CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Het onderzoeksrapport Joodse burgers in de gemeenten Borger en Odoorn

RAAD: Lijst ingekomen stukken 23 januari 2025, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake onderzoek Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog33.894 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

Ook werden joden openlijk uitgescholden en bedreigd en kregen bijvoorbeeld te horen dat ze niet op straat mochten komen. Dit soort kwalijke incidenten kwamen in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn niet voor. VO 6/1941 Op 10 januari 1941 verscheen de verordening no. 6/1941 van rijkscommissaris Seyss-Inquart, waarin alle joodse inwoners van Nederland verplicht werden om zich te laten registreren bij het bevolkingsregister. In artikel 9 was opgenomen dat de kosten hiervoor f. 1,00 waren en dat deze door de joodse aanvrager moest worden betaald. De helft van dit bedrag mocht de gemeente houden, de andere helft moest aan de Rijksinspectie van de bevolkingsregisters in Den Haag worden afgedragen.2 Joden moesten een vragenlijst invullen en deze inleveren bij de gemeente. Tegen betaling van legeskosten kregen ze vervolgens een aanmeldingsbewijs. Vrijwel alle joden lieten zich registreren en in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn was dat niet anders. In de voormalige gemeente Borger lieten zeventien joden zich registreren en in de voormalige gemeente Odoorn lieten elf joden zich registreren (zie afbeeldingen bladzijde 22). In beide gemeenten

1

2

Op verschillende websites worden de anti-joodse maatregelen in chronologische volgorde gepubliceerd. Enkele voorbeelden daarvan zijn: https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_gebeurtenissen_tijdens_de_Tweede_Wereldoorlog:_Jodenvervolging_en_concentratiekampen; https://www.museumalkmaar40-45.nl/alkmaar-in-wo2/jodenvervolging/anti-joodse-maatregelen; https://www.dodenherdenking-beek.nl/documents/PDF/Documentatiecentrum-refere/Anti-joodsemaatregelen-1940.pdf. https://www.tracesofwar.nl/articles/2465/Verordeningenblad-voor-bezet-Nederland-1941-II-13-01-1941.htm GAB 041, zie document van 19 januari 1942.

22

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

In de brieven van de burgemeesters van Borger en Odoorn van 26 februari 1941 melden zij in de bijlage de namen van joodse inwoners in hun gemeente en schrijven zij dat er in hun gemeenten geen joodse ambtenaren zijn. (Links: GAB, 041. Rechts: GAO, 047.)

De gemeentelijke verantwoording aan de Rijksinspectie over de inning van de legesgelden van de joodse inwoners van de gemeenten Borger en Odoorn. De gemeente Odoorn verantwoordde alleen het bedrag dat aan de Rijksinspectie werd betaald. (Links: GAB, 041. Rechts: GAO, 047.) betaalden de joodse inwoners f. 1,00 per aanmeldingsbewijs, f. 0,50 voor de Rijksinspectie en f. 0,50 voor de gemeente.3

3

Voor joden verboden Naast deze aanmeldingsplicht werden ook gebiedsbeperkingen aan joden opgelegd. Zo mochten zij vanaf 31 mei 1941 geen zwembaden en stranden meer bezoeken en was het vanaf 15 september 1941 voor hen verboden in parken, dierentuinen, cafés, restaurants, bibliotheken, hotels, schouwburgen, bioscopen en musea te komen. Ook was het joden vanaf toen niet toegestaan zonder vergunning te reizen of te verhuizen. In deze periode verschenen bordjes met de tekst ‘Voor Joden verboden’ in het straatbeeld.

GAB, inventarisnummer 041. GAO, inventarisnummer 047. De koopkracht van f. 0,50 en f. 1,00 is in 2021 respectievelijk f. 8,53 (€ 3,87) en f. 17,07 (€ 7,75). Zie: https://iisg.amsterdam/nl/onderzoek/projecten/hpw/calculate.php.

23

Links: Het r.k.verenigingsgebouw in Zandberg omstreeks 1940. Rechts: Pastoor H.F. Wanders. Hij was van 1936 tot 1945 pastoor in Zandberg. (Foto’s uit: Wolff, 150 jaar Sint Josephparochie, blz. 333 (links) en blz. 507 (rechts). De burgemeester van de gemeente Borger liet een lijst van café’s (met vergunning of verlof) opstellen en vermeldde de weekmarkten. Hij vroeg 50 ‘kaarten’ en vier houten borden aan met ‘Voor joden verboden’. De burgemeester van Odoorn vroeg 32 ‘kaarten’ en drie houten borden aan. Later vroeg hij nog eens dertien ‘kaarten’ aan. Op 21 maart 1942 schreef burgemeester Van Roijen een brief aan J. Bakker, verlofhouder van een kerkelijk gebouw van de r.k.-parochie in Zandberg, waarin hij schrijft dat in een door hem beheerd gebouw het bordje ‘Voor joden verboden’ was verwijderd en vernietigd. Verder schrijft hij dat hij bij het niet aanbrengen van het bord ‘Voor Joden verboden’ dit onmiddellijk ter kennis van de Procureur-Generaal te Leeuwarden moest brengen. Alvorens hiertoe over te gaan gaf hij Bakker gelegenheid een nieuw bordje aan te vragen en op te hangen. Zo lang dat nog niet gebeurd was, mochten er geen vergaderingen en bijeenkomsten in het gebouw worden gehouden. Vijf dagen later, op 26 maart 1942, schreef pastoor H.F. Wanders te Zandberg dat hij van de aartsbisschop een brief had ontvangen, waarin stond dat hij moest weigeren om het bord op te hangen.

Op 30 april 1942 schrijft burgemeester Van Roijen dat het bordje ‘Voor Joden verboden’ in consistoriekamers en vergaderlokalen van kerkelijke gemeenten en van verenigingen met een kerkelijke grondslag niet meer behoeft te worden opgehangen.4 Daarmee liep de justitiële vervolging van pastoor Wanders met een sisser af. Inleveren rijwielen In 1942 werden meer maatregelen ingevoerd die de joden verder en verder afzonderden van de rest van de samenleving, zoals een verbod op het bezitten en besturen van rijwielen, een avondklok voor joden, een verbod voor joden om te telefoneren en het verplicht dragen van de jodenster. In het archief van de gemeente Borger zijn geen stukken bewaard gebleven van inbeslaggenomen rijwielen. In de gemeente Odoorn zijn zes rijwielen in opdracht van de bezetter ‘geroofd’. Bij de gezinnen van Mozes Dalsheim en Daniël Lezer werden in totaal vijf rijwielen ‘geroofd’. Het rijwiel van Frieda Dalsheim is vanwege haar invaliditeit niet meegenomen. Zij had volgens haar arts een rijwiel nodig om zich te kunnen verplaatsen.5 Het briefje van de arts van Frieda Dalsheim. (GAO, inventarisnummer 047)

4 5

GAO, inventarisnummer 047. Ibidem.

24

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Radio’s Van de gemeente Borger zijn geen documenten van ingeleverde radio’s bewaard gebleven. In de gemeente Odoorn leverden Mozes Dalsheim, Rafel Israëls en Daniël Lezer een radiotoestel in.6 Lijsten met joodse inwoners en deportatie

Borger Tussen 15 februari 1941 en 20 februari 1941 lieten de joodse gezinnen van Simon Jonas Nijveen, Benjamin Mozes Cohen, Philippus Dalsheim en David Stern zich op grond van verordening 6/1941 als jood registreren. Ook tijdelijk inwoner, M. Buss, echtgenote van A.G. Döbken meldde zich hiervoor. Aan de hand van deze registraties werd op het gemeentehuis op 26 februari 1941 een lijst opgemaakt van joodse ingezetenen. Het is de enige lijst met joodse burgers die wij in het gemeentearchief van Borger hebben gevonden.7 In augustus 1942 werd Philippus Dalsheim uit Borger opgeroepen om zich te melden in werkkamp Linde bij Zuidwolde. In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 werd hij op transport gezet naar Durchgangslager Westerbork. Hier ontmoette hij zijn gezin met uitzondering van Lena die in Apeldoorn was. Eind september 1942 kregen alle joodse inwoners een oproep van de ‘Zentralstelle für Jüdische Auswanderung’. Ze moesten zich op 2 oktober 1942 om 24.00 uur ‘op de verzamelplaats in Borger’ melden. Vandaar werd men naar Durchgangslager Westerbork gebracht. Aan bagage mocht men alleen het hoognodige meenemen; de rest moest men thuis achterlaten. Het ging om de gezinnen Cohen (vier personen en een kleinkind), Dalsheim (vier personen; vader werd vanuit werkkamp Linde, Zuidwolde, naar Westerbork gebracht) en Stern (vier personen).

