CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Het onderzoeksrapport Joodse burgers in de gemeenten Borger en Odoorn

RAAD: Lijst ingekomen stukken 23 januari 2025, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake onderzoek Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog33.894 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 4

Het gemeentebestuur van Borger is tijdens de Duitse bezetting in 1943 op geen enkele wijze betrokken geweest bij de verkoop van de woning Hunebedstraat 14 (David Stern), Hunebedstraat 16 (Philippus Dalsheim) in Borger en Hoofdstraat 21 (Benjamin Mozes Cohen), Alinghoek 13 en Markeweg 10 (beide woningen van Simon Jonas Nijveen) in Drouwen. Het gemeentebestuur van Odoorn is tijdens de Duitse bezetting in 1943 op geen enkele wijze betrokken geweest bij de verkoop van de woning Zuiderdiep 358 in 2e Exloërmond (Rafel Israëls), Zuiderdiep 506 in Valthermond (Daniël Lezer) en Kavelingen 60 in Valthermond (Mozes Dalsheim).

1

Het is de onderzoekers bekend dat er in de gemeente Odoorn iemand woonde die zich had moeten laten registreren als ‘half jood’. Het is de vraag of hij dat zelf wist.

84

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Verhuur en belastingen De burgemeesters van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn waren na de deportatie van de joden actief betrokken bij verhuur van joods onroerend goed. De burgemeesters stelden huurcontracten op. Men inde geen huurinkomsten. Deze moesten de huurders rechtstreeks betalen aan de ANBO. Na de oorlog werden geen naheffingen gedaan voor grondbelasting of straatbelasting. Inventarisatie etenswaren en meubilair Na de deportatie van de joodse bevolking hebben politiemannen/marechaussees uit de gemeenten Borger en Odoorn in opdracht van de Duitse bezetter/de burgemeesters een inventarisatie van de huisraad en etenswaren in de woningen van de gedeporteerde joden gemaakt. De aanwezige huisraad werd in een verzegelde kamer opgeslagen. De etenswaren werden in de gemeente Borger aan de Nederlandsche Volksdienst, afdeling Buinen, aangeboden. Meubilair uit beide gemeenten is op transport geplaatst naar Assen voor verder transport naar Duitsland naar getroffenen van bombardementen in Duitse steden. Eindconclusies

De gemeentebesturen van Borger en Odoorn hebben tijdens de Duitse bezetting geen joods onroerend goed gekocht. De gemeentebesturen van Borger en Odoorn zijn op geen enkele wijze betrokken geweest bij de verkoop van joods onroerend goed.

9.2. Burgemeesters De burgemeesters van Borger en Odoorn hebben in opdracht van de Duitse bezetter de maatregelen tegen joden uitgevoerd. Na de oorlog werd er onderzoek gedaan naar de houding van de burgemeesters tijdens de Duitse bezetting. Borger Jan Klazes Doornbos Jan Klazes Doornbos was burgemeester van Borger van 1925-1946. Hij werd na de bevrijding eerst geschorst en later niet meer benoemd tot burgemeester van Borger. Hij kreeg (eervol) ontslag. Tijdens de Duitse bezetting was hij een ‘lijdzame’ (volgzame) bestuurder geweest,

Odoorn Johan van Roijen Johan van Roijen was van 1938 tot 1964 burgemeester van de gemeente Odoorn. Van Roijen werd op 14 mei 1943 door de Duitse bezetter zonder opgaaf van reden ontslagen. Daarvoor hadden de zogenaamde april-meistakingen in de gemeente tot ergenis van de Duitse bezetter plaatsgevonden. Hij woonde van 7 juni 1943 tot 20 april 1945 bij H. Slagter, landbouwer te Niehove. Na de bevrijding keerde hij als burgemeester van Odoorn terug. Hendrik Roelof Bruininga Na het ontslag van Van Roijen werd Hendrik Roelof Bruininga, lid van de NSB, op 19 juni 1943 tot burgemeester van de gemeente Odoorn benoemd. Daarvoor was hij van 1941 tot 1943 burgemeester van Roden. Begin maart 1947 werd hij door de Asser Kamer van het Bijzonder Gerechtshof te Leeuwarden tot een gevangenisstraf van achttien jaar met aftrek en recht op cassatie veroordeeld.2

2

NvhN, 06-03-1947.

85

9.3. Notarissen Borger mr. Adolf Grutterink Adolf Grutterink was van 23-06-1922 t/m 25-07-1946 notaris in de gemeente Borger. Grutterink was een ‘lijdzame’ notaris. Hij liet tijdens de Duitse bezetting zeven akten van verkoop van joods onroerend goed in de gemeente Borger passeren.

