20260611 bijlage bij brief Rekenkamer Borger-Odoorn inzake aanbieding onderzoeksrapport Democratische legitimiteit Regionale Energiestrategie
Tekst van het document
Een onderzoek naar de democratische legitimiteit van de RES 1.0 en het proces daarna in de gemeente Borger-Odoorn
1
Opstellers
Sam Heslinga, Beatrijs Visser, Anke Pietersma en Sieger Veenstra
Portefeuillehouder
Rekenkamer Borger-Odoorn
Datum
29 december 2025
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Inhoud Conclusies en aanbevelingen ................................................................................................ 3 Aanleiding en vraagstelling ............................................................................................................. 3 Conclusies ....................................................................................................................................... 4 Aanbevelingen ................................................................................................................................ 6 1.
Aanleiding en vraagstelling .................................................................................... 8
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7
De RES Drenthe ............................................................................................................... 8 NRK-rapport ‘Regionale democratie vergt energie’ ........................................................ 9 Het proces ná de RES 1.0 .............................................................................................. 10 Wettelijke bevoegdheden en instrumenten van de gemeenteraad ............................. 12 Vraagstelling.................................................................................................................. 13 Normenkader en onderzoeksaanpak ............................................................................ 14 Leeswijzer...................................................................................................................... 15
2.
Betrokkenheid bij de RES 1.0.................................................................................16
2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
Inleiding......................................................................................................................... 16 De betrokkenheid van de gemeenteraad bij de RES 1.0 ............................................... 17 De betrokkenheid van maatschappelijke organisaties bij de RES 1.0............................ 30 De betrokkenheid van inwoners bij de RES 1.0 ............................................................. 35 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 40
3.
Betrokkenheid bij het proces ná de RES 1.0 ...........................................................41
3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6
Inleiding......................................................................................................................... 41 Proces ná de RES 1.0 ..................................................................................................... 42 Betrokkenheid van de gemeenteraad ........................................................................... 44 Betrokkenheid van maatschappelijke organisaties ....................................................... 52 Betrokkenheid van inwoners......................................................................................... 56 Samenvattende bevindingen ........................................................................................ 60
Bestuurlijke reactie .............................................................................................................61 Nawoord …………………………………………………………………………………………………………………………….64 Bronnenlijst ........................................................................................................................66 Bijlage 1: Scorekaart democratische legitimiteit...................................................................70 Bijlage 2: Factsheets deelnemende Drentse gemeenten .......................................................73
2
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Conclusies en aanbevelingen Aanleiding en vraagstelling Om op decentraal niveau draagvlak te creëren voor het Klimaatakkoord en de concretisering daarvan, hebben zich in 2019 in Nederland 30 regio’s voor de Regionale Energiestrategie (RESregio’s) gevormd. De provincie Drenthe vormt een afzonderlijke RES-regio. De nationale doelstelling is om in 2030 jaarlijks 35 TWh hernieuwbare elektriciteit op land op te wekken. Het doel van het vormen van de regio’s is decentrale overheden - en hun maatschappelijke partners - in staat te stellen een goed maatschappelijk geaccepteerd plan op te stellen. De regio’s kiezen daarbij voor het instrument van de Regionale Energiestrategieën (RES). Die strategieën zijn bedoeld om een maximale maatschappelijke acceptatie te krijgen van de energietransitie en de manier waarop die in de regio wordt gerealiseerd. Elke regio deed in 2021 een bod dat optelde tot het doel van in totaal 35 TWh en ontwikkelde een bijpassende Regionale Energiestrategie (RES): de RES 1.0. Het Drentse bod bedraagt 3,45 TWh. Het was de bedoeling dat iedere regio tweejaarlijks een RES zou vaststellen. De Noordelijke Rekenkamer (NRK) onderzocht in 2021 op provinciaal niveau de democratische legitimiteit van de RES 1.0. Daarbij nam de NRK het gemeentelijke niveau niet mee, omdat zij bij gemeenten geen onderzoeksbevoegdheid heeft.
In 2024 en 2025 onderzocht de NRK op provinciaal niveau de democratische legitimiteit van het proces na de RES 1.0. Om ook onderzoek te kunnen doen op gemeentelijke niveau, bood de NRK lokale rekenkamers in Noord-Nederland aan namens hen dit onderzoek uit te voeren. De rekenkamer van de gemeente Borger-Odoorn besloot deel te nemen aan dit onderzoek. Daardoor kon de NRK binnen de gemeente BorgerOdoorn onderzoek doen naar de democratische legitimiteit van de RES 1.0 en het proces daarna op gemeentelijk niveau. Van RES 2.0 naar Voortgangsrapportage Het was oorspronkelijk de bedoeling dat de RES-regio Drenthe in 2023 een RES 2.0 vast zou stellen, maar het Nationaal Programma RES (NPRES) legde de RES-regio’s de keuze voor een RES 2.0 of een voortgangsdocument op te stellen. De RES-regio Drenthe publiceerde, net als de meeste andere regio’s, een Voortgangsdocument in plaats van een nieuwe strategie. Voorlopig komt er geen herijkte RES, maar de energietransitie gaat door en daarmee blijft de behoefte aan voldoende democratisch en maatschappelijk draagvlak voor deze transitie, zoals afgesproken in het Klimaatakkoord. Kader: proces na de RES 1.0
3
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
De NRK rangschikt de volgende documenten onder het proces na de RES 1.0 in de gemeente BorgerOdoorn: ▪ Notitie Op weg naar de RES 2.0; ▪ Transitievisie Warmte; ▪ Nota van uitgangspunten van de Omgevingsvisie Borger-Odoorn; ▪ Duurzaamheidsagenda 2024-2030, en ▪ Voortgangsdocument RES Drenthe. Het voortgangsdocument heeft een cyclus van twee jaar. In maart 2025 leverde de RES-regio Drenthe het Voortgangsdocument Regionale Energie Strategie (RES) Regio Drenthe op. 1 Dit onderzoek kostte meer tijd dan verwacht, vanwege het aantal deelnemende overheden en door de onduidelijkheden die in de afgelopen jaren zijn gerezen over het vervolgproces na de RES 1.0. Daardoor publiceert de rekenkamer dit rapport later dan gepland.
