20260611 bijlage bij brief Rekenkamer Borger-Odoorn inzake aanbieding onderzoeksrapport Democratische legitimiteit Regionale Energiestrategie
Tekst van het document
De RES is onderdeel van de uitvoering van de Duurzaamheidsagenda.87 De gemeenteraad van Borger-Odoorn had het college gevraagd een actuele Duurzaamheidsagenda op te stellen.88 De raad besprak de Duurzaamheidsagenda op 2 juli 2020 en stelde deze in dezelfde vergadering zonder discussie en hoofdelijke stemming vast.89 De Nota van Uitgangspunten noemt de RES als onderdeel van de ruimtelijke opgaven rond klimaatadaptatie en de energie- en warmtetransitie. 90 De raad besprak de Nota van Uitgangspunten voor de Omgevingsvisie op 10 mei 2021.91 De Nota van Uitgangspunten was de eerste stap richting de Omgevingsvisie, waarin het college kaders schetste die richting en houvast zouden geven voor dialoog met inwoners en stakeholders.92 De gemeenteraad besloot op 3 juni 2021 over de vaststelling van de Nota. Eén fractie diende een motie in over het keurmerk Cittaslow. Dit is een internationaal keurmerk voor gemeenten die een hoge score hebben op gebied van onder andere leefomgeving, landschap en duurzaamheid. De gemeente BorgerOdoorn kreeg dit keurmerk in 2010. Het college wilde de principes van Cittaslow als leidraad gebruiken voor ruimtelijke oplossingen in de Omgevingsvisie.93 In de motie spraken de indieners uit dat het keurmerk Cittaslow geen beperkingen mag opleveren voor toekomstige ontwikkelingen in de gemeente.94 De raad nam de motie aan.95
82 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Motie RES 1.0 (hoofdindiener PvdA). 83 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 17 juni 2021. 84 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Motie RES 1.0 (hoofdindiener Leefbaar Borger-Odoorn). 85 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 17 juni 2021. 86
Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 17 juni 2021.
87 Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Duurzaamheidsagenda 2019-2022, p. 20. 88 Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Raadsvoorstel update Duurzaamheidsagenda 2019-2022, p. 2. 89 Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 2 juli 2020, p. 6. 90 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Nota van Uitgangspunten Borger Odoorn, pp. 5; 20. 91 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 10 mei 2021. 92 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Raadsvoorstel Nota van Uitgangspunten. 93 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Raadsvoorstel Nota van Uitgangspunten. 94
Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Motie nota uitgangspunten omgevingsvisie.
95 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 3 juni 2021, p. 10.
24
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
De gemeenteraad had bij alle in tabel 4 weergegeven documenten de ruimte moties en amendementen in te dienen. De raad maakte hier bij de Startnotitie, Nota van Uitgangspunten en RES 1.0 gebruik van. De gemeenteraad stelde alle documenten, met uitzondering van het Projectplan Zonneakkers, vast. De raad van Borger-Odoorn was niet betrokken bij het bepalen van het gemeentelijk RES-bod. We scoorden de indicatoren ‘beleidsruimte’ en ‘betrokkenheid’ daarom deels voldoende. Invloed delen De mate waarin het bestuur invloed deelt met de volksvertegenwoordigers is de derde indicator voor een open agenda. De gemeenteraad bepaalt het beleid van de gemeente en controleert de uitvoering daarvan door het college van B&W. Ook in het geval van de RES kunnen volksvertegenwoordigers door moties en amendementen sturing geven aan het dagelijks bestuur. Dat moet vervolgens in overleg treden met de besturen van de andere deelnemers. Dit maakt het lastig om de wens van elk volksvertegenwoordigend orgaan in te willigen. Dit is een kenmerk van het systeem en onvermijdelijk als meerdere overheden gaan samenwerken. De gemeente baseerde het RES-bod deels op het beleidsplan Zonneoogst. De gemeenteraad van Borger-Odoorn stelde dit plan in 2017 vast. De raad had geen invloed op het totale RES-bod van de gemeente.
Raadsleden namen een amendement op de RES 1.0 aan, waardoor een aanbeveling over de juridische afdwingbaarheid van warmtesystemen uit de Drentse RES verdween. Daarnaast kon de raad invloed uitoefenen op de overige aan de RES gerelateerde documenten. Dit maakt dat we de indicator deels voldoende scoorden. Inzicht in beleidsproces Het dagelijks bestuur dient volksvertegenwoordigers inzicht te geven in het beleidsproces. De informatievoorziening aan volksvertegenwoordigers kan op verschillende manieren vorm krijgen. Zoals we eerder bespraken, betrok en informeerde het college de raad van Borger-Odoorn op verschillende momenten over het proces omtrent de RES 1.0. We scoorden de indicator voldoende.
2.2.3 Betrokkenheid volksvertegenwoordiging bij besluitvorming Het derde thema is de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers bij de besluitvorming omtrent de RES 1.0. Deze betrokkenheid gaat verder dan het stemmen over onderwerpen. Het is belangrijk dat volksvertegenwoordigers ook de inhoud kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld door erover te debatteren en moties en amendementen in te dienen. Aan dit thema zijn in de scorekaart zeven indicatoren verbonden. Tabel 5: betrokkenheid volksvertegenwoordigers bij de besluitvorming
Indicator
Score
Informatie
+
Behandeling
+
Tijd
+
25
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Vormgeving
±
Amenderen
±
Stemmen
±
Tegenstemmen
±
Informatie Volksvertegenwoordigers moeten tijdige en juiste informatie krijgen over de inhoud van het beleidsonderwerp. In aanloop naar het opstellen van de RES 1.0 en daarna konden raadsleden verschillende informatiesessies van de gemeente bijwonen. Het college leidde de voorstellen in en informeerde de raad in raadsvoorstellen met betrekking tot de RES-documenten en de daaraan gerelateerde beleidsstukken over het beoogde effect, de argumenten, de kanttekeningen, financiën, communicatie en uitvoering. De raad ontving deze documenten tijdig om erover te kunnen debatteren en een besluit te kunnen nemen over de vaststelling. We scoorden de indicator daarom voldoende. Behandeling en tijd Volksvertegenwoordigers moeten de kans hebben stukken inhoudelijk te behandelen en daar voldoende tijd voor krijgen. Zoals we in 2.2.2 beschreven, behandelde de gemeenteraad van Borger-Odoorn de RES inhoudelijk door erover te debatteren en moties en amendementen in te dienen. Hetzelfde gold voor de overige aan de RES gerelateerde beleidsstukken. Er zat voldoende tijd tussen de behandeling van de verschillende documenten.
In het Reglement van Orde voor de gemeenteraad van Borger-Odoorn staat dat de raad de oproep voor een raadsvergadering en de bijbehorende stukken zes dagen van tevoren moet ontvangen.96 De NRK vond geen aanwijzingen dat raadsleden onvoldoende tijd kregen voor de behandeling van stukken. We scoorden de indicatoren ‘behandeling’ en ‘tijd’ voldoende. Vormgeving Het is van belang dat volksvertegenwoordigers zelf het besluitvormingsproces kunnen vormgeven. De raad van Borger-Odoorn behandelde de RES niet op een speciale manier. De planning van het NPRES bepaalde op grote lijnen het besluitvormingsproces van de RES. 97 De gedetailleerde planning lag in handen van de organisatie van de RES-regio Drenthe, specifiek de DET. Deze organisatie bepaalde wanneer welke stukken beschikbaar kwamen. De invloed van de volksvertegenwoordigers op de vormgeving van het besluitvormingsproces was klein. De gemeenteraad kon wel invloed uitoefenen op de vormgeving van het besluitvormingsproces van Zonneoogst, de Duurzaamheidsagenda en de Nota van Uitgangspunten. We scoorden de indicator ‘vormgeving’ daarom deels voldoende.
