CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Het onderzoeksrapport Joodse burgers in de gemeenten Borger en Odoorn

RAAD: Lijst ingekomen stukken 23 januari 2025, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Brief college inzake onderzoek Joods vastgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog33.894 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

1

Wat hebben ze met ons huis gedaan? Staat alles er nog in?

Joodse burgers in de gemeenten Borger en Odoorn: roof (1942-1945) en rechtsherstel (na 1945) Een onderzoek in opdracht van de gemeente Borger-Odoorn, 2024 drs. G.J. Dijkstra en H.J. Vos

2

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Op de avond van vrijdag 2 oktober 1942 werd het gezin Dalsheim, bestaande uit moeder Vrouwkje DalsheimStern en haar drie kinderen Jacoba, Herman en Berthold, opgepakt en weggevoerd naar ‘Kamp Westerbork’. Verscheidene buren voelden destijds niet alleen het onrecht, maar ook een totale machteloosheid. Een vierde kind, Lina Jacoba Dalsheim, woonde toen in Apeldoorn. Zij werkte sinds 5 januari 1942 als leerlingverpleegkundige in Het Apeldoornsche Bosch, een joodse psychiatrische inrichting, die van 1909 tot 1943 gevestigd was aan de Zutphensestraat te Apeldoorn. Op dinsdag 6 oktober 1942 schreef ze een brief naar haar vriendin Greet. Hierin schreef zij onder andere: ‘Oh Greet, wat was ik blij dat ik zaterdag en zondag vrij was, je kunt begrijpen, dat ik heel veel geschreven heb die dag. Ja, nu ben ik alleen en natuurlijk kom ik nu niet weer in Borger zolang er oorlog is. Jammer hè, misschien is het ook wel goed, want dan zie je steeds het huis en al die herinneringen, daar ga je toch maar kapot van. Dit is geen opgewekte brief hè, ik kan nog niet hoor, later misschien wel. Nu een paar vragen, kun je me schrijven wat ze nu met het huis gedaan hebben en of alles er nog in staat?’ Uit: Koornstra, H. en H.R. Moek - Een ‘takje Drentsche heide’ mee naar Auschwitz, in: De Zwerfsteen, 2010-01, blz. 18-28.

Lina Jacoba Dalsheim (Borger, 16-05-1923 Auschwitz, 28-02-1943)

3

Inhoud

1

Aanwijzingen

04

2 oktober 1942

06

12

3

Joden in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn

13

5

Beschrijvingen per woning: Familie - Vestiging in de gemeente - Woning Deportatie - Roerende goederen - Onroerende goederen - Oorlogskoper(s) Rechtsherstel - Rol van het notariaat - Rol van de gemeente

29

2

4

Inleiding en onderzoeksvragen

Anti-joodse maatregelen betreffende roerende en onroerende goederen

21

Voormalige gemeente Borger 5.1. Hunebedstraat 14, Borger, David Stern (bijlage 1, 35 bladzijden) 5.2. Hunebedstraat 16, Borger, Philippus Dalsheim (bijlage 2, 50 bladzijden) 5.3. Hoofdstraat 21, Drouwen, Benjamin Mozes Cohen (bijlage 3, 82 bladzijden) 5.4 Alinghoek 13, Drouwen, Simon Jonas Nijveen (bijlage 4, 55 bladzijden) 5.5. Markeweg 10, Drouwen, Simon Jonas Nijveen (bijlage 4)

6

7 8 9

10

Voormalige gemeente Odoorn 5.6. Zuiderdiep 358, 2e Exloërmond, Rafel Israëls (bijlage 5, 24 bladzijden) 5.7. Zuiderdiep 506, Valthermond, Daniël Lezer (bijlage 6, 38 bladzijden) 5.8. Kavelingen 60, Valthermond, Mozes Dalsheim (bijlage 7, 22 bladzijden) Burgemeesters en notarissen in oorlogstijd Burgemeesters Jan Klazes Doornbos (Borger) J. van Roijen (Odoorn) H.R. Bruininga (Odoorn) Notarissen mr. A. Grutterink (Borger) mr. O. Wichers (Odoorn)

81

Lijst van geraadpleegde materiaal en literatuur Archiefbronnen Literatuur, algemeen Literatuur, Drenthe en de voormalige gemeenten Borger en Odoorn

85

Slotconclusies

83

Register op persoonsnamen

88

Fotoverantwoording

92

4

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Aanwijzingen

In de jaren 1940-1945 moest de Nederlandse natie zich tegenover geweld en onrecht van de Duitse bezetter positioneren. Dat gebeurde door aanpassing, collaboratie en tegenstand. Hoe moesten burgemeesters, ambtenaren en politiemannen reageren op de nieuwe doelstellingen, de dreiging van gijzeling, gevangenneming en terechtstelling of het verlies van inkomen en positie?

Het meest genoemd als juridische leidraad voor ambtenaren was het internationaal geldende Landoorlogreglement (LOR) en voor Nederland zelf de ambtelijke Aanwijzingen. Het LOR was onderdeel van het internationaal recht, in 1899 tijdens de Haagse Vredesconferenties tot stand gekomen, en in 1907 herzien als formulering van internationaal humanitair recht. Het reglement had tot doel om de wetten en gebruiken van de oorlog te codificeren. De belangrijkste regels met betrekking tot het bestuur van bezette gebieden staan in het reglement. Duitsland had het LOR met 43 andere landen op 18 oktober 1907 ondertekend. Hitler had dit nooit opgezegd.

Een belangrijk artikel tijdens de bezetting was artikel 43, zoals gepubliceerd in het Staatsblad van 1910: Wanneer het gezag van de wettelijke overheid feitelijk is overgegaan in handen van degene, die het gebied heeft bezet, neemt deze alle maatregelen, die in zijn vermogen staan, teneinde voor zover mogelijk de openbare orde en het openbare leven te herstellen en te verzekeren en zulks, behoudens volstrekte verhindering, met een eerbiediging van de in het land geldende wetten. Waar het om gaat is de term ‘met eerbiediging van geldende wetten’. De Nederlandse Grondwet en aanpalende wetten gingen nadrukkelijk uit van het gelijkheidsbeginsel waarin iedereen voor de wet gelijk is. Een onderscheid naar de vermelde ‘Godsdienstige gezindheid’ (‘Roomschen, Protestanten, Israëlieten, Tot geene der voormelde gezindheden behoorende.’) van je grootouders na

de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811, waarop de anti-joodse maatregelen tijdens de bezetting waren gebaseerd, ging tegen dit gelijkheidsbeginsel in. In mei 1937 keurde de regering het definitieve ontwerp van de Aanwijzingen goed. Het kon nu onder de daarvoor in aanmerking komende autoriteiten worden verspreid, maar Binnenlandse Zaken deed dit pas een jaar later, in mei 1938, twee maanden na de inlijving van Oostenrijk in

Linksboven: De Aanwijzingen.

Linksonder: De godsdienstige gezindten, zoals deze in de boeken van de burgerlijke stand waren verwerkt. Dankzij deze gegevens kon men in 1941 zien of iemand vier joodse grootouders had.

Aanwijzingen

5

het Derde Rijk. Het ‘geheime’ stuk werd naar de departementen, de commissarissen van de Koningin en de burgemeesters van de 1.054 gemeenten verzonden. De regering wilde voorkomen dat het stuk in Duitsland bekend zou worden. Het zou de ‘neutraliteitspolitiek’ kunnen schaden.

Belangrijk is artikel 1 van de Aanwijzingen in geval van bezetting: het vermeldde als algemene regel dat ambtenaren in het belang van de bevolking op hun post moesten blijven en hun taak zo goed mogelijk moesten vervullen. Dit eerste artikel is het meest genoemd in de geschiedschrijving, maar de Aanwijzingen tellen eenendertig artikelen en die zijn duidelijk over taken als bewaking van eigendommen, artikelen tegen afwijzing van deportatie en voorlichting van de bevolking aangaande de houding die men tegenover de bezetter moest aannemen. Het aspect van ‘op de post blijven’ heeft in alle verslagen van en over ambtenaren veel nadruk gekregen en het is het meest geciteerde onderdeel, omdat de meeste ambtenaren op hun post bleven. Indien aanblijven ‘veel meer ten bate van de vijand dan van de eigen bevolking zou zijn’, dan verviel de algemene regel van aanblijven. Maar dat was makkelijker opgeschreven dan uitgevoerd. In artikel 7 staat: ‘Het ‘Reglement’ verbiedt voorts moord, plundering of roof, en eist eerbiediging van de eer, de gezinsbanden, de godsdienstige overtuiging en de uitoefening van de erediensten. Dit artikel is een opsomming van alles wat de Duitse bezetter de joden in Nederland heeft aangedaan.