In dit onderzoek staat de volgende vraag centraal: Op welke wijze borgden de gemeenten de democratische legitimiteit van de Regionale Energiestrategie 1.0 en hoe borgen zij de democratische legitimiteit van het proces ná de RES 1.0 ?
Conclusies De hoofdconclusie van dit onderzoek is de volgende: De gemeente Borger-Odoorn borgde de democratische legitimiteit van de RES 1.0 en het proces daarna onvoldoende. De gemeenteraad had weinig invloed op het RES-bod dat het college van Burgemeester en Wethouders (hierna: college) inbracht bij de RES-regio. Wel stelde de raad de Startnotitie RES Drenthe 1.0, de Concept-RES Drenthe en de RES 1.0 Drenthe vast, waarmee hij het gemeentelijke RES-bod vaststelde op 0,668 TWh. Het college betrok geen maatschappelijke organisaties of inwoners bij dit RES-bod. Een deel van het RES-bod baseert het gemeentebestuur op het beleidsplan Zonneoogst uit 2017. Maatschappelijke organisaties en inwoners werden in de vorm van bijvoorbeeld dialoogsessies of een klankbordgroep hierbij betrokken. De gemeenteraad werd niet betrokken bij de keuze voor het Voortgangsdocument RES-Regio Drenthe in plaats van een herijkte RES. Maatschappelijke organisaties en inwoners waren niet betrokken bij dit document. De raad stelde de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie en de Duurzaamheidsagenda vast. Maatschappelijke organisaties konden zienswijzen indienen bij de Omgevingsvisie en werden met sessies betrokken bij de Transitievisie Warmte. Inwoners konden alleen zienswijzen indienen bij de Omgevingsvisie.
1
4
Voortgangsdocument Regionale Energie Strategie (RES) Regio Drenthe, maart 2025.
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Hieronder beantwoorden we de deelvragen van het onderzoek. 1.
Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het opstellen van de RES 1.0 in de regio Drenthe? De gemeenteraad stelde de Startnotitie RES Drenthe 1.0, de concept-RES Drenthe en de RES 1.0 Drenthe vast. Het gemeentelijk RES-bod was daar onderdeel van. De gemeente stelde ook het beleidsplan Zonne-oogst, de duurzaamheidsagenda en de nota van uitgangspunten van de omgevingsvisie vast.
2.
Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente? De gemeente betrok geen maatschappelijke organisaties bij de RES 1.0 of het samenstellen van het gemeentelijke RES-bod. Enkele stakeholders dienden uit eigen beweging een reactie in op de RES 1.0. Van betrokkenheid bij de Duurzaamheidsagenda en de nota van uitgangspunten van de omgevingsvisie is geen sprake. Het beleidsplan Zonneoogst is wel tot stand gekomen door overleg met stakeholders, in de vorm van introductiegesprekken, dialoogsessies en een klankbordgroep.
3.
Op welke wijze was sprake van participatie van burgers bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente? De gemeente betrok geen inwoners bij de RES 1.0 of het samenstellen van het gemeentelijke bod. Inwoners werden wel betrokken bij het projectplan Zonneakkers en het beleidsplan Zonneoogst, ook hier in de vorm van introductiegesprekken, dialoogsessies en een klankbordgroep.
4.
Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het RES-proces na de RES 1.0 in de regio Drenthe? Hoe effectief was dit? De gemeenteraad was niet betrokken bij de keuze de RES 1.0 niet te herijken en in plaats daarvan het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe te op te stellen. Dit voortgangsdocument ontving de raad ter kennisgeving. De raad kreeg de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie en de Duurzaamheidsagenda ter besluitvorming voorgelegd. Het vergt echter meer onderzoek om na te gaan in hoeverre de betrokkenheid van de raad bij het opstellen van het proces na de RES 1.0 effectief was.
5.
Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties in het RESproces na de RES 1.0 in de gemeente? De gemeente Borger-Odoorn betrok geen maatschappelijke organisaties bij de keuze de RES 1.0 niet te herijken. Van betrokkenheid bij het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe is
5
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
geen sprake. Aan de betrokkenheid van maatschappelijke organisaties bij de Transitievisie Warmte lag geen actorenanalyse ten grondslag. De gemeente organiseerde sessies om samen tot de beste warmteoplossingen te komen. De Omgevingsvisie lag ter inzage; een aantal organisaties dienden zienswijzen in. Stakeholders zijn niet betrokken bij de Duurzaamheidsagenda. 6.
