Bijlage 1 Het onderzoeksrapport Joodse burgers in de gemeenten Borger en Odoorn
Tekst van het document
Landbouwgronden Simon Jonas Nijveen had twee kadastrale leggers. In de legger 4378 stond zijn huis op het adres Alinghoek 13 met bouwland vermeld en in kadastrale legger 5618 het huis op het adres Markeweg 10 dat hij verhuurde, eveneens met landbouwgrond. Uit de vermogensopstelling blijkt dat de bezittingen in legger 4378 na het overlijden van zijn eerste vrouw in 1901 van hem en zijn twee dochters waren en dat zijn bezittingen in legger 5618 hem toebehoorden.10 Op 27 mei 1941 vaardigde de Duitse bezetter verordening 102/1941 uit betreffende de aangifte en gedwongen verkoop van landbouwgronden van joodse eigenaren. Na aangifte moesten de percelen voor 1 september 1941 worden verkocht aan niet-joden en voor 1 januari 1942 worden overgedragen. Nijveen bezat op dat moment veertien percelen bouwland (vermeld in kadastrale legger 4378), tezamen ruim 60 are en vier percelen bouwland (vermeld in kadastrale legger 5618), tezamen ruim 5 are. De achttien percelen bouwland waren kleine percelen, gemiddeld nog geen 4 are. Nijveen zal deze percelen tijdig hebben aangegeven, maar de verkoop van de percelen gelukte niet binnen de termijn die de Duitse bezetter in de verordening 102/1941 had gesteld. Pas op 14 september 1942 verkocht Simon Jonas Nijveen de percelen bouwland H748 en H749 voor f. 120,00 aan Jan Jalving Berendszn., die deze akkers ook in gebruik had.
Samen met zijn dochter Rosa ondertekende hij op het notariskantoor van Adolf Grutterink de verkoopakte. Het geld dat hij hiervoor ontving zal krachtens de tweede verordening (VO 58/1942) over joodse banktegoeden, die op 21 mei 1942 was ingegaan, op de rekening van Simon Jonas Nijveen naar 9 10
Nationaal Archief (NA), toegangsnummer 2.09.16.11, inventarisnummer 137415, documenten 89-91 en 93, betreft Simon Jonas Nijveen. NA, toegangsnummer 2.09.16.11, inventarisnummer 137415, betreft Simon Jonas Nijveen.
53
Op deze foto wandelen Rosa Nijveen (1891-1943) en Henderika Nijveen (1888-1943) in de jaren ’30 in de Haagse binnenstad. (Uit Oorlogssporen, Beilen 2000, blz. 41, Collectie G. Hebels)
de ‘roof’bank Lippmann, Rosenthal & Co zijn overgemaakt. Aangezien Nijveen en zijn dochter de verkoopakte ondertekenden en de koopsom op zijn LiRo-bankrekening hadden gestort, vond geen rechtsherstel plaats. De bewindvoerders/ erfgenamen van Simon Jonas Nijveen konden na de bevrijding de f. 120,00 terugvorderen bij de bank Liquidatie van Verwaltung Sarphatistraat (LVVS), de opvolger van de geliquideerde LiRo-bank. De andere zestien percelen bouwland werden na de deportatie van Simon Jonas Nijveen en Rosa Nijveen door de Niederländische Grundstücksverwaltung verkocht. Piet Hein van Boven kocht perceel G53 (legger 4378); Roelof Dries kocht de percelen G169, G170, G176, G201, G 206, G207 en G2079 (legger 4378) en de percelen G171, G202, G208 en G2077 (legger 5618). Het rechtsherstel met Piet Hein van Boven vond op 14 december 1948 plaats. Van Boven behield het perceel zonder hiervoor een vergoeding te betalen.11 Het rechtsherstel met Roelof Dries vond op 5 november 1948 plaats. Ook hij behield zijn elf bouwlandpercelen. Hij betaalde hiervoor een vergoeding van f. 600,00.12 De oorlogskopers konden hun in de oorlog betaalde vergoedingen voor de landaankoop terugvorderen bij de Niederländische Grundstücksverwaltung welke opgeheven organisatie vanaf begin 1947 bij het Bureau Bijzondere Beheren van het Nederlands Beheersinstituut was ondergebracht.
Het was ook mogelijk dat in de akte van rechtsherstel was opgenomen dat de vordering was overgenomen door beheerders of erfgenamen van de oorspronkelijke joodse eigenaar. Na april 1945
Bewindvoerders Er zijn twee bewindvoerders geweest. De eerste was notaris Gerrit Grutterink die van begin 1946 tot 1 maart 1948 bewindvoerder was. Vanaf 1 maart 1948 tot en met 1951 was schoenhandelaar Meinhard Jacob Gans (1890-1960) te Assen, Varkensmarkt 1, bewindvoerder.13 Akten van rechtsherstel Op 26 augustus 1947 werd de akte van rechtsherstel voor de woning Alinghoek 13 ondertekend. In deze akte werd opgenomen dat Eding aan ‘Simon Jonas en Rosa Nijveen’ nog 200 gulden moest betalen voor het ‘woongenot’ van 5 oktober 1943 tot 1 oktober 1945, het moment dat zijn gezin 11 12 13
Hyp4, deel 1763, nummer 113, akte van rechtsherstel, 14-12-1948. Hyp4, deel 1758, nummer 130, akte van rechtsherstel, 05-11-1948. NA, toegangsnummer 2.09.16.11, inventarisnummer 137415, betreft Simon Jonas Nijveen.
54
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
de woning moest verlaten. Eding en Simon Jonas en Rosa Nijveen waren bij de ondertekening niet aanwezig. Eerstgenoemde was in een interneringskamp opgesloten; vader en dochter Nijveen waren op 23 oktober 1943 al vermoord. Eding behield van de f. 1.300,00 die hij in 1943 had betaald een vordering op de NGV over van f. 1.244,87. In de meeste gevallen werd hiervan 75% uitbetaald.14 Op 26 augustus 1947 vond eveneens het rechtsherstel plaats voor de woning op het adres Markeweg 10. De ‘geroofde’ woning was voor een bedrag van f. 1.700,00 aan Van Bruggen verkocht. De huur van f. 2,00 per week die Van Bruggen van de huurder had ontvangen, moest hij afstaan aan ‘Simon Jonas en Rosa Nijveen’. Hij behield een vordering op de NGV van f. 1.628,24.15 Op 2 september 1948 werden de beide woningen met toestemming van de bewindvoerders verkocht. Op dat moment waren er nog geen officiële akten van overlijden van Simon Jonas en Rosa Nijveen opgesteld. Dat gebeurde pas in 1950. De woning op het adres Alinghoek 13 werd voor f. 1.350,00 verkocht en de woning op het adres Markeweg 10 bracht f. 1.100,00 op. De beide woningen werden door de toenmalige huurders gekocht.16 Nederlandse Beheersinstituut Het vermogensbeheer werd tussen 15 januari 1946 en 1 maart 1948 door notaris Gerrit Grutterink uit Borger gevoerd. Van 1 maart 1948 tot en met 1951 was schoenmaker Meinhard J.
Gans uit Assen bewindvoerder.17 Het beheer van het onroerend goed van de familie Nijveen werd pas in 1948 goed opgepakt. Het heeft zich vooral toegespitst op het bijhouden van inkomsten en uitgaven betreffende het onroerend goed van Simon Jonas Nijveen. Veel documenten gingen over de kosten van het beheer.18 Notaris Gerrit Grutterink vond de beloning gelet op de werkzaamheden te laag.19 De gemeentelijke lasten werden na de bevrijding door de bewindvoerders van de bankrekening van Simon Jonas Nijveen betaald.20 In de opgestelde balansen is geen bedrag te vinden voor de inboedel van de woning van Nijveen. Ook zijn er geen eindverslagen van de bewindvoerders te vinden.21 In geen enkel document in het dossier over het vermogen van Simon Jonas en Rosa Nijveen, met uitzondering van het geplakte briefje bij kadastrale legger 9972 (gemeente Borger), staan de namen van de erfgenamen vermeld en welke bedragen aan hen zijn uitgekeerd en welke notaris de verklaring van erfrecht heeft opgesteld. Wij vermoeden op basis van genealogisch onderzoek
14 15 16
17 18 19 20 21
NA, NBI, Simon Jonas Nijveen, toegangsnummer 2.09.16.11, dossier 137415, document 186. Hyp4, deel 1685, nummer 64, 5 oktober 1943. Hyp4, deel 1731, nummer 98, akte d.d. 26-08-1947, notaris Otto Wichers te Odoorn. Hyp4, deel 1274, nummer 91, gekocht op 11 februari 1924 en 25 februari 1924. Hyp4, deel 1687, nummer 23, 29 oktober 1943. Hyp4, deel 1687, nummer 23, 26 augustus 1947. Hyp4, deel 1758, nummer 6, akte d.d. 2-9-1948, notaris Gerrit Grutterink te Borger. Betreft Alinghoek 13, sectie G nummers 1424, 1425, 1402, en 1625, groot 0.23.60 ha. Verkoop op 05-10-1943, deel 1685, nummer 64 aan L. Eding. Rechtsherstel akte d.d. 26-08-1947, deel 1731, nummer 98. Koper: Albert Hulshof, landbouwer te Drouwen, koopsom f. 1.350,00. Betreft Markeweg 10 sectie G 1950, groot 0.35.70 ha, hetgeen werd verkregen op de veiling van 24/252-1924, deel 1274, nummer 93, en werd verkocht volgens akte d.d. 29-10-1943, deel 1687, nummer 23 aan W.R. van Bruggen. Rechtsherstel akte 26-8-1947, deel 1731, nummer 97. Koper: Roelof Schutrups, arbeider te Drouwen, koopsom f. 1.100,00. NA, NBI, Simon Jonas Nijveen, toegangsnummer 2.09.16.11 - 137415, documenten 72, 86, 87, 116, 176, 180, 181 en 185. NA, NBI, Simon Jonas Nijveen, toegangsnummer 2.09.16.11 - 137415. NA, NBI, Simon Jonas Nijveen, toegangsnummer 2.09.16.11 - 137415, documenten 5, 19, 21, 85, 95, 167, 172-175, 194 en 196.