De enigen die niet mee hoefden naar Westerbork waren Simon Jonas Nijveen en zijn dochter Rosa. De oude Nijveen was zwaar hartpatiënt en mocht op last van huisarts W.J. Duursema niet worden vervoerd. Vanuit Durchgangslager Westerbork volgde deportatie naar concentratie- en vernietigingskampen, waar alle joodse gedeporteerden werden vermoord. Simon Jonas en Rosa Nijveen gingen op 10 april 1943 op eigen gelegenheid naar Durchgangslager Westerbork. Op 23 april 1943 werden zij in Sobibor vermoord.

6 7

Ibidem. GAB, inventarisnummer 041.

25

De lijst met joodse inwoners van de gemeente Borger op 26 februari 1941. (GAB, 041)

Op 14 april 1943 kon burgemeester Jan Klazes Doornbos de Sicherheitspolizei in het Nederlands en in het Duits melden dat de ‘afvoer van joden volledig is uitgevoerd’ en er in zijn gemeente ‘geen joden meer woonachtig zijn’. (GAB, inventaris-

nummer 041)

Na 5 mei 1945 keerde niemand van de families Cohen, Dalsheim, Nijveen en Stern terug in de gemeente Borger.

26

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Odoorn Op 12 juli 1940 werd op het gemeentehuis een lijst van joden opgesteld, waarop de gezinnen van Mozes Dalsheim en Daniël Lezer werden vermeld. Burgemeester J. van Roijen ondertekende deze lijst. Waarom deze lijst werd opgesteld, is ons niet duidelijk. Op 10 januari 1941 werd op grond van verordening 6/1941 een lijst opgesteld met de gezinnen van Daniël Lezer (vijf personen), Rafel Israëls (één persoon) en Mozes Dalsheim (vijf personen). Op 26 februari 1941 verstuurde burgemeester Van Roijen de lijst naar ‘den Heer Procureur-Generaal fgd. Directeur van Politie te Leeuwarden’. In de laatste alinea vermeldde hij dat er ‘zich geen [joodse] ambtenaren of beambten als bedoeld in het derde lid van Uw voormelde schrijven’ bevonden. Op 3 maart 1941 verzond burgemeester Van Roijen elf aanmeldingsformulieren van ‘personen die geheel of gedeeltelijk van Joodschen bloede syn’. Op 11 september 1941 vroeg de waarnemend commissaris van de provincie Drenthe aan de burgemeesters om ‘omgaand’ op te geven het aantal joden dat in de gemeente woont. Een ambtenaar schreef op de circulaire: ‘3 m; 2 v; 6 k; 11 p.’ Een dag later, 12 september 1941, werd dit aantal in een schrijven aan het provinciaal bestuur vermeld. Op 13 mei 1942 ontving burgemeester J. van Roijen van zijn ambtgenoot in Assen, mr. H.W.

Bloemers, een telegram, waarin werd vermeld dat de commandant van de SS en SD in Assen voor 15 mei 1942 in tweevoud lijsten van joodse personen met de letter J op hun persoonsbewijs met woonadres wilde ontvangen. Nog dezelfde dag werd de gevraagde lijst verzonden.8

Op 13 mei 1942 verzond burgemeester J. van Roijen deze lijst van joodse inwoners naar de commandant van de SS en SD in Assen. (GAO, inventarisnummer 047) Op 2 juli 1942 verzond burgemeester Van Roijen aan de Zentralstelle für Jüdische Auswanderung, A. van Scheltemaplein 1 in Amsterdam een lijst met namen van joden in zijn gemeente.9 Op deze 8 9

GAO, inventarisnummer 047. De Zentralstelle für Jüdische Auswanderung (letterlijke vertaling ‘Centraal bureau voor Joodse emigratie’) in Amsterdam organiseerde vanaf het voorjaar van 1941 tot het najaar van 1943 de deportatie van Joden uit Nederland naar concentratiekampen in Duitsland en Polen. De Nederlandse Zentralstelle werd op bevel van Reinhard Heydrich, op verzoek van Arthur Seyss-Inquart, opgericht. De Zentralstelle kreeg drie taken toegewezen: 1- die Erfassung sämtlicher Juden; -2 die Überwachung des Jüdischen Lebens; 3- die zentrale Steuerung der Auswanderung. Met deze opdracht werd de Zentralstelle tot het belangrijkste apparaat van de Jodenvervolgingen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.

27

Op 2 juli 1942 verzond burgemeester Van Roijen aan de Zentralstelle Jüdische Auswanderung, A. van Scheltemaplein 1 in Amsterdam een lijst met namen van joden in zijn gemeente. (GAO, inventarisnummer 041) lijst stonden de namen van de gezinnen van Mozes Dalsheim, Rafel Israëls en Daniël Lezer. Ook stond er de naam op van Jakobus Emanuel Lioni die in de zomer van 1942 in de gemeente Odoorn verbleef. Opvallend op deze lijst zijn de namen van Alexander Anton Israëls (half-jood) en die van zijn moeder Iemkje Israëls-Ploegsma, een arische vrouw. Op 21 augustus 1942 stuurde burgemeester Van Roijen een brief naar ‘der Deutsche Fachbewerber beim Arbeitsamt’ te Meppel met een lijst van mannelijke en vrouwelijke joodse personen die nog in de gemeente verbleven. Op deze lijst stonden niet de namen van Mozes Dalsheim, Bennie Dalsheim, Simon Freerk Dalsheim en Daniël Lezer. Deze vier mannen hadden een paar dagen eerder een oproep gehad om zich te melden in het werkkamp Linde in Zuidwolde. Kennelijk ging men er op het gemeentehuis van uit dat deze vier mannen zich in Zuidwolde bevonden, maar Mozes Dalsheim zat met zijn beide zonen in de bossen van Sellingen ondergedoken.

De lijst van 21 augustus 1942 (GAO, inventarisnummer 047)

28

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Alleen Daniël Lezer en Alexander Anton Israëls bevonden zich op 20 en 21 augustus 1942 in het werkkamp. Israëls was daar op 19 augustus 1942 in opdracht van de Fachbewerber uit Meppel door een chauffeur en auto van garage Braam, in opdracht van de gemeente Odoorn, naar toe gebracht. Kennelijk was er op het gemeentehuis in Exloo (bewust ?) geen overleg over het samenstellen van de lijst geweest. Rafel Israëls stond eveneens op de lijst, maar hij was op dat moment bezig om een vrijstelling voor tewerkstelling in een werkkamp te verkrijgen.

Links: Het verzoek van de Beauftragte in Drenthe van 31 oktober 1942 en het antwoord van de burgemeester van Odoorn op 31 oktober 1942 (rechts). (GAO, inventarisnummer 047) Op 31 oktober 1942 vroeg Der Beauftragte der Reichskommissars für die Provinz Drenthe aan de burgemeester van Odoorn om hem zo snel mogelijk te informeren hoeveel joden er nog in de gemeente wonen. Het ging daarbij niet alleen om de mannen, maar ook om de vrouwen en de kinderen. Net als zijn collega uit Borger antwoordde burgemeester Van Roijen op 4 november 1942, ook in het Duits, dat er nog één jood in de gemeente Odoorn woonachtig was, die blind en ziekelijk was en met een arische vrouw was getrouwd.10

Hoewel de bewaard gebleven documenten in de archieven van de gemeente Borger en Odoorn over lijsten met joden in de gemeente in aantal verschillen, mag onzes inziens worden aangenomen dat de beide burgemeesters op opdrachten van de Duitse bezetter vergelijkbaar hebben geantwoord en geen rekening hebben gehouden met de ‘Aanwijzingen’ van 1938, waarin bij artikel 20 stond vermeld: ‘Verboden is de ontruiming, welke het karakter draagt van een deportatie op enigszins grote schaal, met het doel om te dienen hetzij als straf of als dwangmiddel, hetzij om de bewoners elders werkzaam te stellen.’

10

GAO, inventarisnummer 047.

29

5.1Hunebedstraat 14, Borger, David Stern (bijlage 1)

Samenvatting (bijlage 1, paragraaf 10) Gezin David Stern en Saartje Gottfriedt David Stern (1862-1942) was in Drouwen geboren, waar zijn ouders zich na hun huwelijk in 1857 hadden gevestigd. Het echtpaar David Stern (1862-1942) en Saartje Gottfriedt (1873-1936) kreeg twaalf kinderen. Vijf van hen overleden op jonge leeftijd. Zes van hen en een levenspartner werden in een concentratiekamp vermoord. Eén dochter, Betje Stern (1904) overleefde de oorlog. Ook een kleinkind met haar man en haar vier kinderen werden in concentratiekampen vermoord. David Stern had in Borger eerst een pottenwinkel en vervolgens een slagerij. In de slagerij werkten zijn zonen Emanuel en Maurits en zijn dochter Frouwkje mee.