Op welke wijze was sprake van participatie van burgers in het RES-proces na de RES 1.0 in de gemeente? De gemeente betrok geen inwoners bij de keuze de RES 1.0 niet te herijken. Van betrokkenheid bij het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe is geen sprake. Inwoners waren niet betrokken bij het opstellen van de Duurzaamheidsagenda, of de Transitievisie Warmte uit 2021. Inwoners konden zienswijzen indienen voor de Omgevingsvisie. De gemeente bundelde deze reacties en voorzag deze van beantwoording.
7.
Welke lessen vloeien uit dit onderzoek voort voor het vervolg van het RES-proces? We beantwoorden deze vraag op basis van dit onderzoek dat we namens de betreffende rekenkamers uitvoerden in zes Drentse gemeenten, vijf Groningse gemeenten en twee Friese gemeenten. We zagen dat de RES onderdeel werd van de meer algehele energietransitie. We zagen dat de colleges, na de vaststelling van de RES 1.0, documenten zoals startnotities en voortgangsrapportages ter informatie deelden met de raden. Raden namen deze documenten dan veelal ter kennisgeving aan. Dat is een keuze: raden kunnen er ook voor kiezen die documenten te agenderen. We zagen dat er weinig criteria zijn vastgelegd waar de gemeenteraad het energiebeleid op kan toetsen. De raad kan aandringen op het formuleren van specifieke criteria waarop hij het beleid kan toetsen om resultaten inzichtelijk te maken. We merkten dat het lastig was om alle besluiten, debatten, visies en beleidsstukken waarin de RES terugkomt te verzamelen. Daarnaast zagen we dat nieuwe raadsleden niet altijd op de hoogte waren van de RES 1.0 en het proces daarna. Het is daarom van belang dat raden kunnen beschikken over een goed werkend en toegankelijk gemeentearchief. Tot slot kunnen raden na gemeenteraadsverkiezingen een inhoudelijke overdracht aan de nieuwe raad verzorgen.
Aanbevelingen Aanbeveling 1 Gemeenteraad en college van B&W: werk de verplichte participatieverordening specifiek uit voor participatie van inwoners en maatschappelijke organisaties bij de energietransitie.
6
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Op 1 januari 2025 trad de Wet versterking participatie op decentraal niveau in werking. Op grond van deze wet moeten provincies, gemeenten en waterschappen ieder een participatieverordening vaststellen, waarin ze de betrokkenheid van inwoners en maatschappelijke organisaties bij het voorbereiden, uitvoeren en evalueren van beleid borgen. De energietransitie is van groot belang voor alle inwoners. De NRK beveelt het college aan deze participatieverordening uit te werken met betrekking tot participatie in het kader van de energietransitie. De door de NRK gehanteerde scorekaart in dit onderzoek kan bij de uitwerking hiervan als input dienen. Aanbeveling 2 Gemeenteraad: maak een gemotiveerde keuze over de wijze waarop u betrokken wilt zijn bij besluiten die binnen de Drentse RES-regio worden genomen. De gemeenteraad was niet betrokken bij het besluit een Voortgangsdocument op te stellen in plaats van een herijkte RES. Hiermee verliest de gemeenteraad grip op de uitvoering van de energietransitie, zoals bedoeld in het Klimaatakkoord. Door een gemotiveerd besluit over de mate waarin de gemeenteraad betrokken wil worden bij besluiten binnen RES-regio Drenthe, kan de raad haar betrokkenheid vormgeven. Aanbeveling 3 College van B&W: werk de input van stakeholders en inwoners uit en reageer daarop zoals ook in een reactienota bij zienswijzeprocedures.
De gemeente betrok stakeholders en inwoners op verschillende manieren bij documenten die de energietransitie betreffen, maar het is niet op alle punten duidelijk wat de gemeente met de input deed. Het is van belang inzichtelijk te maken wat de gemeente doet met de input van stakeholders en inwoners. Dit kan door een nota op te stellen na elk bijeenkomst met stakeholders en inwoners, waarbij de gemeente de input puntsgewijs weergeeft en waarbij de gemeente concreet ingaat op wat zij doet met de input. We zagen deze werkwijze in zienswijze procedures in de vorm van een reactienota.
7
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
1. Aanleiding en vraagstelling 1.1
De RES Drenthe
Volgens het Klimaatakkoord (2019) is een brede en actieve betrokkenheid van inwoners essentieel om de grote uitdagingen van dit akkoord te laten slagen. Om op lokaal niveau draagvlak te creëren voor het Klimaatakkoord en de concretisering daarvan, zijn in Nederland 30 regio’s gecreëerd waarbinnen decentrale overheden (provincies, gemeenten en waterschappen) samen met netbeheerders, maatschappelijke partners en inwoners werken aan de energietransitie. De nationale doelstelling is om in 2030 35 TWh hernieuwbare energie op land op te wekken. Iedere regio deed een bod dat aansloot bij het nationale doel. Het was de bedoeling dat iedere regio tweejaarlijks een Regionale Energiestrategie (RES) zou opleveren.2 Aangezien de RES-samenwerking een vrijwillige samenwerking is en de uitdagingen voor iedere RES-regio verschillen, is niet voorgeschreven hoe de organisatie van die samenwerking eruit moet zien. De RES is niet verankerd in wetgeving.3 Het Nationaal Programma RES (NPRES) ondersteunt iedere regio met betrekking tot kennis, besluitvorming en data. Het NPRES vormt zo het scharnierpunt tussen het Klimaatakkoord en de RES-regio’s.