96 Artikel 8 lid 1 en artikel 9 lid 1 Reglement van orde voor vergaderingen en andere werkzaamheden van de raad – gemeente
Borger-Odoorn- 2023-II. 97 Nationaal Programma RES. (2019). Handreiking 1.1. Den Haag: NPRES.
26
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Amenderen Volksvertegenwoordigers moeten in de gelegenheid zijn om een voorstel te amenderen. Bij de Drentse RES kreeg de gemeenteraad van Borger-Odoorn op meerdere momenten de mogelijkheid om moties en amendementen in te dienen. In tabel 4 geven we deze momenten schematisch weer. Tegelijkertijd had het college bij de bespreking van de Concept-RES een winstwaarschuwing gegeven: een inhoudelijk amendement zou de steun moeten krijgen van alle andere bevoegde gezagen binnen de Drentse RES-regio. Het college verzocht de raad om zienswijzen in te dienen in plaats van amendementen. Toch nam de raad van Borger-Odoorn samen met andere Drentse gemeenten een amendement aan over de juridische afdwingbaarheid van warmtesystemen (zie kader VI). Vanwege de winstwaarschuwing van het college scoorden we de indicator ‘amenderen’ deels voldoende. Stemmen en tegenstemmen Volksvertegenwoordigers moeten effectief kunnen stemmen over het al dan niet aannemen van een voorstel. Met effectief stemmen bedoelen we dat raadsleden zowel voor als tegen kunnen stemmen. Het effect hangt af van wat de meerderheid van de raad besluit. Zoals we eerder beschreven, stemde de gemeenteraad van Borger-Odoorn over de Startnotitie, de Concept-RES en de RES 1.0, alsook over overige aan de RES gerelateerde beleidsstukken. De RES is echter niet vrijblijvend; in feite legt de RES-regio deze op aan gemeenten.
Wanneer een gemeente de RES niet vaststelt of wanneer een gemeente de doelstellingen niet haalt, zullen deelnemende partijen binnen de RES-regio eerst proberen onderling een oplossing te vinden. Wanneer dit niet het gewenste effect oplevert, zal een hogere overheid (provincie of het Rijk) proberen te komen tot een bestuurlijke oplossing. Als ook dit onvoldoende resultaat heeft, zullen de provincie en/of het Rijk juridische instrumenten inzetten.98 In theorie was het dus mogelijk voor individuele raadsleden om tegen de RES te stemmen, maar in de praktijk was het voor de gemeenteraad als geheel geen optie om de RES 1.0 te verwerpen.99 Om deze reden scoorden we de indicatoren ‘stemmen’ en ‘tegenstemmen’ deels voldoende.
2.2.4 Mate van controle Het vierde thema is de mate waarin volksvertegenwoordigers hun controlerende taak kunnen uitvoeren. De controlefunctie is een uiting van een van de grondregels van het Nederlandse staatsrecht, namelijk het feit dat niemand een bevoegdheid kan uitoefenen zonder verantwoording schuldig te zijn of zonder dat op die uitoefening controle bestaat.100 Dit houdt in dat bestuurlijke organen een verantwoordingsplicht hebben tegenover vertegenwoordigende organen. Aan dit thema zijn in de scorekaart vier indicatoren verbonden.
98 Zoals een instructieregel of een projectbesluit. 99 Nationaal Programma RES. (2020). 'Wat als'-situaties. Den Haag: NPRES. 100
Belinfante, A.D. en de Reede, J.L. (2015) Beginselen van het Nederlandse staatsrecht. (18e ed) Deventer: Wolters Kluwer, pp. 14 & 15.
27
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Tabel 6: controlerende taak volksvertegenwoordigers
Indicator
Score
Kaderstelling
+
Periodieke toetsing
+
Verantwoording
±
Bijsturen
+
Kaderstelling Volksvertegenwoordigers moeten een toetsbaar kaderstellend besluit nemen. Aan het begin van het RES-proces deed de gemeenteraad van Borger-Odoorn dit door de Startnotitie vast te stellen. Hiermee verbond de raad zich aan de opgave om tot een Drentse RES te komen. Het RES-bod baseerde de gemeente deels op het beleidsplan Zonneoogst. Vooruitlopend op de Omgevingswet, waarin een initiatiefnemer vooral met omwonenden tot een overeenkomst zal moeten komen, streefde de gemeente naar zo min mogelijk regelgeving.101 De gemeente wilde binnen een aantal kaders veel ruimte geven aan aanvragers. Naast Rijksbeleid omtrent duurzame energie en provinciaal en gemeentelijk omgevingsbeleid stelde de gemeente een procedureschema met beoordelingscriteria op voor projectaanvragen. 102 De raad stelde zowel het beleidsplan Zonneoogst als de beoordelingscriteria vast, waarmee de raad kaders stelde. De raad stelde tevens kaders door een Nota van Uitgangspunten voor de Omgevingsvisie vast te stellen. We scoorden deze indicator daarom voldoende. Periodieke toetsing Toetsing van beleid is onderdeel van de gemeentelijke P&C-cyclus. In de jaarstukken blikt de gemeente per onderwerp terug op het voorgaande jaar aan de hand van doelstellingen, activiteiten en resultaten.
De gemeente Borger-Odoorn geeft door middel van vier gradaties (afgewerkt, volgens planning, niet volgens planning en nog niet gestart) per doelstelling en activiteit aan hoe ver het college is met de uitvoering. Zowel de RES als de Transitievisie Warmte worden in de jaarstukken van 2021 onder het thema Duurzame Ontwikkeling genoemd als activiteiten bij het doel ‘Aansluiten bij de nationale en internationale afspraken energietransitie.’ De gemeente Borger-Odoorn gaf aan op schema te liggen met betrekking tot de RES en het opstellen van de Transitievisie Warmte te hebben voltooid.103 De Transitievisie Warmte komt in het volgende hoofdstuk aan bod, omdat de raad deze na de RES 1.0 vaststelde. We scoorden de indicator ‘periodieke toetsing’ op basis van bovenstaande informatie voldoende. Verantwoording Volksvertegenwoordigers moeten de bestuurders ter verantwoording kunnen roepen over het gevoerde beleid. Tijdens het RES-proces voerden de raadsleden meerdere debatten met het college, bijvoorbeeld over de Concept-RES, de Nota van Uitgangspunten en de RES 1.0. Een
101 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Beleid Zonneakkers, pp. 1-2. 102
Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Memo procedureschema en beoordelingscriteria.
103 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Jaarstukken 2021, p. 31.
28
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
kanttekening daarbij is dat de volksvertegenwoordigers alleen hun eigen bestuurders ter verantwoording kunnen roepen. Andere bij de Drentse RES betrokken bestuurders, van andere gemeenten, de provincie of de waterschappen, kunnen afzonderlijke raden niet tot verantwoording roepen. Daarom scoorden we de indicator deels voldoende. Bijsturen Volksvertegenwoordigers dienen instrumenten te hebben om de uitvoering van het beleid bij te sturen. De raad van Borger-Odoorn gebruikte in het proces naar de RES 1.0 dergelijke instrumenten, zoals het indienen van moties en amendementen. De momenten waarop dit gebeurde, zetten we in tabel 4 op een rij. De bestuurders namen deze moties en amendementen mee naar de DET. De DET nam zienswijzen, moties en amendementen mee in het opstellen en behandelen van RES-documenten. 104 Daarnaast stelde de DET een besluitenlijst op met alle moties en amendementen die de verschillende overheden in de RES-regio Drenthe indienden bij de RES 1.0. Per motie en amendement formuleerde de DET een motivering bij het besluit. 105 We scoorden de indicator daarom voldoende.