Huis De eerste woning op het adres Hunebedstraat 14 werd omstreeks 1856 gebouwd. In 1898 kocht David Stern het pand, welke op dat moment in twee woningen was gesplitst, voor f. 250,00. Hij brak het pand in 1899 af en bouwde er een nieuwe woning. Na de deportatie van David Stern en zijn kinderen in oktober 1942 ging Jakob Stel Jzn. op 14 september 1943 in het huis wonen. Op 5 oktober 1943 kocht Stel het pand van de Niederländische Grundstück Verwaltung (NGV) voor f. 2.500,00. De verkoop van de woning in 1943 was in het kader van de arisering, joods onroerend goed moest in handen van Ariërs komen. Het gemeentebestuur van Borger was hier op geen enkele wijze bij betrokken. De woning is niet door de gemeente verhuurd.

Links: De kadastrale situatie in 2024. Perceel: BGRO1-L-477; Perceeloppervlakte 520 m2 Perceelomtrek 102 m. Rechts: Hunebedstraat 14, anno 2023. (Foto Ina Meilink)

30

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

David Stern (Drouwen, 07-081862 - Auschwitz, 15-10-1942) en Saartje Gottfriedt (Borger, 26-09-1873 - Borger, 29-091936) zitten voor hun pottenen pannenwinkel op het adres Hunebedstraat 14 in Borger. Tussen hen in staat Betje Stern (Borger, 28-02-1904 - Amsterdam, na 1992). Deze foto is voor september 1936 genomen. (Uit: Borger in oude oude ansichten, deel 2, foto 23. Zaltbommel 1983) Op 28 juli 1947 vond rechtsherstel plaats, waarbij Jakob Stel Jzn. het pand van de erfgenamen van wijlen David Stern voor een bedrag van f. 1.600,00 kocht. Daarnaast moest Stel het exploitatiesaldo over de periode 14 september 1943 tot ca. 1 juli 1947, f. 342,80, aan de erfgename, Betje Stern, betalen.1 De woning werd in 1955 door Stel aan melkventer Hendrik Everts uit Borger verkocht voor f. 6.250,00.2

Bouwland, hooi- en weilanden, heide en veen In de periode 1891-1908 kocht David Stern twaalf percelen grond en een huis met erf. Hij betaalde hiervoor f. 250,00 (huis en erf) en f. 519,50 voor de percelen grond. In 1909 bezat hij 5 ha, 60 are en 20 ca. In 1909 verkocht hij voor de eerste keer percelen grond. Dat gebeurde ook in de periode 1911 tot 1929. Op 10 mei 1940, bij de Duitse inval, bezat hij 2 ha, 45 are en 80 ca. Op 27 mei 1941 wordt bekend gemaakt dat joden die landbouwgronden bezitten, deze moeten aangeven en voor 1 september 1941 moeten verkopen (Verordening (VO) 102/1941). Op 27 april 1942 verkocht David Stern op grond van deze verordening twee percelen grond: een perceel hakhout en een stuk bouwland. Het geld dat hij hiervoor ontving, f. 650,00, werd op zijn naam op een rekening van de bank Lippmann en Rosenthal & Co gestort. Stern kon niet over dit geld beschikken. De aankoop en de verkoop van gronden was in alle gevallen een transactie tussen David Stern en een particulier. Voor de erfgename Uiteindelijk was er voor de erfgename een bedrag van f. 3.279,30 plus een vordering van f. 650,00 op de bankrekening van David Stern bij de bank Lippmann en Rosenthal & Co. Dit was het batig saldo van de aankopen en verkopingen van David Stern.

Inventaris woning en slagerij De roerende goederen in de woning van David Stern zijn door de gemeente en de plaatselijke politie geïnventariseerd en in hun opdracht na bevelen van de Duitse bezetter afgevoerd.

1 2

Hyp4, deel 1730, nummer 28. Het onroerend goed was door Stel verkregen blijkens akte d.d. 5 oktober 1943, deel 1685, nummer 63, en in verband met akte van rechtsherstel d.d. 28 juli 1947 overgeschreven ten hypotheekkantore in deel 1730, nummer 28. Hyp4, deel 1928, nummer 59.

Hunebedstraat 14, David Stern (bijlage 1)

31

De rol van het notariaat (bijlage 1, paragraaf 9) Het notariskantoor van Adolf Grutterink heeft de akten voor de verkoop van de woning in 1943 opgesteld. Het heeft hiervoor een financiële vergoeding gehad. Wij hebben van het notariaat in Borger geen inzage gekregen in de afhandeling van de erfenis, de erfrechtverklaring en de kosten die de notarissen voor hun werkzaamheden hebben gedeclareerd. Notaris Gerrit Grutterink uit Borger, de zoon van notaris Adolf Grutterink, heeft de financiële administratie van David Stern bijgehouden, zoals blijkt uit het NBI-dossier van Evina Stern. Het is opvallend dat er geen gegevens van een bankrekening zijn opgenomen. Of David Stern liquide middelen bij iemand in Borger of elders in bewaring heeft gegeven, is niet bekend. Gelet op het feit dat Betje Stern in Borger zelf onderzoek naar haar familieleden heeft gedaan, zal zij vermoedelijk ook bij de plaatselijke banken naar een bankrekening van haar familieleden hebben gevraagd. Wellicht heeft zij aan notaris Grutterink gevraagd dit voor haar te doen. Wellicht is in het Jokosdossier (nummer 54752), aanwezig op het Stadsarchief van Amsterdam, hierover informatie te vinden. Dit hebben we niet kunnen inzien, omdat hiervoor toestemming van de stichting Joods Maatschappelijk Werk nodig is, die alleen aan familieleden wordt gegeven.

De rol van de gemeente Borger (bijlage 1, paragraaf 11) Het gemeentebestuur van Borger is tijdens de Duitse bezetting op geen enkele wijze betrokken geweest bij: - de verkoop van de woning Hunebedstraat 14 in 1943 en het rechtsherstel hiervan in 1947; - de verkoop van landerijen van David Stern, welke hij op 10 mei 1940 in zijn bezit had en welke hij vanaf 1941 op grond van verordening 102/1941 (27 mei 1941) moest verkopen.

Na de deportatie van het gezin David Stern en de kinderen die bij hem in huis woonden in oktober 1942 werd de woning door het gemeentebestuur niet verhuurd. Het gemeentebestuur stelde zijn slagerij, zijn slachterij en het gereedschap voor de slacht beschikbaar aan slachter Jan Alkema. Hiervoor werd geen huurcontract opgesteld. De gemeente ontving hiervoor geen huurbedragen. Alkema is wel geadviseerd om geld te reserveren voor het betalen van huur aan de Algemeen Nederlandsch Beheer van Onroerende Goederen (ANBO), zo blijkt uit een brief van 26 augustus 1943.3

Het gemeentebestuur heeft de roerende goederen in de woning van David Stern geïnventariseerd en (verzegeld) opgeslagen en voor een deel op transport geplaatst naar de Nederlandsche Volksdienst in Assen voor doorvoer naar Duitsland. De levensmiddelen uit de woning van David Stern zijn door de burgemeester beschikbaar gesteld aan de plaatselijke afdeling van de Nederlandsche Volksdienst. Het gemeentebestuur en de plaatselijke politie hebben opdrachten van de Duitse bezetter ten aanzien van het op transport plaatsen van de familie Stern, de inventarisatie van de roerende goederen in hun woning, de opslag hiervan en het transport van een deel van deze roerende goederen uitgevoerd.

In de financiële verslaggeving van notaris Gerrit Grutterink zijn geen betalingen van de gemeentelijke belastingen, wegenbelasting en grondbelasting te vinden. Tot zijn deportatie zal David Stern deze belastingen hebben betaald. Over de periode van begin oktober 1942 (deportatie van de familie Stern) en de aankoop van de woning door Jacob Stel in oktober 1943 zijn er geen betalingen van gemeentelijke belastingen te vinden. Na de koop in 1943 tot april 1945 en na de koop van de woning na rechtsherstel in 1948 zal Jacob Stel de gemeentelijke belastingen hebben betaald. Het is mogelijk dat de betalingen in de periode oktober 1942 tot oktober 1943 zijn verwerkt in het exploitatiesaldo ad f. 342,80, dat in de akte van rechtsherstel is opgenomen. Wij hebben geen documenten van de berekening van dit exploitatiesaldo teruggevonden in de beschikbare archiefstukken. 3

Gemeentearchief Borger-Odoorn, archief Borger inv. nr. 043.

32

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Kerngegevens David Stern, Hunebedstraat 14, Borger (bijlage 1)

33

34

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

5.2Hunebedstraat 16, Borger, Philippus Dalsheim (bijlage 2)

Samenvatting (bijlage 2, paragraaf 11) Stern - Dalsheim In het begin van de 19de eeuw zwierven Philipp Levy Stern (1783-1847) en zijn vrouw Sibille Gans (1784-1871) vanuit hun woning in Roswinkel met koopwaar door het Emsland en ZuidoostDrenthe. Zij verbleven dan in plaatselijke herbergen. Vier van hun zeven kinderen werden in een herberg in het Emsland geboren. Hun kinderen vestigden zich in Drenthe en Groningen: Israël Stern in Winschoten, Levi Stern in Erm, Jette Philipp Stern in Noordbarge, later in Emmen, Jeanette Philip Stern in Bonnen en Manuël (Mendel) Philip Stern in Borger. De kinderen Jantje Stern en Abraham Philip Stern bleven in Roswinkel wonen.