Het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Unie van Waterschappen (UvW), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de ministeries van EZK, sinds juli 2024 Klimaat en Groene Groei (KGG), en Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK) dragen de opzet, inrichting en uitvoering van het NPRES.4 RES-regio Drenthe Drenthe is een afzonderlijke RES-regio. In de RES-regio Drenthe werkt de provincie samen met de twaalf Drentse gemeenten, vier waterschappen en zeven maatschappelijke organisaties. De bestuurders van deze organisaties zijn georganiseerd in de Drentse Energietafel (DET)5. Deze DET is belast met de besluitvorming en heeft een onafhankelijk voorzitter. Alle partijen in de RES-regio Drenthe verklaarden als één regio een bijdrage te willen leveren aan het realiseren van de afspraken in het Klimaatakkoord. Het Drentse RES-bod is 3,45 TWh. In de eerste RES, de RES 1.0, staat dat de gemeenten primair verantwoordelijk zijn voor de participatie van en communicatie met de eigen inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners.
2 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 222. 3 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Drenthe, pp. 17-19. 4 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Drenthe, p. 18. 5
Sinds 2025 is de DET overgegaan in de DOE, het Drents Overleg Energie. Zie: https://www.energievoordrenthe.nl/over+de+res/samenwerkingsstructuur/default.aspx
8
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Ook blijven gemeenten verantwoordelijk voor het eigen energiebeleid. Het Drentse RES-bod van 3,45 TWh is een optelsom van alle reeds bestaande, of in ontwikkeling zijnde energieprojecten in de Drentse gemeenten. Ook de ambitie waar op basis van bestaand beleid ruimte voor was, is opgenomen in het RES-bod. De betrokken partijen maakten voor de RES 1.0 geen nieuw beleid. In het tekstkader beschrijven we de bijdrage van Borger-Odoorn aan het Drentse RES-bod. Kader I: de bijdrage van Borger-Odoorn aan het Drentse RES-bod De bijdrage van de gemeente is in het raadsvoorstel ter vaststelling van de RES 1.0 en in de Drentse RES 1.0 niet als totaal aangeduid in TWh. Het RES-bod van de gemeente Borger-Odoorn is volgens het raadsvoorstel als volgt opgebouwd: wind-op-land: 124,7 MW (reeds vergund) zon-op-land: 241,7 hectare (reeds vergund) zon-op-dak: 0,03 TWh6 Bij navraag bij de gemeentelijke contactpersoon bleek dat het college dit bod baseerde op het beleidsplan Zonneoogst: Beleidsplan zonneakkers in Borger-Odoorn 2018-2020.
Dit beleidsplan stelde de gemeenteraad van Borger Odoorn in 2017 vast.7 In de raadsbrief met betrekking tot het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe (zie paragraaf 1.3) staat dat de opwek van de gemeente op het moment van schrijven van deze brief 0,615 TWh betrof en dat dit optelde tot 92% van de bijdrage van Borger-Odoorn.8 Het RES-bod van de gemeente Borger-Odoorn is dus 0,668 TWh.
1.2
NRK-rapport ‘Regionale democratie vergt energie’
In 2021 publiceerde de Noordelijke Rekenkamer (NRK) het rapport ‘Regionale democratie vergt energie’. 9 In dit rapport beantwoordde de NRK de vraag op welke wijze de democratische legitimiteit van de RES geborgd werd. Citaat uit dit onderzoek: “Democratische legitimiteit reikt verder dan de legitimiteit die ontstaat door de representatieve democratie (verkiezing van een vertegenwoordigend orgaan dat namens de kiezers besluiten neemt). Betrokkenheid van inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties bij de besluitvorming is van belang als aanvullende vorm van democratie.”10 Geen centrale sturing op inwonerparticipatie De RES-regio stuurde niet centraal op de participatie die gemeenten organiseerden. Een gezamenlijke definitie van draagvlak ontbrak. 11 Eventuele participatie van inwoners over
6 Voorstel aan de gemeenteraad met beslispunt vaststellen RES 1.0, registratienummer 36617-2021:713278, raadsvergadering 17
juni 2021. 7 Gemeente Borger-Odoorn, Zonneoogst, Beleidsplan zonneakkers in Borger-Odoorn 2018-2020, dat het RES-bod van de gemeente hierop gebaseerd is blijkt uit een e-mail van de ambtelijk contactpersoon van de gemeente van 5 februari 2025. 8 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Brief raad, Onderwerp: Voortgangsdocument Regionale Energie Strategie (RES) regio Drenthe, 23 maart 2023. 9 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Drenthe. 10 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Drenthe, p. 6. 11 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Drenthe, p. 9.
9
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
gemeentelijke energieplannen en specifieke energieprojecten liet de NRK destijds in haar onderzoek buiten beschouwing. Veel van de gemeentelijke energieplannen en specifieke energieprojecten dateerden al van voor de start van het RES-proces. Participatie daarin was dus geen participatie in het RES-proces. Enkele gemeenten hadden nog geen energieplannen vastgesteld. Een aantal inwoners betrokken op regionaal niveau Op regionaal niveau werden inwoners in het RES-proces betrokken nadat overheden de ConceptRES vaststelden. De belangrijkste beslissingen – bijvoorbeeld over het ambitieniveau in Drenthe – lagen toen al vast.12 Inwoners konden hun stem laten horen in een narratief onderzoek. Dat is een kwalitatieve onderzoeksmethode waarbij in beschrijvende zin de opvattingen van inwoners worden weergegeven. De organisatoren daarvan trachtten ondergerepresenteerde groepen actief te benaderen. Een selectie van de deelnemers aan ‘Het Drentse Energieverhaal’ kreeg in schrijfsessies de mogelijkheid aanbevelingen te doen. De Drentse Energietafel nam een deel van de aanbevelingen van burgers over in de RES 1.0. Maatschappelijke instellingen kregen een vaste plek aan de DET. Scorekaart Democratie als toetsingskader Om uitwerking te geven aan het begrip democratische legitimiteit werkte de NRK een Scorekaart Democratie uit. Deze scorekaart is weergegeven in bijlage 1.