2.2.5 Politiek-bestuurlijk draagvlak voor beleid Het vijfde thema is de mate van politiek-bestuurlijk draagvlak voor het beleid. Dit wil zeggen dat er feitelijke steun moet zijn voor het beleid of voor aspecten daarvan.106 Aan dit thema zijn in de scorekaart twee indicatoren verbonden. Tabel 7: politiek-bestuurlijk draagvlak voor beleid
Indicator
Score
Stemregels
+
Draagvlak
+
Vooraf moet duidelijk zijn wanneer er voldoende draagvlak is voor het beleidsvoorstel. Dit betekent dat er stemregels geformuleerd zijn. De gemeenteraad stelde de Startnotitie RES 1.0, de Concept-RES en de RES 1.0 volgens de reguliere stemregels vast met een meerderheid van de stemmen. Dit gold ook voor Zonneoogst, de Duurzaamheidsagenda en de Nota van Uitgangspunten. Het Projectplan Zonneakkers nam de raad voor kennisgeving aan. Er is sprake van politiek-bestuurlijk draagvlak wanneer een meerderheid van de raadsleden instemt met een besluit. Hier was bij de vaststelling van alle documenten sprake van. We scoorden beide indicatoren voldoende.
104 RES-regio Drenthe. (2020). Actielijst Drentse Energietafel, 1 oktober 2020. 105
RES-regio Drenthe. (2021). Overzicht besluiten DET over amendementen en moties RES 1.0.
106 Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho, p. 51.
29
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
2.3
De betrokkenheid van maatschappelijke organisaties bij de RES 1.0
In goed functionerende democratische besluitvorming dienen zo veel mogelijk belangen te worden meegewogen. Het in beeld krijgen van de belangen die spelen kan onder andere door georganiseerde belangenvertegenwoordigers (stakeholders) uit te nodigen hun stem te laten horen. In deze paragraaf analyseren we de manier waarop georganiseerde belangenvertegenwoordigers bij het besluitvormingsproces omtrent de RES 1.0 betrokken zijn. We onderscheiden daarbij participeren over de bijdrage van Borger-Odoorn aan de Drentse RES 1.0 en participatie over afzonderlijke projecten of initiatieven. Dit onderzoek gaat over de RES als overkoepelend beleid. Participatie over afzonderlijke projecten of initiatieven zien wij daarom niet als participatie over de RES. Ook participatie over gemeentelijke plannen, waarbij het voor stakeholders niet duidelijk kon zijn dat de input zou bijdragen aan de RES, zien we niet als zodanig. Kader VII: actorenanalyse “Voor interactief beleid is het van belang vooraf een beeld te hebben van de mogelijke partijen die bij het beleid worden betrokken om bij de bepaling van de bestuursstijl en de concrete aanpak een aantal vervolgkeuzen te kunnen maken, zoals: welke partijen worden wel en niet geselecteerd, welke inbreng wordt van een bepaalde partij verwacht en hoe moet een bepaalde partij worden benaderd? Ook is het nodig om te weten waar het bestuur zelf staat.
Anders geformuleerd: voorafgaand aan de keuze van een bestuursstijl en het ontwikkelen van een bepaalde interactieve aanpak, moet een actorenanalyse gemaakt worden.”107
In de Memorie van Toelichting van de Wet versterking participatie op decentraal niveau staat dat inspraak enkel een onderdeel is van het ruimere begrip participatie.108 Inspraakreacties tellen we mee als onderdeel van participatie. De gemeente Borger-Odoorn stelde een aanpak en een visie op met betrekking tot participatie van stakeholders en inwoners. Deze documenten hebben betrekking op algemene participatie in de gemeente en gaan niet specifiek in op de RES, de warmte- of energietransitie. We beschrijven de aanpak en visie in kader VIII. Kader VIII: participatievisie en -aanpak gemeente Borger-Odoorn Ondersteunend aan de Duurzaamheidsagenda 2019-2022 stelde het college een Communicatie- en Participatie-aanpak op. Het plan diende als koppeling tussen de energietransitie en de Omgevingsvisie. 109 De gemeente schreef in deze aanpak een aantal uitgangspunten. Zo zou Borger-Odoorn actief in gesprek willen met bewoners en stakeholders, samen beleid willen maken en constant willen afstemmen. Daarin was belangrijk dat telkens voor iedereen helder zou zijn wie welke rol op welk moment in het proces zou
107 Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 47. 108 Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 36 210, nr. 3, p. 18. 109
Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Communicatie en Participatie Duurzaamheid: de communicatie- en participatie-aanpak voor de uitvoeringsagenda duurzaamheid.
30
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
hebben. Ook wilde de gemeente inzicht geven in het proces en flexibel blijven in de uitvoering. 110 De participatie-aanpak van de gemeente kent volgens het plan drie fasen: ▪ van binnen naar buiten; ▪ van buiten naar binnen; en ▪ met elkaar aan de slag. De eerste fase is gericht op het betrokken bestuur. In deze fase introduceert de gemeente intern een ‘denk en doe mee-campagne’ over de energietransitie om ambtenaren mee te nemen in de uitgangspunten van het programma duurzaamheid. In de tweede fase breidt de gemeente de campagne uit naar inwoners en bedrijven. Het doel van de gemeente is op een partnerschap aan te gaan met inwoners en bedrijven en met hen dezer samenwerking vorm te geven. Hiervoor maakt de gemeente werkafspraken. De derde en laatste fase staat in het teken van de uitvoering. In deze fase wacht de gemeente op initiatieven die vanuit de samenleving komen.111 Iedere keer dat Borger-Odoorn een nieuw participatieproces start, zal de gemeente een nieuwe stakeholderanalyse uitvoeren.112 Naast de Communicatie- en Participatie-aanpak stelde het college de participatievisie Bouwen aan een nieuw samenspel: Visie op participatie in de gemeente Borger-Odoorn op. Hierin zette het college uiteen hoe de gemeente invulling wilde geven aan het begrip participatie. De visie bestaat uit acht bouwstenen: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪
niveaus van participatie; managen van verwachtingen; participatievoorkeuren in de samenleving; communicatie als succesfactor; een duidelijke rolverdeling; onderscheid tussen proces en resultaat; ruimte en hulp voor ambtelijke organisatie; en de Omgevingswet als katalysator in het fysieke domein.113
Voor de visie liet Borger-Odoorn een enquête uitzetten onder inwoners en ging de gemeente in gesprek met externe partners, zoals de provincie, waterschappen en dorpsbelangen.114 De participatievisie gaat niet in op de RES of de warmte- en energietransitie. Voor zover de NRK kon nagaan, paste de gemeente de visie niet toe in het RES-proces.
2.3.1 Betrokkenheid stakeholders Bij het eerste thema van de scorekaart staan de betrokken deelnemers centraal. Aan dit thema zijn drie indicatoren verbonden. Tabel 8: betrokken deelnemers
Indicator
Score
Actorenanalyse
-
Alle relevante stakeholders
Niet te beoordelen
Aandacht voor ‘stille’ belanghebbenden
Niet te beoordelen
110 Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Communicatie en Participatie Duurzaamheid: de communicatie- en participatie-aanpak voor
de uitvoeringsagenda duurzaamheid, p. 4. 111 Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Communicatie en Participatie Duurzaamheid: de communicatie- en participatie-aanpak voor de uitvoeringsagenda duurzaamheid, pp. 5-7. 112 Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Communicatie en Participatie Duurzaamheid: de communicatie- en participatie-aanpak voor de uitvoeringsagenda duurzaamheid, p. 7. 113 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Bouwen aan een nieuw samenspel: Visie op participatie in de gemeente Borger-Odoorn, p. 9. 114 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Bouwen aan een nieuw samenspel: Visie op participatie in de gemeente Borger-Odoorn, p. 5.
