijk – een ontwikkeling van reshoring: het terugbrengen van productie die eerder was verplaatst naar lagelonenlanden om zo de kwetsbaarheden binnen productieketens te verkleinen. Sinds het begin van de coronacrisis is de omvang van reshoring-activiteiten in Nederland echter beperkt gebleven. De Sociaal-Economische Raad (SER) heeft op verzoek van de Tweede Kamer een verslag uitgegeven over hoe reshoring zich in de toekomst zou kunnen ontwikkelen en welke rol dit fenomeen kan spelen in het versterken van de Nederlandse industrie. De SER verwacht niet dat reshoring een substantiële strategie zal zijn om ketens te versterken.
Het aantal bedrijven dat in de afgelopen jaren productie heeft uitbesteed is vrij beperkt en de uitbesteding is vooral geconcentreerd binnen Europa. Het aantal bedrijven waarvoor reshoring een optie is, is dus maar gering. Buck Consultants International (BCI) voerde eind 2020 een onderzoek uit naar de kansen voor reshoring in Nederland. Hoe groot de trend van reshoring daadwerkelijk gaat worden is nog onduidelijk. Een helder signaal is wel dat veel bedrijven momenteel nauwkeurig decentralisatiescenario’s onderzoeken. Volgens BCI zijn met name onderstaande voorbeelden kansrijk: • productie-activiteiten die nauw verbonden zijn aan onderzoek en productontwikkeling en die direct aansluiten bij specifieke kennisclusters in Nederland; • productie-activiteiten met een hoge automatiseringsgraad; • projecten waarin bedrijven de productieketen willen differentiëren, bijvoorbeeld door basisproductie in Azië te houden en de laatste productiestap juist zo dicht bij de markt als mogelijk te doen (onder andere finaleassemblage, klantspecifiek maken, testen). Gekoppeld aan het traditionele maakcluster in de regio en bijbehorend imago, biedt reshoring de N366-regio mogelijk kansen.
De impact op de werkgelegenheid zal echter laag zijn: om het terughalen van bedrijfsprocessen naar Nederland kostenefficiënt te maken (ten opzichte van een lagelonenland) zal het proces in hoge mate geautomatiseerd moeten worden. Daarbij komt reshoring tot nu toe nog zeer sporadisch voor, waarbij de bedrijven die processen ‘reshoren’ dit bij voorkeur doen in de omgeving van bestaande clusters.
De innovatiekracht van de agrofood-sector in de regio De toekomstbestendigheid van de bedrijventerreinen wordt in belangrijke mate bepaald door de huidige bedrijvigheidsstructuur. Innovatie zal eerder plaatsvinden op terreinen en in sectoren waar veel bedrijvigheid gericht op 'nieuwe' branches in de economie is, zoals ICT en duurzaamheid. Daarnaast hangt innovatie af van de mogelijkheden om een omschakeling te maken (fysiek, qua arbeidspotentieel of qua regulering). Veel aandacht bij onderzoeken naar vernieuwende bedrijvigheid gaat uit naar ontwikkeling van werkomgevingen waarin veel verschillende typen bedrijven en mensen bij elkaar komen, zoals campussen en andere kennisintensieve werkmilieus in combinatie met onderwijs- en onderzoeksinstellingen. Innovatie vindt echter ook plaats in meer conventionele bedrijven op bedrijventerreinen overal in Nederland. De innovatie- en nieuwe economie-footprint is een belangrijke indicator in de analyse, waarbij gebruik wordt gemaakt van de data van Innovatiespotter. Met deze gegevens kunnen we per terrein de innovatiefootprint in beeld brengen en bepalen wat het aandeel bedrijvigheid is op het terrein in nieuwe, toekomstbestendige (top)sectoren, zoals energie (waterstof) en circulariteit, maar bijvoorbeeld ook innovatie op het gebied van agrofood.
In totaal zijn er circa 150 bedrijven binnen de regio die op basis van Innovatiespotter als innovatief worden weergeven. Bedrijventerreinen spelen hier een belangrijke rol in: circa 60% van alle innovatieve bedrijven is op een bedrijventerrein gevestigd. Ook uitgedrukt in werkgelegenheid spelen de bedrijventerreinen een belangrijke rol. Ten opzichte van de totale werkgelegenheid in de N366-regio is circa 10% van alle banen in de regio gehuisvest bij een innovatief bedrijf. Op de bedrijventerreinen ligt dit aandeel hoger: circa 35% van alle banen op de bedrijventerreinen wordt als innovatief gezien.