NA, NBI, Simon Jonas Nijveen, toegangsnummer 2.09.16.11 - 137415, documenten 55, 56, 60, 61, 64, 65, 119-121. Ibidem.
55
Stolpersteine bij het adres Alinghoek 13, Drouwen (Foto Ina Meilink)
dat er twee erfgenamen waren: Salomon Kan uit Terneuzen en Palestina-pionier Max de Valença. Vermoedelijk heeft notaris K.J. Hoving uit Terneuzen een verklaring van erfrecht opgesteld en de verdeling van de erfenis geregeld.22
De oorlogskopers Nagenoeg alle oorlogskopers moesten zich na de bevrijding verantwoorden voor het feit dat men ‘voordeel had getrokken uit maatregelen van de bezettende macht, door een jodenwoning met bijbehoorenden grond te koopen’. Was de oorlogskoper geen lid van de NSB geweest, dan werd de oorlogskoper wegens ‘afkeurenswaardig’ gedrag in de vorm van een ‘terechtwijzing’ een verbeurdverklaring van het vermogen tot een ‘gering bedrag van f. 100,00’ opgelegd. Bij oorlogskopers die lid waren geweest van de NSB werd de oorlogskoper om zijn gedrag als lid van de NSB en/of ‘heulend met de vijand’ tijdens de oorlog veroordeeld; het kopen van joods onroerend goed werd in zo’n geval niet of nauwelijks meegewogen in het vonnis.23 Makelaar Gerhard Staal uit Eelde, lid van de NSB, was actief in de gemeente Borger en verleende als makelaar zijn bemiddeling bij de verkoop van dergelijke eigendommen. Tegenover één van de kopers verklaarde Staal dat de f. 300,00 die de oorlogskoper voor het stuk grond betaalde op de bankrekening van de familie Nijveen werd bijgeschreven. Voor het gevoel van de oorlogskoper rechtvaardigde dat gegeven de aankoop. Waar Nijveen was en hoe deze over zijn geld kon beschikken, vroeg hij zich kennelijk niet af.24
22 23
24
Ibidem, documenten 7, 102 en 114. De Noord-Ooster, 11-11-1947. PDAC, 05-12-1946 en 12-12-1946. Winschoter Courant, 11-11-1947. CABR 87789 oud invoernummer 3811, betreft Roelof Dries. Gerhard Staal (Hoogkerk, 21-09-1901) was tot 25 november 1947 geïnterneerd. Hij kreeg een verbeurdverklaring van f. 5.000,00 opgelegd en mocht zijn beroep van makelaar niet meer uitoefenen. CABR-dossier 29856 Hein van Boven. De Noord-Ooster, 03-03-1947. EC, 17-03-1947. NA, NL-HaNA_2.09.16.11_137415.
56
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
De rol van het notariaat (bijlage 4, paragraaf 8) De aktes van verkoop van landbouwgronden van Simon Jonas Nijveen op grond van de verordening 102/1941 van 27 mei 1941 van de Duitse bezetter werden door notaris Adolf Grutterink uit Borger opgesteld.25 De akte van verkoop van de woning op het adres Alinghoek 13 passeerde eveneens bij notaris Adolf Grutterink.26 De koper, Lambert Eding, woonde er van 6 maart 1944 tot 10 april 1947.27 Op 29 oktober 1943 passeerde bij notaris Geert Jan Russen te Groningen de verkoopakte van het pand Markeweg 10 (voormalige huisnummers D52 en D62) te Drouwen.28 De koper Wolter Rense van Bruggen uit Hoogkerk verhuurde de woning.29 De akten van rechtsherstel van de woningen op het adres Alinghoek 13 en Markeweg 10 vonden op 26 augustus 1947 plaats op het kantoor van notaris Otto Wichers te Odoorn.30
Deel van bewonerskaart Alinghoek 13 (GAB)
Deel van bewonerskaart Markeweg 10 (GAB)
25
26 27 28 29 30
Het betrof: 1- De verkoop van de bouwlandpercelen H748 en H749 aan Jan Jalving Berendszn. in Drouwen voor f. 120,00. De verkoopakte passeerde op 14 september 1942 bij notaris Adolf Grutterink. Er rustte geen hypotheek op deze landbouwgronden. 2- De verkoop van de bouwlandpercelen G169, G170, G171, G176, G201, G202, G206, G207, G208, G2077, G2079) voorheen G174, G175 en G203) voor f. 600,00 aan Roelof Dries te Drouwen. De verkoopakte passeerde op 31 mei 1943 bij notaris Adolf Grutterink. Er rustte geen hypotheek op deze landbouwgronden. In de akte noteerde Adolf Grutterink dat Simon Jonas Nijveen en zijn dochter Rosa Nijveen in Drouwen woonden, terwijl hij wist dat zij naar Durchgangslager Westerbork waren gegaan. Op het moment dat de akte werd ‘verleden’, waren zij al vermoord. 3- In 1943 werd aan landbouwer Pieter van Boven in Drouwen het bouwlandperceel G53 verkocht. Kadaster Borger, legger 4378, Simon Jonas Nijveen. Hiervan is geen verkoopakte gevonden. 4- In 1943 werd aan landbouwer Lambert Eding de bouwlandpercelen G1402, G1425, G1625 en het perceel G1424 (huis en erf) verkocht. Kadaster Borger, legger 4378, Simon Jonas Nijveen. Hiervan is geen verkoopakte gevonden. In 1943 werd aan landbouwer Lambert Eding het perceel G1424 (huis en erf) verkocht. Kadaster Borger, legger 4378, Simon Jonas Nijveen. Hiervan is geen verkoopakte gevonden. GAB, Bewonerskaart Alinghoek 13.
Hyp4, deel 1687, nummer 23. GAB, Bewonerskaart Markeweg 10. Hyp4, deel 1731, nummer 98, akte d.d. 26-08-1947, notaris Otto Wichers in Odoorn.
57
De gemeentelijke verantwoording van de ontvangen ‘legesgelden’, welke een dag na het opstellen van de lijst van joodse inwoners van de gemeente Borger werd gemaakt. (GAB, inv. nr. 41)
De rol van de gemeente Borger (bijlage 4, paragraaf 10) De burgemeester van Borger heeft medewerking verleend aan de uitvoering van de verordening no. 6/1941 van 10 januari 1941 van de ‘aanmeldingsplicht van personen van geheel of gedeeltelijk joodschen bloed’. Dit moest voor 24 januari 1941 gebeuren. Hiervoor kreeg de burgemeester een voorgedrukt formulier toegezonden, waarop hij alleen de naam van de gemeente, het tijdstip waarop joden op het gemeentehuis zich konden melden en zijn handtekening met gemeentestempel moest zetten. De kosten voor deze registratie, f. 1,00 per persoon, moesten door de aanvragers zelf betaald worden. Simon Jonas Nijveen betaalde voor hemzelf, zijn vrouw en zijn dochter f. 3,00 aan de gemeente. Zijn vrouw, Eva Lezer, overleed een paar maanden later op 14 juni 1941. Op 25 februari 1941 volgde een brief met de opdracht een lijst van joodse inwoners op te stellen. Ambtenaren hebben hieraan in opdracht van de burgemeester uitvoering gegeven.
De lijsten zijn begin oktober 1942 gebruikt bij het op transport zetten van joden naar Durchgangslager Westerbork.31 Aangezien Simon Jonas Nijveen ernstig ziek was, had hij een medische verklaring van huisarts Duursma gekregen, waarin stond vermeld dat hij fysiek niet kon worden vervoerd.32 Ruim een half jaar later, 10 april 1943, was Simon Jonas Nijveen in staat om samen met zijn dochter Rosa ‘vrijwillig en op eigen gelegenheid’, zo wordt vermeld, naar Durchgangslager Westerbork te reizen.33 Na hun vertrek werd de woning in opdracht van de burgemeester door de politie afgesloten en de toegangsdeur verzegeld. Op 21 juni 1943 werd een deel van de inboedel, kleding en beddengoed, in opdracht van de burgemeester door de politie naar de Nederlandsche Volksdienst in Assen verzonden.34
Het gemeentebestuur van Borger is op geen enkele wijze betrokken geweest bij: - de verkoop van de woningen Alinghoek 13 en Markeweg 10 tijdens de Duitse bezetting in 1943 en het rechtsherstel hiervan in 1948; - de verkoop van landerijen van Simon Jonas Nijveen, die hij op 10 mei 1940 in zijn bezit had en die hij vanaf 1941 op grond van verordening 102/1941 (27 mei 1941) moest verkopen.