31
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
De gemeente Borger-Odoorn betrok geen stakeholders bij het RES-bod van 0,668 TWh, de Duurzaamheidsagenda of de Nota van Uitgangspunten. Stakeholders werden wel betrokken bij het Projectplan Zonneakkers, dat ten grondslag lag aan het beleidsplan Zonneoogst. Enkele stakeholders dienden een reactie in op de RES 1.0. De gemeente voerde geen stakeholderanalyse uit. Deze indicator scoorden we daarom onvoldoende. De overige twee indicatoren konden we zonder stakeholderanalyse niet beoordelen.
2.3.2 Openheid agenda Het tweede thema is de openheid van de agenda. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor de stakeholders om in te springen op elementen en signalen uit de samenleving. Zo kunnen zij makkelijker de koers van het beleid bijsturen.115 Aan dit thema zijn tien indicatoren verbonden. Tabel 9: openheid agenda
Indicator
Score
Er is beleidsruimte
±
Rol stakeholders van tevoren bepaald
-
Bestuur deelt invloed
±
Procesafspraken voor besluitvorming
-
Inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd
+
Bestuur informeert deelnemers over wat met inbreng gebeurt
±
Bestuur weegt inbreng stakeholders mee
±
Bestuur geeft inzicht in afweging
±
Bestuur informeert deelnemers over stilliggen
n.v.t.
Bestuurders zijn transparant over input
±
De gemeente Borger-Odoorn betrok stakeholders bij het Projectplan Zonneakkers en het Beleidsplan Zonneoogst. Het doel van Projectplan Zonneakkers was specifiek om door middel van dialoog te onderzoeken of, en zo ja in welke vorm, er draagvlak bestond in de gemeente voor zonneakkers. Bij de toetsing van initiatieven wilde de gemeente meenemen hoe inwoners en stakeholders zelf dachten over de mogelijkheden en wenselijkheid van grootschalige zonne-akkers en de voorwaarden waaronder deze aangelegd zouden kunnen worden. Deze inventarisatie wilde het college verwerken in een beleidskader, waarmee de gemeente zelf controle wilde houden op duurzame energieopwekking.116 Volgens het college kwam het Beleidsplan Zonneoogst tot stand door veelvuldig overleg met betrokken inwoners en stakeholders in de vorm van introductiegesprekken, een klankbordgroep
115 Beckers, V., Dijkstra, G., Edwards, A. & Fenger, M. (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate
Publishing Limited, p. 44. 116 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Project Zonneakkers, p. 2.
32
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
en een viertal dialoogsessies. Onder de deelnemende stakeholders waren woningcorporaties, natuurorganisaties en initiatiefnemers van duurzame energieprojecten.117 Aangenomen werd dat hierdoor een breed draagvlak voor het beleid was ontstaan in de gemeente. De inbreng van zowel stakeholders als inwoners die zij in het proces richting dit beleidsplan leverden, vatte het projectteam samen in een afzonderlijke bijlage bij het Beleidsplan. 118 Daarnaast ontving de gemeente zes zienswijzen op het Beleidsplan Zonneoogst. Het college bundelde de zienswijzen, voorzag deze van een reactie en gaf aan of en waar deze tot wijzigingen in het beleidsplan leidden.119 De gemeente specificeerde niet of de reacties van stakeholders of inwoners kwamen. Stakeholders waren niet betrokken bij het RES-proces. Enkele organisaties dienden een reactie in op de RES 1.0. Zo stuurde Vereniging Eigen Huis een mail naar de raad waarin de organisatie de gemeente verzocht inwoners te betrekken bij de RES 1.0.120 De raad nam de mail ter kennisgeving aan. 121 Natuur- en Milieufederatie Drenthe (NMFD) reageerde, tevens namens Stichting Het Drentse Landschap en Natuurmonumenten, op de RES 1.0.122 De reactie van NMFD bestond uit enkele adviezen.
Zo adviseerde NMFD de gemeente te zorgen voor aanscherping en borging van de in de RES opgenomen intenties, met name op het gebied van ruimtelijke keuzes, randvoorwaarden en participatie. NMFD voegde hieraan toe dat gerealiseerde energieprojecten nog te veel locatie- en ontwikkelaar gestuurd zouden zijn en dat gemeenten het best hun eigen energie- en klimaatbeleid in de Omgevingsvisie konden verankeren. Met betrekking tot participatie adviseerde NMFD stakeholders en inwoners te betrekken bij de ruimtelijke randvoorwaarden van de Omgevingsvisie. Het van bovenaf opleggen van plannen zou “funest [zijn] voor het draagvlak voor de energietransitie.” 123 Tot slot waarschuwde NMFD voor de trekkersrol van projectontwikkelaars in de participatie met omwonenden. De organisatie adviseerde de gemeente zelf het voortouw te nemen in het participatieproces.124 Ook de Drentse Koepel Energie-Initiatieven (KEI) stuurde een reactiebrief. De koepel uitte zorgen over het gebrek aan assertiviteit van gemeenten in het inwonersparticipatieproces, met name bij grotere energieprojecten.
Ook de Drentse KEI adviseerde de gemeente het participatieproces zelf vorm te geven en dit niet over te laten aan initiatiefnemers van projecten.125 De raad van Borger-Odoorn nam de reacties van NMFD en de Drentse KEI voor kennisgeving aan.126 Omdat stakeholders geen invloed hadden op het RES-bod van Borger-Odoorn of op andere RESdocumenten, maar wel betrokken waren bij het beleidsplan Zonneoogst, scoorden we de
117
Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Oogst dialoogtafels zonneakkers: een schetsboek van de resultaten, pp. 5; 61-62.
118 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Oogst dialoogtafels zonneakkers: een schetsboek van de resultaten, pp. 63-85. 119 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Zienswijzen Zonneakkers. 120 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Email VEH – betrek bewoners bij de RES. 121 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Lijst ingekomen stukken raadsvergadering 8 april 2021. 122 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Reactie natuur- en milieuorganisaties RES 1.0. 123 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Bijlage 1 – Reactie NMFD en TBOs op RES 1.0 regio Drenthe, pp. 1-3. 124 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Bijlage 1 – Reactie NMFD en TBOs op RES 1.0 regio Drenthe, p. 3. 125
Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Bijlage 3 – Reactie de Drentse KEI op RES 1.0.
126 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Lijst ingekomen stukken raadsvergadering 20 mei 2021.
33
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
indicatoren ‘beleidsruimte’ en ‘invloed delen’ deels voldoende. De NRK vond geen procesafspraken voor de rol van stakeholders en geen afspraken omtrent de besluitvorming. Om die reden scoorden we deze indicatoren onvoldoende. De gemeente Borger-Odoorn legde de inbreng van belanghebbende partijen op Zonneoogst schriftelijk vast, maar specificeerde niet of het om reacties van stakeholders of inwoners ging. Deze indicator scoorden we desondanks voldoende, omdat het bij deze indicator gaat om de schriftelijke vastlegging. De gemeente liet door middel van een nota van zienswijzen weten wat er met de inbreng zou gebeuren. De gemeente Borger-Odoorn was deels transparant over de input, omdat niet duidelijk is wie welke reactie gaf op het beleidsplan Zonneoogst. Deze indicatoren scoorden we daarom deels voldoende. Niet in alle gevallen woog de gemeente de inbreng mee en gaf deze inzicht in deze afweging. Deze indicatoren scoorden we ook deels voldoende. Het RES-proces lag niet stil; deze indicator is daarom niet van toepassing.