Odoorn mr. Otto Wichers Otto Wichers was van 01-01-1937 t/m 31-12-1963 notaris in de gemeente Odoorn. Hij heeft geen akten van verkoop woning van joden opgesteld. Wichers was een ‘creatieve’ notaris. Hij zorgde ervoor dat het geld van transacties van de verkoop van joods onroerend (landbouwgronden) niet bij de Duitse roofbank Lippmann, Rosenthal & Co terechtkwam, maar bij de joodse familie bleef. Inzage in notariële dossiers Wij hebben ondanks verzoeken geen inzage gehad in dossiers die de notarissen Adolf Grutterink en Otto Wichers hadden samengesteld. Wij hebben dan ook geen verklaringen van erfrecht en overzichten van de verdeling van erfenissen ingezien. Wij hebben wel genealogisch onderzoek gedaan naar de mogelijke erfgenamen. 9.4. Oorlogskopers Personen die joods onroerend goed kochten werden ‘oorlogskoper’ genoemd. Op twee personen na waren alle oorlogskopers lid van de NSB. De oorlogskopers, op één na, zijn justitieel vervolgd. Een oorlogskoper die niet lid van de NSB was of sympathie had voor het nationaal-socialisme kreeg een boete vanwege ‘een gebrek aan goed Nederlanderschap tijdens de bezetting’. De rechters vonden de koop van joods onroerend goed ‘afkeurenswaardig’.

9.5. Bewariër(s) In de dossiers van beheer van vermoorde Joodse inwoners uit de voormalige gemeenten Borger en Odoorn van het Nederlandse Beheersinstituut zijn wij ook een melding tegengekomen van door joden in bewaring gegeven geld bij dorpsgenoten (zogenaamde bewariërs). Wij hebben geen gegevens gevonden, waaruit blijkt dat het geld na 1945 bij de erfgenamen is terechtgekomen. Gelet op het feit dat dit in een beheersdossier werd vermeld, mag worden verondersteld dat dit geld is teruggeven. Mogelijk geeft inzage in de JOKOS-dossiers hier in de toekomst nog duidelijkheid over. Deze dossiers zijn alleen in te zien door nabestaanden. Momenteel worden deze dossiers gedigitaliseerd.

9.6. Geldlening Voor 1940 leende de gemeente Odoorn geld van de familie Oldewald uit Groningen. De geldleningsovereenkomst was door de gemeente Odoorn ‘op last van de Duitse bezetter in april 1943 aan de bank Lippmann, Rosenthal en Co. (Sarphatistraat) Amsterdam toegezonden. Het ontvangstbewijs werd door een bankmedewerker op 12 april 1943 ondertekend. In het dossier was geen verdere correspondentie over de geldlening te vinden. Wij vermoeden dat het geleende bedrag door de gemeente Odoorn in opdracht van de Duitse bezetter op een bankrekening van de familie Oldewald bij de roofbank is gestort. Het is niet duidelijk om welk bedrag het hier ging. Het is bij nabestaanden niet bekend of dit geld van deze lening na de oorlog bij hen is terechtgekomen.3 3

GAO, dossier 0651 (-1.755.41 Gijzelaars, 1942-1944).

86

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

9.7. Samenvatting in cijfers

Dankzij gegevens uit het archief van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn, het kadaster, het Nationaal Archief en Archief Drenthe zijn wij erin geslaagd om het rechtsherstel van joods onroerend goed in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn te reconstrueren. Voor een compleet beeld is het in de toekomst nodig dat dossiers van vermoorde joden in notariële archieven voor onderzoekers van joods rechtsherstel openbaar worden gemaakt.

87

Lijst van geraadpleegd materiaal en literatuur

Archiefbronnen De vermelde nummers zijn de toegangsnummers.

Drents Archief 0048 - Kabinet Gouverneur in Drenthe 1815-1951, inventarisnummer 32, 46 en 66 (Zuivering burgemeesters 1945-1947). 0144 - Militaire Commissaris van Drenthe. 0145 - Districts Militaire Commissaris van Assen. Gemeentearchief Borger-Odoorn Bewoningskaarten. Persooonskaarten. Bouwvergunningen.