De gemeente Borger heeft na de deportatie van Simon Jonas Nijveen en zijn dochter Rosa de gemeentelijke belastingen, wegenbelasting en de grondbelasting van zijn beide woningen eerst van de oorlogskoper en daarna van de bewindvoerders ontvangen.35 Hierbij moet worden vermeld dat de oorlogskopers het woongenot en/of de huurinkomsten hadden en dat de bewindvoerders na het rechtsherstel de huurinkomsten van de woningen kregen. 31 32 33 34 35
GAB, inventarisnummer 041. GAB, inventarisnummer 043. Ibidem. Ibidem. NA, NBI, Simon Jonas Nijveen, toegangsnummer 2.09.16.11 - 137415, documenten 55, 56, 60, 61, 64, 65, 119-121.
58
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
Kerngegevens Simon Jonas Nijveen, Alinghoek 13 - Markeweg 10, Drouwen (bijlage 4)
59
60
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
61
5.51e Exloërmond, Zuiderdiep 358 Rafel Israëls (bijlage 5)
Samenvatting (bijlage 5) Rafel Israëls (Visvliet, 29-07-1887 - Groningen (?), 24-08-1975) was op 29 augustus 1918 in het gemeentehuis van Burgum met onderwijzeres Iemkje Ploegsma (Tietjerksteradeel, 24-01-1892 - Zuidhorn, 1979/1980) gehuwd.1 In februari 1922 werd zij benoemd tot onderwijzeres aan de school 2e Exloërmond (Oost).2
Koop perceel grond en bouw woning Op 28 juli 1925 passeerde bij notaris Christiaan Johannes Vink in Zuidhorn een transportakte betreffende de verkoop door Jakob Blaauw, Engbertszn., landbouwer in Musselkanaal, voor zichzelf en als lasthebber van de familie Tonkens van ‘een huisstede aan de Hoofdweg te 2e Exloërmond, uitmakende een ongeveer zuidelijk afgepaalde middengedeelte, groot ongeveer 0.23.00 ha, van het perceel sectie D1014’ voor f. 1.000,00 aan Rafel Israëls. Laatstgenoemde voldeed het bedrag op het notariskantoor contant.3 In de maanden erna werd de woning op kavel D5579 gebouwd die begin december 1925 klaar was. Op 17 december 1925 werd het echtpaar Israëls met hun zoon Alexander Anton ingeschreven als inwoners van de gemeente Odoorn. In de zomer van 1925 vroeg Rafel Israëls aan de gemeente Onstwedde ontslag aan. De reden werd niet in een krantenbericht vermeld. Ook over een afscheid van hem als onderwijzer aan openbare
Links: Kadaster, Veldwerk_ ODN00_D_344_1. Op deze veldwerktekening uit 1927 staan de maten van de kavel en van het huis van Rafel Israëls (D5579) vermeld.
Rechts: Kadaster, Veldwerk_ ODN00_D_373. Deze veldwerktekening is in 1937 gemaakt, nadat 69 percelen van diverse eigenaren in 1933, onder andere van Rafel Israëls (D5747), in het bezit kwamen van het Waterschap Exloo. 1 2 3
De Noord-Ooster, 22-09-1925 en 24-09-1925 en Winschoter Courant, 22-09-1925. Emmer Courant (EC), 11-02-1922. Hyp4, deel 1305, nummer 72, 28-07-1925.
62
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
Een foto van het jonge gezin voor hun woning. Vanaf links: Rafel Israëls, Alex Israëls en Iemkje IsraëlsPloegsma. Deze foto zal omstreeks 1925-1926 zijn gemaakt. (Uit: Pranger, 150 jaar, blz. 78.)
lagere school 2 in Musselkanaal werd niets gevonden. Zijn slechtzienheid zal een reden voor zijn eervol ontslag zijn geweest. In de volksmond werd hij ‘de blinde onderwijzer’ genoemd. Zijn kleinkinderen vertelden dat hij aan een retina-/netvliesdegeneratie leed, waardoor hij al op jonge leeftijd wist dat hij blind zou worden. Hij zou vanaf zijn veertigste levensjaar, 1927, blind zijn geweest. Het feit dat Iemkje Israëls-Ploegsma als onderwijzeres in de gemeente Odoorn werkzaam was, verplichtte haar naar deze gemeente te verhuizen. Het ontslag zal de thuissituatie hebben veranderd, waarbij Iemkje Israëls-Ploegsma ‘kostwinner’ werd en Rafel ‘zonder beroep’ was of ook wel als ‘assuradeur’ optrad. In het bevolkingsregister van de gemeente Odoorn staat dit twee keer vermeld.4
Blindenbond afdeling Groningen Nadat hij in 1925 ontslag had genomen, zette Rafel Israëls zich in voor de Blindenbond. Samen met ‘de heer Holwerda en mejuffrouw Hollander’ vormde hij het eerste bestuur van de afdeling Groningen van deze bond.5 Ook leerde Rafel Israëls Esperanto. Eind 1929 slaagde Rafel Israëls in Utrecht voor het examen Esperanto A. Van de 26 kandidaten slaagden er 21.6 Velen dachten na het geweld van de Eerste Wereldoorlog dat het Esperanto de mensen kon verbinden en dat zo een nieuwe oorlog kon worden voorkomen. Ook in 2e Exloërmond vond ‘de blinde onderwijzer’ Rafel Israëls mensen die in deze pacifistische gedachte geïnteresseerd waren.
Registratie Op 2 juli 1942 liet burgemeester Johan van Roijen (1899-1985), burgemeester van Odoorn van 1938-1943 en 1945-1964 een lijst opstellen met joodse inwoners in zijn gemeente. Behalve de gezinnen van Mozes Dalsheim en Daniël Lezer wordt ook het gezin van Rafel Israëls vermeld: hijzelf, zijn vrouw en zijn zoon Alexander Anton.7 Bij zijn vrouw staat vermeld dat zij geen beroep meer heeft. Zij had in 1941 eervol ontslag gekregen wegens een medische afkeuring.8 Rafel Israëls Op 22 september 1942 verstuurde burgemeester Van Roijen aan het ‘Hoofd der Rijksinspectie van de Bevolkingsregister Dienst IVA in Den Haag’ een verklaring dat Rafel Israëls ‘een gemengd huwelijk’ had. Ook Rafel Israëls kreeg van de secretaris van de gemeente Odoorn nog dezelfde dag een afschrift van dit document met de opmerking: ‘Bijgaand bewijsstuk moet door U bij het
4 5 6 7 8
Odoorn, Bevolkingsregister Deel 14, 1900-1938 (DA, toeg. 2001.18; nummer 34). NvhN, 04-07-1933 en 13-10-1976. Eindhovens Dagblad, 12-12-1929. GAO 047, document 51. Notulen B&W, 10 maart 1941; EC, 04-03-1941.
63
Vanaf links: Rafel Israëls, Alex Israëls en Iemkje Israëls-Ploegsma. Deze foto is omstreeks 1925-1926 gemaakt. (Uit: Pranger, 150 jaar, blz. 238.)
persoonsbewijs worden bewaard, teneinde op verlangen te kunnen worden getoond.’ 9 Na de deportatie van joden uit de gemeente Odoorn naar werkkampen (17 augustus 1942) proberen Rafel en zijn vrouw Iemkje vrijstelling te krijgen van het werken in een werkkamp op grond van zijn blindheid en zijn slechte gezondheid. Zij roepen daarbij de hulp in van A. Plas, (oud-)voorzitter van de afd. Groningen van de Blindenbond, zoals blijkt uit een schrijven van 23 oktober 1942 in het gemeentearchief van Odoorn. Zij bezitten dan al een attest van huisarts Reinders, waarin deze op grond van de gezondheid en blindheid van Israëls verklaarde dat hij volkomen ongeschikt is voor tewerkstelling ‘in welke vorm ook’.10 Rafel Israëls kreeg zijn vrijstelling, welke op 12 oktober 1942 door de ‘Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD für die besetzten Niederländischen Gebiete in den Haag’ werd afgegeven (no. 102038).11 Rafel Israëls is volgens zijn familie na oktober 1942 ondergedoken bij een familie in Arnhem. Binnen de familie gaat het verhaal dat er in de trein waarin Rafel naar Arnhem reisde, werd gecontroleerd. Hij zou dan met zijn joodse persoonsbewijs uit de trein gehaald zijn, ware het niet dat hij in plaats van zijn persoonsbewijs zijn blindenkaart te voorschijn haalde en toen vroeg ‘de controleur’ niet ook nog naar het persoonsbewijs.
De vraag is natuurlijk of hij bij die gelegenheid toevallig de verkeerde kaart liet zien. Het is niet bekend hoe Rafel Israëls aan dit onderduikadres kwam. 12
Alexander Anton Israëls In 1940 en 1941 studeerde Alexander Anton (Lex) in Groningen, waar hij op de adressen Oosterstraat 60a (13 september 1940 tot 22 januari 1941) en Petrus Campersingel 169a (22 januari 1941 tot 21 oktober 1941) woonde. Vanaf 21 oktober 1941 tot 24 februari 1943 woonde hij bij zijn ouders thuis.13 Roof (1942-1944) Volgens de transportakte van 6 mei 1944 had de Niederländische Grundstücksverwaltung (NGV) op 3 december 1942 het onroerend goed van Rafel Israëls, het perceel 2e Exloërmond H50a, zijnde een behuizing met grond sectie D5747, groot 0.19.50 ha, overeenkomstig artikel 9 van verordening 1941/154 ‘kosteloos’ overgenomen. Hoewel het geroofde pand van Israëls door de NGV te
9 10 11 12 13
GAO 047, documenten 61 en 62. GAO 047, documenten 067. GAO 047, documenten 072-074. Informatie van de familie Israëls. Na de oorlog heeft Rafel Israëls nog vele jaren iedere zomer bij deze familie gelogeerd. GAO, Persoonskaart Alexander Anton Israëls.