2.3.3 Uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Het derde thema houdt in dat de deelnemers er per saldo op vooruitgaan en dat de deelnemers de resultaten kunnen uitleggen aan de eigen organisatie en de eigen achterban.127 Dit thema heeft twee indicatoren. Tabel 10: uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten
Indicator
Score
Deelnemers gaan er op vooruit
Niet te beoordelen
Mitigerende maatregelen
Niet te beoordelen
Het is niet bekend of stakeholders er na hun deelname aan de gesprekken omtrent het beleidsplan Zonneoogst op voor- of achteruitgingen. De gemeente Borger-Odoorn betrok geen stakeholders bij het RES-bod. De NRK kon niet achterhalen of NMF Drenthe en de Drentse KEI erop voor- of achteruitgingen na het indienen van een inspraakreactie op de RES 1.0. Deze indicator konden we daarom niet beoordelen. In navolging hiervan kon de NRK ook niet beoordelen of er mitigerende maatregelen nodig waren.
2.3.4 Behartiging kernwaarden Het vierde thema borgt dat de deelnemende partijen hun kernwaarden kunnen behartigen. Dit thema kent één indicator. Tabel 11: behartigen kernwaarden
Indicator
Score
Procesafspraken voor beschermen kernwaarden
-
De NRK trof geen procesafspraken aan met stakeholders die deelnamen aan gesprekken en dialoogsessie omtrent het beleidsplan Zonneoogst. De indicator scoorden we daarom onvoldoende.
127 de Bruijn, J.A. & ten Heuvelhof, E.F. (2007). Management in netwerken (4e ed.) Den Haag: Uitgeverij Lemma. p. 121.
34
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
2.3.5 Hiërarchie en structuur Bij het vijfde thema staat de manier waarop de verschillende hiërarchische posities van organisaties een plaats krijgen binnen het besluitvormingsproces centraal. Binnen samenwerkingsverbanden kunnen overheden in verschillende vormen samenwerken met elkaar en met belangen- en bewonersorganisaties. Deze organisaties kennen niet dezelfde structuur, verantwoordelijkheden of bevoegdheden. Het is relevant om binnen het besluitvormingsproces rekening te houden met deze verschillen. Tabel 12: hiërarchie en structuur
Indicator
Score
Duidelijkheid over de hiërarchische posities van stakeholders
±
Op de hoogte van afspraken wie welke rol heeft
Niet te beoordelen
Stakeholders tevreden over deze afspraken en kunnen hierbinnen functioneren
Niet te beoordelen
De gemeente Borger-Odoorn betrok stakeholders bij het beleidsplan Zonneoogst. Hiervoor zijn geen afspraken gemaakt, maar impliciet is de hiërarchische positie van stakeholders ten opzichte van de gemeente duidelijk. Dit geldt ook voor de inspraakreacties van stakeholders op de RES 1.0. Deze indicator scoorden we daarom deels voldoende. Voor de andere twee indicatoren geldt dat er geen procesafspraken zijn. Deze indicatoren konden we daarom niet beoordelen.
2.3.6 Draagvlak Bij het zesde thema staat de mate van draagvlak onder de deelnemers voor het beleid centraal. Draagvlak is de feitelijke steun voor het beleid of voor aspecten daarvan, door relevante actoren, zowel binnen als buiten de verantwoordelijke organisatie.128 Tabel 13: mate van draagvlak
Indicator
Score
Gezamenlijke definitie van draagvlak
-
Er is draagvlak voor het beleid
Niet te beoordelen
De NRK vond geen gezamenlijke definitie van draagvlak onder stakeholders. Deze indicator scoorden we onvoldoende. We konden daarom ook niet beoordelen of er onder stakeholders draagvlak was voor het beleid van de gemeente Borger-Odoorn.
2.4
De betrokkenheid van inwoners bij de RES 1.0
In deze paragraaf analyseren we de manier waarop inwoners bij het besluitvormingsproces betrokken zijn. In de RES 1.0 is ervoor gekozen om de gemeenten primair verantwoordelijk te
128 Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 51.
35
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
laten zijn voor de participatie van en communicatie met de eigen inwoners. Op regionaal niveau zijn burgers in het RES-proces betrokken nadat de concept-RES was vastgesteld. De belangrijkste beslissingen – bijvoorbeeld over het ambitieniveau in Drenthe – lagen toen al vast.129 De NRK onderscheidt participatie over de RES en participatie over afzonderlijke beleidsstukken of afzonderlijke projecten. Dit onderzoek gaat over de RES als overkoepelend beleid. Participatie over afzonderlijke projecten of initiatieven zien wij daarom niet als participatie over de RES. Participatie over beleidsstukken waarvan de deelnemers niet konden weten dat deze gebruikt zouden worden voor het gemeentelijk RES-bod, zien wij ook niet als participatie over de RES.
2.4.1 Betrokkenheid inwoners Het eerste thema is de mate van betrokkenheid van de inwoners. Voor de invulling van het proces is het van belang om te weten welke inwoners wel of niet aan de onderhandelingstafel zitten en wat hun standpunten zijn. De diepgang van deze actorenanalyse is afhankelijk van de beschikbare tijd, de omgang en de intensiteit van het proces.130 Dit thema omvat drie indicatoren. Tabel 14: betrokkenheid inwoners
Indicator
Score
Actorenanalyse
-
Alle relevante inwoners
Niet te beoordelen
Aandacht voor ‘stille’ belanghebbenden
Niet te beoordelen
Net als stakeholders waren inwoners betrokken bij het Projectplan Zonneakkers. De gesprekken die in het kader van dat plan gevoerd werden, vormden de basis voor het beleidsplan Zonneoogst. Inwoners van de gemeente Borger-Odoorn werden niet betrokken bij het indienen van het gemeentelijke RES-bod. De gemeente voerde geen actorenanalyse uit. Deze indicator scoorden we onvoldoende. De overige twee indicatoren konden we zonder stakeholderanalyse niet beoordelen.
2.4.2 Openheid agenda Het tweede thema is openheid van de agenda. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor inwoners om elementen en signalen uit de samenleving naar voren te brengen. Zo kunnen zij de koers van het beleid bepalen.131 Dit thema bevat tien indicatoren. Tabel 15: openheid agenda
Indicator
Score
Er is beleidsruimte
±
Rol inwoners van tevoren bepaald
-
129 Noordelijke Rekenkamer 2021, Regionale democratie vergt energie Drenthe, p. 9. 130 Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 49. 131
Beckers, V., Dijkstra, G., Edwards, A. & Fenger, M. (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44.
36
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Bestuur deelt invloed
±
Procesafspraken over besluitvorming
-
Inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd
+
Bestuur informeert deelnemers over wat met inbreng gebeurt
±
Bestuur weegt inbreng inwoners mee
±
Bestuur geeft inzicht in afweging
±
Bestuur informeert inwoners over stilleggen
n.v.t.
Bestuurders zijn transparant over input
±
We onderzochten de betrokkenheid van inwoners niet op projectniveau; we keken uitsluitend naar de betrokkenheid van inwoners op lokaal beleidsniveau. Zoals we onder 2.3.2 bespraken, was het doel van het Projectplan Zonneakkers om door middel van dialoog te onderzoeken of, en zo ja in welke vorm, er draagvlak bestond in de gemeente voor zonneakkers. Bij de toetsing van initiatieven wilde de gemeente meenemen hoe inwoners en stakeholders zelf dachten over de mogelijkheden en wenselijkheid van grootschalige zonneakkers en de voorwaarden waaronder deze aangelegd zouden kunnen worden.132 Inwonerparticipatie was hiermee volgens de gemeente een belangrijk onderdeel van duurzame energieopwekking in de gemeente Borger-Odoorn. Het college zag wel enkele risico’s. Zo kon het zijn dat er te weinig animo zou zijn vanuit inwoners om mee te denken, zouden dialoogsessies niet de vereiste inbreng kunnen opleveren en zouden initiatiefnemers hun eigen processen kunnen starten buiten de gemeente gestuurde dialoog om.133 Volgens het college was het Beleidsplan Zonneoogst tot stand gekomen door veelvuldig overleg met betrokken inwoners en stakeholders in de vorm van introductiegesprekken, een klankbordgroep en een viertal dialoogsessies.