Geen onderzoek democratische legitimiteit bij gemeenten Onderzoek naar democratische legitimiteit van de RES 1.0 op gemeentelijk niveau ontbrak in het eerdere onderzoek van de NRK. Als provinciale rekenkamer deed de NRK alleen onderzoek naar het beleid van het provinciebestuur. In het onderhavige onderzoek is dat anders: de NRK voert nu namens enkele gemeentelijke rekenkamers onderzoek uit naar de gemeentelijke democratische legitimatie van de RES 1.0 en het vervolg daarop.
1.3
Het proces ná de RES 1.0
In 2022 legde het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie (NPRES) de RES-regio’s de volgende keuze voor met betrekking tot het vervolg op de RES 1.0: ▪ een voortgangsdocument dat tweejaarlijks verschijnt, te beginnen in juli 2023; ▪ een RES Herijking 2.0 en verder, waarin nieuwe of aangepaste strategische keuzes worden vastgelegd.13
12
Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Drenthe, p. 9.
13 Nationaal Programma RES. (2022). Handreiking Regionale Energiestrategie update 2022.
10
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Kader II: keuze voor voortgangsdocument of herijking De keuze die het NPRES aan de RES-regio’s voorlegde, baseerde het NPRES op een advies van een werkgroep aan het NPRES over de vraag of de RES milieueffectenrapportage-plichtig is.14 Een voortgangsrapportage is niet mer-plichtig. Een RES herijking 2.0 is volgens het advies van het NPRES mer-plichtig wanneer het document het karakter heeft van een uitwerking van beleid of een set maatregelen bevat om doelstellingen voor de leefomgeving te bereiken.15 Een RES 2.0 kan mer-plichtig zijn, wanneer de herijkte afspraken ruimtelijke gevolgen hebben. Andere veranderingen, bijvoorbeeld van de samenwerking binnen de RES-regio of een versterking van de democratische legitimiteit van de besluitvorming, hoeven hier niet onder te vallen.
RES Regio Drenthe koos voor een voortgangsrapportage De RES-regio Drenthe koos voor een voortgangsrapportage, dus een (relatief) beleidsarme notitie. Daarvoor is geen mer-plicht. In dit voortgangsdocument geeft de Drentse Energietafel de actuele stand van zaken in de RES-regio Drenthe en de zaken waar de RES-regio de komende tijd aan werkt weer.16 Komende besluiten RES Het was oorspronkelijk de bedoeling tweejaarlijks een RES op te stellen. De RES-regio’s zouden dus in 2023 een RES 2.0 opstellen.17 Zoals we hierboven aangaven, week Drenthe hiervan af: RESregio Drenthe stelde in 2023 een Voortgangsrapportage op. Of, en zo ja wanneer, Drenthe een RES 2.0 vaststelt, is op dit moment (mei 2025) niet bekend. Op basis van het Klimaatakkoord moeten de doelen uit de RES 1.0 in 2030 gerealiseerd zijn. Dit onderzoek beoogt ook duidelijkheid te geven over de momenten waarop de gemeenteraad de gelegenheid had besluiten te nemen en/of invloed uit te oefenen in het vervolgproces van de RES. Organisatievorm uitvoering RES 1.0 en voortgangsrapportage RES De RES is als bestuurlijk fenomeen niet opgenomen in het reguliere Nederlandse staatsbestel. 18 De RES is een manier om samen te werken in de regio aan de energietransitie. De RES-regio Drenthe heeft geen juridische status.
Dat betekent dat de deelnemers aan de RES Drenthe voor de uitvoering en het realiseren van de doelstellingen in de RES 1.0 gebruik maken van hun daarvoor ten dienste staande wettelijke bevoegdheden en instrumenten. Het proces ná de RES 1.0 omvat in dit onderzoek de processtappen die genomen zijn na de RES 1.0 in het kader van de energietransitie. Het gaat hierbij ook om: ▪ de strategische kaders die hiervoor opgesteld zijn; en
14 Mer-plichtig betekent dat voor het plan een milieueffectrapportage moet worden opgesteld. Hierin worden de milieueffecten van
het plan in kaart gebracht. 15 Nationaal Programma RES. Een plan m.e.r. voor de Regionale Energie Strategie? Zijn RES documenten plan m.e.r. plichtig? 16 De Drentse Energietafel bestaat uit afgevaardigde bestuurders van alle Drentse gemeenten, de provincie Drenthe, de vier waterschappen die in Drenthe functioneel zijn en van de maatschappelijke partners Natuur- en Milieufederatie Drenthe, LTO Noord, Rijksvastgoedbedrijf, VNO-NCW, Drentse KEI, woningstichting De Volmacht en JongRES. 17 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 225. 18 Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Drenthe, p. 6.
11
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
▪
het gebruik van de wettelijke bevoegdheden en instrumenten die gemeenten inzetten om de ambities uit de RES te realiseren.