64
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
koop werd aangeboden, werd het niet verkocht.14 Kennelijk was voor velen de morele drempel te hoog om dit pand van een (ondergedoken) joodse blinde ‘onderwijzer’ en een schooljuffrouw die al vele jaren in 2e Exloërmond woonde en werkte te kopen. Anderhalf jaar later, 6 mei 1944, werd bij notaris Otto Wichers te Odoorn een transportakte ondertekend, waarbij de NGV het onroerend goed overdroeg aan Alexander Anton Israëls, zoon van Rafel Israëls. Alexander Anton Israëls ondertekende deze transportakte. Zijn vader was niet aanwezig. Namens de NGV ondertekende Catharina Lammerdina Rubinge, secretaresse, de transportakte.15 In de Verkaufsbücher werd de verkoop aan Alexander Israëls vermeld onder het Laufnummer S58043. Vermoedelijk staat de S voor ‘Sonst’, dat wil zeggen ‘anders’. In de Verkaufsbücher zijn meer voorbeelden te vinden, waarbij een pand overgaat naar een familielid. In deze gevallen begint een Laufnummer ook met een ‘S’. Verder is er nog een opvallende gelijkenis. Bij dit soort transacties wordt in alle gevallen ‘Kasse im Haus’ vermeld. Hetgeen er op wijst dat de eigendomswisseling met gesloten beurzen heeft plaatsgevonden. Dat is terug te vinden in de akte van rechtsherstel uit 1948, waarin wordt vermeld dat de eigendomsoverdracht in 1944 ‘om niet’ is gedaan.16 Rafel Israëls had op 9 augustus 1940 voor f. 4.140,00 nog een dubbele woning in Emmerschans gekocht.
Het aankoopbedrag werd door Israëls contant betaald.17 Deze dubbele woning werd op 15 juli 1943 door de afdeling Almelo van Algemeen Nederlandsch Beheer van Onroerende Goederen (ANBO), vrij van hypotheek, voor f. 4.000,00 aan Andries Pieter Meijer (Emmen, lid van de NSB) verkocht.18 Ruim een half jaar later gebeurde er iets bijzonders. Op 29 februari 1944 schonk de ‘ondergedoken’ Rafel Israëls van dit verkoopbedrag aan zijn zoon Alexander Anton Israëls een bedrag van f. 3.962,85. Bijzonder is dat de akte van deze schenking passeerde bij notaris Jan Geert van Russen in Groningen, lid van de NSB, die zich graag in SS-uniform liet fotograferen.19 Door deze schenking, vindingrijk bedacht, kwam het geld niet terecht op een bankrekening van Lippmann, Rosenthal & Co, maar bleef het binnen het gezin! Rechtsherstel (1948) en verkoop woning (1960) Op 31 januari 1948 vond rechtsherstel plaats. Rafel Israëls had het onroerend goed ‘om niet’ op 6 mei 1944 overgedragen aan zijn zoon Alexander Anton Israëls. In de akte van rechtsherstel werd expliciet vermeld, dat de grondbelasting en andere lasten van het onroerend goed per 1 januari 1945 ten laste van de verkrijger (vader Rafel) waren. Verder werd vermeld dat tussen verkrijger en gever (zoon Alexander) ‘generlei verrekening omtrent huurpenningen, betaalde onderhoudskosten, belastingen of anderszins’ hoeft plaats te vinden.20
Rafel Israëls, Iemkje Ploegsma en Alex Israëls Rafel Israëls en Iemkje Ploegsma bleven tot 15 september 1960 in 2e Exloërmond wonen. Op deze dag verhuisde het echtpaar Israëls naar het adres Onnerweg 36 in Haren.21 Volgens kleindochter Trijn Israëls overleed Rafel Israëls, geboren in 1887, op 24 augustus 1975, op 88-jarige leeftijd, in Groningen. Iemkje Israëls-Ploegsma overleed omstreeks 1978 in verpleeghuis Zonnehuis in Zuidhorn. Lex Israëls vestigde zich na de bevrijding voor zijn studie geneeskunde in Groningen. Hij werd longarts en staflid bij het Martiniziekenhuis in Groningen.22
14 15 16 17 18 19 20 21 22
NA, Verkaufsbücher, Laufnummer S5804 (2e Exloërmond, H50a). Hyp4, deel 1693, nummer 56, 06-05-1944. NA, Verkaufsbücher, Laufnummer S5804 (2e Exloërmond, H50a). Hyp4, deel 1744, nummer 35, akte 31-01-1948, notaris Otto Wichers, Odoorn. Hyp4, deel 1621, nummer 64. Akte d.d. 09-08-1940, notaris Hendrik Agterbos, Emmen. NA, Verkaufsbücher, Laufnummer 6300 (Emmen, Boschlaan 114/115). Hyp 4, deel 1762, nummer 82, akte d.d. 08-11-1948, notaris Hendrik Steenbergen. Hyp4, deel 1744, nummer 35, akte 31-01-1948, notaris Otto Wichers, Odoorn. GAO, Persoonskaart Rafel Israëls en Bewonerskaart 2e Exloërmond, Zuiderdiep 358. Informatie van de familie Israëls. Met dank aan Trijn, Han en Jette Israëls.
65
Kerngegevens Rafel Israëls, Zuiderdiep 358, Valthermond (bijlage 5)
66
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
67
5.6Valthermond, Zuiderdiep 506. 2e Exloërmond Daniël Lezer (bijlage 6)
Samenvatting (bijlage 6) Geslacht Lezer De stamvader van het geslacht Lezer in de provincies Drenthe en Groningen was koopman Mozes Lezer (I.1-) (Duitsland, 1779 - Vlagtwedde, 04-07-1862). Hij woonde achtereenvolgens in de gemeente Emmen (Roswinkel) en in de gemeente Vlagtwedde. Zijn kleinzoon was Jozef Lezer (III.6-) (Horsten (Onstwedde), 07-10-1863 - Valthermond, 15-06-1907). Hij was vleeshouwer van beroep. Hij huwde op 20-05-1892 te Onstwedde met Elsien de Groot. (Veendam, 10-05-1867 - Auschwitz, 22-10-1943). Toen Jozef Lezer zich in 1894 in Valthermond vestigde, huurde hij de helft van een dubbele woning, Noorderdiep 585, die in eigendom was van F.H. Burghgraef. Van 1895 tot 1907 had hij een slagerij op het adres Zuiderdiep 595. Zijn vrouw was in deze periode naaister van beroep. Nadat Jozef Lezer in 1907 was overleden, zette zijn zoon Jonas de slagerij op het adres Noorderdiep 595 van 1907-1921 voort.1 In 1923 kocht Gerrit Frieling, zonder beroep, wonend in Vele, in opdracht van Jonas Lezer en Daniël Lezer, beiden koopman in Valthermond, voor een bedrag van f. 5.000,00 het pand Zuiderdiep 506. Van 1923 tot 1929 hadden de ongehuwde broers Jonas en Daniël in het pand een slagerij. Ook hun moeder, Elsien de Groot, en hun zussen Allegonda en Rosetta woonden in het pand. Allegonda die naaister van beroep was, handelde vanuit het pand in de periode 1924-1929 in manufacturen.
In 1929 vertrok Jonas Lezer naar Veendam. Omstreeks 1932-1933 kocht Daniël Lezer zijn broer Jonas uit en werd hij de eigenaar van het pand. Hij zette de slagerij voort totdat hij in augustus 1942 op transport werd gesteld naar een werkkamp en later naar Durchgangslager Westerbork.2
Zuiderdiep 506 Het woon- en winkelhuis op het adres Zuiderdiep is omstreeks 1889 gebouwd. Eigenaar Roelof Zegering uit Exloo verkocht het in 1890 voor f. 2.000,00 aan koopman Henderikus Harmannus Eij uit Valthermond. De eerste bewoner van het pand was kruidenier K. Rademaker. De volgende bewoner, vanaf 1892, was kruidenier IJme Bosch.3 In dienstjaar 1895 werden de kadastrale percelen E2694 en E2695 verenigd tot één perceel, E3257, later E4485. Dit perceel werd in 1909 door bewoner IJme Bosch voor f. 4.500,00 gekocht. Nog hetzelfde jaar kocht Hendrik Bernardus Westen, koopman te Musselkanaal, tijdens een publieke veiling het pand voor f. 2.950,00. 1 2 3
Schuring, A., Bedrijvig Valthermond 150 jaar bedrijfsleven in een veenkolonie, Groningen 2003, blz. 118-119. Kadaster ODNOO, legger 6522. Schuring, Bedrijvig, blz. 123. Hyp4, deel 629, nummer 79, onderhandse akte d.d. 14-07-1890; Hyp4, deel 630, nummer 83, 23-091890, Ernst Sigimundus Cornets de Groot, notaris te Borger; Schuring, Bedrijvig, blz. 123.