Manuël (Mendel) Philip Stern (1828-1888), huwde in 1857 te Borger met Froukje (Vrougien) Gottfriedt (1827-1917). Na hun huwelijk gingen zij in Drouwen wonen. Kinderen uit dit huwelijk waren: Philip Stern (1858-1925, ongehuwd, woonde aanvankelijk in Bronneger, later in Borger); Sibbe Stern (1860-1943, gehuwd met Aron Bierman, woonde in Emmen); David Stern (1862-1942, gehuwd met Saartje Gottfriedt, woonde in Borger); Betje Stern (1865-1935, gehuwd met Louis Meijer, woonde in Rotterdam) en Jacoba Stern (1868 -1913, woonde in Drouwen en Borger bij haar moeder in).

Tussen 1868 en 1888 verhuisde het gezin van Drouwen naar de woning op het huidige adres Hunebedstraat 16 in Borger. Deze woning werd van de families Oosting-Bakker (Boelken) gehuurd. Na het overlijden van haar man in 1888 woonde Froukje (Vrougien) Gottfriedt met haar kinderen in deze woning. Betje Stern verliet als eerste de woning (voor 1892), daarna volgde David (1896) en Sibbe (1898). Philip en Jacoba bleven bij hun moeder wonen. David Stern had in 1898 het naastgelegen pand, dat op dat moment in twee woningen was gesplitst, voor f. 250,00 gekocht. Hij brak het pand af en bouwde er een nieuwe woning en ging hier met zijn vrouw Saartje Gottfriedt (1873-1936) wonen (zie bijlage 1, Hunebedstraat 14, David Stern). In Leiden was Betje Stern op 16 november 1892 als ongehuwde moeder van Vrouwkje Stern bevallen. Nadat zij in 1903 met Louis Meijer trouwde, kwam Vrouwkje tussen 1903 en 1908 bij haar oma, oom Philip en tante Jacoba in Borger wonen. Hier leerde zij Philippus Dalsheim (Noordbroek, 25-7-1894 - Auschwitz, 28-02-1943) kennen met wie zij op 16 mei 1922 in Borger huwde. Op dat moment waren haar oma (in 1917) en tante Jacoba (1913) al overleden. Na het overlijden van haar oom Philip (in 1925) bleven Philippus Dalsheim en Vrouwkje Stern in de woning op het adres Hunebedstraat 16 wonen. Woning In 1857 werd de eerste woning op het perceel van Hunebedstraat 16 gebouwd.

Het huis was vanaf 1863 in bezit van de families Oosting-Bakker en Boelken, die de woning verhuurden. Toen in november 1889 de woning op een veiling werd verkocht, woonde in de woning de weduwe Froukje (Vrougien) Stern-Gottfriedt (Borger, 07-09-1827 - Borger, 14-05-1917) met haar vijf kinderen. In 1889 kochten de kinderen Philip, David en Jacoba Stern de woning voor f. 230,00. Na de aankoop braken zij de woning af en bouwden er een nieuwe woning. Op 23 januari 1899 ondertekenden David Stern, Jacoba Stern en Philip Stern een onderhandse akte, waarbij David zijn 1/3 onverdeeld aandeel in huis, erf en tuin voor een bedrag van f. 210,00 aan zijn broer Philip en zijn zuster Jacoba verkocht. Hij had in 1898 de woning op het naastgelegen perceel (Hunebedstraat 14) gekocht.

35

Hunebedstraat 16, anno 2023 (Foto Ina Meilink)

De kadastrale situatie in 2023

Na het overlijden van Jacoba Stern (in 1913) en Philip Stern (in 1925) kwam de woning en tuin aan de Hunebedstraat 16, F2313 en F2314, in het bezit van zijn erfgename Vrouwkje Stern, hetgeen Philip Stern in zijn testament had vastgelegd. Na de deportatie van het gezin Dalsheim-Stern in oktober 1942 werd de woning door de gemeente vanaf 21 december 1942 tot 9 juni 1943 aan bierhandelaar Klaas Koornstra en aan Lambertus Eising, afkomstig uit Rolde, verhuurd. De gemeente stelde het huurcontract op. Lambertus Eising kocht op 9 juni 1943 de woning van de Algemeen Nederlandsch Beheer voor Roerende en Onroerende goederen (ANBO), die namens de Niederländische Grundstücksverwaltung, welke belast was met de arisering van joods onroerend goed, voor een bedrag van f. 3.250,00. De verkoopakte werd bij notaris Jan Geert van Russen in Groningen ondertekend. Vanaf dat moment ontving Lambertus Eising de huur van Klaas Koornstra. Indien de gemeente huurbedragen heeft ontvangen, zijn deze aan de ANBO afgedragen. Op 14 december 1948 werd de akte van rechtsherstel opgesteld. De koop van de woning van 9 juni 1943 werd nietig verklaard en in het kadaster werd Philippus Dalsheim in een nieuwe legger als eigenaar vermeld. Lambertus Eising bleef na 1948 in de woning wonen en betaalde huur aan de bewindvoerster. Eind 1948 gold het gezin Dalsheim als vermist.

Hun onroerend goed stond al sinds eind 1945 onder bewind van het Nederlandsch Beheersinstituut en zou dat blijven totdat er duidelijkheid zou zijn over het lot van het gezin Dalsheim. Bewindvoerster was nicht Betje Stern uit Utrecht, terwijl notaris Gerrit Grutterink uit Borger de administratie bijhield.

Na de deportatie in oktober 1942 In opdracht van de Beauftragte des Reichskommissar für die Provinz Drenthe maakten Veld, chefgemeenteveldwachter en gemeenteveldwachter Jan van Opheusden van de gemeente Borger op 30 november 1942 een inventarislijst van de goederen in de woning van Dalsheim. De spullen sloegen de veldwachters in een aparte kamer op, die werd verzegeld. De op de lijst voorkomende ingemaakte etenswaren, 30 weckflessen, en 8.000 turven merkten zij met een X. Deze werden ter beschikking van de burgemeester gesteld om deze onder noodlijdende families te verdelen.

Foto uit werkkamp Vledder. Bovenste rij, tweede van rechts: Philippus Dalsheim. (Uit: N. van der Oord, Jodenkampen, Kampen 2007, blz. 215)

36

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Vanaf links: - Lina Jacoba Dalsheim (Borger, 16-05-1923 - Auschwitz, 03-09-1943). - Jacoba (Coba) Dalsheim (Borger, 26-09-1924 - Auschwitz, 31-12-1942), de zus van Lina, en haar verloofde Simon Hoogstraal (Delfzijl, 03-01-1922 - Sobibor, 28-05-1943). Hij was winkelbediende van beroep. - Herman Dalsheim (Borger, 16-04-1927 - Auschwitz, 28-02-1943) zit op een paaltje langs het weggetje De Gang in Borger. - Berthold Dalsheim (Borger, 12-02-1929 - Auschwitz, 15-10-1942). (De foto’s komen uit het fotoarchief Stichting Harm Tiesing) Ook meldde de politieman dat Dalsheim nog een schaap zou hebben in een weiland bij Noordbroek. Er vond een heus politieonderzoek plaats, dat op 28 december 1942 werd afgesloten met het bericht dat het schaap in de gemeente Zuidbroek was gevonden. Het schaap kon er voorlopig blijven. Op 22 april 1943 werden de spullen van Dalsheim op de zolder van de kerktoren in Borger opgeslagen, omdat de woning was verkocht.1 In 1946 is door de bewindvoerders het besluit genomen dat de goederen van Philippus Dalsheim verkocht zouden worden. In het kasboek in het vermogensdossier van Philippus Dalsheim, bijgehouden door notaris Gerrit Grutterink, staat bij 11 juli 1946 de aantekening: ‘de opbrengst verkochte goederen f. 429,95’. Op het moment van deze verkoping was nog niets bekend over het lot van het gezin Dalsheim.2

Erflater en erfenis In 1950 kwam er van het ministerie van Justitie duidelijkheid over de sterfdatum van Philippus Dalsheim (Noordbroek, 25-07-1894 - Auschwitz, 28-02-1943). Hij zou op 28 februari 1943 in Auschwitz zijn vermoord. Op 13 november 1950 maakte de ambtenaar van de Burgerlijke Stand in de gemeente Borger zijn overlijdensakte op. Op dezelfde dag stelde hij ook de overlijdensakten van zijn vrouw Vrouwkje Stern (Leiden, 16-11-1892 - Auschwitz, 15-10-1942) en zijn zonen Herman (Borger, 16-04-1927 - Auschwitz, 28-02-1943) en Berthold (Borger, 12-02-1929 - Auschwitz, 15-10-1942) op. Op dat moment werden nog twee dochters uit het gezin vermist. Hun overlijdensakten werden op 30 augustus 1952 opgemaakt. Uit deze overlijdensakten, Lina Jacoba Dalsheim (Borger, 16-05-1923 - Auschwitz, 03-09-1943) en Jacoba Dalsheim (Borger, 26-09-1924 - Auschwitz, 31-12-1942), blijkt dat Lina Jacoba de langstlevende uit het gezin was. Zij was de erflater. Vanaf 30 augustus 1950 kon de zoektocht naar de erfgenamen van Lina Jacoba beginnen. Het blijkt dat haar ooms, tantes, neven en nichten allen voor 3 september 1943 waren overleden en niet in aanmerking kwamen voor de erfenis. Het onderzoek zal zich daarna hebben gericht op de na1 2

Gemeentearchief Borger, inv.nr. 43, Inventarisatie beheer goederen. Nationaal Archief, dossier 2.09.16.03 - 43738 - Dalsheim, F., Borger, document 010, 021.