In artikel 20 van de Aanwijzingen staat vermeld: Verboden is de ontruiming, welke het karakter draagt van een deportatie op enigszins grote schaal, met het doel om te dienen hetzij als straf of als dwangmiddel, hetzij om de bewoners elders werkzaam te stellen. Deportatie van bewoners van het bezette gebied naar Duitsland of elders buiten Nederland om daar te werken was lijnrecht in strijd met de uitdrukkelijke beperkingen door het Landoorlogreglement gesteld aan de bevoegdheid van de bezetter tot het vorderen van diensten. Ook deportatie als straf of als dwangmiddel was niet geoorloofd, immers, een door het oorlogsrecht nergens toegelaten inbreuk op het geldende recht of op de onaantastbaarheid van de menselijke persoonlijkheid. In artikel 23 staat vermeld: Particuliere eigendommen kunnen niet worden verbeurd verklaard. Zij kunnen slechts dan worden vernield of in beslag genomen, indien dat vernielen of in beslag nemen door de oorlogsnoodzaak gebiedend wordt gevorderd. Joodse burgers vielen onder particulieren en waren vanuit het Nederlands oogpunt geen partij in welke oorlogsnoodzaak dan ook. ‘Roof’ van joods roerend of onroerend goed was volgens dit artikel niet toegestaan. Dat gold ook voor medewerking aan deze ‘roof’. Zowel Bakker als Romijn schetsen met verschillende voorbeelden dat de Aanwijzingen in mei 1938 in een la of in een kluis terechtkwamen. Minister M.P.L.

Steenberghe opende de verzegelde enveloppe pas bij de Duitse inval. En zo zijn er meer voorbeelden. In de archieven van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn kon het document Aanwijzingen niet worden gevonden. Het is niet bekend of de burgemeester, zijn ambtenaren en politiemannen in deze gemeenten kennis hebben genomen van dit document. Ten aanzien van de laatste twee beroepsgroepen mag dat worden betwijfeld.

De Aanwijzingen hebben voor de individuele ambtenaar en politieman geen enkele waarde gehad. Hij of zij kende de inhoud van het stuk niet. Toen het stuk in 1937 werd geschreven was er al vier jaar kennis van hoe joden in Duitsland werden behandeld, maar men wijdde er geen tekst aan. Ook dit zou de neutraliteitspolitiek in gevaar kunnen brengen. De verordeningen van de Duitse bezetter ten opzichte van de joden missen dan ook iedere rechtsgrond. Medewerking aan de uitvoering van deze verordeningen, met name ten aanzien van het registreren en deporteren van joden, was op grond van de Aanwijzingen niet toegestaan.1 1

Bakker, Rob, Boekhouders van de Holocaust. Nederlandse ambtenaren en de collaboratie, Almere 2020, blz. 53-56 en blz. 542-552. Romijn, Peter, Burgemeesters in oorlogstijd. Besturen onder Duitse bezetting, Amsterdam 2006, blz. 50-57.

6

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Inleiding en onderzoeksvragen

Tijdens de Duitse bezetting van Nederland (1940-1945) zijn de Nederlandse joden niet alleen systematisch hun burgerrechten door een opeenstapeling van anti-joodse maatregelen ontnomen, maar zijn ook hun bezittingen, roerende en onroerende goederen, geroofd. In de literatuur wordt voor het beroven van het onroerend goed de termen onteigening en ontrechting gebruikt. Wij kiezen voor ‘geroofd’, maar beseffen dat deze term ook hebzucht kan veronderstellen. Hoewel hebzucht ongetwijfeld een rol heeft gespeeld, zeker bij de Nederlanders die aan ‘de roof’ meehielpen, was de belangrijkste drijfveer voor de bezetter de samenleving naar zijn denkbeelden om te vormen. Nederland moest worden geariseerd. Het land moest worden ontdaan van alle joodse invloeden. Alles wat aan het jodendom herinnerde, moest worden uitgeroeid, ‘ausradieren’. Hieruit vloeide de grootschalige roof van joods eigendom voort. De verkoop van de geroofde eigendommen werd in opdracht van de Duitse bezetter door Nederlandse makelaars uitgevoerd. Notarissen stelden tegen betaling de ‘transportakten register hypotheken 4’ op. Hierin werd de eigendomsoverdracht beschreven. Het was voor makelaars en notarissen een lucratieve handel. Zij verdienden aan elke verkoop.1

1

Deportatie Meer dan honderdduizend Nederlandse joden werden door het naziregime gedeporteerd tijdens de bezetting. Via Kamp Westerbork werden deze mensen afgevoerd naar Auschwitz, Sobibor en andere kampen. Slechts weinigen van hen overleefden de Holocaust. Vaak al voor deportatie werden hun bezittingen geroofd: van kunstwerken, hypotheken en effectenportefeuilles tot woninginboedels, landbezit en vastgoed. Vele duizenden panden van joodse eigenaren werden ‘geroofd’ en een deel daarvan werd doorverkocht. Uit de voormalige gemeente Borger werden 22 joodse burgers uit vier joodse gezinnen via Durchgangslager Westerbork gedeporteerd. Zij woonden in Borger (Hunebedstraat 14 en 16) en in Drouwen (Alinghoek 13 en Hoofdstraat 21). Hun bezit aan woningen, hun percelen bouwland, hun banktegoeden en liquide middelen werden geroofd en hun inboedels werden in ‘beslag genomen’. Het onroerend goed werd in de Verkaufsbücher vermeld. Van de gedeporteerde joden uit Borger overleefde niemand de oorlog. Zij werden allen in de gaskamers van Auschwitz en Sobibor vermoord. Slecht één jood uit de vier genoemde families overleefde de oorlog: Betje Stern. Zij was in 1921 uit Borger vertrokken en woonde achtereenvolgens als verpleegkundige in Apeldoorn en Amsterdam. Zij overleefde de oorlog door onder te duiken.

Uit de voormalige gemeente Odoorn werden zes joodse burgers via Durchgangslager Westerbork gedeporteerd en in Oost-Europa vermoord. Zes joden hebben de oorlog door onderduik overleefd. Deze joden woonden in 2e Exloërmond (Zuiderdiep 358) en in Valthermond (Zuiderdiep 506 en Kavelingen 60). Van deze drie woningen werden in de Verkaufsbücher de woningen op de adressen Zuiderdiep 358 en Kavelingen 60 vermeld. De eerste woning werd tijdens de bezetting op naam van een zoon, half-jood, gezet en bleef zodoende in de familie. De woning op het adres Kavelingen 60 werd door een NSB’er gekocht. De woning op het adres Zuiderdiep 506 is tijdens de Duitse bezetting niet verkocht.

Hoogleraar rechtsfilosofie Wouter Veraart verkiest de term ontrechting boven onteigening, omdat onteigening meestal duidt op het verschijnsel dat huizen moeten wijken voor de aanleg van wegen, waarbij de eigenaars een vergoeding krijgen. Tijdens de bezetting was er sprake van gedwongen verkoop van joods vastgoed, waarbij de eigenaars het verkoopbedrag noch een vergoeding ontvingen. Daarmee was het een vorm van ontrechting, wat gedefinieerd kan worden als het stelselmatig ontnemen van rechten aan specifieke categorieën mensen. Zie: Wouter Veraart, ‘Ontrechting’, in: Krisis 6, no. 4 (december 2005), 61-63.

7

In het Nederlandse verhaal over de oorlog werden de anti-semitische maatregelen, deportaties van joden en roof van hun vastgoed vooral geassocieerd met de nazi’s en het bezettingsregime. Pas sinds het einde van de 20ste eeuw zijn ze stap voor stap deel geworden van de Nederlandse geschiedenis als zwarte bladzijden van onrecht, ontrechting en ‘roof’. Afgelopen jaren werd ook steeds nadrukkelijker de vraag gesteld, welke al dan niet verwijtbare rol Nederlandse gemeenten, notarissen en makelaars bij ‘de roof’ en bij het rechtsherstel hebben gespeeld. Nabestaanden, joodse organisaties, onderzoeksjournalisten en historische verenigingen confronteerden gemeentelijke bestuurders hiermee en vroegen om nader onderzoek.

Rechtsherstel Na de bevrijding in 1945 heeft de Nederlandse overheid geprobeerd door middel van rechtsherstel de rechtmatige eigenaren zoveel mogelijk hun eigendom terug te geven of te compenseren. Dit rechtsherstel had echter te maken met gebreken, waardoor joodse oorlogsslachtoffers tekort is gedaan. Tussen 1997 en 2000 hebben drie onderzoekscommissies (Van Kemenade, Scholten en Kordes) in opdracht van de Nederlandse regering onderzoek naar het verloop van en de vermeende misstanden bij het rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog gedaan. Op basis van hun bevindingen kwamen de regering en de private sector (onder andere banken, verzekeringsmaatschappijen en de Amsterdamse effectenbeurs) tot het toekennen van een financiële compensatie aan de joodse gemeenschap in Nederland, de zogenoemde MAROR-gelden. MAROR staat voor Morele Aansprakelijkheid Roof en Rechtsherstel.2 In 2013 kreeg het onderzoek naar rechtsherstel opnieuw aandacht toen bleek dat in de gemeente Amsterdam na de bevrijding naheffingen en boetes aan joodse huizenbezitters waren opgelegd, die tijdens de bezetting niet in staat waren geweest belastingen en de erfpachtcanon te betalen.3 Nadat het onderzoek was uitgevoerd, besloot de gemeente Amsterdam een financiële tegemoetkoming toe te kennen aan de joodse gemeenschap.