68
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
Links: Kaartfragment van Veldwerk_ODN00_E_192_1 uit 1905. Rechts: Zuiderdiep 506 anno 2024. Westen splitste het kadastrale perceel E4485 (44,45 are) in twee stukken: E5591 (24,75 are) en E5592 (19,70 are). In 1917 verkocht hij het perceel E5592 (19,70 are) voor f. 3.500,00 aan slager Hendrik Noorderveen. Hij had in het pand samen met zijn zoon Jan van 1912 tot 1923 een slagerij. Hendrik Noorderveen overleed in 1921. Nadat Jan Noorderveen in 1923 was vertrokken, werd het pand door zijn erfgenamen op een publieke veiling verkocht. Voor f. 5.000,00 werden Jonas Lezer en Daniël Lezer de eigenaars.4 De woning had aanvankelijk het huisadres K50, later Zuiderdiep 506. Aankoop onroerend goed door Daniël Lezer In 1933 kocht Daniël Lezer op een veiling voor een bedrag van f. 5.275,00 een boerderij met land in de Vetstukken, sectie E2978 en E2977, groot 5.00.40 ha, welke eigendom was van landbouwer Herman Bolk. Deze landbouwer die hier woonde, kocht hetzelfde jaar de boerderij met land terug van Lezer.5 In 1934 erfden Daniël Lezer en zijn vrouw Hendelina Bloemendal de woning van hun (schoon) vader op het adres Brittaniakade 37 in Oude Pekela, een weiland en bouwland. De laatste twee percelen werden in het kader van de arisering in 1942 aan Jan en Egbert Glim in Oude Pekela verkocht.
Het geld van de verkoop werd op de bankrekening van Daniël Lezer bij Lippmann, Rosenthal & Co gestort.6 In 1937 kocht Daniël Lezer van slager Thijs Kost het woon- en winkelpand op het adres Schoolkade 42 in Musselkanaal; in 1940 kocht hij in Musselkanaal de woning op het adres Schoolstraat 118a; in 1941 kocht hij van Frederik P. Welp en Wiebe de Jager uit Stadskanaal de woning op het adres Oosterstraat (’t Kanaal) 40 in Stadskanaal. 7 In december 1940 kocht veehandelaar Daniël Lezer voor f. 8.032,70 van Meinardus Bakker en Reinder Smit vier percelen bouwland gelegen onder Valthe, aan de ‘Valther Dijk’, kadastraal sectie F441, F577, F575, F1507, samen groot 4.30.20 ha. Lezer maakte van de vier percelen twee percelen, welke hij op 26 mei 1942 verkocht aan Berend Weits (F1908 voor f. 4.125,00) en Niesko Pras (F1909). Beide landbouwers sloten voor het aankoopbedrag een hypotheek bij Daniël Lezer tegen een rentepercentage van 3,25% en 3,75% een voor die tijd bijzondere constructie, maar het voor4
5 6 7
Hyp4, deel 925, nummer 65, 15-02-1909, notaris Poppe Engwirda te Stadskanaal; Hyp4, deel 932, nummer 136, 5 en 12-10-1909, notaris Roelof Buining te Stadskanaal; Hyp4, deel 1077, nummer 124, 08-01-1917, notaris Roelof Buining in Stadskanaal; Hyp4, deel 1249, nummer 12. Akte inzet 05-01-1923, toeslag 18-01-1923, notaris Hendrik Johannes Koops, notaris in Odoorn; Schuring, Bedrijvig, blz. 123. Hyp4, deel 1456, nummer 128, 30-06-1933 en 07-07-1933, notaris Willem Ite Poelman te Stadskanaal; Hyp4, deel 1464, nummer 18. Kadaster PKL02, leggers 1206, 2608, 3892, 4162 en 4629. Kadaster OWD00, leggers 9133, 10937 en 12148; Kadaster OWD00, leggers 10376, 10937, 11965 en 14013; kadaster OWD00, leggers 5574, 10937 en 7937.
69
Deze foto uit 1938 is voor de woning van de familie Lezer gemaakt. Vanaf links: Ida Grooten (26-12-1912 - 16-04-1995), dienstmeisje bij de familie Lezer, Telsiena Lezer en Jozefien Lezer. kwam dat het geld meteen op de bankrekening van Lezer bij de roofbank Lippmann, Rosenthal & Co werd gestort.8
Werkkamp en deportatie Op 17 augustus 1942 moest Daniël Lezer zich in werkkamp Linde bij Zuidwolde melden. In de late avond van 2 oktober 1942 werd Hendelina Lezer-Bloemendal door politie-beambten en marechaussees op transport gesteld naar Durchgangslager Westerbork. Dit gebeurde met hartverscheurende taferelen voor de mannen en de vrouwen die erbij aanwezig waren. Op 3 oktober 1942 kwam Daniël Lezer bij zijn gezin in het Durchgangslager. Op 12 oktober 1942 werd het gezin Lezer op transport naar Auschwitz geplaatst. Hier aangekomen werd Daniël Lezer op transport gesteld naar een werkkamp en werden Hendelina Lezer-Bloemendal met haar drie kinderen Jozefien, Telsiena en Jozef bij aankomst in Auschwitz vermoord.
Zuiderdiep 506 vanaf 1943 Vanaf 18 januari 1943 huurde Heero Germs het woon- en winkelhuis van Daniël Lezer voor f. 3,50 per week. In het pand waren in een slaapkamer meubels opgeslagen. Deze ruimte was verzegeld. Germs mocht de gordijnen en de vloerbedekking in het pand gebruiken. Heero Germs ondertekende op 9 januari 1943 de huurovereenkomst, welke door burgemeester Van Roijen was opgesteld.9 In 1954 verkocht Klaas Dijkstra, kandidaat-notaris in Assen, als lasthebber van Rosetta Lezer, weduwe van Comprecht Eckstein (Biesbosstraat 21/III., Amsterdam), voor f. 2.000,00 aan Hendrik Warta uit Ede, een huis met schuur, erf en tuin, staande en gelegen op het vooraf van plaats nummer 11 Zuidkant te Valthermond, sectie E6618, groot 0.19.10 ha (Zuiderdiep 506).10
Vermogensbeheer - Bewindvoering Vanaf 10 juli 1945 tot 24 oktober 1945 voerde Comprecht Eckstein (Uithuizen, 24-08-1902 - Wildervank, 24-10-1945) het bewind over het vermogen van zijn zwager Daniël Lezer. Hij had samen met zijn vrouw Rosetta Lezer (Valthermond, 17-04-1907 - 06-05-2005) door onder te duiken de oorlog overleefd. Na het overlijden van haar man werd Rosetta Eckstein-Lezer met ingang van 20 december 1945 bewindvoerder. De bewindvoering van haar werd per 24 mei 1952 beëindigd.11 Op basis van het (geschatte) vermogen werd de grondheffing (de vergoeding voor het NBI) en het basisloon voor de bewindvoering, de vergoeding voor Rosetta Eckstein-Lezer vastgesteld. In de periode van 1 juli 1945 tot 31 december werd het vermogen van Daniël Lezer in 1945 op f. 28.000,00 geschat en eind 1950 op f. 35.000,00. Over deze periode heeft het NBI bij de erflater een bedrag van f. 787,50 voor haar werkzaamheden in rekening gebracht. Voor haar werkzaam8
9 10 11
Hyp4, deel 1634, nummer 14, 02-12-1940, notaris Hendrik Agterbos, Emmen. Kadaster, ODW00, legger 3961; Hyp4, deel 1665, nummer 30, 26 mei 1942, notaris Otto Wichers, Odoorn; Hyp4, deel 1665, nummer 31, 26 mei 1942, notaris Otto Wichers, Odoorn. GAO 047, 09-01-1943, document 076. Hij woonde voor 1943 in Roswinkel in de woning met huisnummer 163. Hyp4, deel 1902, nummer 27, 19-01-1954, notaris Otto Wichers. https://historischarchief.midden-groningen.nl/ontdekken/verhalen-van-midden-groningen/oorlogvrede/2-5-jaar-onder-de-grond-het-joodse-echtpaar-eckstein-dook-onder. Nationaal Archief (NA), toegangsnummer 2.09.16.09, inventarisnummer 123071, 025, 10-04-1952; 026, 20-12-1945; 127, 21-01-1947; 129, 06-01-1947; 130, 10-07-1945; 136, 26-06-1945; 132; 133 en 137. Beëindiging bewindvoering: documenten 018, 12-07-1952; 019, 07-07-1952; 023, 24-05-1952; 024, 24-05-1952.
70
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
heden kreeg Rosetta Eckstein-Lezer gedurende genoemde periode een bedrag van f. 402,50. Zij vond overigens dat deze vergoeding in geen verhouding stond tot de vele werkzaamheden die zij moest verrichten.12
Verkaufsbücher In de kadastrale legger 10937 (gemeente Onstwedde, OWD00) van Daniël Lezer worden de panden Schoolkade 42 (C8926, later N1545), Schoolstraat 118a (C8869), beiden in Musselkanaal en ’t Kanaal (Oosterstraat 40, Stadskanaal; N2696) vermeld. In de kadastrale legger 3892 (gemeente Oude Pekela, PKL02) van Daniël Lezer wordt de woning op het adres Brittaniakade 37 (B629) in Oude Pekela vermeld. In beide leggers is een ingevulde stempel afgedrukt, waaruit valt op te maken dat de Niederländische Grundstückverwaltung (NGV) de bezittingen in beheer heeft genomen. In de marge van legger 10937 staat vermeld ‘beklemrecht’ en als mede-eigenaar wordt de stad Groningen genoemd. Daniël Lezer wordt in de legger ‘erfpachter’ genoemd. In legger 3892 zien wij dezelfde vermeldingen, waarbij ‘erfpachter’ vervangen is door ‘stadsmeijer’. Waarom de NGV de woningen met uitzondering van Schoolstraat 118a niet te koop heeft aangeboden, is niet bekend. Wellicht heeft het beklemrecht de verkoop van de woningen onaantrekkelijk gemaakt. Ook de mogelijke koper van Schoolstraat 118a heeft het laten afweten, zoals uit de Verkaufsbücher blijkt.