37

komelingen van de grootouders van Lina Jacoba, veehandelaar Heijman Dalsheim, (Nieuwe Pekela, 09-04-1863 - Noordbroek, 25-01-1939) en Leah Heilbrunn (Spangenburg, ca.1870 - Noordbroek, 23-12-1937), omdat haar moeder eerder dan haar vader was overleden. Van hun nakomelingen bleken tien personen na 3 september 1943 nog te leven. Deze nakomelingen woonden in: Australië (1), België (1), Frankrijk (1), Israël (1), Nederland (4), Verenigde Staten (1) en onbekend (1). Het onderzoek naar de erfgenamen heeft tot maart 1955 geduurd. Na een beschikking van de Arrondissementsrechtbank te Assen op 23 maart 1955 kon de erfenis door notaris Gerrit Grutterink worden afgewikkeld en kon tot de verkoop van het onroerend goed van erflater Lina Jacoba Dalsheim worden overgegaan. Op 14 april 1955 vond in Hotel Bieze de verkoping plaats van Hunebedstraat 16. Na herhaalde biedingen en gehouden beraad werd de koop gegund aan Lambertus Eising, landbouwer, wonende te Borger, A142, voor de door hem geboden som van f. 3.500,00.3 Bouwvergunningen Op bouwvergunningen van 1956 en 1962 is de bestaande situatie van voor 1956 te zien: de woning van Philippus Dalsheim.

Land Na het overlijden van Philip Stern in 1925 kreeg Vrouwkje Stern, gehuwd met Philippus Dalsheim, een perceel ‘vastig’ veen en ondergrond in het Buinerboerveen, sectie C1903, groot 0.81.10 ha, dat hij in 1921 voor f. 1.550,00 had gekocht.4 In 1943 werd dit perceel door de ANBO namens de NGV voor een bedrag van f. 550,00, f. 1.000,00 minder dan de verkoopprijs in 1921, aan de landbouwers Willem Alingh en Annechien Alingh, weduwe van Geert Copinga, beiden te Buinen, verkocht. Het perceel was vrij van hypotheek. Op 13 mei 1943 passeerde bij notaris Adolf Grutterink de verkoopakte.5 Op 24 mei 1948 vond bij notaris Gerrit Grutterink in Borger het rechtsherstel plaats van de aankoop van het perceel C1903 in 1943. De aanwezigen verklaarden tot rechtsherstel te willen overgaan van de verkoop in 1943, waarbij werd opgemerkt dat het perceel veen ten tijde van de verkoop en thans nog ‘woeste grond’ was. Afgesproken werd dat het perceel in eigendom van Willem Alingh en Annechien Alingh bleef. De Alinghs betaalden voor het perceel C1903 aan Betje Stern een bedrag van f. 324,00, hetgeen Geert Oldenbeuving in Buinen, als zodanig door partijen benoemde deskundige aan het perceel als waarde toekende.6 Vermogensdossier Dalsheim In het vermogensdossier van Philippus Dalsheim bevinden zich 48 documenten, waaronder de eindbalans die per 1 juli 1951 werd opgemaakt.

Hieruit blijkt dat de erfgenamen van Lina Jacoba Dalsheim f. 4.970,79 te verdelen hadden, en als de foutieve optelling in de eindbalans wordt gecorrigeerd, kwam er nog eens f. 100,00 bij. Hierbij moet worden opgemerkt dat de waarde van het onroerend goed, huis en tuin, in de balans op f. 3.500,00 werd geschat. Bijna vier jaar later vond op 14 april 1955 de verkoping plaats. Lambertus Eising kocht het voor f. 3.500,00. De gemeente Borger heeft na de deportatie van de familie Dalsheim de gemeentelijke belastingen, wegenbelasting, f. 1,80 per jaar en de grondbelasting, f. 20,00, per jaar eerst van de oorlogskoper en daarna van bewindvoerster Betje Stern ontvangen. Hierbij mag worden vermeld dat de bewindvoerster de huurinkomsten van de woning kreeg.

3 4 5 6

Hyp4, deel 1929, nummer 24. Hunebedstraat 16, Hyp4, deel 1199, nummer 88, Meijeringh - Philip Stern, akte 12-01-1921. Hunebedstraat 16 - C1903, Hyp4, deel 1681, nummer 17. Akte d.d. 31-05-1943. Hyp4, deel 1751, nummer 16 - rechtsherstel Dalsheim - Alingh - 1948. De akte van transport van 31-05-1943, deel 1580 of 1581, nummer 17 is niet gevonden.

38

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Uit het vermogensdossier is op te maken dat Betje Stern voor haar bewindvoering betreffende Philippus Dalsheim een beloning kreeg van ongeveer f. 11,75 per jaar en het NBI mocht jaarlijks een bedrag van f. 23,50 in rekening brengen. Dit was op een geschat vermogen van f. 4.700,00 berekend. In het vermogensdossier zijn geen nota’s van notaris Grutterink te vinden waarop de kosten staan die hij voor zijn werkzaamheden in rekening heeft gebracht. Er zijn wel betalingen aan hem gedaan, twee keer vermeld onder ‘inning’. Met ingang van 29 september 1951 werd de bewindvoering door Betje Stern door het NBI beëindigd.7 Daarmee was nog niet alles afgewikkeld. De woning Hunebedstraat 16 moest nog worden verkocht. Dat bleek nog een lange administratieve weg mede doordat vijf van de erfgenamen in het buitenland woonden en van een persoon geen verblijfplaats bekend was. Door de Arrondissementsrechtbank in Assen moesten nog twee beschikkingen worden afgegeven, alvorens de erfenis in 1955 kon worden afgewikkeld.

De oorlogskopers In 1947 stonden de 65-jarige landbouwer Willem Alingh en de 33-jarige landbouwer Lambertus Eising voor de Vierde Kamer van het Tribunaal te Assen terecht, omdat zij voordeel behaalden uit door de Duitse bezetter genomen maatregelen door van de ANBO onroerend goed te kopen, toebehorende aan joodse families.8 Veertien dagen later werd Willem Alingh te Borger tot een verbeurdverklaring van f. 250,00 veroordeeld, terwijl de beschuldigingen tegen Lambertus Eising te Borger vervallen werden verklaard.9

De rol van het notariaat (bijlage 2, paragraaf 10) Wij hebben van het notariaat in Borger geen inzage gekregen in de afhandeling van de erfenis, de erfrechtverklaring, de bedragen die aan de erfgenamen zijn toegekend en de kosten die notaris Gerrit Grutterink voor zijn werkzaamheden in rekening heeft gebracht. Het is niet uit te sluiten dat in de toekomst, wanneer deze dossiers openbaar worden, nog andere zaken bekend worden.

7 8 9

NA, dossier 2.09.16.03 - 43738, Dalsheim, F., Borger, document 010, 021. Provinciale Drentsche en Asser Courant (PDAC), 01-03-1947. PDAC, 17-03-1947.

39

De rol van de gemeente Borger (bijlage 2, paragraaf 12) Het gemeentebestuur van Borger is tijdens de Duitse bezetting op geen enkele wijze betrokken geweest bij: - de verkoop van de woning Hunebedstraat 16 in 1943 en het rechtsherstel hiervan in 1948; - de verkoop van landerijen van Philippus Dalsheim, die hij op 10 mei 1940 in zijn bezit had en die hij vanaf 1941 op grond van verordening 102/1941 (27 mei 1941) moest verkopen. Na de deportatie van het gezin Dalsheim-Stern in oktober 1942 werd de woning door het gemeentebestuur vanaf 21 december 1942 tot en met 9 juni 1943 verhuurd. Het gemeentebestuur stelde hiervoor een huurcontract op. Op laatstgenoemde datum kocht één van de twee huurders de woning. De door de gemeente ontvangen huurbedragen zijn vermoedelijk aan de ANBO afgedragen.