Kader III: vaststellingsbevoegdheid Het vaststellen van de RES 1.0 was een bevoegdheid van de gemeenteraad. Het Voortgangsdocument bevat, net als de RES 1.0, geen nieuwe beleidskaders en is daarom slechts informerend van aard. Het college van B&W stelde het Voortgangsdocument vast en deelde dit ter informatie met de raad.19 Raadsleden waren niet betrokken bij de beslissing een Voortgangsdocument op te stellen.
1.4
Wettelijke bevoegdheden en instrumenten van de gemeenteraad
Gemeenteraadsleden hebben meerdere wettelijke bevoegdheden en instrumenten die zij in het RES-proces kunnen inzetten. De bevoegdheden en instrumenten in het kader van de energietransitie krijgen hun beslag in de Omgevingsvisie. De gemeenteraad stelt een gemeentelijke Omgevingsvisie vast. 20 Bij het vaststellen van een Omgevingsvisie moet de gemeente aangeven hoe inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding zijn betrokken en wat de resultaten daarvan zijn. Daarnaast moet de gemeente aangeven op welke wijze zij invulling geeft aan het decentrale participatiebeleid dat van toepassing is.21 Daarnaast beschikt de raad over politiek-bestuurlijke instrumenten en kaderstellende bevoegdheden die in de Gemeentewet zijn verankerd. 22 De politiek-bestuurlijke instrumenten vloeien voort uit het feit dat het college en elk individueel lid verantwoording aan de raad schuldig zijn over het door het college gevoerde bestuur. Het college levert de raad alle inlichtingen die de raad nodig heeft voor de uitoefening van zijn taak. Het college verschaft de inlichtingen waar de raad om vraagt.23 De raad stelt de financiële kaders vast door in te stemmen met de begroting.24 Ook stelt de raad gemeentelijke verordeningen vast, tenzij deze bevoegdheid bij of krachtens de wet aan het college of de burgemeester is toegekend.
25 Daarnaast kunnen andere wetten een verordenende bevoegdheid aan de raad toekennen. Een individueel raadslid kan een voorstel voor een verordening of een ander voorstel ter behandeling in de raad indienen. Het college moet bij dergelijke voorstellen de gelegenheid
19 RES-regio Drenthe. (2023). Oplegnotitie Voortgangsdocument RES-regio Drenthe 2023. 20 Artikel 3.1 lid 1 Omgevingswet. 21 Artikel 10.7 Omgevingsbesluit. 22 Tweede Kamer, vergaderjaar 2000–2001, 27 751, nr. 3, p. 49. 23 Artikel 169 Gemeentewet. 24
Artikel 191 lid 1 Gemeentewet.
25 Artikel 147 lid 1 Gemeentewet.
12
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
krijgen wensen en bedenkingen aan te geven. 26 Een raadslid kan amendementen en moties indienen.27 Tot slot heeft de raad het recht van interpellatie. Ieder raadslid kan hierom verzoeken, maar de raad als geheel bepaalt over het toestaan van interpellatie.28
1.5
Vraagstelling
De NRK deed namens de gemeentelijke rekenkamer onderzoek naar de democratische legitimiteit van de RES 1.0 en het proces daarna. Het doel van dit onderzoek was lessen te trekken uit de manier waarop de democratische legitimiteit van de RES 1.0 en het vervolg erop is vormgegeven in RES-regio Drenthe, specifiek binnen de gemeente Borger-Odoorn, evenals het vervolg van de RES 1.0. De vraagstelling van dit onderzoek luidt: Op welke wijze borgden de gemeenten de democratische legitimiteit van de Regionale Energiestrategie 1.0 en hoe borgen zij de democratische legitimiteit van het proces ná de RES 1.0?
Dit onderzoek van Drentse gemeentelijke rekenkamers vindt plaats in afstemming met een onderzoek op provinciaal niveau door de NRK. Onderstaande tabel geeft de onderwerpen weer die in de afzonderlijke onderzoeken aan bod komen. Hierin namen we ook het onderzoek op dat de NRK in 2021 afrondde. Tabel 1: Onderwerpen per afzonderlijk onderzoek
Deelonderzoek
Noordelijke Rekenkamer
Democratische legitimiteit RES-1.0 (via gemeenteraad, burgers en maatschappelijke organisaties)
Onderzoek 2024
Democratische legitimatie RES-1.0; provinciaal (via Provinciale Staten, burgers en maatschappelijke organisaties)
Onderzoek 2021
▪
Onderzoek 2024
▪ ▪
Ontwikkeling van de RES als organisatie (veranderingen in de RESregio, resultaten van de samenwerking, mate van doorwerking van eerdere rekenkameraanbevelingen); stand van zaken projecten in RES 1.0; actuele strategische kaders voor de energietransitie (waar, wanneer en door wie; mate van doorwerking van eerdere aanbevelingen).
Democratische legitimiteit RES-proces ná RES-1.0 (via gemeenteraad, burgers en maatschappelijke organisaties) Democratische legitimatie RES-proces ná RES-1.0; provinciaal (via Provinciale Staten, burgers en maatschappelijke organisaties)
Gemeentelijke rekenkamers
Onderzoek 2024 Onderzoek 2024
De onderzoeksvraag valt uiteen in de volgende deelvragen:
26 Artikel 147a Gemeentewet. 27 Artikel 147 b Gemeentewet; artikel 28 VNG Model Reglement van orde voor vergaderingen en andere werkzaamheden van de
raad. 28 Artikel 155 lid 2 Gemeentewet.