Waarde woningen Bij het begin van de bewindvoering werd de totale waarde van de woningen van Daniël Lezer op f. 14.250,00 geschat.13 De woningen werden tijdens de Duitse bezetting en na de bevrijding verhuurd. In de periode oktober 1942 - april 1945 werden de woningen door de burgemeester verhuurd. De huren werden betaald aan de Algemeen Nederlandsch Beheer van Onroerende Goederen (ANBO) die zich bezig hield met het beheer en de verkoop van geroofd joods vastgoed. Na de bevrijding werden de huren door het accountantsbureau Zijlstra & Wisman uit Groningen geïnd en in de vermogensverslagen verantwoord.14 Toen duidelijk was dat Daniël Lezer en zijn gezinsleden waren vermoord, kreeg Rosetta EcksteinLezer in 1951 toestemming de woningen te verkopen. Van twee van de vijf woningen zijn de verkoopopbrengsten bekend. Ten opzichte van de geschatte waarde van 1945 was de waarde van twee woningen met 5% (Zuiderdiep 506) en 44% (gestegen.
12
13 14
Nationaal Archief (NA), toegangsnummer 2.09.16.09, inventarisnummer 123071,, 020, 04-07-1952; 021, 1-5-1952; 022, 01-05-1952, kopie; 023, 24-05-1952; 029, 19-02-1952; 084, 1-7-1949; 085, 0107-1949; 086, 01-07-1949; 087, 17-01-1950; 088, 01-12-1951; 93, 12-12-1950; 117, 03-08-1949; 118, 03-08-1949, achterzijde met stempel. Ibidem, 035, 13-03-1947; 061, 13-03-1947, kopie van 35. Nationaal Archief (NA), toegangsnummer 2.09.16.09, inventarisnummer 123071. Zie bijlage 6.
71
Vermogensoverzichten In de periode 1945 tot 1951 zijn door accountantsbureau Zijlstra & Wisman verschillende overzichten van het vermogen van Daniël Lezer gemaakt. Hierboven geven wij in een tabel een overzicht van het vermogen van Daniël Lezer per 31-12-1946 en 01-01-1951. In het NBI-dossier zijn overzichten van kas- en bankuitgaven van de bewindvoering opgenomen evenals de ontvangsten en uitgaven van accountantskantoor Zijlstra & Wisman (zie bijlage 6). Verder waren er verschillende pro memorie posten. Eén ervan betrof de verdwenen huisraad (f. 5.035,00), de verloren gegane bedrijfsvoorraad (f. 225,00) en de verdwenen bedrijfsinventaris (f. 5.844,00). In 1961 was er nog geen duidelijkheid of Rosetta Eckstein-Lezer in het kader van herstelbetalingen van Duitsland een uitkering zou krijgen.15 Verder waren er vorderingen bij de Liquidatie van Verwaltung Sarphatistraat (LVVS), de voormalige LiRo-bank f. 2.450,00 (banktegoed Daniël Lezer) en f. 6.425,00 (afgeloste hypotheken tijdens de Duitse bezetting), erfenissen (f. 1.350,00), effecten (waarde 31-12-1950: f. 10.071,60).16
Rosetta Eckstein-Lezer was na 1945 zeer goed op de hoogte van de financiën van haar broer Daniël Lezer. Zij moet voor haar gedetailleerde kennis inzage hebben gehad in de financiële administratie van haar broer. Wij vermoeden dan ook dat de administratie van Daniël Lezer voor zijn deportatie door het accountantsbureau Zijlstra & Wisman werd verzorgd of dat zij wisten wie de belastingaangiften voor Daniël Lezer verzorgde. Overlijdens Op 7 december 1950 werd in de Burgerlijke Stand van de gemeente Odoorn opgenomen dat Hendelina Lezer-Bloemendal (Oude Pekela, 26-11-1908) en haar kinderen Jozefien Elsien (Odoorn, 01-01-1935), Telsiena Richel (Odoorn, 21-11-1936) en Jozef (Odoorn, 11-10-1939) op 15 oktober 1942 in Auschwitz waren vermoord. Op 28 mei 1952 werd het overlijden van Daniël Lezer (Odoorn, 17-03-1900) in de Burgerlijke Stand van de gemeente Odoorn geregistreerd. Aangenomen werd dat hij op 31 december 1944 ergens in Midden-Europa aan ontberingen was overleden of was vermoord. Daarmee was het duidelijk dat Rosetta Eckstein-Lezer de enige erfgename was van de nalatenschap van haar broer Daniël. Hoe groot deze was is niet terug te vinden in het NBI-dossier. Het NBI controleerde alleen of er vermogensoverzichten waren en of het beheer werd uitgevoerd. 15 16
Ibidem, 033, 13-03-1947. 059, 13-03-1947, kopie van 33. GAO, dossier 2555 (-1.844.81). Nationaal Archief (NA), toegangsnummer 2.09.16.09, inventarisnummer 123071. Zie bijlage 6.
72
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
Kerngegevens Daniël Lezer, Zuiderdiep 358, 2e Exloërmond (bijlage 6)
73
74
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
75
5.7Valthermond, Kavelingen 60 Mozes Dalsheim (bijlage 7)
Samenvatting (bijlage 7) Vanaf 1765 was vanuit de stad Groningen het Stadskanaal gegraven. De veenontginning in het oosten van de provincie Drenthe en het zuidoosten van de provincie Groningen werd steeds grootschaliger. De turf uit de Drentse Monden werd over het Stadskanaal afgevoerd naar de stad Groningen. Langs het Stadskanaal ontstonden in de eerste helft van de 19de eeuw de veenkoloniale dorpen Stadskanaal en Musselkanaal. In de 19de eeuw verliet Mozes Dalsheim (1833-1924) Noordbroek om zich in Nieuwe Pekela te vestigen. Zijn voorgeslacht had zich in de tweede helft van de 18de eeuw vanuit Sarreguemines (Lotharingen) via Dalheim in het Duitse Rijk in Noordoost-Groningen gevestigd. Mozes zoon Daniël Benjamin Dalsheim (1864-1940) en kleinzoon Mozes Dalsheim (1895-1976) vestigden zich in Musselkanaal en Valthermond. Als slagers hadden zij in de Monden en Zuidoost-Groningen een grote klantenkring.
1918-1919 Op 5 november 1918 werd op het notariskantoor van Roelof Buining in Stadskanaal een transportakte verleden van de verkoop van een perceel tuingrond en weiland met daarop staand een huis en schuur, sectie E2346, groot 0.27.50 ha. De verkopers waren Klasina Roggen (Valthermond), weduwe van Hendrik Mulder, voor zich en als moeder en voogdes over haar kinderen. Zij woonden allen te Valthermond op het huidige adres Kavelingen 60 (toenmalig adres Kavelingen J1). De koper was Daniël Benjamin Dalsheim (1864-1940, V.3), ‘vleeshouwer te Musselkanaal’. Hij kon ‘de gebouwen’ per 1 mei 1919 aanvaarden. Van de koopsom van f. 5.500,00 werd f. 1.000,00 contant betaald, de rest moest op 1 april 1919 worden betaald.1 ‘Vleeshouwer’ Daniël Benjamin Dalsheim leende voor de aankoop op 2 april 1919 geld van koopman Salomon Simons.2 Het gaat daarbij om een bedrag van f. 4.230,00 tegen 5,5% rente per jaar.
1919 - Vestiging in de gemeente Odoorn Op 10 mei 19193 liet Daniël Benjamin Dalsheim (1864-1940, V.3) zich met zijn vrouw Faaltje David (Kassel, 28-9-1862 - Groningen, 29-05-1933), dochter van Siegfried David en Hendele Blumenthal, en zijn kinderen Mozes, Salomon, Siegfried, Daniël (VI.7), Levie, Hendeltje Rachel en Bertha in de gemeente Odoorn inschrijven. Hij woonde op het adres Kavelingen 60 (voorheen J1).
1 2 3
Hyp4, deel 1123, nummer 27, akte d.d. 05-11-1918, notaris Roelof Buining te Stadskanaal. Salomon Simons, Nieuwe Pekela, 15-07-1876 - Amsterdam, 01-03-1943, gehuwd met Johanna David (ca. 1875 - 19-05-1937). Bevolkingsregisters van de gemeente Odoorn.