In navolging van Amsterdam heeft een aantal andere steden in Nederland ook onderzoek laten doen naar hun optreden ten aanzien van joodse huizenbezitters in de periode 1940-1945 en na de bevrijding. Gelijk opgaand met deze ontwikkeling ontstond in de afgelopen jaren hernieuwde aandacht voor rechtsherstel van vastgoed (ofwel onroerend goed), een aspect dat bij eerdere onderzoeken vrij onderbelicht was gebleven.4 De uitgangssituatie en bestuurlijke keuzes tijdens de bezetting en na de bevrijding verschilden per stad en per gemeente. Daarom is systematisch archiefonderzoek nodig om de historische feiten te reconstrueren. Met de grote steden in de Randstad voorop hebben inmiddels tientallen steden en plattelandsgemeenten historici opdracht gegeven om de rol van hun gemeente in beeld te brengen.5

2 3 4 5

Vos, Maarten-Jan en Serge ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog van geroofd Joods onroerend goed, Amsterdam 2013, 9-11. Piersma, Hinke en Jeroen Kemperman, Openstaande rekeningen: De gemeente Amsterdam en de gevolgen van roof en rechtsherstel, 1940-1950, Amsterdam, 2015. Vos, Rechtsherstel, 10-11. Blauw, Maili, Verschil maken? Gemeente, belastingen en rechtsherstel in naoorlogs Utrecht, Utrecht, 2020. Piersma, Hinke en Marleen van den Berg, Ontrechting en rechtsherstel. Het Rotterdamse gemeentebeleid inzake ontrechting en rechtsherstel van Joodse oorlogsslachtoffers 1940-1955, Amsterdam, 2020. Piersma, Openstaande, Amsterdam, 2015. Piersma, Hinke en Jeroen Kemperman, De erfpachtkwestie in Amsterdam (1945-1960), Amsterdam, 2014. Slaa, Robin te, ‘Daar dit een immorele aanslag is’: De houding van gemeente Den Haag tegenover Joodse eigenaren van onroerend goed 1940-1955, Voorburg, 2017. Op de website https://www.ru.nl/onderzoek/onderzoeksprojecten/onteigening-van-joods-vastgoedin-woii-en-rechtsherstel wordt per provincie een overzicht van onderzoeksprojecten gegeven. Hier kan men ook rapporten verkrijgen.

8

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn Tabel 1 - De situatie 10 mei 1940 - oktober 1942 (Simon Jonas Nijveen: tot april 1943)

plaats

adres

kadastraal nummer

in familiebezit sinds:

F2184

1899

David Stern

David Stern

1889

Philippus Dalsheim

Philippus Dalsheim

slager

1873

Benjamin Mozes Cohen

Benjamin Mozes Cohen

dagloner koopman - slager

eigendom van

bewoond door

beroep

1

Borger

Hunebedstraat 14

2

Borger

3

Drouwen

Hunebedstraat 16 F2313-F2314 H2648 Hoofdstraat 21

koopman - slager

4

Drouwen

Alinghoek 13

G1424

1873

Simon Jonas Nijveen

Simon Jonas Nijveen

5

Drouwen

Markeweg 10

1924

Simon Jonas Nijveen

verhuur

6

2e Exloërmond Zuiderdiep 358

1926

Rafel Israëls

Rafel Israëls

onderwijzer - assuradeur

7

Valthermond

Kavelingen 60

G1950 D5579D5747 E5799

1913

Mozes Dalsheim

Mozes Dalsheim

slager

8

Valthermond

Zuiderdiep 506

E5592

1923

Daniël Lezer

Daniël Lezer

slager

Onderzoek heeft uitgewezen dat het rechtsherstel van vastgoed voor de gedupeerden lang niet altijd bevredigend was. Datajournalisten van Pointer wijdden in mei 2020, in samenwerking met het televisieprogramma De Monitor (KRO-NCRV), een uitzending aan dit onderwerp naar aanleiding van uitgebreid onderzoek in de Verkaufsbücher.6 In deze Verkaufsbücher werden door de bezetter de administraties van alle verkochte joodse percelen in Nederland bijgehouden. In totaal staan er ruim zevenduizend transacties in vermeld. Het Nationaal Archief heeft deze bron gedigitaliseerd en in samenwerking met het Kadaster de gegevens gekoppeld aan de data uit de basisregistratie adressen en gebouwen (BAG). Hierdoor is per gemeente in kaart gebracht waar deze panden stonden.7

Gemeenten Veel gemeenten in Nederland bleken zelf niet op de hoogte te zijn van hun eigen rol in de geschiedenis met betrekking tot joods vastgoed tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Daarom hebben inmiddels veel gemeenten de wens uitgesproken een onderzoek te laten uitvoeren. In Drenthe zijn onderzoeken gepubliceerd van de gemeenten Aa en Hunze, Assen, Coevorden en Meppel. In de provincie Groningen hebben de gemeenten Eemsdelta en Pekela, Groningen en andere gemeenten en Veendam en andere gemeenten hun onderzoeksresultaten gepubliceerd.8 Uit de Verkaufsbücher blijkt dat tijdens de oorlog op het grondgebied van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn onroerend goed van joodse eigenaren gedwongen is verkocht. Met de uitkomsten van dit onderzoek verwacht de gemeente Borger-Odoorn inzicht te krijgen in de wijze waarop in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn is gehandeld ten aanzien van dit vastgoed tijdens en na de bezetting. In 2022 is besloten dit onderzoek te laten uitvoeren door drs. G.J. Dijkstra en H.J. Vos. In tabel 1 (bladzijde 8 en 9) wordt het joods onroerend goed en hun eigenaren in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn vermeld. In deze tabel wordt ook per gezin het aantal personen vermeld dat is gedeporteerd en hoeveel personen de bezettingsjaren hebben overleefd.

In tabel 2 (bladzijde 9) wordt het aantal personen genoemd dat in bronnen met de denominatie ‘Nederlands-Israëlietisch’ wordt vermeld. 6 7 8

De ‘verdwenen’ Joodse huizen, 27-05-2020, zie: www.pointer.kro-ncrv.nl/terugkijken-de-verdwenenjoodse-huizen (geraadpleegd 02-05-2023). Joris Heijkant, “Hier staan van Joden onteigende panden bij jou in de buurt”, 22 mei 2020, www.pointer. kro-ncrv.nl/hier-staan-van-jodenonteigende-panden-bij-jou-in-de-buurt (geraadpleegd 08-09-2022). Jerry Vermanen en Thomas Mulder, “Twintig gemeenten stellen onderzoek in naar geroofde Joodse woningen”, 05-01-2020, www.pointer.kro-ncrv.nl/artikelen/twintig-gemeenten-stellen-onderzoek-innaar-geroofde-joodse-woningen (geraadpleegd 21-04-2021).

9

percelen bouwland / weiland in eigendom

aantal peraantal joodse aantal joodse aantal personen uit sonen die de personen, personen, geregistreerd gedeporteerd in gezin elders in oorlog hebben Nederland overleefd in 1941 1942-1943

Tabel 2 - Inwoners met vermelding Ned. Israëlietisch gemeente / jaar Borger Odoorn 1860 1

23

3

1878

2

47

9

2

23

13

15

12

4

4

4

4

1

1896

1

5

5

1

0

2

3

5

3

0

1941 3

15

3

2

0

0

2

0

0

2

0

5

1

0

4

4

5

5

0

0

4

1 2 3

Cijfers 1860: Gans, Mozes Heiman, Memorboek platenatlas van de Middeleeuwen tot 1940, Baarn 1971, blz. 420. Cijfers 1878 en 1896: Gedeputeerde Staten. Registratie joden in 1941 in de gemeenten Borger en Odoorn.

Borger en Odoorn in de Verkaufsbücher Gegevens uit de Verkaufsbücher en het Kadaster tonen aan dat in de voormalige gemeente Borger vier geroofde woningen van joden tijdens de bezetting van eigenaar zijn veranderd. Daarnaast vond er tijdens de Duitse bezetting nog de verkoop van 26 geroofde landbouwpercelen van joodse eigenaren plaats. In de voormalige gemeente Odoorn vond de verkoop van joods onroerend goed van twee geroofde woningen en van vier percelen geroofd bouwland/weiland plaats. Rechtsherstel Belangrijk om te vermelden is dat rechtsherstel onder de verantwoordelijkheid viel van de Raad voor het Rechtsherstel, een nationaal overheidsorgaan. Binnen deze raad was het Nederlands Beheersinstituut (NBI) verantwoordelijk voor de afwikkeling van rechtsherstel van vastgoed. In principe werden de onteigeningen en de oorlogskopen nietig verklaard, maar het rechtsherstel was een verzoeksprocedure! De joodse burgers of nabestaanden moesten voor 30 juni 1951 of in bepaalde gevallen voor juni 1955, een verzoek om teruggaaf indienen. Anders gebeurde er niets en bleef de oorlogskoper eigenaar van het onroerend goed. De gemeenten waren hier op beleidsmatig vlak niet bij betrokken. Desondanks zijn er genoeg andere aspecten die het verdienen onderzocht te worden.