Gemeentearchief Borger 0041 - Maatregelen tegen bepaalde groepen, 1940-1944 0043 - Inventarisatie beheer goederen 0125 - Joodse begraafplaats 1377 - Joodse leerlingen 2202 - Joods personeel 8855 - Burgemeester J.K. Doornbos, 1925-1946

Gemeentearchief Odoorn 0047 - Jodenmaatregelen 0650 - Jodenmaatregelen 0651 - Gijzelaars 2555 - Oorlogsschade Daniël Lezer 4701 - Burgemeester J. van Roijen, functiedossier 1938-1964 4746 - Burgemeester H.R. Bruininga, functiedossier 1943-1945

Nationaal Archief, Den Haag (NL-HaNA) 2.09.16 Nederlands Beheersinstituut (NBI): Beheersdossiers NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, Amsterdam (NL-AsdNIOD). CABR-dossiers van de oorlogskopers. Kadaster Kadaster archiefviewer: Leggers Kadaster: transportakten register hypotheken 4, waarin de eigendomsoverdracht wordt beschreven.

88

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Literatuur, algemeen Aalders, Gerard, Berooid: de beroofde joden en het Nederlandse restitutiebeleid sinds 1945, Amsterdam, 2001. Aalders, Gerard, Roof: de ontvreemding van joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog, Den Haag, 1999. Bakker, Rob, Boekhouders van de Holocaust. Nederlandse ambtenaren en de collaboratie, Hilversum, 2020. Bakker, Tammo, In aanraking met Israel. De kehilla Veendam. Met o.a. gegevens en lijsten over omgebrachte medeburgers in de jaren 1942 en 1943 behorende tot de Synagoge gemeenschap te Veendam, uit de plaatsen: Veendam, Wildervank en Muntendam, Veendam 2002. Bakker, Tammo, Sporen die achter blijven. Waar gebeurde verhalen. Gebeurtenissen uit WO2 en daarna, deel 3, Veendam 2004, hoofdstuk 8. Beem, Hartog, De verdwenen medienne. Mijmeringen over het vroegere joodse leven in de provincie, Amstelveen 1982. C.A. van der Berg en E.P. Boon, De Joodse gemeenschap in de Kanaalstreek. Stadskanaal Musselkanaal Onstwedde Mussel, Groningen 1992. Blom, J.C.H. e.a., Geschiedenis van de joden in Nederland, Amsterdam, 1995. Boon, E.P; Lettinck, J.J.M., De Joodse gemeenschappen in Westerwolde 1656-1950. Nieuweschans, Bunde, Bellingwolde, Oudeschans, Wedde, Vlagtwedde, Bourtange, Sellingen, Ter Apel, De Maten en Roswinkel, Groningen 2004. Citroen, Michal, U wordt door niemand verwacht. Nederlandse joden na kampen en onderduik, Amsterdam 2021. Duijvendak, M. en S.

van der Poel e.a., Lege plekken. Ontvreemding van Joods vastgoed en rechtsherstel in de gemeente Groningen (1940-1955), RUG, november 2021. Gans, Evelien, ‘Vandaag hebben ze niets - maar morgen bezitten ze weer tien gulden. Antisemitische stereotyperingen in bevrijd Nederland.’, in: Conny Kristel ed., Polderschouw. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Regionale Verschillen. Amsterdam, 2002, 313-353. Gans, M.H., Memorboek. Platenatlas van het leven der joden in Nederland van de Middeleeuwen tot 1940, Baarn, 19712. Hondius, Dienke, ‘Antisemitisme in Nederland, vlak na de bevrijding: een onderzoek naar negatieve reacties van niet-Joden op terugkerende Joden in de zomer van 1945.’ in: ICODO-info 6, no. 3 (oktober 1989), 30-38. Kamminga, W., Grijpskerk van crisis tot bevrijding, Grijpskerk 1993. Klinken, G.J. van en J.H. de Vey Mestdagh, De joodse gemeenschap in het Groninger Westerkwartier, Peize en Roden, Groningen, 1985. Koeman-Poel, G.S., Een synagoge in het veen. Het verhaal van de ‘Pekelder’ joden 1693-1942, Oude Pekela 1989. Last, Geert, Een dorp in de Franse tijd, Noordbroek 1964. Lipschits, Isaac, De kleine sjoa. Joden in naoorlogs Nederland, Amsterdam, 2001. Meijer, Kornelius, E 100 en de naoorlogse rechtspraak met betrekking tot onroerend goed, Nijmegen, 2008. Onderwater, Hans, Mobilisatie collaboratie liberatie. De jaren 1938-1948 in Stadskanaal, blz. 136-138.