76
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
Vanaf links: Fragment van de Hulpkaart_ODN00_E_663_E, 1922, E5799. Fragment van Veldwerk ODN00_E_338_1, 1923, E5799. Fragment van de Hulpkaart_ODN00_E_663_B, 1923, E5799. 1930 In 1930 werd Daniël Benjamin Dalsheim (1864-1940) in verzuim van betaling gesteld. Deurwaarder Fokko Warnders uit Wildervank ging in november 1930 over tot openbare verkoop van een perceel tuingrond en weiland met daarop aanwezig een huis en schuur in Valthermond, sectie E5799, ter grootte van 0.22.80 ha. Het hoogste bod was tijdens de openbare verkoop f. 2.670,00. Het werd door makelaar Harmannus Boer uit Stadskanaal gedaan. Hij deed het bod voor Salomon Dalsheim, (1897-1991) koopman te Musselkanaal, Marktstraat 18. Hij was de zoon van Daniël Benjamin Mozes Dalsheim.4 Door de aankoop van Salomon Dalsheim kon zijn vader Daniël Benjamin Dalsheim in de woning blijven wonen. Op 16 juli 1936 vertrok Daniël Benjamin Dalsheim (1864-1940, V.3) naar de gemeente Onstwedde. Zijn vrouw was op 29 mei 1933 in Groningen overleden. 1935 Op 16 januari 1935 verkocht koopman Salomon Dalsheim (1897-1991) uit Musselkanaal aan zijn broer Mozes Dalsheim (1895-1976), slager en veehandelaar in Ter Apel, een perceel tuingrond en weiland met daarop een huis en schuur, sectie E5799, ter grootte van 0.22.80 ha, voor f. 1.785,00. Op het onroerend goed rustte een hypotheek van f.
1.700,00 ten behoeve van Hillechien Stukje, huishoudster, wonende te Groningen, tegen een rentepercentage van 5%.5 Mozes Dalsheim (Nieuwe Pekela, 02-08-1895 - Stadskanaal, 10-09-1976) was slager van beroep. Hij was op 24-05-1923 te Groningen met Schoontje Israëls (Leek, 03-07-1900 - Auschwitz, 12-10-1942, dochter van Simon Freerks Israëls en Lea Benninga) gehuwd. Het echtpaar had drie kinderen. Mozes Dalsheim was op 9 juli 1923 naar Musselkanaal vertrokken. In 1935 woonde hij in Ter Apel (zie akte 1935). Na aankoop van het pand Kavelingen 60 (voorheen J1) vestigde hij zich hier met zijn gezin op 13 mei 1935. Zijn vader, Daniël Benjamin Dalsheim, woonde nog tot 16 juli 1936 bij zijn zoon in. Periode 10 mei 1940-1945 In juli-augustus 1942 zag Dalsheim in, dat hij de keuze had tussen thuisblijven en opgepakt worden of onder te duiken met een kans om de oorlog te overleven. Dalsheim koos voor het laatste. Met zijn twee zonen en een broer verliet hij Musselkanaal en dook hij onder in de bossen bij Sellingen.6 Zijn vrouw, Schoontje Dalsheim-Israëls (Leek, 03-07-1900 - Auschwitz, 12-10-1942, dochter van Simon Freerks Israëls en Lea Benninga), bleef thuis met hun gehandicapte dochter Frieda. Een verblijf in een onderduikershol en/of in de bossen zou Frieda niet volhouden.
4 5 6
Hyp4, deel 1414, nummer 19, akte d.d. 24-11-1930, notaris Willem Hamminga, Stadskanaal. Hyp4, deel 1487, nummer 90, akte d.d. 26-01-1935, notaris Willem Hamminga te Stadskanaal. Vermoedelijk gaat het hier om zijn ongehuwde broer Daniël Dalsheim (Musselkanaal, 29-09-1903 - Stadskanaal, 18-11-1971).
77
Het gezin Dalsheim. Vanaf links: Bennie, Schoontje Dalsheim-Israëls, Frieda, Mozes Dalsheim en Simon. (Uit: Berg, De Joodse gemeenschap, blz. 137)
De Dalsheims werkten overdag bij boeren die zij vanuit hun werk als slager kenden of hielden zich bij hen in een schuur verborgen. Soms stroopten zij ’s nachts de landerijen af, molken zij van koeien of geiten kleine hoeveelheden melk om zo in hun levensonderhoud te voorzien. Op de late avond van 2 oktober 1942 kwam marechaussee Pieter Daniël Verbaan bij de woning op het adres Kavelingen 60 om het gezin Dalsheim op te pakken en op tranport te plaatsen. In de woning trof hij alleen Schoontje Dalsheim-Israëls met haar dochter Frieda aan. Toen Schoontje de politieman vroeg haar dochter niet op transport te plaatsen ging hij op haar verzoek in. In allerijl werd een (tijdelijke) schuilplaats bij een dominee in Musselkanaal gevonden. Verbaan bracht Frieda persoonlijk naar dit onderduikadres. Daarna keerde hij terug naar Kavelingen 60. Even later werd Schoontje Dalsheim-Israëls met een auto van Klaas Fidder uit Musselkanaal met Hendelina Lezer-Bloemendal en haar drie kinderen in de nacht van 2 op 3 oktober 1942 naar Durchgangslager Westerbork gebracht. Op 9 oktober 1942 werd zij vanuit Durchgangslager Westerbork op transport naar Auschwitz geplaatst, waar zij op 12 oktober 1942 werd vermoord. Haar man en kinderen overleefden door onderduik de oorlog. Mozes Dalsheim overleed in 1976.
Schoontje Dalsheim-Israëls (Uit: Onderwater, Mobilisatie, blz. 141)
Stolperstein voor Schoontje Dalsheim-Israëls (1900-1942) bij de woning Zuiderdiep 506.
78
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
Onderduik Van de acht kinderen van Daniël Benjamin Dalsheim (Nieuwe Pekela, 15-07-1864 - Musselkanaal, 17-12-1940) en Feilchen/Feilgen/Faaltje David/Daviet (Kassel, 28-09-1862 - Groningen, 29-051933) waren er op 10 mei 1940 zeven in leven. Zij hadden de gebeurtenissen in Duitsland in de jaren goed gevolgd, hadden de invallen van Duitsland in buurlanden gezien en waren goed ingelicht over het kwaad dat hen door het nationaal-socialisme stond te wachten als Nederland door de Duitsers, na een militaire inval, zou worden bezet. Binnen hun familie zal veel zijn gesproken over wat hen te wachten stond. Ook zullen zij over de mogelijkheid van onderduik hebben gesproken. Zes volwassen mannelijke nakomelingen van Daniël Benjamin Dalsheim, vier zonen en twee kleinzonen, doken medio augustus 1942 onder, toen zij voor de joodse werkkampen werden opgeroepen. Voor zover zij waren getrouwd en kinderen hadden volgden zij begin oktober 1942. Van de negentien nakomelingen (kinderen en schoonkinderen) van Daniel Benjamin Dalsheim en Feilchen/Feilgen/Faaltje Davids/Daviet waren er twee voor 10 mei 1940 aan een natuurlijke dood overleden; vijf (schoon-)kinderen en twee kleinkinderen waren in een concentratiekamp vermoord en zes (schoon-)kinderen en vier kleinkinderen overleefden door onderduik de oorlog.
Twee kinderen waren ook ondergedoken, maar werden door verraad opgepakt en in een Duits concentratiekamp vermoord.
Verkoop woning, 1943 Herman Westerhof, handelaar te Groningen, verkocht als lasthebber van Dirk Hidde de Vries van Algemeen Nederlands Beheer van Onroerende Goederen (ANBO) het ‘geroofd’ onroerend goed van slager Mozes Dalsheim in Valthermond aan Hebel van der Laan, hotelhouder in Musselkanaal, een perceel tuingrond en weiland met daarop staand een huis en schuur, sectie E5799, ter grootte van 0.22.80 ha, voor de verkoopprijs van f. 3.000,00, welk bedrag volledig door de koper is voldaan.7 Op het pand rustte nog een hypotheek van f. 1.300,00 ten voordele van Hendrik Menses, notarisklerk, wonende in Stadskanaal. Deze werd op 22 september 1943 door de Niederländische Grundstücksverwaltung (NGV) afgelost.8 Rechtsherstel, 1948 Op 26 november 1948 werd bij notaris Hendrik Steenbergen in Emmen de akte van rechtsherstel getekend, waarbij de koop van 1943 als nietig werd beschouwd. Mozes Dalsheim was met ingang van 1 mei 1945 weer in het huis gaan wonen.
Na 1945 Op 3 maart 1961 verkocht Mozes Dalsheim mede namens zijn kinderen voor f. 12.000,00 zijn behuizing met schuur, erf en tuin, staande en gelegen te Valthermond, Kavelingen 60, sectie E5799, 0.22.80 ha, aan arbeider Jelke Wind.9 Wind verhuisde op 2 maart 1961 van het adres Zuiderdiep 519 naar Kavelingen 60.10 Het kadastrale perceel E5799 werd vijf jaar, nadat Dalsheim deze had verkocht, omstreeks 1966 opgesplitst in twee kavels: E7545 (ruim 4 are; eigenaar gemeente Odoorn, later Gasbedrijf ZuidoostDrenthe; anno 2024 M2581, Kavelingen 59A) en E7546 (ruim 18 are; eigenaars Jelke Wind en Jan Kasper Heine, anno 2024 M2580, Kavelingen 60). Bij het passeren van de akte van de verkoop van zijn woning in 1961 woonde Mozes Dalsheim op het adres Meidoornstraat 30 te Stadskanaal.11 Hij had op 28 februari 1961 zijn woning verlaten.12 Op 10 september 1976 overleed Mozes Dalsheim. 7 8
9 10 11 12
Hyp4, deel 1685, nummer 19, akte d.d. 15-09-1943, notaris Jan Geert van Russen te Groningen. Akte van geldlening en hypotheek verlening verleden voor notaris Hamminga in Stadskanaal op 08-05-1940, deel 460, nummer 39, welke inschrijving is doorgehaald op 22-09-1943. Hyp4, deel 2090, nummer 64, akte d.d. 03-03-1961, notaris Otto Wichers, Exloo. GAO, bewoningskaart Kavelingen 60. Hyp4, deel 2090, nummer 64, akte d.d. 03-03-1961, notaris Otto Wichers, Exloo. GAO, bewoningskaart Kavelingen 60.