Het gemeentebestuur heeft meegewerkt aan verordening no. 6/1941, de registratie van joden. De joodse inwoners van de gemeente Borger hebben hiervoor aan de gemeente leges betaald. Het gemeentebestuur en de plaatselijke politie hebben opdrachten van de Duitse bezetter ten aanzien van het op transport plaatsen van de familie Dalsheim, de inventarisatie van de roerende goederen in hun woning, de opslag hiervan en het transport van een deel van deze roerende goederen naar de Nederlandsche Volksdienst in Assen voor doorvoer naar Duitsland uitgevoerd. De levensmiddelen uit de woning van Philippus Dalsheim zijn door de burgemeester beschikbaar gesteld aan de plaatselijke afdeling van de Nederlandsche Volksdienst. De gemeente Borger heeft na de deportatie van de familie Dalsheim de gemeentelijke belastingen, wegenbelasting, f. 1,80 per jaar en de grondbelasting, f. 20,00 per jaar, eerst van de oorlogskoper en daarna van bewindvoerster Betje Stern ontvangen. Hierbij moet worden vermeld dat Betje Stern de huurinkomsten van de woning kreeg.

40

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Kerngegevens Philippus Dalsheim, Hunebedstraat 16, Borger (bijlage 2)

41

42

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

5.3Hoofdstraat 21, Drouwen, Benjamin Mozes Cohen (bijlage 3)

Samenvatting (bijlage 3, paragraaf 9) De woning De eerste woning op het huidige adres Hoofdstraat 21 in Drouwen werd in 1873 door Benjamin Naiwitter (1801-1893), gehuwd met Martje Heiman de Groot (1804-1872), op het kadastraal perceel H726 gebouwd.10 Op 13 oktober 1893 overleed Benjamin Naiwitter op 91-jarige leeftijd te Drouwen in armoede. In 1890 was zijn woning op kosten van de gemeente Borger nog opgeknapt, omdat de woning vele gebreken had.11 Tussen 1848 en 1860 kocht Benjamin Naiwitter verschillende kleine percelen grond, voornamelijk bouwland. In 1860 bezat hij 1 ha, 59 are en 57 ca aan grond. Tussen 1881 en 1893 verkocht hij en verkochten zijn kinderen na zijn overlijden in 1893 1 ha, 43 are en 40 ca, zodat van zijn schamel grondbezit weinig overbleef. In 1908 trokken Mozes David Cohen (1841-1913) en Froukje Naiwitter (1841-1925) bij hun schoonzus Gonda Naiwitter (1842/1843-1908) in, die nog in de woning van haar vader Benjamin Naiwitter woonde. In 1911 liet Cohen de woning aan Hoofdstraat 21 slopen en in 1912 bouwde hij op het perceel H1861 (was H726) een nieuwe woning. Hij leende van Eli van Oosten uit Assen geld voor de verbouwing.12 10 11 12

Kadaster, gemeente Borger (BGR01), legger 960, regel 4 en legger 2619, regels 1 en 2. PDAC, 11-08-1892. Kadaster, gemeente Borger (BGR01), legger 5576, regel 5.

Links: Hoofdstraat 21, anno 2023. Rechts is het voormalige pand van Roelof Dries te zien. Dries kocht tijdens de bezettingsjaren de woning van Benjamin Mozes Cohen. (Foto Ina Meilink) Rechts: De kadastrale situatie in 2024: perceel BGR01-K-240 (www. kadasterkaart.com)

43

In 1913 overleed Mozes David Cohen. Het vruchtgebruik van zijn onroerend goed kwam ten goede aan zijn vrouw Froukje Naiwitter. Toen zij in 1925 overleed waren hun vijf kinderen erfgenamen van hun schamele bezittingen.13 Omstreeks 1930 vond er een scheiding van het onroerend goed plaats en werden Benjamin Mozes Cohen (1874-1942) en zijn vrouw Naatje Korper (1886-1942) eigenaar.14 Op 10 mei 1940, bij de Duitse inval, bezat Cohen de percelen H713, H721 en H2648 (woning). In 1943 kocht buurman Roelof Dries (Hoofdstraat 23) van de Niederländische Grundstücksverwaltung (NGV) de percelen H713, H721 en H2648, samen groot 13,26 are en ‘vrij van hypotheek’ en ‘vrij van huur’, die van Benjamin Mozes Cohen ‘geroofd’ waren. Dries moest voor het bezit van Benjamin Cohen f. 1.200,00 aan de NGV betalen. Hij deed een aanbetaling van f. 637,83; de verkoopkosten waren f. 36,00 en de omzetbelasting bedroeg f. 0,72. Of en wanneer Dries het resterende bedrag van f. 600,00 betaalde, hebben wij niet kunnen vinden.15 In 1943 was de woning van Cohen nog met twee hypotheken bezwaard. Zo had Hendrik Beuving, voormalig gemeente-architect in Borger, nog een lening van f. 260,00 plus f. 56,29 rente tegoed, tezamen f. 316,29. Bij de aankoop van de woning in 1943 werd dit bedrag door de NGV aan de erven van Hendrik Beuving uitbetaald.

Een tweede lening die op het vastgoed rustte, werd niet door het NGV uitbetaald. Cohen had namelijk ook nog een hypothecaire schuld van f. 150,00, welk bedrag hij van Eli van Oosten uit Assen had geleend. Was de lening niet bekend of verzweeg men het, omdat het van een jood was. Het bedrag had de NGV op de rekening van Eli van Oosten bij de bank Lippmann, Rosenthal & Co. in Amsterdam moeten storten, hetgeen niet is gebeurd.16 Vanaf 10 juni 1943 woonde Roelof Scholtmeijer tot zijn overlijden op 23 augustus 1984 in de voormalige woning van Cohen.17 Op 5 november 1948 vond rechtsherstel plaats, waarbij Dries de woning kocht voor een totaalbedrag van f. 690,00.18 In 1949 verkocht Roelof Dries aan Roelof Scholtmeijer voor een bedrag van f. 2.000,00 de percelen H713 (groot 0,56 are), H721 en H2648 (samen 12,70 are).19 Het gezin Cohen Bij de Duitse inval in mei 1940 woonden op het adres Hoofdstraat 21 Benjamin Mozes Cohen en Naatje Korper met hun dochter Diena (1925-1942). Hun zwakbegaafde tweeling Vroukje Cohen (1920-1942) en Koosje Cohen (1920-1942) woonden in mei 1940 in het tehuis Beth Azarja in Hilversum.20 Hun dochter Mina Cohen (1921 -1942) was op 13 december 1938 vanuit Borger naar Amsterdam vertrokken, waar zij met Meijer Bloemendaal (1914-1941) was gehuwd. Hij was bij de Februari-

13

14 15 16

17 18 19 20

Drents Archief, Mozes David Cohen (Gorredijk, 30-08-1841 - Drouwen, 23-11-1913), successiememories Kantoor Assen, memorie van successie, 06-07-1914, inventarisnr. 160.2, opnamenr. 937, memorienr. 9/2056. Onroerend goed 1913: Sectie H1994 (huis en erf), H1861 en H721, waarde geschat op f. 300,00. Drents Archief, Froukje Naiwitter (Drouwen, 11-10-1841 (of: 08-02-1841) - Drouwen, 27-11-1925). Kantoor Assen, memorie van successie, 05-10-1926, inventarisnr. 166.2, opnamenr. 461, memorienr. 10/5051. Onroerend goed: H721 en H2648. Kadaster, gemeente Borger (BGR01), legger 8490, regels 1 en 2. Hyp4, deel 1681, nummer 107, 21 juni 1943. Dit werd in de akten van rechtsherstel wel vermeld. De concept akte van Grutterink voor Cohen bevindt zich in het dossier van Nijveen, Simon Jonas, 2.09.16.11 - 137415 – no. 153, mei 1948. NA, inv.nr. 2.09.16.03 – 55130, de nummers 121-123, Cohen, Benjamin Mozes. Hyp4 deel 1758, nummer 131, 05-11-1948 Gemeentearchief Borger (GAB), bewonerskaart Hoofdstraat 21. Hyp4, deel 1758, nummer 131, 05-11-1948. Hyp4, deel 1780, nummer 89, 1949. Gemeentearchief Borger, bewonerskaart Hoofdstraat 21 en persoonskaarten.

44

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Diena Cohen (Borger, 23-11-1925 - Auschwitz 19-10-1942) staking in 1941 opgepakt en in de gaskamers van een slot bij Linz vermoord.21 Begin oktober 1942 werden Benjamin Mozes Cohen, zijn vrouw Naatje Korper en hun kinderen Koosje en Diena en hun kleinkind Rachel Bloemendaal (1939 -1942) op transport gesteld naar Durchgangslager Westerbork. Bij aankomst had Benjamin Mozes Cohen f. 168,71 aan contant geld bij zich. Dat werd hem direct afgenomen door Nederlandse medewerkers van de roofbank Lippmann, Rosenthal & Co.22 In Durchgangslager Westerbork werd het gezin Cohen gescheiden. Naatje Cohen-Korper werd samen met haar beide dochters Koosje en Diena en kleindochter Rachel Bloemendaal op 16 oktober 1942 op transport geplaatst. Aangenomen wordt dat zij allen op 19 oktober 1942 in Auschwitz zijn vermoord. Benjamin Mozes Cohen werd drie dagen later op transport gesteld en naar aangenomen op 22 oktober 1942 vermoord.23 De aannames van hun overlijdens hadden gevolgen voor de verdeling van de erfenis. Familieleden van Benjamin Mozes Cohen kwamen hierdoor in aanmerking voor de erfenis; familieleden van Naatje Korper werden uitgesloten. Op zaterdag 28 november 1942 moest gemeentelijk en onbezoldigd rijksveldwachter Jan van Opheusden uit Buinen in opdracht van de burgemeester een inventarisatie opstellen van de roerende goederen in de woning van Benjamin Mozes Cohen.