13
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
8.
Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het opstellen van de RES 1.0 in de regio Drenthe? 9. Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente? 10. Op welke wijze was sprake van participatie van burgers bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente? 11. Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het RES-proces na de RES 1.0 in de regio Drenthe? Hoe effectief was dit? 12. Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties in het RESproces na de RES 1.0 in de gemeente? 13. Op welke wijze was sprake van participatie van burgers in het RES-proces na de RES 1.0 in de gemeente? 14. Welke lessen vloeien uit dit onderzoek voort voor het vervolg van het RES-proces? Bij deelvraag 1 en 4 toetsten we de aspecten uit de scorekaart van de representatieve democratie. Bij deelvraag 2 en 5 toetsten we de criteria van de participatieve democratie met betrekking tot maatschappelijke organisaties. Tot slot toetsten we de criteria van de participatieve democratie bij deelvraag 3 en 6, maar dan met betrekking tot inwoners. Op basis van de conclusies komen we tot aanbevelingen voor het vervolgproces voor de RES.
1.6
Normenkader en onderzoeksaanpak
Het normenkader voor dit onderzoek wordt gevormd door de scorekaart (zie bijlage 1) van de NRK. Deze scorekaart is een instrument om te beoordelen hoe de totstandkoming van de RES Drenthe zich verhoudt tot verschillende onderdelen van democratische legitimiteit. Naast de representatieve democratie (via formele verkiezingen) is participatie als aanvullende vorm van democratie opgenomen in de Scorekaart Democratie. Bij participatie maken we onderscheid tussen participatie door georganiseerde stakeholders (belangengroeperingen) en participatie door inwoners. Democratische legitimiteit is in de scorekaart steeds uitgesplitst in verschillende vormen, te weten:29 - Inputlegitimiteit – de wijze waarop en de mate waarin het bestuur signalen vanuit de samenleving en de burgerij oppikt, toegankelijkheid en openheid daarvoor, participatie in het bestuur, representativiteit van het bestuur. - Throughputlegitimiteit – de wijze waarop en de mate waarin processen in het bestuur verlopen, zaken en personen worden behandeld, al dan niet in lijn met ‘beginselen van behoorlijk bestuur’.
29
Hendriks, F., Ostaaijen, J. van en Boogers, M. (2011). Legitimiteitsmonitor Democratisch Bestuur, Naar een metamonitor van de legitimiteit van het democratisch bestuur in Nederland. Den Haag: Ministerie van BZK.
14
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
-
Outputlegitimiteit – de wijze waarop en de mate waarin het openbaar bestuur resultaten behaalt, doeltreffend en doelmatig met publieke middelen omgaat, producten en diensten levert, bijdraagt aan de oplossing van maatschappelijke problemen.
We staan ook stil bij de vraag of gemeenten de doelen en ambities volledig en consistent hebben uitgewerkt in acties en maatregelen, of daarbij duidelijk afgesproken is wie wat doet, ook op regionaal niveau, en de daarvoor gebruikte en te gebruiken instrumenten. Onderzoeksaanpak Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen analyseerden we raadsvoorstellen, raadsbesluiten, bestuursakkoorden en beleidsdocumenten. Waar nodig stelden we aanvullende vragen aan de gemeente. Daarnaast keken we in de raadsagenda’s en waar relevant keken we online (delen van) raadsvergaderingen terug. We namen geen inhoudelijke interviews af. De stukken van de gemeente en de gesprekken die we voerden met de inhoudelijk ambtenaren, boden voldoende informatie om de deelvragen te beantwoorden. Kader IV: enquête We zetten in juli 2024 een online-vragenlijst uit onder raadsleden. Hierin stelden we vragen over het proces over de totstandkoming van de RES 1.0 en over het proces ná de RES 1.0. We legden de raadsleden de enquête individueel voor en vroegen niet naar hun politieke partij. De respons op de enquête was helaas laag: in de gemeente Borger-Odoorn ontvingen we zeven reacties. Daardoor geven de antwoorden geen betrouwbaar beeld van de mening van de raad als geheel over het proces omtrent de RES 1.0 en het proces daarna.
We kunnen daarom geen conclusies aan de enquêteresultaten verbinden en we wegen ze daarom niet mee bij de beoordeling van de indicatoren. Alleen daar waar de respondenten een eensluidend beeld gaven bij een onderdeel van de scorekaart, vermelden we dat. In andere gevallen laten we de enquêteresultaten buiten beschouwing. In die gevallen baseren wij de scores uitsluitend op beleidsstukken, besluiten en andere documenten. We realiseren ons dat dit onbevredigend is, vooral voor die raadsleden die de moeite genomen hebben de vragenlijst in te vullen. Hen zijn we daarom des te erkentelijker voor hun inspanningen.
1.7
Leeswijzer
In hoofdstuk twee beschrijven we aan de hand van de scorekaart de betrokkenheid van de gemeenteraad, stakeholders en inwoners bij de RES 1.0. We nemen hierin ook het gemeentelijk beleid mee dat ten grondslag lag aan het RES-bod. In hoofdstuk drie gaan we in op het proces ná de RES 1.0 en de betrokkenheid daarbij van de gemeenteraad, stakeholders en inwoners. De ingevulde scorekaart rondom de RES 1.0 vergelijken we met de scores uit het proces ná de RES 1.0.