Onderzoeksvragen In overleg met de gemeente Borger-Odoorn zijn de volgende onderzoeksvragen over de mogelijke betrokkenheid van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn opgesteld: - Hebben deze gemeenten aan anti-joodse maatregelen meegewerkt? Heeft in deze gemeenten registratie van joden plaatsgevonden? - Hebben deze gemeenten meegewerkt aan de deportatie van joden? - Hebben deze gemeenten een rol gespeeld bij de verhuur en/of verkoop van de woningen? - Heeft er na de oorlog rechtsherstel plaatsgevonden? - Zijn er na de oorlog belastingen geheven, terwijl joodse huiseigenaren geen toegang hadden tot hun woningen en/of in een concentratiekamp zaten dan wel al vermoord waren? - Zijn de joodse eigenaars/bewoners na de bevrijding teruggekeerd in hun woningen? - Hoe is het zoeken naar nabestaanden en erfgenamen na de bevrijding gedaan?

10

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Doel en inhoud van het rapport Het hoofddoel van dit rapport is een antwoord te geven op de onderzoeksvragen. Deze vragen worden behandeld binnen een bredere samenhang van de geschiedenis van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn en de joodse gemeenschap tijdens de Tweede Wereldoorlog en in de eerste jaren na de bevrijding. Dit is noodzakelijk om een beter inzicht te krijgen in de complexe geschiedenis van die periode en om een beeld te vormen van de verstrekkende gevolgen van de oorlog voor de joodse gemeenschappen van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn. De totstandkoming en de vooroorlogse geschiedenis van de joodse gemeenschap in Borger en Odoorn zullen als eerste kort aan bod komen. Daarna wordt per adres een overzicht gegeven van de bewoners en hoe zij hun onroerend goed in het verleden hebben verkregen. Vervolgens wordt per adres de registratie, de deportatie, de roof van de inboedel, de verkoop van onroerend goed (woning en percelen bouw- en weilanden), het beheer van het onroerend goed en het vermogen van de vermiste joodse families, het rechtsherstel, het zoeken naar de erfgenamen en de verkoop van de woning beschreven. Daarna wordt per adres de rol van het notariaat en de gemeente vermeld. Tot slot volgt een algemene conclusie, waarin antwoord wordt gegeven op de onderzoeksvragen.

In dit rapport wordt niet uitgebreid ingegaan op de naoorlogse opvang van joodse burgers in Nederland. Wat wel benoemd mag worden is dat de opvang van joden in Nederland gebrekkig is verlopen en veel joden hun terugkomst naar Nederland en hun oude woonplaatsen als negatief hebben ervaren.9 De belangstelling voor en de erkenning van de geschiedenis van de joodse gemeenschap in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn is de basis voor dit onderzoek. De joodse gemeenschappen in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn De kleine joodse gemeenschap in de voormalige gemeente Borger had een eigen geschiedenis, waarin de synagoge in het joodse leven een belangrijke rol speelde. Verder had men al vanaf het begin van de 19de eeuw dankzij de welwillendheid van de Borger markegenoten een eigen begraafplaats. Opvallend is dat in deze gemeente van de joodse families Stern/Dalsheim, Naiwitter/Cohen en Naiwitter/Nijveen zich vanaf het begin van de 19de eeuw drie generaties hebben geworteld. Tijdens de bezettingstijd is alles geariseerd, weggevaagd (‘ausradiert’). Zo is het na 1945 ook gebleven. Er keerde niemand terug. In de voormalige gemeente Odoorn zijn geen opeenvolgende generaties van een joods geslacht terug te vinden.

Het was steeds één generatie die gedurende langere tijd in één van de dorpen in de gemeente verbleef, zoals bijvoorbeeld het gezin van Heiman Jacobs in Odoorn in de 19de eeuw en het gezin van Louis Halberstadt van 1895 tot 1938 in Valthe. De gezinnen die in de gemeente Odoorn in 1941 woonden, Mozes Dalsheim (Valthermond), Rafel Israëls (2e Exloërmond) en Daniël Lezer (Valthermond) hadden zich hier eind 19de eeuw/begin 20ste eeuw gevestigd. Het gezin van Daniël Lezer werd in een concentratiekamp vermoord, evenals Schoontje Israëls, de vrouw van Mozes Dalsheim. De anderen overleefden de oorlogsjaren.

Hoewel in Nederland uiteindelijk het grootste deel, circa 90 procent10, van het geroofde joodse onroerend goed terugkwam bij de rechtmatige eigenaren heeft de traagheid waarmee dit proces verliep en de moeite die de betrokkenen moesten doen geleid tot grote onvrede en teleurstelling bij de slachtoffers.11 Er was sprake van administratief rechtsherstel, maar niet van moreel rechtsherstel, waarbij het om persoonlijke aandacht voor het slachtoffer ging en erkenning van diens leed.12 9 10 11 12

Lipschits, Isaac, De kleine sjoa. Joden in naoorlogs Nederland, Amsterdam 2001, 10. Aalders, Gerard, Berooid: de beroofde joden en het Nederlandse restitutiebeleid sinds 1945, Amsterdam 2001, 368-369 en zie vanaf blz. 371 een cijfermatige onderbouwing. Vos, Rechtsherstel, 98. Voet, Joop, ‘Teruggave van Joodse bezittingen na oorlog traag en ontoereikend’, in: Nieuw Israëlitisch Weekblad, 15 november 1985, 58-59. Vos, Rechtsherstel, 30-31.

11

Bronnen Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van diverse bronnen, waaronder archiefmateriaal, literatuur en audiovisueel materiaal. Een gedetailleerde bronnen- en literatuurlijst is aan het einde van dit rapport opgenomen. De belangrijkste bronnen worden hier kort vermeld. Het beginpunt van het onderzoek naar de joodse gemeenschappen van Borger en Odoorn lag bij het bestuderen van verschenen publicaties in de Zwerfsteen, Spitwa(a)rk, tijdschriften van de historische verenigingen in Borger en Odoorn en Oorlogssporen, een gemeenschappelijke publicatie van beide verenigingen. Voor onderzoek naar de rol van de voormalige gemeenten Borger en Odoorn bij de roof van joods onroerend goed is voornamelijk onderzoek verricht in het archief van de gemeente BorgerOdoorn en in het Kadaster, onder andere de transportakten van verkoop. Een andere belangrijke archiefbron voor onderzoek naar het vermogen van de joden in de beide gemeenten is het archief van het Nederlandse Beheersinstituut (NBI) in het Nationaal Archief in Den Haag, waarin zich de persoonlijke dossiers van joodse eigenaren bevinden. Ook is in dit archief veel informatiemateriaal te vinden over de afwikkeling van rechtsherstelzaken. Verder zijn in het Nationaal Archief de dossiers van de oorlogskopers in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) geraadpleegd.

Ook zijn de verslagen van de processen tegen deze oorlogskopers in de regionale bladen via de website Delpher gelezen.

Dank Bij het samenstellen van dit rapport hebben wij hulp gehad van de medewerkers van het archief van de gemeente Borger-Odoorn, in het bijzonder Marieke Doezé, die ervoor zorgde dat wij het gevraagde archiefmateriaal ter inzage kregen. In het Nationaal Archief in Den Haag deed Anneke Tamis onderzoek voor ons in de dossiers van de kopers van joods onroerend goed die na de oorlog zijn vervolgd. Ina Meilink maakte voor ons foto’s van de huidige situatie en van Stolpersteine. Correctiewerkzaamheden werden verricht door Roelof Hoving, Benno Zwart, Hannie Vos en Albert Zijnge.

Oordelen toen en nu De historische reconstructie en analyse van het bestuurlijke (niet) handelen tijdens de bezetting en na de bevrijding staan los van een moreel oordeel. Vanuit ons huidige perspectief driekwart eeuw later moeten we voorzichtig zijn met zo’n oordeel. In enkele gevallen biedt het historische bronmateriaal aanknopingspunten dat werd gehandeld in strijd met maatschappelijke verwachtingen of bestuurlijke normen van die tijd, denk hierbij aan de zogenaamde Aanwijzingen van 1938 van de regering (zie blz. 4-5). De verordeningen van de Duitse bezetter ten opzichte van de joden missen iedere rechtsgrond. Medewerking aan de uitvoering van deze verordeningen, met name ten aanzien van het registreren en deporteren van joden, was op grond van de Aanwijzingen niet toegestaan. En toch gebeurde het. De onderzoeksopdracht naar ontrechting, ‘roof’ en rechtsherstel lijkt de aanzet te zijn voor moreel oordeel over het handelen van de gemeente. Tegelijk is het noodzakelijk om historische gebeurtenissen in hun samenhang te plaatsen. Alleen uitgaan van de destijds geldende regels zou in lijn zijn met de ‘kille, formalistische’ aanpak bij het naoorlogse rechtsherstel. Juist op die aanpak is nu van alle kanten kritiek. Tegelijkertijd moeten we ons ervan bewust zijn dat normen en verwachtingen tijdgebonden zijn. Elke generatie stelt weer andere vragen aan de geschiedenis.