Piersma, Hinke en Jeroen Kemperman, Openstaande rekeningen: De gemeente Amsterdam en de gevolgen van roof en rechtsherstel, 1940-1950, Amsterdam, 2015. Poel, Stefan van der, Joodse stadjers: de joodse gemeenschap in de stad Groningen, 1796-1945, Assen, 2004. Presser, J., De ondergang, de vervolging en verdelging van het Nederlandse jodendom 1940-1945, twee delen, Den Haag 1965. Ramakers, J.J.M. ‘Twee onder één kap. De huurprijs- en huurbeschermingsregeling in de Huurwet 1950’, in: Politieke Opstellen 7 (1987), Centrum voor Parlementaire Geschiedenis, Radboud Universiteit Nijmegen. Romijn, Peter, Burgemeesters in oorlogstijd. Besturen tijdens de Duitse bezetting, Amsterdam, 2006. Schoonoord, D.C.L., ‘Het ‘Circus Kruls’: Militair Gezag in Nederland, 1944-1946.’, in: Militaire Spectator 179, no. 5 (2010), 265-276.

89

Schütz, Raymund, ‘Het moeizame rechtsherstel inzake ‘Joods’ onroerend goed.’, In: Onderzoek uitgelicht, 6, no. 1 (juli 2017), 30-34. Schütz, Raymund, Kille mist. Het Nederlandse notariaat en de erfenis van de oorlog, Amsterdam, 2016. Slaa, Robin te, Daar dit een immorele aanslag is. De houding van de gemeente Den Haag tegenover Joodse eigenaren van onroerend goed, 1940-1955, Rijswijk, 2017. Veraart, Wouter, Ontrechting en rechtsherstel in Nederland en Frankrijk in de jaren van bezetting en wederopbouw, Deventer, 2005. Veraart, Wouter, ‘Two rounds of postwar restitution and dignity restoration in the Netherlands and France’, in: Law & Social Inquiry 41 no. 4 (2016), 956-972. Vos, Maarten-Jan en Serge ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog van geroofd Joods onroerend goed, Amsterdam, 2013. Voet, Joop, ‘Teruggave van Joodse bezittingen na oorlog traag en ontoereikend’, in: Nieuw Israëlitisch Weekblad, 15 november 1985. Literatuur, Drenthe en de voormalige gemeenten Borger en Odoorn

Baas, T., ‘De ophefing van de Borgerder synagoge’, in: Zwerfsteen, 1988-03, blz. 13-14. Baas, T., ‘De voormalige joodse gemeenschap in de gemeente Borger’, in: Zwerfsteen, 1987-04, blz. 23-44. Berg, L. ten, 800 jaar Valthe een uniek esdorp 1917-2017, Beilen 2017. Beukel, H.W. van den, J. Ridderbos en K.W. van Hasselt, De Drentse Sjoa: Joodse oorlogsslachtoffers in de provincie Drenthe, Assen, 2016. Bosma, C., ‘De joodse gemeenschap in Borger’, in: Zwerfsteen, 2020-02, blz. 11 en 14-15. Boven, P. van, Drouwen, Bronneger, Bronnegerveen. Van toen - tot nu, Drouwen, 1987, blz. 73-76. Eising, H., Mien bur’n en de aole schuur’n, in: Zwerfsteen, 2020-03, blz. 16-19. Eising, J., ‘Herinnering Roos Nijveen’, in: Zwerfsteen, 2015-02, blz. 18-19. Eising, J., ‘Ook al is het in geld, ‘t is toch goed dat het wordt bewaard’, in: Zwerfsteen, 2017-02, blz. 24-25. Gras, H. e.a., Rond Hunze en Hondsrug. Geschiedenis van Odoorn, Odoorn 1997. Hebels, G. en G. Hoiting-Hebels, ‘Roos oet Drouwen’, in: Kamp, Oorlogssporen, blz. 41-42. Hoving, Roelof - ‘Den mouten wie ook maor dood!’, in: Kamp, Oorlogssporen, blz. 125-132. Hulst, F.J., Alle jeuden fietsen, MO-scriptie. Jonge, G. de, Borger in oude oude ansichten, deel 2, Zaltbommel 1983. Kamp Tj. van der, ‘Wij hebben veel geluk gehad.’, in: Kamp, Oorlogssporen, blz. 17-24. Kamp Tj. van der en J.T. Wierenga, Oorlogssporen.

De jaren 1940-1945 in Borger en Odoorn, Beilen, 2020. Koornstra, H. en H.R. Moek, ‘Een ‘takje Drentsche heide’ mee naar Auschwitz’, in: Zwerfsteen 2010-01, blz. 18-28. Liewes, A.G., ‘Gemeente Borger het jaar 1888 in cijfers’, in: Zwerfsteen 1988-03, blz. 15-16. Luning, H.M., De Borgerder joden en hun bet chajiem, in: Zwerfsteen 2007-03, blz. 7-9. Mensing, B., ‘De lotgevallen van de joodse familie Joosten’’, in: Kamp, Oorlogssporen, blz. 43-48. Mittelmeijer, J., ‘Duizend dagen verborgen’, in: Kamp, Oorlogssporen, blz. 33-40. Moek, H., ‘Familie A.S. Gottfried, Torenlaan’, in: Kamp, Oorlogssporen, blz. 60. Ridderbos, J., Kroniek van de Jodenvervolging te Assen, Assen 2016. Schuring, A., Bedrijvig Valthermond 150 jaar bedrijfsleven in een veenkolonie, Groningen 2003. Wolff, J. de, 1843-1993 150 jaar Sint Josephparochie Zandberg, Katwijk 1996, blz. 332-339 en blz. 506-507. Woude, Geert van der, ‘Familie Potsdammer’, in: Ganseveer, maart 2020.