79
Kerngegevens Mozes Dalsheim, Kavelingen 60, Valthermond (bijlage 7)
80
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
81
6. Burgemeesters en notarissen
Burgemeesters Na de bevrijding vond de zuivering van burgemeesters plaats. Daarbij werden vragen gesteld over hun houding en/of medewerking aan Winterhulp, Nederlandsche Volksdienst, jodenvervolging, Arbeidsdienst, Arbeidsinzet, Arbeidsfront, de T.D. beschikking (tweede distributiekaart), vorderingen, propaganda en diversen. Ten aanzien van jodenvervolging werden drie vragen gesteld: 1. Heeft hij medegewerkt aan het arresteren van joden? 2. Heeft hij daartoe opdrachten gegeven aan het politiepersoneel? 3. Heeft hij, indien hij medewerkte het arresteren van de joden gesaboteerd. Zo ja, hoe? Bij burgemeester Doornbos werden de eerste twee vragen met ‘Ja’ beantwoord en de derde vraag met ‘Neen’. Het ingevulde formulier van burgemeester J. van Roijen is niet bewaard gebleven, maar de eerste twee vragen zullen ook met ‘Ja’ en de derde vraag met ‘Neen’ zijn beantwoord.1 De houding van de burgemeesters, onder andere het laten oppakken van de joden, speelde geen rol bij de zuivering van de burgemeesters.
Jan Klazes Doornbos (Borger) Jan Klazes Doornbos was burgemeester van Borger (1925-1946). Hij werd na de bevrijding eerst geschorst en later niet meer benoemd tot burgemeester van Borger. Hij kreeg (eervol) ontslag. Tijdens de Duitse bezetting was hij een ‘lijdzame’ (volgzame) bestuurder van de Duitse bezetter geweest. Hij kon om deze houding niet gehandhaafd blijven. Hij had geen vertrouwen meer van de plaatselijke bevolking.
Johan van Roijen (Odoorn) Johan van Roijen was van 1938 tot 1964 burgemeester van de gemeente Odoorn. Van Roijen werd op 14 mei 1943 door de Duitse bezetter ontslagen, zonder opgaaf van reden. Daarvoor hadden de zogenaamde april-mei-stakingen in de gemeente tot ergernis van de Duitse bezetter plaatsgevonden. Hij woonde van 7 juni 1943 tot 20 april 1945 ten huize van H. Slagter, landbouwer in Niehove. Na de bevrijding keerde hij op 20 april 1945 als burgemeester van Odoorn terug.
De installatie van burgemeester Johan van Roijen (rechts) op 1 mei 1938 door loco-burgemeester J. van Gerner. Tussen hen in zit mevrouw H.A. van Roijen-Smit. 1
Drents Archief, toegangsnummer 0048, Kabinet Gouverneur in Drenthe 1815-1951, inventarisnummer 66, Zuivering burgemeesters 1945-1947, dossier J.K. Doornbos.
82
Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn
H.R. Bruininga (Odoorn) Hendrik Roelof Bruininga, lid van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB) was vanaf 19 juni 1943 burgemeester van de gemeente Odoorn. Daarvoor was hij burgemeester van Roden. Op 13 april 1945 werd hij door de Militaire Commissaris voor de Provincie Drenthe geschorst, waarna een dag later ontslag volgde. In februari en maart 1947 werd hij door de Asser Kamer van het Bijzonder Gerechtshof te Assen berecht. Verschillende aanklachten werden tegen hem naar voren gebracht. Hij werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van achttien jaar met aftrek van voorarrest, levenslange ontzetting uit beide kiesrechten en het recht om ambten te bekleden.2
Notarissen In de naoorlogse sfeer van rechtsherstel bleef de rol van notarissen buiten beeld. De pragmatische inslag van achtereenvolgende ministers van Justitie lieten niet toe dat ook zij net als ambtenaren, politiemannen en burgemeesters ‘gezuiverd’ moesten worden. Teveel notarissen hadden tijdens de Duitse bezetting meegewerkt aan de verkoop van joods onroerend goed. Notarissen hebben een bijzondere positie. Enerzijds zijn zij ‘lijdelijk ambtenaar’, functionarissen die een neutrale rol vervullen bij rechtmatige aan- en verkoop van eigendommen. Anderzijds zijn zij ook ondernemer, die door betaling voor hun tussenkomst in die transacties het eigen inkomen verdienen. Notarissen zouden niet moeten afdalen naar het niveau van ‘lijdelijkheid’, maar juist moeten handelen overeenkomstig hun kerncompetenties als het bewaken van rechtszekerheid, rechtsgelijkheid, onpartijdigheid en onafhankelijkheid. De medewerking van notarissen was in Nederland in veel gevallen volgzaam, ‘lijdelijk’ te noemen.
Sommige notarissen waren creatief en kwamen tot bijzondere constructies, waarbij zij erin slaagden om voor joodse families een zo goed mogelijke constructie te bedenken, zodat het geld van de opbrengst van een verkoop van landbouwgrond of woning niet bij de Duitse bank Lippmann, Rosenthal & Co terechtkwam, maar binnen de joodse families bleef.3 In Drenthe werden 249 woningen en panden van joodse eigenaren verkocht. Hiervan passeerden 132 verkoopakten bij zestien notarissen in Drenthe en 117 verkoopakten bij notarissen elders in Nederland. Hiervan passeerden 82 verkoopakten bij notaris Jan Geert van Russen in Groningen. Hij was lid van de NSB en is na de oorlog uit het ambt van notaris gesteld en als politieke delinquent vervolgd.4 Mr. A. Grutterink (Borger) Mr. Adolf Grutterink was van 23-06-1922 t/m 25-07-1946 notaris in de gemeente Borger. Grutterink was een ‘lijdzame’ notaris. Hij liet tijdens de Duitse bezetting zeven akten van verkoop van joods onroerend goed passeren.
Mr. O. Wichers (Odoorn) Mr. Otto Wichers was van 01-01-1937 t/m 31-12-1963 notaris in de gemeente Odoorn. Wichers was een ‘creatieve’ notaris. Hij zorgde ervoor dat het geld van transacties van de verkoop van joods onroerend (landbouwgronden) niet bij de Duitse roofbank Lippmann, Rosenthal & Co terechtkwam, maar dankzij een ‘hypothecaire constructie’ bij de joodse familie bleef. Op zijn kantoor zijn geen akten van verkoop van joods onroerend goed (woningen) gepasseerd. Na zijn overlijden in 1964 werd hij tijdens zijn begrafenis herinnerd als een ‘bekwaam en onkreukbaar’ man. ‘Hij was een sieraad voor zijn vak’.5 2 3 4 5
De Noord-Ooster, 21-02-1947, 24-02-1947 en 05-03-1947; Nieuwsblad van het Noorden (NvhN), 06-03-1947. Schütz, Raymund, Kille mist. Het Nederlandse notariaat en de erfenis van de oorlog, Amsterdam, 2016. NA, Verkaufsbücher. NvhN, 14-01-1964.
83
9. Slotconclusies
9.1. Voormalige gemeenten Borger en Odoorn Registratie De gemeentebesturen van Borger en Odoorn hebben in opdracht van de Duitse bezetter naar de bevolking ‘algemene mededelingen gedaan over de verplichte registratie van joden’. Joodse burgers hebben zich voor registratie gemeld en legeskosten betaald. Ambtenaren op beide gemeentehuizen zijn niet op eigen initiatief op zoek gegaan naar inwoners met joodse voorouders.1 De gemeentebesturen van Borger en Odoorn reageerden formeel op vragen/meldingen van de bevolkingsregistratie in Den Haag en van andere gemeenten over ‘joden’.
Transport naar werkkampen en Durchgangslager Westerbork Op 17 augustus 1942 regelden de gemeentebesturen het transport van joodse mannen naar werkkampen. De gemeentebesturen van Borger en Odoorn lieten in opdracht van de Duitse bezetter in de nacht van 2 op 3 oktober 1942 respectievelijk dertien en vijf joodse inwoners oppakken en in april 1943 nog twee personen (Simon Jonas Nijveen en zijn dochter Rosa uit Drouwen). De opdrachten hiertoe werden telefonisch gedaan door de burgemeester en/of overste van de marechaussee. Van het oppakken van de joden is geen proces-verbaal opgemaakt. Hoewel politiemannen/marechaussee na de oorlog spraken over ‘arrestaties’ was voor het oppakken van de joden geen enkele rechtsgrond. In de ‘Aanwijzingen’ van de Nederlandse overheid van 1938 aan gemeenten stond nadrukkelijk vermeld dat geen bestuurder, noch ambtenaar mocht meewerken aan deportatie van Nederlanders. Van de twintig opgepakte joden die op transport werden gesteld naar Durchgangslager Westerbork keerde niemand terug. Zij werden allen vermoord in Duitse concentratiekampen. Zes joden overleefden de Duitse bezetting door onder te duiken. Verkoop joods onroerend goed De gemeentebesturen van Borger en Odoorn waren op geen enkele wijze betrokken bij de verkoop van landbouwgrond van joodse eigenaren en het rechtsherstel hiervan.