Het zou te ver gaan om zomaar vanuit het heden te oordelen over hoe mensen in een andere tijd handelden, terwijl hun omstandigheden en beperkingen ons (gelukkig) vreemd zijn.13 13

Zie: https://www.ru.nl/sites/default/files/2023-08/rapport_joodse_onteigeningen_zaanstad.pdf, blz. 9.

12

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

2 oktober 1942 Op de avond van 2 oktober 1942 telefoneerde burgemeester J. van Roijen van de gemeente Odoorn om 20.00 uur met C.J. Honders, adjudant bij de marechaussee en chef van de gestationeerde marechaussees in de gemeente Odoorn. Honders moest zijn mannen opdracht geven om die avond naar Valthermond te gaan om daar het gezin Dalsheim te arresteren. Hij zou de gemeentepolitie opdracht geven om het gezin Lezer op te pakken. Beide gezinnen zouden vervolgens met een vrachtwagen van Fidder naar Durchgangslager Westerbork worden gebracht. Zo kregen acht mannen van de gemeentepolitie en de marechaussee opdracht om de ‘joden te arresteren’. In hun naoorlogse verantwoording schreven Van Roijen en Honders over ‘de arrestaties van de jodenvrouwen en kinderen’. Van Roijen en Honders volgden de opdracht van de Duitse bezetter op, hoewel er geen enkele rechtsgrond was om dat te doen. De mannen van de politie en de marechaussee zagen het oppakken van de joodse burgers als een dienstbevel van hun superieur dat men moest uitvoeren. Voor hen was het een ‘arrestatie’. Het moest allemaal ‘die nacht’, 2 op 3 oktober 1942, gebeuren, aldus Van Roijen.

De marechaussees De Boer, Stijkel en Verbaan kregen van Honders de opdracht, toen zij gezamenlijk in hun werkruimte zaten. De Boer en Stijkel moesten naar Dalsheim gaan; Verbaan naar de woning van Lezer. Verbaan ging daarop naar zijn woning om zijn fiets op te halen. Hij vertelde zijn vrouw wat er ging gebeuren, waarna zij besloot met hem mee te gaan uit medelijden met de kleine kinderen in het gezin Lezer. Toen Verbaan en zijn vrouw een half uur later bij Hendelina Lezer-Bloemendal in huis kwamen, raakte Hendelina zeer geëmotioneerd. Zij was niet te kalmeren, waarna Verbaan huisarts De Groot waarschuwde. Ongetwijfeld heeft de huisarts haar een kalmeringsmiddel gegeven. Verbaan liet zijn vrouw in de woning achter. Op dat moment waren de gemeentelijke politiemannen J. Bralts en Egbert Zikken nog niet bij de woning van Lezer aangekomen. Verbaan ging daarop op weg naar de woning van de familie Dalsheim, eveneens tien minuten fietsen. In de woning van Dalsheim smeekte Schoontje Dalsheim-Israëls politieman Pals en de marechaussees, De Boer, Stijkel en Verbaan, om haar gehandicapte dochter Frieda niet mee te nemen. Verbaan bracht Frieda toen naar de pastorie van een dominee in Musselkanaal, ongeveer tien minuten fietsen. Toen hij een half uur later bij de woning van Dalsheim kwam, stond daar de vrachtwagen van Fidder.

Met hulp van de politiemannen en marechaussees stapte Schoontje in de vrachtwagen. Vervolgens werden Hendelina Lezer-Bloemendal en haar kinderen Jozefien, Telsiena en Jozef opgehaald, waarna de vrachtwagen naar Durchgangslager Westerbork reed. De volgende morgen, 3 oktober 1942, deelde Honders burgemeester Van Roijen telefonisch mee, wat de marechaussee overeenkomstig zijn opdracht had gedaan. Hij meldde welke joden waren ‘gearresteerd’, maar zou niet hebben verteld dat Frieda Dalsheim door Verbaan naar een onderduikadres was gebracht. Zij overleefde de oorlog. Op 12 oktober 1942 werd het gezin Lezer op transport naar Oost-Europa geplaatst. Op 15 oktober 1942 kwamen zij in Auschwitz aan, waar Hendelina Lezer-Bloemendal en haar kinderen Jozefien, Telsiena en Jozef bij aankomst werden vermoord. Daniël Lezer werd op transport naar een werkkamp in MiddenEuropa gesteld. Hij zou op 31 december 1944 zijn vermoord of aan ontberingen zijn gestorven. Schoontje Dalsheim-Israëls werd op 9 oktober 1942 op transport gesteld. Bij aankomst in Auschwitz op 12 oktober 1942 werd zij daar vermoord. Uit: Archief Historische Vereniging Carspel Oderen, Privé-stukken P.D. Verbaan, rapport adjudant C.J. Honders, Dwingeloo, 28 juli 1945. Gericht aan ‘Provinciale Advies Commissie voor zuivering van Burgemeester, Provinciale, Gemeente en Rijkswaterstaatambtenaren in Drenthe’. Documenten 10 en 11.

13

Joden in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn

Tot in de 18de eeuw vestigden zich nauwelijks joden in het gewest Drenthe.1 Zij waren tot deze tijd afhankelijk van toestemming van plaatselijke bestuurders. In 1782 vaardigden Drost en Gedeputeerden van Drenthe een besluit uit waarin werd bepaald dat zich in ieder kerspel drie joodse gezinnen mochten vestigen. Dit besluit gold niet voor kerspelen die al een verordening hadden op het toelaten van joden in hun kerspel.2 In de tweede helft van de 18de eeuw trokken vele joden uit Oost-Europa via het Duitse Rijk naar de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het waren over het algemeen arme handels- en ambachtslieden, die Jiddisch spraken, een mengelmoes van Duits en Hebreeuws. Een aantal van hen kwam in Drenthe terecht, waar toen in plaatsen als Meppel, Hoogeveen en Coevorden al joodse gemeenten bestonden. Ook in het vinden van middelen van bestaan hadden de joden te maken met beperkingen. Aangezien het voor hen moeilijk was om land te verkrijgen, was het beroep van landbouwer niet voor hen weggelegd. Een enkele jood had wat klein bezit aan land of huurde dit en had wat vee, waardoor hij aan het einde van de 18de eeuw als ‘keuter-koopman’ in het haardstedenregister werd aangeslagen. Slager, vilder en koopman waren beroepen die veel door joden werden uitgeoefend. Het beroep van vilder oefende een Drentse zandboer liever niet uit.

Met de Franse tijd kwam er een einde aan deze situatie. In 1796 werden de joden in de Bataafse Republiek (Nederland) als staatsburger gelijkgesteld met allen die in de voormalige Republiek woonden. Zij kregen dezelfde burgerrechten. Zij konden zich nu vestigen waar ze wilden. De eerste joden in de gemeente Borger Vanuit Oost-Groningen vestigden de eerste joden zich op het einde van de 18de eeuw in het kerspel Borger. Zij verbleven in het Drouwener Moeras. Uit de geboorteplaatsen van hun kinderen valt af te leiden dat zij zich later vestigden in de dorpen van het kerspel Borger. Deze joden kwamen allen uit Duitsland (Fürth, Bamberg, Neuwied). Zwervende joden Regelmatig werden zwervende joden in de Landschap opgepakt en vaak teruggebracht, vanwaar ze kwamen. In een publicatie welke de keurvorstelijke regering van Keulen liet uitgaan, wordt onder meer gezegd dat rondtrekkende joden en waarschijnlijk ook zwervers, ‘die binnen deze Provincie niet met de woon sijn geseten, sullen gehouden worden te blijven op de gemeente of ’s Heeren wegen; sonder daarvan te mogen afwijcken, nog sig ten platten lande te mogen ophouden of vernaghten, enz.’ Als beroepen van deze zwervers worden genoemd: ‘pakkedragers, goochelaars, liedjeszangers, quaksalvers, breukmeesters, kramers van kleynigheden, hairkopers, handelaars in oude kleederen en andere’.3

1

2 3

Baas, T., ‘De voormalige joodse gemeenschap in Borger’, in: De Zwerfsteen, 1987-04, blz. 23-44. Hulst, F.J., Alle jeuden fietsen; een eerste geschiedenis over de joodse bevolkingsgroep in Drenthe van 1700 tot 1942, aan de hand van de begrippen opkomst, integratie, welstand en verval: voor de 19e eeuw gespecificeerd naar de joodse gemeenten van Sleen en Emmen, Groningen 1987. Bosma, C. ‘De joodse gemeenschap in Borger’, De Zwerfsteen, 2020-02, blz. 11, 14-15. Boven, P. van, Drouwen, Bronneger, Bronnegerveen, van toen tot nu, Drouwen 1987, blz. 73-76. Drents Archief (DA), Resoluties Drost en Gedeputeerden, deel. XXV, 16 v., d.d. 20.11.1782. Boven, Drouwen, blz. 73.