90

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

9. Register op persoonsnamen

Aalders, Gerard 10 Agterbos, Hendrik, notaris 64, 66, 69 Alingh, Annechien 37, 40 Alingh, schulte 14 Alingh, Willem 37, 38, 40, 41 Alkema, Jan 31, 32 Baas, T 13, 17, 20 Bakker, familie 34 Bakker, J. 23 Bakker, Meinardus 68 Bakker, Rob 5 Beerman, F.H. 33 Benninga, Lea 76 Berg, Marleen van den 7 Beuving, Hendrik; erven van 43, 48 Bierman, Aron 34 Blaauw, Jakob Engbertszn. 61 Blauw, Maili 7 Bloemendaal, Diena 19 Bloemendaal, Meijer 19, 43, 48 Bloemendaal, Rachel 1 Bloemendal, Hendelina; e.v. Daniël Lezer 12, 68, 69, 71, 72, 77 Bloemendal, Mozes 73 Bloemers, mr. H.W. 26 Blumenthal, Hendele 75 Boekbinder, familie 15, 19 Boekbinder, Hartog 17, 20 Boekbinder, Salomon 17 Boelens, Jan 50 Boelken, familie 34 Boer, De 73 Boer, Harmannus 76 Boer, De, marechaussee 12 Bolk, Herman 68 Bollegraaf, Hendel 18, 50 Bosch, IJme 67 Bosma, C. 13 Boven, Hein van 55, 59, 60 Boven, P. H. van 13, 14, 15, 18, 53, 56, 59 Braake, Serge ter 7 Braam, garage 28 Bralts, J., politieman 12 Bruggen, Wolter Rense van 51, 54, 56, 59, 60 Bruininga, H.R. 3, 82, 84

Bruins, Lucas Bruinvels, Jacob Buining, Roelof, notaris Burghgraef, F.H. Buss, M. Cohen, Benjamin (Aol Ben) Cohen, Benjamin Mozes

15 45 68, 75 67 24 19 3, 8, 18, 19, 24, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 83 45, 49 43, 44, 45, 47, 48 19 10, 25 18, 19, 24 19, 43, 44, 47, 48 49

Cohen, David Cohen, Diena Cohen, echtpaar Cohen, familie Cohen, gezin Cohen, Koosje Cohen, Marchien; e.v. Serlui Cohen, Mina, e.v. Meijer Bloemendaal 19, 43, 48 Cohen, Minkje; e.v. Van Gelder 45, 49 Cohen, Mozes David 18, 42, 43 Cohen, Vroukje 19, 43, 48 Copinga, Geert 37 Dalsheim, Bennie 27, 77, 79 Dalsheim, Bertha 75 Dalsheim, Berthold 2, 36, 40 Dalsheim, Daniël 75, 76 Dalsheim, Daniël Benjamin 75, 76 Dalsheim, Daniël Benjamin (Mozes) 76, 78 Dalsheim, familie 10, 25, 37, 39 Dalsheim, Frieda 12, 23, 76, 77, 79, 95 Dalsheim, gezin 12, 24, 26, 35, 77 Dalsheim, Heijman 41 Dalsheim, Hendeltje Rachel 75 Dalsheim, Herman 2, 36, 40 Dalsheim, Jacoba 2, 36, 40 Dalsheim, Levie 75 Dalsheim, Lina Jacoba (Lena) 2, 24, 36, 37, 40, 41 Dalsheim, Mozes 3, 8, 10, 20, 23, 24, 27, 62, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 83 Dalsheim, Philippus 3, 8, 18, 24, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 83 Dalsheim, Salomon 75, 76 Dalsheim, Siegfried 75

91

Dalsheim, Simon Dalsheim, Simon Freerk Dalsheim-Stern, gezin Dalsheim-Stern, Vrouwke David (Daviet), Faaltje, Feilchen, Feilgen David, Johanna David, Siegfried Davids, Marcus Dijk, Lucas van Dijkstra, G.J. drs. Dijkstra, Klaas Dirkse, Jan Johannes Döbken, A.G. Doezé, Marieke Dongsma, Sophie Doornbos, Jan Klazes, burgemeester Drielsma Dries, Roelof