Naast kleding, beddenspullen en eenvoudige huisraad bevond zich in de woning van Cohen ook een handkar, waarmee hij oude kleding en vodden ophaalde. In zijn woning waren nog twee zakken met oude kleding, een zak met lompen en een zak, waarin zich verschillende lege zakken bevonden.24

Vermogensbeheer Het vermogensbeheer werd tussen 15 januari 1946 en 1 maart 1948 door notaris Gerrit Grutterink uit Borger gevoerd. Hij werd als bewindvoerder door schoenmaker Meinhard J. Gans uit Assen opgevolgd.25 Op 7 februari 1949 vroeg Levie Serlui (1896-1974) uit Amsterdam aan accountantsbureau A.J.M. van den Elshout te Assen inlichtingen te verzamelen over het vermogen van zijn oom Benjamin Mozes Cohen. Uit deze brief en andere documenten blijkt dat Serlui twijfels heeft over de gang van zaken rond het vermogensbeheer van Cohen en het zoeken naar erfgenamen. Hij schakelde zelfs het accountantsbureau Ph. Vos uit Amsterdam in, dat ervaring had met onderzoek naar het beheer van 21

22

23 24 25

Stadsarchief Amsterdam, bewoners- en persoonskaarten. https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/themasites/razzia/meijer-bloemendaal/ Lang, Wally de, De razzia’s van 22 en 23 februari 1941 in Amsterdam. Het lot van 389 Joodse mannen, Amsterdam 2001, blz. 98-101. Nationaal Archief (NA), NBI, inventarisnummer 2.09.16.03, dossier 55130, Benjamin Mozes Cohen, Drouwen, document 064 (03-119153). Op een formulier van LVVS van 3 november 1943 staat vermeld dat Benjamin Cohen op 26 november 1942 (of 14 november) een bedrag van f. 168,71 aan medewerkers van de LiRo-bank heeft afgegeven. Informatie van J. Martin van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Zij heeft de transportlijsten nagekeken. GAB, inventarisnummer 043. NA, NBI, inventarisnummer 2.09.16.03, dossier 55130, Benjamin Mozes Cohen, Drouwen, document 82 (08-03-1948).

45

vermogens van vermiste joden. Serlui had namelijk twijfels over hoe het rechtsherstel was gegaan en de verkoop van de woning in 1948, waarbij er nog geen duidelijkheid was over het overlijden van Benjamin Mozes Cohen en zijn gezinsleden en wie de erfgenamen waren.26 Op 15 december 1950 werd in de burgerlijke stand van de gemeente Borger het overlijden, 22 oktober 1942, van Benjamin Mozes Cohen opgenomen. Op 15 januari 1951 werd het overlijden van Naatje Korper, 19 oktober 1942, in de burgerlijke stand vermeld.27 Benjamin Mozes Cohen was de langstlevende in het gezin. Hij was de erflater. Met de officiële vaststelling van het overlijden van het echtpaar kwam ook een einde aan de bewindvoering van Gans. Eind 1951 werd Meinhard Gans van zijn functie als bewindvoerder van het vermogen van Benjamin Mozes Cohen ontheven. Hij werd per brief van 19 december 1951 verzocht het kassaldo, ad. f. 451,00, op de Incassobank van het NBI in Den Haag te storten.28 In 1956 bestond nog onduidelijkheid over de erfgenamen. Daarom werd op 23 maart 1956 in het Nieuw Israelietisch Weekblad (NIW) een oproep geplaatst aan mogelijke erfgenamen. Drie dagen later reageerde Frederika Leverington-Cohen, een nicht van Benjamin Mozes Cohen. Zij geeft een opsomming van de erfgenamen die zij kent.

Op haar lijst ontbreken de erfgenamen van haar oom en tante Salomon Heilbron (1894-1943) en Dina Cohen (1896-1943) en hun zoon Emanuel Heilbron (1918-1943), gehuwd met Josephine Koen (1920-1943) en een kleinkind van haar tante Minkje Cohen, Jacob Bruinvels (1940-1988). Het saldo van het vermogen van Benjamin Mozes Cohen was in 1958 f. 686,59. Het werd eerst in drie porties verdeeld onder een broer (David Cohen) en twee zussen (Marchien Serlui-Cohen en Minkje van Gelder-Cohen): - een derde gedeelte voor de kinderen van David Cohen (1868-1943); - een derde gedeelte voor Marchien Serlui-Cohen (1871-1960) en haar nog levende kinderen; - een derde gedeelte voor een kleinkind van Minkje van Gelder-Cohen: Jacob Bruinvels (1940-1988).29

Kladbriefje van 20-03-1958 met verklaring van erfrecht van notaris J. van Hasselt in Amsterdam. 26 27 28 29

NA, inventarisnummer 2.09.16.03, dossier 55130, Cohen, Benjamin Mozes, de documenten 156-157, 161-162 en 164-166. GAB, Burgerlijke Stand. NA, NBI, inventarisnummer 2.09.16.03, dossier 55130, Benjamin Mozes Cohen, Drouwen, documenten 80 en 135 (19-12-1951). Ibidem, documenten 60 en 61 (26-03-1956). Ibidem, documenten 22. Kladbriefje van 20-03-1958 met verklaring van erfrecht van notaris J. van Hasselt in Amsterdam.

46

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

De rol van het notariaat (bijlage 3, paragraaf 8) Tijdens de Duitse bezettingstijd heeft notaris Adolf Grutterink de verkoopakte van het onroerend goed van Benjamin Mozes Cohen opgesteld.30 Zoals hiervoor al is opgemerkt werd in de verkoopakte niet vermeld dat er nog een schuld van f. 150,00 op het pand rustte. Het betrof een (onderhandse ?) lening van Eli van Oosten uit Assen aan Benjamin Mozes Cohen. Waarom deze lening door Grutterink niet is vermeld, is onduidelijk. Was hij er niet mee bekend, dat het een ‘onderhandse’ lening was of mocht hij van de opdrachtgever van de verkoop van het pand, de NGV, de lening niet vermelden?31 Na de bevrijding was vanaf 15 januari 1946 tot 1 maart 1948 (kandidaat-)notaris Gerrit Grutterink de bewindvoerder over het vermogen van Cohen. Hij legde de bewindvoering neer, toen hij de akte van rechtsherstel moest opstellen en begeleiden.32 De afhandeling van de nalatenschap was in handen van notaris J. van Hasselt uit Amsterdam. Documenten van de wijze waarop deze heeft plaatsgevonden zijn terug te vinden in het NBI-dossier van Benjamin Mozes Cohen.33 De eerste bewindvoerder, Gerrit Grutterink, heeft weinig werk gehad van de financiële administratie van Benjamin Mozes Cohen. Diens vermogen was zijn ‘onroerend goed’. Het contant geld dat hij bezat, f.

168,71, had hij op 2 oktober 1942 naar Durchgangslager Westerbork meegenomen, waar hij het moest inleveren bij Nederlandse bankbeambten van de roofbank Lippmann, Rosenthal & Co.34 Opmerkelijk is dat bewindvoerder Grutterink geen melding heeft gemaakt dat Cohen geen bankrekening heeft gehad. Aangenomen mag worden dat Grutterink daar onderzoek naar heeft gedaan. Het is niet bekend of Cohen liquide middelen bij een dorpsgenoot of iemand elders in bewaring heeft gegeven. Wellicht is in het Jokos-dossier (nummer 54737), aanwezig op het Gemeentearchief van Amsterdam, hierover informatie te vinden. Dit hebben we niet kunnen inzien, omdat hiervoor toestemming van de stichting Joods Maatschappelijk Werk nodig is, die alleen aan familieleden wordt gegeven.

Het briefje van Grutterink, waarin hij vraagt om een hogere beloning vanwege het vele werk en dat het vermogen van Cohen na rechtsherstel zal toenemen. (Cohen, Benjamin Mozes - inventarisnummer 2.09.16.03 55130, nummer 139.) 30 31 32 33 34

Hyp4, deel 1681, nummer 107, 21 juni 1943. Eli van Oosten (Assen, 24 juni 1877 - Auschwitz, 5 oktober 1942) was grossier in modeartikelen. Nadat hij vanuit Assen naar Durchgangslager Westerbork was gebracht, werd hij meteen op transport naar Auschwitz geplaatst, waar hij, zoals wordt aangenomen, op 5 oktober 1942 werd vermoord. NA, NBI, inventarisnummer 2.09.16.03, dossier 55130, Benjamin Mozes Cohen, Drouwen, document 82 (08-03-1948). NA, NBI, inventarisnummer 2.09.16.03, dossier 55130, Benjamin Mozes Cohen, Drouwen. Zie noot 22.