14

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

1

In het boerderijtje bij 1 woonde de familie Nijstad en was de synagoge van 1804 tot 1847 gevestigd. Adres 2024: Drouwen, Alinghoek 6. (Collectie Jan Eising)

1

Drouwen in 1832. De boerderij (1) is van de familie Nijstad. Hierin was de synagoge gevestigd van 1804 tot 1847. (Uit: Boven, Drouwen, blz. 34)

De eerste gezinnen Het gezin van Marcus Davids woonde van 1791 tot 1800 in Buinen. Het kerspelbestuur van Borger hield zich overigens niet aan de resolutie van 1782. In 1797 woonden er minstens vier joodse gezinnen in het kerspel Borger.4 Joël Meijer (Nijstad) had zich met zijn gezin in Drouwen tussen 1794 en 1797 gevestigd, waar hij bij boer Jan Klaaszen inwoonde. Daarvoor woonde hij in Odoorn. Op 8 oktober 1799 meldde Harm Kemfer uit Drouwen aan de schulte van Borger, dat hij ‘uit de hand hadde verkogt aan Joël Meijer tot Drouwen zijn huis en hof staande tot Drouwen met een lienstukkie voor een som van f. 275,00’.5 Zoals veel joden vonden de Nijstads een bestaan in de handel. Daarnaast was Joël slager en veekoper. Dit huis stond op het huidige adres Alinghoek 6. Joël Meijer stierf in 1807 en zijn vrouw Betje Simons in 1846. Hun oudste zoon Meijer Joël huwde in 1820 met Aaltien Godschalk; zij vertrokken naar Assen. Daarvoor had Meijer Joël met zijn moeder een winkel in linnen en bontgoed, terwijl hij verder veekoopman was. Zijn broer Hartog Joël Nijstad huwde in 1823 met Aaltje Abraham van der Horst. Zij gingen naar Smilde. De jongste dochter Rijke Joël Nijstad trouwde in 1821 met Benjamin Lazarus Wolf uit Oude Pekela. Zij bleven in Drouwen wonen en ze namen de oudere zuster van Rijke bij hen in huis.

Deze zuster ‘Leene’ was niet in staat om voor zichzelf te zorgen, omdat ze ‘onnoozel is en ene lamme hand heeft’. Joseph Joël Nijstad, de jongste zoon, woonde vanaf 1838 samen met Sophie Dongsma. Omstreeks 1845 woonde hij in Stadskanaal. Na het overlijden van zijn moeder in 1846 kwam hij terug naar Drouwen. Zijn negotie bestond uit bontgoed, doeken, bijenwerk (was en honing) en vodden. Tot 1849 woonde hij in Drouwen.6 Het aantal joden dat zich in het kerspel Borger vestigde, bleef aanvankelijk gering. Van een echte joodse gemeenschap was pas sprake in 1804. In dat jaar werd er een huissynagoge in Drouwen gesticht waarmee de basis werd gelegd voor een joodse gemeenschap. De synagoge Op 9 juli 1804 werd de stichtingsakte van de synagoge door schulte Alingh overgeschreven en geregistreerd.7 In het huis van Joël Meijer aan de Alinghoek 6 werd deze synagoge gevestigd. Blijkbaar was het te klein om alle gelovigen te herbergen, want in de stichtingsakte verplichtte Joël Meijer zich om op eigen kosten de synagoge breder te maken. Hij verhuurde voor f. 9,00 per jaar aan de 4 5 6 7

DA, kerspelarchief Borger, nummer 4. DA, Oude Staten Archieven, nummer 1786. Boven, Drouwen, blz. 73-74. DA, Schultegerechten, nummer 300.

15

1 1A

Tekst op een gevelsteen welke boven de ingang van de synagoge in de Koesteeg was bevestigd. (Uit: Boven, Drouwen, blz. 34)

3

Tussen de adressen Koesteeg 1 (links) en 3 (rechts) stond vroeger de synagoge. Nu staat op dit erf de woning met het adres Koesteeg 1A (midden). (Foto: Ina Meilink, 2023)

joodse gemeenschap een ruimte voor synagogediensten onder de voorwaarde dat deze bij hem zouden blijven, zolang hij en zijn zonen zouden leven. Joël Meijer moet een vroom man zijn geweest met een gedegen kennis van de joodse godsdienst, want behalve rabbi was hij ook voorzanger van de nieuwe gemeente. Dat de joodse gemeente nog erg klein was blijkt uit het feit dat slechts vier mannen de stichtingsakte ondertekenden namelijk, Joël Meijer, Mozes Jacobs, Jacob Samuels en Abraham Mozes. Over deze synagoge is weinig bekend. Nadat in 1846 Betje Simons, de vrouw van Joël Meijer, overleed werd de woning door haar zoon Joseph Joël Nijstad op 16 november 1847 aan Lucas Bruins te Drouwen verkocht. Blijkbaar deed het huis voor die datum nog dienst als synagoge want de burgemeester van Borger meldt op 17 november 1847 aan de officier van justitie dat Daniël de Lange en David Samson Gottfriedt de Thora-rollen uit het huis van Joël Joseph Nijstad hebben ontvreemd.8 Tussen 1847 en 1864 werden de synagogediensten bij Benjamin Naiwitter in Drouwen gehouden (huidig adres: Hoofdstraat 21, Drouwen). Vanaf 1864 vonden deze bijeenkomsten plaats in het huis van de familie Boekbinder te Borger (hoek Kruisstraat 2A/Hoofdstraat 18B). Op 29 september 1885 was er een brand in Borger, waarbij zes woningen afbrandden. Deze brand begon in de woning van Boekbinder.

Omdat in dit huis al een tijdlang synagogediensten werden gehouden moest men uitzien naar een andere synagoge. Er werd besloten om een synagoge te bouwen en het duurde niet lang voor deze in gebruik kon worden genomen. De aanbesteding van de bouw vond plaats op 5 juni 1887.9 Op 2 september 1887 werd om 11.00 uur de nieuwe synagoge aan de Koesteeg plechtig ingewijd. Door het vertrek van een aantal joodse families aan het einde van de vorige eeuw naar plaatsen als Emmen, Groningen en Assen, waar men dacht een beter bestaan te kunnen opbouwen, werd de joodse gemeenschap in Borger steeds kleiner. In het begin van de 20ste eeuw was er weliswaar sprake van een kleine groei10, maar in het begin van de twintiger jaren van de vorige eeuw woonden er nog slechts zeventien joden in de gemeente Borger. Dit aantal was te klein om synagogediensten te kunnen houden. De synagoge werd verkocht en diende nog enige jaren als schuurtje in Buinen. Het gebouw vond een triest einde op de vuilnisbelt aan de Voorbosweg in Buinen.11 Het enige dat nog van de synagoge rest is de gevelsteen die boven de ingang was gemetseld. De steen was eigendom van Jaap Stel. Onderhandelingen in het verleden met de gemeente om de steen 8 9

10 11

GAB, Missieve protocollen 1847. Provinciale Drentsche en Asser Courant (PDAC), 06-06-1887. In 2025 verschijnt in De Zwerfsteen, tijdschrift Stichting Harm Tiesing, Borger, een artikel van Gerben Dijkstra en Henk Vos over deze brand. Nieuw Israëlitisch Weekblad (NIW), 17-07-1908. Mondelinge mededeling van de heer Berend Mensing (†) te Borger.

16

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

een passende bestemming te geven hebben geen resultaat opgeleverd. In 2022 is de steen door Jaap Stel uit Borger aan het Herinneringscentrum Kamp Westerbork geschonken.12

De begraafplaats In het begin van de 19de eeuw was er bij Borger al een joodse begraafplaats. Dankzij een vermelding uit 1839 is de toenmalige situering van de begraafplaats bekend: ‘De Israëlitische begraafplaats bevindt zich in het veld ten Noordoosten van Borger. De grond is aan de joden afgestaan en behoort thans uitsluitend en alleen aan de joodse gemeente. De begraafplaats bevindt zich op meer dan 35 ellen van de kom van de gemeente. De joodse begraafplaats is omgeven door een wal.’13 Uit deze beschrijving blijkt dat deze begraafplaats dezelfde moet zijn als de nog bestaande aan de Marslandenweg. Tot 1926 was deze begraafplaats nog eigendom van de boermarke van Borger. In dat jaar werd het perceel, F2111, aan de Nederlandsch Israëlische Gemeente in Assen overgedragen. In 1907 werd de begraafplaats opgeknapt. Vermoedelijk is op de wal rond de begraafplaats toen een beukenhaag geplaatst. Deze is echter doorgeschoten, zodat de begraafplaats nu omgeven is door fraaie beukenbomen die met hun prachtige bladerkroon een dak vormen. Na de Tweede Wereldoorlog heeft de voormalige gemeente Borger het onderhoud van de begraafplaats op zich genomen.