77 27, 79 2, 35, 39 2

75, 78 75 75 14, 17 20 1, 8, 15 69 79 24 11 14 3, 33, 41, 49, 51, 60, 81, 84 59 42, 43, 47, 48, 53, 55, 56, 59, 60 Duursma, W.J., huisarts 24, 51, 57, 60 Eckstein, Comprecht 69, 74 Eding, Lambert 51, 53, 54, 56, 58, 59 Eij, Henderikus Harmannus 67 Eising, Jan 14 Eising, Lambertus 35, 37, 38, 40, 41 Elshout, A.J.M. van den 44 Engwirda, Poppe, notaris 68 Everts, Hendrik 30 Fidder, Klaas 12, 77 Frieling, Gerrit 67 Gans, Meinhard Jacob 44, 45, 49, 53, 54, 59, 60 Gans, Mozes Heiman 9 Gans, Sibille 34 Gelder-Cohen, Minkje van 45, 49 Germs, Hero 69, 72 Gerner, J. van 81 Glim, Egbert 68, 74 Glim, Jan 68, 74 Godschalk, Aaltien 14 Gottfriedt, Aron 20 Gottfriedt, Aron Samson 20 Gottfriedt, David Samson 15 Gottfriedt, Froukje (Vrougien), e.v. M.P. Stern 17, 18, 34 Gottfriedt, Saartje; e.v. David Stern 17, 29, 30, 32, 34 Greet, vriendin 2 Groot, Elsien de 67 Groot, De, huisarts 12 Groot, Marchien de 18 Groot, Martje Heiman de, e.v Benjamin Naiwitter 42

Groot, notaris Ernst Sigismund. Cornets de Grooten, Ida Grutterink, notaris Grutterink, Adolf, notaris

Grutterink, Gerrit, notaris

Halberstadt, Louis Hamering, M.G. Hamminga, Willem, notaris Hasselt, J. van Hebels, G. Heijkant, Joris Heilbron, Emanuel Heilbron, Salomon Heilbrunn, Leah Heine, Jan Kasper Heydrich, Reinhard Hitler Hollander, mejuffrouw Holt, Jan Holwerda Honders, C.J. Hoogstraal, Simon Horst, Aaltje Abraham van der Hoving, K.J., notaris Hoving, Roelof Hulshof, Albert Hulst, F.J. Israëls, Alexander Anton (Lex) Israëls, familie Israëls, Han Israëls, Jette Israëls, Rafel Israëls, Schoontje; e.v. Mozes Dalsheim Israëls, Simon Freerks Israëls, Trijn Jacobs, Heiman Jacobs, Mozes Jager, Wiebe de Jalving, Jan Berendszn. Jonge, Gezinus de Kan, Salomon Kemenade, Van Kemfer, Harm Kemperman, Jeroen Klaaszen, Jan

67 69 43 3, 31, 32, 33, 37, 40, 46, 48, 52, 56, 58, 59, 82, 85 31, 33, 35, 36, 37, 38, 40, 43, 44, 46, 47, 49, 53, 54, 60 10, 20 41 76, 78 45, 46, 49 53 8 45 45 37, 41 78 26 4 62 18 62 12 36

14 55, 60 11 54 13 27, 28, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 63, 64 64 64 3, 8, 10, 20, 24, 26, 27, 28, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 83 10, 12, 76, 77, 79, 80 76 64 10, 20 15 68, 72 52, 56, 59 19 55, 60 7 14 7 14

92

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Koen, Josephine 45 Koops, Hendrik Johannes, notaris 68 Koornstra, Klaas 35, 40 Koornstra, H. 2 Kordes 7 Korper, Naatje 18, 43, 44, 45, 47, 48 Kost, Johannes 70, 73 Kost, Thijs 68 Kuper, B.J. 73 Laan, Hebel van der 70, 78, 79, 80 Lang, Wally de 44 Lange, Daniël de 15 Leeuw, Gijsbertus de 74 Leeuw, Mietje de 74 Leverington-Cohen, Frederika 45 Lezer, Allegonda (Allagonda) 67 Lezer, Daniël 3, 8, 10, 12, 20, 23, 24, 26, 27, 28, 62, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 79, 83 Lezer, Eva 19, 57, 58 Lezer, geslacht 67 Lezer, gezin 12, 69, 72 Lezer, Jonas 67, 68 Lezer, Josef (Jozef) 12, 67, 69, 71, 72 Lezer, Jozefien Elsien 12, 69, 71, 72 Lezer, Mozes 67 Lezer, Rosetta; e.v. Comprecht Eckstein 67, 69, 70, 71, 74 Lezer, Telsiena Richel 12, 69, 71, 72 Lioni, Jakobus Emanuel 27 Lipschits, Isaac 10 Lowes, Roelf 73 Martin, J. 44 Meiboom, Tjamke 79 Meijer, Andries Pieter 64, 65 Meijer, Janke 79 Meijer, Joël 14, 15, 17 Meijer, Louis 34 Meijeringh 37 Meijers, Sander 19, 51, 58, 60 Meilink, Ina 11, 15, 16, 29, 42, 50, 52 Menses, Hendrik 78 Mensing, Berend 15 Moek, H.R. 2 Mozes, Abraham 15 Mulder, Hendrik 75 Mulder, Thomas 8 Naiwitter, Benjamin 15, 18, 42 Naiwitter, Benjamin Jacobs 18 Naiwitter, familie 10 Naiwitter, Froukje, e.v. Mozes David Cohen 18, 42, 43, 58