Inwoners namen deel via dorpsbelangen, kerken en door middel van een vertegenwoordiger van een brede groep, zoals boeren.134 De gemeente nam aan dat hierdoor een breed draagvlak voor het beleid was ontstaan. 135 De inbreng van zowel inwoners als stakeholders die zij in het proces richting dit beleidsplan leverden, vatte het projectteam samen in een aparte bijlage bij het Beleidsplan.136 Daarnaast ontving de gemeente zes zienswijzen op het Beleidsplan Zonneoogst. Het college bundelde de zienswijzen, voorzag deze van een reactie en gaf aan of en waar deze tot wijzigingen in het beleidsplan leidden. 137 De gemeente specificeerde niet of de reacties van stakeholders of inwoners kwamen. Inwoners waren niet betrokken bij de RES, de Duurzaamheidsagenda en de Nota van Uitgangspunten. In het raadsvoorstel ter vaststelling van de RES 1.0 schreef het college dat het
132 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Project Zonneakkers, p. 2. 133 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Project Zonneakkers, p. 2. 134 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Oogst dialoogtafels zonneakkers: een schetsboek van de resultaten, pp. 5; 61-62. 135 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Beleid Zonneakkers, p. 1. 136
Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Oogst dialoogtafels zonneakkers: een schetsboek van de resultaten, pp. 63-85.
137 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Zienswijzen Zonneakkers.
37
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
vanwege corona moeilijk was geweest om participatie te organiseren. Volgens het college betekende dit dat de RES inhoudelijk minder kwalitatief was dan het voor ogen had. Participatie zou in een later stadium richting de RES 2.0 worden uitgevoerd.138 De gemeente Borger-Odoorn stelde wel een aanpak en een visie op met betrekking tot participatie van stakeholders en inwoners. Deze documenten hebben betrekking op algemene participatie in de gemeente en gaan niet specifiek in op de RES, de warmte- of energietransitie. Voor zover de NRK kon nagaan, paste de gemeente deze visie niet toe op het RES-proces. We beschrijven de aanpak en visie in kader VIII onder 2.3. Omdat inwoners geen invloed hadden op het RES-bod van Borger-Odoorn, de RES zelf en verschillende gemeentelijke beleidsstukken, maar wel inspraak konden leveren op het beleidsplan Zonneoogst, scoorden we de indicatoren ‘beleidsruimte’ en ‘invloed delen’ deels voldoende. De NRK vond geen procesafspraken voor de rol van inwoners of de besluitvorming. Om die reden scoorden we deze indicatoren onvoldoende. De gemeente Borger-Odoorn legde de inbreng van belanghebbende partijen op Zonneoogst schriftelijk vast, maar specificeerde niet of het om reacties van stakeholders of inwoners ging. Deze indicator scoorden we desondanks voldoende, omdat het bij deze indicator gaat om de schriftelijke vastlegging.
De gemeente liet door middel van een nota van zienswijzen weten wat er met de inbreng zou gebeuren. De gemeente BorgerOdoorn was deels transparant over de input, omdat niet duidelijk is wie welke reactie gaf op het beleidsplan Zonneoogst. Deze indicatoren scoorden we deels voldoende. Niet in alle gevallen woog de gemeente de inbreng mee en gaf deze inzicht in deze afweging. Deze indicatoren scoorden we ook deels voldoende. Het RES-proces lag niet stil; deze indicator is niet van toepassing.
2.4.3 Uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Het derde thema is de mate waarin deelnemers de onderhandelingsresultaten kunnen uitleggen aan de achterban. Dat wil zeggen dat de deelnemende inwoners de uitkomsten van het proces moeten kunnen uitleggen en verantwoorden en hier eventueel de tijd en ruimte voor moeten krijgen. Dit thema heeft twee indicatoren. Tabel 16: uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten
Indicator
Score
Deelnemers gaan er meer op vooruit dan achteruit
Niet te beoordelen
Mitigerende maatregelen
Niet te beoordelen
De gemeente Borger-Odoorn betrok geen inwoners bij het RES-bod, de RES 1.0 of de aan de RES gerelateerde documenten. De NRK kon niet beoordelen of inwoners erop voor- of achteruitgingen na deelname aan de gesprekken in het kader van het Beleidsplan Zonneoogst. Deze indicator konden we daarom niet beoordelen. In navolging hiervan kon de NRK ook niet beoordelen of er mitigerende maatregelen nodig waren.
138 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Raadsvoorstel RES 1.0 van de RES-regio Drenthe, p. 2.
38
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
2.4.4 Behartiging kernwaarden Het vierde thema is de mate waarin deelnemers hun kernwaarden kunnen behartigen. Kernwaarden zijn normen en waarden van een organisatie, gemeenschap of persoon die haar bestaansrecht raken. Het beschermen van kernwaarden is een belangrijke spelregel binnen het managen van een netwerk.139 Dit is de enige indicator van dit thema. Tabel 17: beschermen kernwaarden
Indicator
Score
Procesafspraken voor bescherming kernwaarden
-
De NRK trof geen procesafspraken aan tussen de gemeente en inwoners in het kader van het beleidsplan Zonneoogst. Deze indicator scoorden we daarom onvoldoende.
2.4.5 Hiërarchie en structuur Het vijfde thema is de mate waarin de verschillende hiërarchische posities van de deelnemers aan een proces aandacht krijgen. Overheden en inwoners kennen niet dezelfde structuur, verantwoordelijkheden of bevoegdheden. Het is relevant om binnen het besluitvormingsproces rekening te houden met deze verschillen. Dit thema heeft drie indicatoren. Tabel 18: hiërarchie en structuur
Indicator
Score
Duidelijkheid over de hiërarchische posities van deelnemers
±
Op de hoogte van de afspraken wie welke rol heeft
Niet te beoordelen
Deelnemers zijn tevreden over deze afspraken en kunnen hierbinnen functioneren
Niet te beoordelen
De gemeente Borger-Odoorn betrok inwoners bij het beleidsplan Zonneoogst. Hiervoor zijn geen afspraken gemaakt, maar impliciet is de hiërarchische positie van inwoners ten opzichte van de gemeente duidelijk. Deze indicator scoorden we daarom deels voldoende. Voor de andere twee indicatoren geldt dat er geen procesafspraken zijn. Deze indicatoren konden we daarom niet beoordelen.
2.4.6 Draagvlak Het zesde en laatste thema omvat de mate van draagvlak. Draagvlak is de feitelijke steun voor het beleid of voor aspecten daarvan, door relevante actoren, zowel binnen als buiten de organisatie.140 Dit thema heeft twee indicatoren.
Tabel 19: mate van draagvlak
Indicator
Score
Gezamenlijke definitie van draagvlak
-
Er is draagvlak voor het beleid
Niet te beoordelen
139
de Bruijn, J.A. & ten Heuvelhof, E.F. (2007). Management in netwerken (4e ed.) Den Haag: Uitgeverij Lemma. p. 118.
140 Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 51.
39
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
We keken uitsluitend naar de betrokkenheid van inwoners op lokaal beleidsniveau, niet op projectniveau. De NRK vond geen gezamenlijke definitie van draagvlak onder inwoners. Deze indicator scoorden we daarom onvoldoende. We konden daarom niet beoordelen of er vanuit inwoners draagvlak was voor het beleid van de gemeente Borger-Odoorn.