1

3

2

Vanaf linksboven naar rechtsbeneden: (1) De ingang van de begraafplaats aan de Marslandenweg. (2) Zandverhogingen met mos begroeid markeren graven. (3) Grafmonumenten. (4) Het bladerdak van de begraafplaats. (Foto’s Ina Meilink, 2023) 12 13

https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/14734052/gevelsteen-van-synagoge-in-borger-verhuist-vanhuiskamer-naar-herinneringscentrum. GAB, Missieve protocollen 1839.

4

17

Beroepen De meeste joden hadden meer dan één beroep. Marcus Davids uit Buinen was behalve vilder ook handelaar in textiel. Joël Meijer uit Drouwen was slager/veehandelaar, maar had thuis ook een winkeltje waar men textiel en levensmiddelen kon kopen. Naast veel voorkomende handel in vee en textiel handelden joden ook in honing en bijenwas, botten en vodden. Van Benjamin Lazarus Wolf is bekend dat hij de reuzel van een geslacht varken opkocht om dit weer te verkopen aan molenaars die er de assen van hun molens mee smeerden. Tot aan de Tweede Wereldoorlog bleef de beroepsstructuur onder de joden in Borger intact. Van de zeventien joden die er in begin 1940 in Borger en Drouwen woonden waren er twee slager en één veehandelaar. De rest oefende geen beroep uit.14

Welstand De zogenaamde hoofdelijke omslag geeft meer inzicht in de welstand van joodse gezinnen in de voormalige gemeente Borger. Deze gemeentelijke belasting werd vanaf het midden van de 19de eeuw tot 1925 geheven. De aanslag was op het geschatte inkomen van de belastingplichtige gebaseerd. Deze bron kan als graadmeter voor eventuele armoede of welstand van bepaalde bevolkingsgroepen worden gebruikt. In 1855 werden 504 personen voor de hoofdelijke omslag in zeventien klassen aangeslagen. Degenen die in de 1ste klasse werden aangeslagen betaalden het meest, namelijk f. 63,00. Zij die in de 17de en laagste klasse waren aangeslagen betaalden het minst, f. 0,45. Alle vier joodse gezinnen die in 1855 werden aangeslagen vinden we terug in de 17de klasse. Hieruit blijkt dat zij tot de grote groep mensen behoorden die op het laagste inkomensniveau in de gemeente Borger zaten. Bijna de helft van de aangeslagenen vinden we terug in de 17de klasse (188 personen).15 De hoofdelijke omslag over 1895 geeft een iets ander beeld. Er waren nu 31 klassen waarvoor de belastingplichtigen konden worden aangeslagen. De laagste klasse was klasse 2, omdat er geen belastingplichtigen waren die men voor klasse 1 kon aanslaan. In totaal werden 895 personen aangeslagen onder wie zes joden. Vier joden werden in respectievelijk klasse 2 (f. 200,00), klasse 4 (f. 250,00), klasse 6 (f.

300,00) en klasse 8 (f. 350,00) aangeslagen. Het geschatte jaarinkomen staat tussen haakjes. Ruim 50% van alle belastingplichtigen werd in de klassen 1 t/m 8 aangeslagen. Deze vier joodse aangeslagenen behoorden tot de grote groep mensen die van een minimaal inkomen moesten rondkomen. De overige twee aangeslagen joden treffen we aan in klasse 16 (f. 700,00) en klasse 21 (f. 1.100,00). Zij behoorden tot een kleine groep die veel meer dan ‘modaal’ verdienden. Het gaat hier om Hartog en Salomon Boekbinder die in 1897 het meeste van hun onroerend goed in Borger verkochten en naar Assen verhuisden.16 Enkele families in de voormalige gemeente Borger

De familie Stern (Hunebedstraat 14) In 1899 kocht David Stern (1862-1942) de woning op het adres Hunebedstraat 14. Hij was in 1896 met Saartje Gottfriedt (1873-1936) gehuwd. Hij was bij zijn ouders in Drouwen en in Borger (Hunebedstraat 16) opgegroeid. Na aankoop van de woning liet hij deze meteen slopen en bouwde hij op het perceel een nieuwe woning. Zijn moeder, Froukje (Vrougien) Gottfriedt (1827-1917), en zijn broer Philip (1858-1925) en zuster Jacoba (1868-1913) woonden op het einde van de 19de eeuw op het adres Hunebedstraat 16. Het echtpaar David Stern en Saartje Gottfriedt kreeg twaalf kinderen. Vijf van hen overleden op jonge leeftijd. Zes van hen en een levenspartner werden in een concentratiekamp vermoord. Eén dochter, Betje Stern (1904-na 1992) overleefde de oorlog. Ook een getrouwd kleinkind werd met haar man en haar vier kinderen in concentratiekampen vermoord. 14 15 16

Baas, ‘De voormalige joodse gemeente’, blz. 31. GAB, Kohier Hoofdelijke Omslag 1855. Ibidem, 1895. Hartog Boekbinder, kadaster, legger 3188; Salomon Boekbinder, kadaster, legger 3276.

18

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

David Stern had in Borger eerst een pottenwinkel en vervolgens een slagerij. In de slagerij werkten zijn zonen Emanuel (1897-1943) en Maurits (1912-1945) en zijn dochter Frouwkje (1902-1942) mee.17

De familie Stern - Dalsheim (A143 - Hunebedstraat 16) Manuël (Mendel) Philip Stern (1828-1888) vestigde zich na zijn huwelijk met Froukje (Vrougien) Gottfriedt (1827-1917) in Drouwen. Tussen 1868 en 1888 verhuisden zij naar het adres Hunebedstraat 16 in Borger. Zij huurden woningen en hadden geen onroerend goed. Tussen 1903 en 1908 kwam Vrouwkje Stern (1892-1942), dochter van Betje Stern (1865-1935), bij haar oma, Froukje (Vrougien) Gottfriedt (1827-1917), oom Philip (1858-1925) en tante Jacoba (1868-1913) in Borger wonen. Hier leerde zij Philippus Dalsheim (1894-1943) kennen met wie zij op 16 mei 1922 in Borger huwde. Op dat moment waren haar oma (in 1917) en tante Jacoba (in 1913) al overleden. Na het overlijden van haar oom Philip (in 1925) bleven Philippus Dalsheim en Vrouwkje Stern in de woning op het adres Hunebedstraat 16 wonen.18

De familie Naiwitter (Hoofdstraat 21) Tussen 1807 en 1810 heeft Jacob Salomon Naiwitter (geboren voor 1780) zich in Drouwenerveen gevestigd. Hij ging later in Drouwen wonen. Hij was geboren in Neuwied, een plaats ten noorden van Koblenz. Zijn achternaam is dus een verbastering van Neuwieder. Hij was getrouwd met Vrouke Mozes Nijveen‫‏‬‎ (ook bekend als Frouke Mozes, Vrouwke Mozes) (‎Gasselternijveen, ca. 1777 - Martenshoek, 06-11-1855, dochter van Mozes Nijveen en Roosje Salomons). Zij kregen zeven kinderen. Hun oudste zoon, Benjamin Jacobs Naiwitter (1800-1893) was in het bezit van het IJzeren Kruis, omdat hij had meegedaan aan de Tiendaagse Veldtocht in 1831. Verder speelde hij geruime tijd een rol in het godsdienstig leven van de joodse gemeenschap in Borger. Hij was gehuwd met Marchien de Groot (1804-1872). Samen kregen ze zeven kinderen. Van hun kinderen zijn Jacob (1836-1904) en Gonna (1842/1843-1908) tot hun dood in Drouwen blijven wonen. Hun dochter Froukje (1841-1925) was gehuwd met Mozes David Cohen (1841-1913). Zij waren de ouders van Benjamin Mozes Cohen (1874-1942). Ook zij woonden op het adres Hoofdstraat 21, Drouwen. Een broer van Benjamin Jacobs, Mozes Jacobs Naiwitter (1817-1867) woonde in Drouwen (Alinghoek 13). Hij was getrouwd met Hendel Bollegraaf (1835-1894). Een dochter uit dit huwelijk trouwde later met Simon Jonas Nijveen (1858-1943).