46
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Opvallend is de verdeling van de innovatieve segmenten over de regio. Circa 35% van alle innovatieve banen in de regio is gekoppeld aan de agrarische sector. Uiteraard neemt Avebe hierbinnen een centrale rol. Maar ook veel bedrijven in de regio gekoppeld aan de bedrijfsactiviteiten bij Avebe kennen een hoge innovatieve footprint, evenals andere bedrijven in de agrofood-sector zoals AgriFirm, Royal Cosun en HempFlax.
De aanwezigheid van innovatieve bedrijven in de N366-regio. Bron: Innovatiespotter / LISA / Stec Groep (2021)
Beleidsambities ten aanzien van economie Ten aanzien van economie zijn de volgende beleidsambities geformuleerd: • In het Koersdocument Omgevingsvisie van de provincie Groningen en de Omgevingsvisie van de provincie Drenthe is opgenomen dat er bij ruimtebehoefte naar extra bedrijfskavels altijd volgens de Ladder voor duurzame vestedelijking wordt gewerkt. Dat betekent dat er eerst binnen de bestaande terreinen moet worden gezocht, vervolgens aansluitend op stedelijk / bebouwd gebied en pas als daar geen ruimte meer is én er gemotiveerd wordt waarom het stedelijk gebied vergroot moet worden door de provincie toestemming kan worden gegeven voor uitbreiding. • In de Omgevingsvisie Westerwolde is de ambitie geformuleerd om op en rondom bedrijvenpark ZuidGroningen in te zetten op verdere versterking van het bestaande zetmeel-, eiwit- en vetcluster waarop nu Ten Kate en Avebe gevestigd zijn. • De betrokken overheden zetten in op het creëren van een gunstig vestigingsklimaat voor ondernemers, zowel op als buiten de bedrijventerreinen. Om het landelijk gebied vitaal te houden, wordt er ook nadrukkelijk gedacht aan bedrijvigheid op erven.
1
De Ladder voor duurzame verstedelijking (Ladder) is een instrument voor efficiënt ruimtegebruik. Het bevoegd gezag moet voldoen aan een motiveringsvereiste als nieuwe stedelijke ontwikkelingen planologisch mogelijk worden gemaakt. Op 1 juli 2017 is het Besluit ruimtelijke ordening (Bro) gewijzigd, waarbij een nieuwe Laddersystematiek geldt. De regeling vindt u in artikel 3.1.6 Bro.
De N366-regio nu
De N366-regio nu
|
47
Arbeidsmarkt Deze paragraaf gaat in op de arbeidsmarkt binnen de N366-regio. Net als de paragraaf Economie is deze paragraaf grotendeels gebaseerd op de analyse die Stec Groep heeft verricht. Onderwerpen die aan bod komen zijn de sectorverdeling, opleidingsniveau en pendelstromen.
Werkgelegenheid en sectorverdeling Er waren in 2021 in totaal circa 31.600 banen binnen de vier gemeenten in de N366-regio. Zo’n 40% daarvan (circa 12.000) bevindt zich binnen de gemeente Stadskanaal, die daarmee economisch het hart van de regio vormt. In onderstaand figuur is de verdeling van de werkgelegenheid in de gemeenten uitgesplitst naar sector. We zien kleine verschillen in de sectorverdeling van de banen per gemeente.
Verdeling van het aantal banen per sector, per gemeente in de N366-regio. Bron: LISA / Stec Groep (2021)
De totale werkgelegenheid binnen de N366-regio is in de periode 2015 - 2021 met ongeveer 1% (circa 250 banen) toegenomen. De toename in werkgelegenheid is voornamelijk te vinden in de bouwsector: in totaal nam de werkgelegenheid in deze sector met ruim 400 banen (+15%) toe. De andere sectoren in de regio bleven relatief gelijk wanneer uitgedrukt in het aantal banen.
Verschuivingen in de werkgelegenheid per sector tussen 2015 en 2021. Bron: LISA / Stec Groep (2021)
48
| De N366-regio nu
De N366-regio nu
Opleidingsniveau Op basis van cijfers van het CBS en het UWV kunnen we uitspraken doen over het opleidingsniveau van de inwoners van de regio en de verwachte ontwikkeling van dit niveau voor de komende 10 jaar. Uit de cijfers blijkt dat de regio relatief veel middelbaar opgeleiden kent. Het aandeel lager-opgeleiden in de regio is hoger dan het landelijk gemiddelde. In de figuur hieronder zijn de landelijke opleidingsniveaus en het niveau in de regio weergegeven.