2.5
Samenvattende bevindingen
▪
Volksvertegenwoordigers De agenda van volksvertegenwoordigers had een redelijk open karakter; de raad van BorgerOdoorn was betrokken bij het proces richting de RES 1.0, kon kaders stellen en besluiten over het al dan niet vaststellen van documenten zoals de Startnotitie en de RES 1.0. De raad had geen invloed op het gemeentelijke RES-bod, maar wel op het beleidsplan Zonneoogst waar het college een deel van het bod op baseerde. Voor de geagendeerde documenten hadden raadsleden de ruimte om moties en amendementen in te dienen. De raad had hiermee redelijke controle op het RES-proces, al hebben de RES-regio, de provincie en het Rijk een instrumentarium tot hun beschikking dat eventuele verwerping van de RES voorkomt. De raad had wel invloed op de Duurzaamheidsagenda en de Nota van Uitgangspunten voor de Omgevingsvisie.
▪
Stakeholders De gemeente Borger-Odoorn voerde geen actorenanalyse uit voor het indienen van het RESbod en betrok stakeholders niet in het RES-proces. Zij waren wel betrokken bij het beleidsplan Zonneoogst. De gemeente legde de inbreng voor en de inspraakreacties op het beleidsplan vast, beantwoordde deze en gaf aan of de reactie in kwestie al dan niet tot verandering van het beleid leidde. Enkele organisaties dienden uit eigen beweging een reactie in.
▪
Inwoners De gemeente Borger-Odoorn voerde geen actorenanalyse uit voor het indienen van het RESbod en betrok inwoners niet in het RES-proces. Zij waren wel betrokken bij het beleidsplan Zonneoogst. De gemeente legde de inbreng tijdens gesprekken en dialoogsessies voor het beleidsplan vast, beantwoordde deze en gaf aan of de reactie in kwestie al dan niet tot veranderingen in het beleid leidde.
40
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
3. Betrokkenheid bij het proces ná de RES 1.0 3.1
Inleiding
In dit hoofdstuk analyseren we de democratische legitimiteit van het proces ná de RES 1.0 via de representatieve democratie. Hierbij onderscheiden we a) besluitvorming over RES-documenten en b) gemeentelijk beleidstukken die de gemeente na de RES 1.0 publiceerde en die direct raken aan de RES. We analyseren aan de hand van de scorekaart democratie de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers, inwoners en maatschappelijke organisaties bij het proces ná RES 1.0 in de gemeente Borger-Odoorn. We vergelijken de score met die van voor het proces rondom de RES 1.0. Onder het ‘proces ná de RES 1.0’ rangschikt de NRK de volgende documenten: ▪ Transitievisie Warmte ▪ Notitie Op Weg naar de RES 2.0 ▪ Omgevingsvisie Borger-Odoorn ▪ Voortgangsdocument RES-regio Drenthe Het is wettelijk verplicht de Ontwerp Omgevingsvisie ter inzage te leggen.141 Deze inzage nemen we mee bij de beoordeling van de indicatoren. De notitie Op Weg naar de RES 2.0 vonden we niet in de raadsstukken. Een volledige lijst van documenten die op provinciaal niveau onder het proces na de RES 1.0 vallen, namen we op in het rapport voor de provincie Drenthe. In dit hoofdstuk beantwoorden we de volgende deelvragen: 4. Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het RES-proces na de RES 1.0 in de regio Drenthe? Hoe effectief was dit? 5.
Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties in het RESproces na de RES 1.0 in de gemeente? 6. Op welke wijze was sprake van participatie van burgers in het RES-proces na de RES 1.0 in de gemeente?
141 Artikel 16.26 Omgevingswet in combinatie met artikel 3:11 Algemene wet bestuursrecht (Awb).
41
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
3.2
Proces ná de RES 1.0
In deze paragraaf beschrijven we de documenten die het proces ná de RES 1.0 vormen en de stappen die de gemeente zette in de energietransitie.
Transitievisie Warmte (2022) Gemeenten moeten vanuit de RES 1.0 afzonderlijke Transitievisies Warmte opstellen. De Transitievisie Warmte van de gemeente Borger-Odoorn betreft een technisch en economisch onderzoek naar alternatieve (warmte)bronnen voor aardgas. Met de visie wil de gemeente de samenleving inzicht bieden in de verschillende mogelijkheden om over te stappen op een andere warmtebron dan gas.142 De gemeente Borger-Odoorn werkt in de warmtetransitie samen met de gemeenten Coevorden en Emmen.143 De drie gemeenten stelden vier uitgangspunten op die de basis vormen voor de warmtetransitie: 1. starten waar inwoners of corporaties aan de slag gaan; 2. oog voor haalbaarheid; 3. mogelijkheden voor collectieve technische oplossingen of een gezamenlijke aanpak onderzoeken; en 4. kennisuitwisseling (met Coevorden en Emmen) zonder dat dit ten koste gaat van kwaliteit en zorgvuldigheid.144 Notitie Op weg naar de RES 2.0 (2022) Deze notitie was een vervolg op de RES 1.0 Drenthe en markeerde de eerste stap in het proces naar het vaststellen van de RES 2.0.145 Het is niet duidelijk of raadsleden de notitie ontvingen, omdat deze ontbreekt in de raadsstukken. Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn (2023) Iedere gemeente is verplicht een omgevingsvisie op te stellen.
In de Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn geeft de gemeente aan waar zij kansen ziet en met welke opgaven zij aan de slag wil. De Omgevingsvisie vormt de grondslag voor de ruimtelijke inpassing van de energie- en warmtetransitie. De Nota van Uitgangspunten vormde de basis voor de Omgevingsvisie van Borger-Odoorn.146 ‘Duurzaam in alles’ is één van de vijf ambities van de gemeente. De RES is leidend in de verduurzaming van de gemeente, blijkt uit de Omgevingsvisie: “In het kader van de [RES] is onze koers bepaald. Borger-Odoorn levert met de aanwezige zonneparken en windturbines al een forse
142 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 2. 143 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 30. 144 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 10. 145
RES-regio Drenthe. (2022). Op weg naar RES 2.0: Doorontwikkeling RES-regio Drenthe, p. 3.
146 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Raadsvoorstel Omgevingsvisie BuitenGewoon Borger-Odoorn, pp. 2; 7.
42
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
bijdrage aan de opwekking van duurzame energie.” Dit maakt dat in ieder geval tot 2030 geen grootschalige wind- en zonneparken worden ontwikkeld binnen de gemeentegrenzen. De aandacht gaat uit naar isoleren en naar lokale initiatieven vanuit de inwoners, energiecoöperaties en ondernemers voor duurzame opwek, bij voorkeur op daken en bouwwerken of aansluitend bij infrastructuur waar dat kan.147 Voortgangsdocument RES-regio Drenthe (2023) In het Voortgangsdocument beschreef de Drentse RES-regio de voortgang van het RES-bod.148 Duurzaamheidsagenda 2024-2030: Samen duurzaam doen (2024) In het Coalitieakkoord 2022-2026: Samen denken & samen doen spraken de coalitiepartijen af een nieuwe duurzaamheidsagenda op te stellen. De Duurzaamheidsagenda 2024-2030 is enerzijds een invulling van die afspraak en anderzijds de vertaling van het toekomstbeeld van de ambitie ‘duurzaam in alles’ uit de Omgevingsvisie.149 De Duurzaamheidsagenda vormt het kader voor de inspanningen die de gemeente gaan leveren met betrekking tot duurzaamheid, klimaat en energie.150 De RES komt op meerdere plekken terug in de Duurzaamheidsagenda als onderdeel van wat de gemeente Borger-Odoorn al doet.151 Uitvoeringsprogramma Duurzaamheidsagenda Samen duurzaam doen: 2024-2026 (2024) In het Uitvoeringsprogramma staat de uitwerking van de Duurzaamheidsagenda.