Naiwitter, Gonna (Gonda) Naiwitter, J. (Arent Jacobs) Naiwitter, Jacob Naiwitter, Jacob Salomon Naiwitter, Mozes Jacobs Neuwitter, Frouwtje, Naiwitter Nijstad, Hartog Joël Nijstad, Joël Joseph Nijstad, Joseph Joël Nijstad, Leene Nijstad, Rijke Joël Nijveen, familie Nijveen, Henderika, e.v. Sander Meijers Nijveen, Mozes Nijveen, Rosa Nijveen, Simon Jonas, Aol Jonas

18, 42 18, 50 18 18 18

19, 42, 50 14 15 14, 15 14 14 54, 55

19, 53, 58, 59, 60 18 19, 24, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 83

3, 8, 18, 19, 24, 43, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 83

Nijveen, Vrouke (Frouke, Frouwke, Vrouwke) Mozes 18 Noorderveen, Hendrik (Hindrik) 68, 72 Noorderveen, Jan 68 Oldenbeuving, Geert 37, 40 Oldewald, familie 85 Oord, N. van der 35 Oost, A. 79 Oosten, Eli van 42, 43, 46, 48 Oosting, familie 34 Opheusden, Jan van 35, 44 Pals, politieman 12 Piersma, Hinke 7 Plas, A. 63 Ploegsma, Iemkje, e.v. Rafel Israëls 27, 61, 62, 63, 64, 65 Poelman, Willem Ite, notaris 68 Polling, café 19 Pranger 62, 63 Pras, Niesko 68, 74 Rademaker, K. 67 Reinders, huisarts 63 Roggen, Klasina 75 Romijn, Peter 5 Roijen, Johan van 3, 12, 23, 26, 27, 28, burgemeester 62, 69, 81, 84 Rubinge, Catharina Lammerdina 64 Russen, Jan Geert van 35, 40, 56, 59, 64,

93

notaris 78, 80, 82 Salamons, Roosje 18 Salomons, Arend Jakobs 50 Samuels, Jacob 15 Sanders, Hillechien 79 Scholten 7 Scholtmeijer, Roelof 43, 48 Schuring, A. 67, 68 Schutrups, Roelof 54 Serlui, Levie 44, 45 Serlui-Cohen, Marchien 45, 49 Seyss-Inquart, Arthur 21, 26 Simons, Betje 14, 15 Simons, Salomon 75 Slaa, Robin te 7 Slagter, H. 81 Smit, mevr. H.A. (e.v. Johan van Roijen) 81 Smit, Reinder 68 Staal, Gerhard 55 Steenbergen, Hendrik 64, 78 notaris Steenberghe, M.P.L., minister 5 Stel, Jaap 15, 16 Stel, Jakob Jzn. 29, 30, 31, 32 Stern, Abraham Philip 34 Stern, Betje 17, 18, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 37, 38, 39, 41 Stern, David 3, 8, 17, 18, 24, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 40, 49, 83 Stern, Emanuel 18, 29, 32 Stern, Eva 32 Stern, Evina 31, 32, 33 Stern, familie 10, 25, 31 Stern, Froukje (Frouwkje, Vroukje, Vrouwke) 18, 20, 29, 32, 34, 35, 36, 37, 40, 41 Stern, gezin 24 Stern, Israël 34 Stern, Jacoba 17, 18, 34, 35 Stern, Jantje 34 Stern, Jeanette Philip 34 Stern, Jette Philipp 34 Stern, Levi 34 Stern, Manuël (Mendel) Philip 18, 20, 34 Stern, Maurits 18, 29, 32 Stern, Meijer 32, 33 Stern, Mozes 32 Stern, Philip 17, 18, 20, 32, 33, 34, 37, 40, 41, 49 Stern, Philipp Levy 34 Stern, Sibbe 34