Na het overlijden van Mozes Jakobs trouwde zijn jongste broer, Arent Jacobs (1822-1891) in 1868 met zijn schoonzuster, de weduwe Hendel Bollegraaf. De overige kinderen gingen elders in Nederland wonen. De Naiwitters waren kooplieden. Ze handelden in vee, maar ook in textiel. Uit de lijst van schaapherder Jan Holt uit de jaren 1893 en 1894 blijkt dat Benjamin Naiwitter in 1893 vier schapen had en dat J. Naiwitter (vermoedelijk Arent Jacobs) in 1894 er vijf had.19 Het gezin Cohen (Hoofdstraat 21) Het gezin Cohen woonde op het adres Hoofdstraat 21 in Drouwen. In de volksmond stond dit huis bekend als het ‘Jeud’nhoes’. Benjamin Mozes Cohen (1874-1942) was gehuwd met Naatje Korper (1886-1942) uit Amsterdam. Op de Dam in Amsterdam stond vroeger een standbeeld dat ‘Naatje’ heette. De Drouwener jeugd had een spotrijmpje gemaakt op Naatje: ‘Naatje van de Dam, heeft geen onderbroek meer an.’ Als Naatje dit hoorde stuurde ze de hond achter de spotters aan. Het gezin was erg arm. Af en toe kreeg Naatje wel eens afdankertjes voor de kinderen. Ze was er zo blij mee dat ze na verloop van tijd bij de gever langskwam met de kinderen die de ontvangen kleding droegen om te laten zien hoe leuk ze er uitzagen. 17 18 19

Bijlage 1, David Stern, Borger, Hunebedstraat 14. Bijlage 2, Philippus Dalsheim, Borger, Hunebedstraat 16. GAB, Bevolkingsregister. Bijlage 3, Benjamin Mozes Cohen, Drouwen, Hoofdstraat 21. Boven, Drouwen, blz. 74.

19

Het echtpaar Cohen had een tweeling, Vroukje (1920-1942) en Koosje (1920-1942) die zwakbegaafd waren. Zij groeiden op in de S.A. Rudelsheimstichting in Hilversum, een internaat voor verstandelijk beperkte joodse kinderen. Toen zij 21 jaar oud waren, kwamen zij terug in Borger. ‘Aol Ben,’ zoals Benjamin Cohen in Drouwen en omgeving werd genoemd, was lichamelijk erg zwak. In het najaar verdiende hij wat met aardappelenkrabben, maar hij was lang zo snel niet als andere krabbers. Zijn vrouw liep met negotie langs de huizen. Tegen Pasen bracht ze paasbroden rond, de zogenaamde matses. In ruil hiervoor kreeg ze eieren. Ook de familie Boekbinder steunde het gezin Cohen, zowel met geld als met goederen. Hun dochter Mina Cohen (1921-1942) was eind 1938 naar Amsterdam vertrokken, waar zij met Meijer Bloemendaal (1914-1941) huwde. Hun jongste dochter Diena (1925-1942) woonde bij haar ouders.20 De familie Nijveen (Alinghoek 13) Simon Jonas Nijveen (1858-1943) was eerst gehuwd met Frouwtje Neuwitter/Naiwitter (18611901) en na haar overlijden met Eva Leezer (1866-1941). In Borger en omgeving stond Nijveen bekend als ‘Aol Jonas’. Hij was slager en koopman. Hij handelde erg veel in Buinen, zodat men wel eens gekscherend zei: “As Buun’n niet bestun, was Aol Jonas niet op de wereld.” Hij was ook vilder en werd bij het villen van een dood beest vaak geholpen door zijn dochter Rosa (1891-1943).

Zij was geestelijk niet helemaal in orde. Zij liep met negotie langs de huizen en verdiende in de herfst geld met het rooien van aardappelen. In één opzicht had Rosa een fenomenaal geheugen. Zij wist van alle mensen in Buinen en Drouwen de verjaardagsdatum. Henderika (1888-1942), de zuster van Rosa, vertrok in 1910 naar Den Haag waar zij een betrekking in de huishouding kreeg bij een rijke familie. Zij trouwde hier met de weduwnaar Sander Meijers (1884-1942). Toen Duitsland op 5 mei 1940 Nederland binnenviel, kwam Aol Jonas door emoties overmand café Polling in Borger uitstrompelen. Hij was nauwelijks nog in staat om te lopen, zodat Gezinus de Jonge hem naar huis heeft gebracht. De bange voorgevoelens van Aol Jonas bleken helaas maar al te waar te zijn.21

Rosa Nijveen met haar geiten 20 21

Bijlage 3, Benjamin Mozes Cohen, Drouwen, Hoofdstraat 21. Mondelinge mededelingen van dhr. Gezinus de Jonge te Borger. Bijlage 4, Simon Jonas Nijveen, Drouwen, Alinghoek 13. Mondelinge mededelingen van dhr. Gezinus de Jonge te Borger.

20

Joods rechtsherstel gemeente Borger-Odoorn

Verval van de joodse gemeenschap De joden in de voormalige gemeente Borger behielden hun eigen identiteit. Men woonde synagogediensten bij, begroef de doden op een eigen begraafplaats en joodse kinderen kregen joods onderwijs buiten de normale schooluren om. Hoewel de joodse bevolkingsgroep werd opgenomen in de plattelandssamenleving bleven ze vasthouden aan hun joodse tradities. Langzaam maar zeker werden de verschillen tussen joden en niet-joden kleiner. Joden spraken dialect en droegen de lokale klederdracht. Ook raakten ze steeds meer betrokken bij het sociale en culturele leven in de gemeente Borger. Hartog Boekbinder haalde in 1888 met Lucas van Dijk namens de boermarke het schepersloon op bij de boeren. Froukje en Mendel Stern waren jarenlang gewaardeerde toneelspelers van de Rederijkers en Aron Gottfriedt was enige jaren spelend lid van de korfbalclub Advendo. In 1920 werd Philip Stern gekozen tot lid van de landbouwvereniging Borger e.o. terwijl Aron Samson Gottfriedt enige jaren voorzitter van de Handelsvereniging was. Het verval van de joodse gemeenschap begon reeds aan het einde van de 19de eeuw. Steeds meer joodse gezinnen verlieten de gemeente Borger om in plaatsen als Emmen, Assen en Groningen een nieuw bestaan op te bouwen. Ook werden er steeds minder joodse kinderen geboren. Het aantal joden in de gemeente liep dan ook sterk terug.

Toen in de twintiger jaren van de 20ste eeuw de synagoge werd verkocht, verviel de basis voor een religieus gemeenschapsleven. Steeds meer joden namen afstand van joodse tradities. De joden verloren hun eigen identiteit. Toen in 1942 een joodse familie naar kamp Westerbork werd vervoerd zei een dorpsbewoner: “Goh, bint dat jeud’n?” Treffender kan de assimilatie van de joden in de gemeente Borger niet worden verwoord.22 Enkele families in de voormalige gemeente Odoorn

In de voormalige gemeente Odoorn zijn geen opeenvolgende generaties van een joods geslacht terug te vinden. Het was steeds één generatie die gedurende langere tijd in één van de dorpen in de gemeente verbleef, zoals bijvoorbeeld het gezin van Heiman Jacobs in Odoorn in de 19de eeuw en het gezin van Louis Halberstadt van 1895 tot 1938 in Valthe. De gezinnen die in de gemeente Odoorn in 1941 woonden, Mozes Dalsheim (Valthermond), Rafel Israëls (2e Exloërmond) en Daniël Lezer (Valthermond) hadden zich hier eind 19de eeuw/begin 20ste eeuw gevestigd.

22

Baas, ‘De voormalige joodse gemeente’, blz. 35-36.

21

Anti-joodse maatregelen in de voormalige gemeenten Borger en Odoorn

Op 5 mei 1940 vielen Duitse troepen ons land binnen. Voor veel Nederlandse joden was dit het begin van hun einde. In de gemeente Borger woonden toen nog zeventien mensen van ‘geheel of gedeeltelijken joodschen bloede’. In de gemeente Odoorn woonden destijds twaalf mensen van ‘geheel of gedeeltelijken joodschen bloede’. In de eerste periode van de bezetting vanaf mei 1940 tot begin 1941 was het beleid van de bezetter gericht op verzoening en verbroedering met het Nederlandse volk. Het maatschappelijk leven ging zoveel mogelijk op de oude voet verder. Ook joden konden aanvankelijk nog hun gang gaan, al kwamen in de loop van 1940 de eerste beperkende maatregelen, zoals een verbod op slachten volgens de joodse spijswetten en een verbod op publicatie van joodse weekbladen.1 Joden mochten vanaf september 1940 niet meer worden aangenomen in overheidsdienst en twee maanden later werd bekend gemaakt dat alle joden in overheidsdienst ontslagen zouden worden, omdat zij niet konden voldoen aan de Ariërverklaring die alle ambtenaren moesten ondertekenen. Naast deze antisemitische wetgeving werden joden ook in veel plaatsen slachtoffer van intimidatie en vandalisme. Vanaf augustus 1940 werden ruiten van joodse winkels ingegooid of beklad en werden vernielingen aangericht op joodse begraafplaatsen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=d077afe1-2808-456c-884c-f71b91ac9b3c