47

Stolpersteine bij het adres Hoofdstraat 21, Drouwen (Foto Ina Meilink)

De rol van de gemeente Borger (bijlage 3, paragraaf 10) Het gemeentebestuur van Borger is op geen enkele wijze betrokken geweest bij: - de verkoop van de woning Hoofdstraat 21 te Drouwen tijdens de Duitse bezetting in 1943 en het rechtsherstel hiervan in 1948; - de verkoop van landbouwgronden van Benjamin Mozes Cohen, die hij op 10 mei 1940 in zijn bezit had en die hij vanaf 1941 op grond van verordening 102/1941 (27 mei 1941) moest verkopen.

Na de deportatie, begin oktober 1942, van Benjamin Mozes Cohen, zijn vrouw Naatje Korper, zijn dochters Koosje en Diena en zijn kleinkind Rachel Bloemendaal die bij hem in huis woonden, werd de woning door het gemeentebestuur niet verhuurd.

Het gemeentebestuur heeft de roerende goederen in de woning van Benjamin Mozes Cohen geïnventariseerd en (verzegeld) opgeslagen en voor een deel op transport geplaatst naar de Nederlandsche Volksdienst in Assen voor doorvoer naar Duitsland.35 De nabestaanden hebben voor de geroofde goederen na de bevrijding geen financiële compensatie gehad van de overheid en/of de gemeente. Het gemeentebestuur van Borger heeft meegewerkt aan de registratie van het jood-zijn van het gezin Cohen. Benjamin Mozes Cohen heeft hiervoor leges aan de gemeente Borger betaald.36 Het gemeentebestuur en de plaatselijke politie hebben opdrachten van de Duitse bezetter ten aanzien van het op transport plaatsen van de familie Cohen, de inventarisatie van de roerende goederen in hun woning, de opslag hiervan en het transport van een deel van deze roerende goederen uitgevoerd.37 In de financiële verslaggeving van bewindvoerder Gerrit Grutterink zijn geen betalingen betreffende de gemeentelijke belastingen, wegenbelasting en grondbelasting te vinden. Tot zijn deportatie zal Benjamin Mozes Cohen deze belastingen hebben betaald.

Over de periode van begin oktober 1942 (deportatie van de familie Cohen) en de aankoop van de woning door Roelof Dries in juni 1943 zijn er geen betalingen van gemeentelijke belastingen te vinden.38 Na zijn aankoop en zijn koop van de woning na rechtsherstel zal Roelof Dries de gemeentelijke belastingen hebben betaald. 35 36 37 38

GAB, inventarisnummer 043. GAB, inventarisnummer 041. GAB, inventarisnummer 043. NA, NBI, inventarisnummer 2.09.16.03, dossier 55130, Benjamin Mozes Cohen, Drouwen.

48

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Kerngegevens Benjamin Mozes Cohen, Hoofdstraat 21, Drouwen (bijlage 3)

49

50

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

5.4Alinghoek 13, Drouwen, Simon Jonas Nijveen (bijlage 4) Markeweg 10, Drouwen, Simon Jonas Nijveen (bijlage 4)

Samenvatting (bijlage 4, paragraaf 9) Alinghoek 13 en Markeweg 10 In 1861 werd op het kadastraal perceel G1406 door schoenmaker Jan Boelens een woning met de afmetingen van 11 m (l) en 7 m (b) gebouwd. Het perceelnummer werd in G1424 gewijzigd.1 In 1872 kocht Arend Jakob Salomons (1822-1891), ook genaamd Arend Jakobs Naiwitter (Nijwitter, Neuwitter) deze woning, waar hij zelf ging wonen.2 Toen hij op 6 december 1891 overleed, kwam de woning op naam van zijn vrouw Hendel Bollegraaf (1835-1894) te staan. Na haar overlijden in 1894 kwam de woning in bezit van haar dochter Frouwtje Naiwitter (1861-1901) die met Simon Jonas Nijveen (1858-1943) was gehuwd.3 In 1924 kocht Nijveen de woning op het adres Markeweg 10 (kadastraal perceel G1950). Deze woning was omstreeks 1899 gebouwd.4 1 2 3

4

Hyp4, deel 226, nummer 27, 16-04-1860. Hyp4, deel 56, nummer 146. Arend Jakob Salomons, Kantoor Assen, memorie van successie, 21-06-1892, inventarisnr. 133, opnamenr. 483 (2) , memorienr. 6/2622. Hendel Bollegraaf, Kantoor Assen, memorie van successie, 18-06-1895, inventarisnr. 139, opnamenr. 268 (2) , memorienr. 6/7264. Kadaster, Legger 8058.

Alinghoek 13, anno 2023. Links op de oprit tegen de grens van de weg liggen twee Stolpersteine (linksonder). (Foto Ina Meilink)

Kadastrale situatie anno 2024. De percelen die in 2024 bij het adres Alinghoek 13 behoren zijn K1511, K2391 en K2392. De laatste twee percelen hadden bij Simon Jonas Nijveen het sectieen deelnummer G1424.

51

Tijdens de Duitse bezetting Op 10 april 1943 verliet Simon Jonas Nijveen met zijn dochter Rosa zijn woning en meldden zij zich bij Durchgangslager Westerbork. Een onderluitenant van de marechaussee verzegelde de woning en gaf de sleutel aan burgemeester Jan Klazes Doornbos in bewaring.5 In de burgerlijke stand van de gemeente Borger werd in 1950 vermeld, dat Simon Jonas Nijveen en zijn dochter Rosa Nijveen op 23 april 1943 in Sobibor zijn overleden.

Op 21 juni 1943 werd in opdracht van burgemeester Doornbos een deel van de inboedel, kleding en beddengoed, op transport gezet naar de Nederlandsche Volksdienst aan de Gedempte Singel in Assen. Over wat er met het overige meubilair is gebeurd, is niets bekend.6 Op 5 oktober 1943 kocht Lambert Eding (* 1923), lid van de NSB, van de Niederländische Grundstücksverwaltung (NGV) de woning Alinghoek 13 met wat bouwland voor f. 1.300,00. Omstreeks 6 maart 1944 ging Lambert Eding uit Elp met zijn gezin in het huis wonen.7 Op 29 oktober 1943 kocht Wolter Rense van Bruggen, lid van de NSB, de woning op het adres Markeweg 10. Hij verhuurde de woning.8

In bewaring gegeven geld In augustus 1948 was bij de belastingdienst in Emmen bekend, dat voor begin oktober 1942 huisarts W.J. Duursma in Borger een bedrag van f. 18.000,00 in bewaring had gekregen van S.J. Nijveen (f. 4.000,00) en diens schoonzoon Sander Meijers uit Den Haag (f. 14.000,00). Hij had aangegeven dat hij het geld van Nijveen en Meijers mocht houden als zij niet terugkeerden. Duursma had

Uit de afgebeelde brieven blijkt dat Simon Jonas Nijveen en zijn schoonzoon Sander Meijers uit Den Haag respectievelijk f. 4.000,00 en f. 14.000,00 in bewaring hebben gegeven bij huisarts W.J. Duursma. Bron: Links: Nationaal Archief (NA), toegangsnummer 2.09.16.11, inventarisnummer 137415, document 89. Links: NA, toegangsnummer 2.09.16.11, inventarisnummer 137415, document 90. 5 6 7 8

Gemeentearchief Borger, inventarisnummer 043. Ibidem. Hyp4, deel 1685, nummer 64. Hyp4, deel 1687, nummer 23.

52

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Markeweg 10 anno 2024 (Foto Ina Meilink)

Kadastrale situatie anno 2024. Het perceel dat in 2024 bij het adres Markeweg 10 behoort, is K1187. Dit perceel had bij Simon Jonas Nijveen het sectie- en deelnummer G1950.

van het geld f. 10.000,00 bij Kingma’s Bank in Drachten in bewaring gegeven (deposito) en voor f. 8.000,00 in effecten bij de Twentsche Bank in Emmen belegd. In de stukken in het dossier over het vermogen van Nijveen is wel te lezen dat wanneer er geen minnelijke schikking komt aan de bewindvoerders wordt geadviseerd een gerechtelijke procedure te beginnen om het in bewaring gegeven geld terug te vorderen. In genoemd dossier zijn verder geen stukken over deze kwestie te vinden. Het is niet bekend of er een schikking is getroffen dan wel dat er een gerechtelijke procedure heeft plaatsgevonden. Opmerkelijk is dat de bewindvoerder in de vermogensopstelling van Simon Jonas Nijveen niets heeft vermeld over de genoemde f. 4.000,00.9

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=d077afe1-2808-456c-884c-f71b91ac9b3c