Stern-Dalsheim, familie Stijkel, marechaussee Stukje, Hillechien Tamis, Anneke Tiesing, Harm; Stichting Tonkens, familie Valença, Max de Veld, chefgemeenteveldwachter Veraart, Wouter Verbaan, Pieter Daniël Vermanen, Jerry Vink, Christiaan Johannes Voet, Joop Vos, H.J. Vos, Hannie Vos, Maarten-Jan Vos, Ph. Vries, Dirk Hidde de Wanders, pastoor H.F. Warnders, Fokko Warring, Geert Hzn. Warta, Hendrik Weits, Berend Welp, Frederik P. Westen, Hendrik Bernardus Westerhof, Herman Westers, A.R. Wichers, Otto, notaris Wind, Jelke Wolf, Benjamin Lazarus Wolff Zegering, Roelof Zijnge, Albert Zikken, Egbert, politieman Zwart, Benno

18 12 76 11 15, 36 61 55, 60

35 6 12, 77, 86, 95 8 61 10 1, 8, 15 11 7, 10 44 78 23 76 33 69, 70, 72 68, 74 68, 72 67, 68 78 70, 73 3, 54, 56, 64, 65, 69, 78, 82, 85 78 14, 17 23 67 11 12 11

94

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

10. Fotoverantwoording

Berg, De Joodse gemeenschap Boven, Drouwen Collectie Jan Eising Gemeentearchief Borger Gemeentearchief Odoorn

Google Earth Historische Vereniging Oderen, archief P.D. Verbaan Jonge, Borger in oude ansichten, deel 2 Kadaster, hulpkaarten en veldwerkkaarten Kamp e.a., Oorlogssporen (Collectie G. Hebels) Meilink, Ina Nationaal Archief Onderwater, Mobilisatie Oord, Jodenkampen Pranger, 150 jaar Stichting Harm Tiesing, De Zwerfsteen Wolff, 150 jaar www,kadasterkaart.com Verklaring gebruikte afkortingen: az: achterzijde b: boven lb: linksboven lm: linksmidden lo: linksonder o: onder r: rechts rb: rechtsboven rm: rechtsmidden ro: rechtsonder vz: voorzijde

77. 14rb, 15lb. 14lb. omslag az en vz, 4o, 22lb, 22lm, 24, 25b, 25lm, 25rm, 56b, 56o, 57. 22rb, 22rm, 22lo, 24ro, 26, 27b, 27o, 28l, 28r, 81. 68rb.

12, 77ro. 30. 6lo, 61ro, 68lb, 76lb, 76m, 76, 76rb. 53. 15rb, 16lb, 16rb, 16lo, 16ro, 29ro, 35lb, 42lo, 47, 50lo, 52lb, 55. 4b, 45, 46, 51lo, 51ro. 77lo. 36o. 62, 63. 2, 19, 37b (vier foto’s), 44, 69. 23lb, 23rb. 29lo, 35rb, 42ro, 50ro, 52rb.

95

Pieter Daniël Verbaan van de marechaussee (gemeente Odoorn) was er op 2 oktober 1942 bij toen hij met acht andere collega’s joodse inwoners van de gemeente moest oppakken voor transport naar Durchgangslager Westerbork. Hij bracht die avond Frieda Dalsheim naar een onderduikadres in Musselkanaal, waardoor zij de oorlog overleefde. Uit zijn persoonlijk archief blijkt dat hij na 2 oktober 1942 met zijn geweten heeft geworsteld over wat hij met zijn collega’s die avond heeft gedaan. Letterlijk schreef hij aan zijn overste bij de marechausee naar aanleiding van het die avond laten vluchten van de joden: ‘Ik heb de burgemeester gezegd dat we destijds met zijn allen zoveel ‘lef’ niet bezaten. Misschien wel als we toentertijd geweten hadden dat de moffen de joden zouden vernietigen, maar er was niemand die daar op dat ogenblik aan heeft gedacht.’

Pieter Daniël Verbaan (1912-1953)

Uit: Archief Historische Vereniging Carspel Oderen, Privé-stukken P.D. Verbaan, rapport adjudant C.J. Honders, Dwingeloo, 28 juli 1945. Gericht aan ‘Provinciale Advies Commissie voor zuivering van Burgemeester, Provinciale, Gemeente en Rijkswaterstaatambtenaren in Drenthe’. Documenten 10 en 11.

96

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Het laatste wat Nederlanders met een joods geloof van hun bezittingen mochten meenemen naar Durchgangslager Westerbork op weg naar het oosten . . .

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=d077afe1-2808-456c-884c-f71b91ac9b3c