De gemeente deelt de uitvoering in vijf thema’s in, te weten: ▪ Energietransitie ▪ Duurzame mobiliteit ▪ Klimaatadaptatie ▪ Circulaire economie ▪ Natuur en biodiversiteit152 De RES komt terug in het Uitvoeringsprogramma als onderdeel van wat de gemeente al doet in het kader van duurzaamheid. Daarnaast is ‘uitvoering geven aan de RES’ één van de activiteiten voor de uitvoeringsperiode 2024-2026.153 Kader IX: Voortgangsdocument RES-regio Drenthe 2025 De RES-regio Drenthe stelde in maart 2025 een voortgangsdocument op. Dit voortgangsdocument vermeldt dat op 31 december 2024 voor 1,07 TWh als te realiseren ambities openstond. Het is volgens het Drents Overleg Energie (DOE) van groot belang om deze ambities zo snel mogelijk te vertalen naar concrete projecten om zicht te houden van het realiseren van de RES-doelen. Het grootste deel van de ambitie betreft zon op gebouw. De realisatie van zon op gebouw verloopt minder snel dan gewenst. 154
147 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn, pp. 16; 30. 148 RES-regio Drenthe. (2023). Voortgangsdocument Regionale Energie Strategie (RES) Regio Drenthe. 149 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Raadsvoorstel Duurzaamheidsagenda, p. 1. 150 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Uitvoeringprogramma Duurzaamheidsagenda Samen duurzaam doen: 2024-2026, p. 3. 151 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Duurzaamheidsagenda 2024-2030: Samen duurzaam doen. 152 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Uitvoeringprogramma Duurzaamheidsagenda Samen duurzaam doen: 2024-2026, p. 3. 153
Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Uitvoeringprogramma Duurzaamheidsagenda Samen duurzaam doen: 2024-2026, p. 13.
154 RES-regio Drenthe. (2025). Voortgangsdocument Regionale Energiestrategie (RES) Regio Drenthe.
43
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Het Voortgangsdocument 2025 vermeldt tevens dat deelnemers van het DOE werken aan een nieuwe ambtelijk-bestuurlijke samenwerkingsstructuur rond de energietransitie in Drenthe. ‘In het licht van deze beoogde nieuwe regionale samenwerkingsstructuur is er voor de periode na 1 juli 2025 geen afzonderlijke RES-uitvoeringsstrategie opgesteld. De inspanningen en projecten die in de periode 2025-2027 nodig zijn om de RES-doelstellingen te realiseren worden opgenomen in een overkoepelende uitvoeringstrategie, die vanuit de nieuwe regionale samenwerkingsstructuur wordt opgesteld.’ 155 We namen dit voortgangsdocument niet meer mee in de scores in dit hoofdstuk. Het college informeerde de gemeenteraad over dit voortgangsdocument met daarbij een begeleidende brief waarin het college inging op de specifieke situatie van de gemeente. De raad werd in deze brief tevens geattendeerd op twee digitale bijeenkomsten voor volksvertegenwoordigers over onder meer het Voortgangsdocument. 156
3.3
Betrokkenheid van de gemeenteraad
De scorekaart democratie bevat verschillende thema’s. Per thema beschrijven we kort het belang ervan, waarna we de resultaten schematisch weergeven in een tabel. Onder iedere tabel volgt de onderbouwing. We belichten waar nodig afzonderlijke onderdelen van dit proces.
3.3.1 Verankering van het proces na de RES in verkiezingsprogramma’s Het eerste thema van de scorekaart is de verankering van het proces ná de RES in verkiezingsprogramma’s of bestuursakkoorden. In deze documenten geven volksvertegenwoordigers aan wat de plannen en ambities zijn binnen bepaalde beleidsvelden voor een bepaalde periode. De mate waarin de volksvertegenwoordigers erin slagen deze plannen te realiseren, kan voor kiezers een indicatie zijn voor de daaropvolgende verkiezingen.157 Dit thema bevat vier indicatoren voor de verankering van het proces ná de RES 1.0. Tabel 20: verankering van het proces na de RES 1.0 in verkiezingsprogramma's
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Campagne
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
Verkiezingsprogramma
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
Bestuursakkoord
n.v.t.
+
Omzetten in beleid
±
+
Campagne De eerste indicator is in hoeverre de RES een belangrijk thema was tijdens de campagne in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart 2022. Ook voor het proces ná de RES 1.0 geldt dat de respons op onze enquête te laag was om een representatief beeld te schetsen. We konden deze indicator daarom niet beoordelen.
155 RES-regio Drenthe. (2025). Voortgangsdocument Regionale Energiestrategie (RES) Regio Drenthe. 156 Agenda BorgerOdoorn - RAAD: Lijst ingekomen stukken donderdag 24 april 2025 19:00 - iBabs Publieksportaal, punt 1.15,
benaderd op 7 november 2025. 157 Beckers, V., Dijkstra, G., Edwards, A. & Fenger, M. (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44.
44
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Verkiezingsprogramma Bij de volgende indicator staat de vraag centraal in hoeverre politieke partijen het onderwerp noemen in verkiezingsprogramma’s. Vanwege de lage respons op onze enquête konden we ook deze indicator niet beoordelen. Bestuursakkoord Het Coalitieakkoord 2022-2026: Samen denken & samen doen noemt de RES eenmaal als onderdeel van de ambities voor de toekomst van de gemeente. De RES is voor de coalitie leidend: de doelstellingen voor de energietransitie liggen tot 2030 vast. Voor nieuwe grootschalige zonneen windparken is volgens de coalitie geen ruimte.158 Verder willen de deelnemende partijen een nieuwe duurzaamheidsagenda opstellen en onderzoeken hoe de gemeente inwoners kan stimuleren zelf met energie-initiatieven te komen. 159 Op grond hiervan scoorden we deze indicator voldoende. Omzetten in beleid Het is relevant dat volksvertegenwoordigers de plannen weten om te zetten in beleid. In het proces ná de RES 1.0 stelde de gemeente Borger-Odoorn haar RES-ambities niet bij. Het was daarom niet nodig dit beleid te herijken. Wel stelde de gemeente een Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn, de Duurzaamheidsagenda 2024-2030: Samen duurzaam doen en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma op. In tabel 22 brengen we de betrokkenheid van de gemeenteraad omtrent het proces ná de RES 1.0 in kaart.
We scoorden de indicator ‘omzetten in beleid’ voldoende.
3.3.2 Openheid agenda Het tweede thema is de openheid van de agenda. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor volksvertegenwoordigers om in te springen op elementen en signalen uit de samenleving. Zo kunnen zij beter de koers van het beleid bepalen. 160 De scorekaart bevat vier indicatoren voor de openheid van het agendavormingsproces. Tabel 21: openheid agenda
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Beleidsruimte
±
±
Betrokkenheid
±
±
Invloed delen
±
±
Inzicht in beleidsproces
+
±
Tabel 22 toont de betrokkenheid van de raad van Borger-Odoorn in het proces na de RES 1.0.
158 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Samen denken & samen doen! Coalitieakkoord 2022-2026, p. 6. 159 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Samen denken & samen doen! Coalitieakkoord 2022-2026, p. 6. 160
Beckers, V., Dijkstra, G., Edwards, A. & Fenger, M. (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44.
45
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Tabel 22: betrokkenheid gemeenteraad proces na de RES 1.0
Document
Gemeenteraad
Datum behandeling
Moties en amendementen
Transitievisie Warmte
Besproken161 Vastgesteld162
20 januari 2022 27 januari 2022
2 moties ingediend, waarvan 1 aangenomen en 1 verworpen163
Notitie Op weg naar de RES 2.0
Onbekend
Onbekend
Onbekend164
Voortgangsdocument Regionale Energie Strategie (RES) Regio Drenthe
Besproken en voor kennisgeving aangenomen165
20 april 2023
-
Omgevingsvisie Buitengewoon BorgerOdoorn
Besproken166 Vastgesteld167
5 oktober 2023 19 oktober 2023
-
Duurzaamheidsagenda 20242030: Samen duurzaam doen
Besproken168 Vastgesteld169
4 april 2024 18 april 2024
1 amendement ingediend en aangenomen170