15
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
2. Betrokkenheid bij de RES 1.0 2.1
Inleiding
De RES is niet alleen een strategie, maar ook een manier van samenwerken om te komen tot gedragen plannen waarmee de nationale doelstelling van 35 TWh duurzaam opgewekte energie gehaald moet worden. In het Klimaatakkoord staat beschreven dat de RES een instrument is voor decentrale overheden en maatschappelijke partners om maatschappelijke acceptatie van de energietransitie te realiseren. 30 Het regionale draagvlak zou groter worden door belangengroepen, bedrijven en bewoners aan de voorkant te betrekken bij de vertaling van de nationale ambitie naar het regionale niveau en hun belangen een plek te geven in het afwegingsproces.31 Regionale overheden moeten zich bij de uitvoering van de RES houden aan de in het Klimaatakkoord vastgelegde afspraken over inwonerparticipatie bij de wijkgerichte aanpak en projectparticipatie bij hernieuwbare energieopwek.32 Om invulling te geven aan de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers, inwoners en maatschappelijke organisaties ontwikkelde de NRK in 2021 de Scorekaart Democratische Legitimiteit.33 In dit hoofdstuk analyseren we aan de hand van deze scorekaart de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers, inwoners en maatschappelijke organisaties bij de RES 1.0 in de gemeente Borger-Odoorn.
30 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 162. 31
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 226.
32 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord, p. 218. 33
Voor meer informatie over de scorekaart: Heslinga, S., De Jong, P.O. & Schaap, L. (2023). Regionale Energiestrategieën vergen meer democratie. Bestuurswetenschappen, nummer 2 (2023), pp. 10-30.
16
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Kader V: legenda bij de tabellen We geven in tabellen een score per indicator. De scores betekenen het volgende:
De RES 1.0 Drenthe bevatte geen nieuwe beleidskaders. De verantwoordelijkheid voor het vinden van zoekgebieden voor zonne- en windparken ligt bij gemeenten. Het Drentse RES-bod van 3,45 TWh is een optelsom van uitgevoerde projecten, goedgekeurde projecten en ambities waar nog geen projecten aan gekoppeld zijn.34 Het RES-bod van Borger-Odoorn bedraagt 0,668 TWh (zie kader I). In dit hoofdstuk geven we antwoord op de eerste drie deelvragen: 1. Op welke wijze was de gemeenteraad betrokken bij het opstellen van de RES 1.0 in de regio Drenthe? 2. Op welke wijze was sprake van participatie van maatschappelijke organisaties bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente? 3. Op welke wijze was sprake van participatie van burgers bij het opstellen van de RES 1.0 in de gemeente?
2.2
De betrokkenheid van de gemeenteraad bij de RES 1.0
In deze paragraaf analyseren we de legitimiteit van de RES 1.0 via de representatieve democratie. Hierbij onderscheiden we besluitvorming over de RES 1.0 en besluitvorming over gemeentelijke beleidsstukken die ten grondslag lagen aan de gemeentelijke RES-bijdrage. Gemeentelijk beleid waar de gemeente de RES-bijdrage op baseerde, wegen we mee in de scores. De scorekaart is opgedeeld in verschillende thema’s. Per thema beschrijven we kort het belang ervan, waarna we de resultaten schematisch weergeven in een tabel. Onder iedere tabel volgt de onderbouwing. We belichten waar nodig afzonderlijke onderdelen van dit proces. We onderzochten de betrokkenheid van de raad bij de volgende documenten:
34 RES-regio Drenthe. (2021). Regionale Energie Strategie (RES) 1.0 Regio Drenthe.
17
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪
Projectplan Zonneakkers Zonneoogst, beleidsplan zonneakkers in Borger-Odoorn 2018-2020 Startnotitie RES Drenthe 1.0 Concept-RES Duurzaamheidsagenda 2019-2022 Evaluatie Zonneoogst Omgevingsvisie: Nota van Uitgangspunten RES 1.0
Hieronder volgt per document een korte beschrijving. Projectplan Zonneakkers (2017) Begin 2017 nam de gemeenteraad van Borger-Odoorn een motie aan waarin het college verzocht werd om alternatieven voor windenergie in kaart te brengen waarvoor draagvlak was binnen de gemeente. 35 Aanleiding voor de motie waren de sociale spanningen binnen de gemeente als gevolg van de inpassing van windmolens door de Rijksoverheid. Bij de komst van de windmolens was volgens het college geen oog voor draagvlak, dialoog en alternatieven voor windenergie.36 Daarnaast ontstond bij het college behoefte aan een concreet beleidskader voor de beoordeling van maatschappelijke initiatieven.37 Er lagen verschillende plannen van initiatiefnemers voor zonneakkers bij de gemeente. Het college wilde nieuw beleid voor zonne-energie in samenspraak met inwoners en andere betrokkenen ontwikkelen. Het doel van het Projectplan Zonneakkers was om door middel van een dialoog in de gemeente te onderzoeken of er draagvlak was voor de ontwikkeling van grootschalige zonneakkers en onder welke voorwaarden.38 Zonneoogst, beleidsplan zonneakkers in Borger-Odoorn 2018-2020 (2017) Het resultaat van het Projectplan Zonneakkers is het Beleidsplan Zonneoogst.
De gemeente baseerde haar RES-bod op dit beleidsplan.39 Een extern adviesbureau evalueerde Zonneoogst in 2020.40 Startnotitie RES Drenthe 1.0 (2019) Deze notitie is kaderstellend voor de RES 1.0, die door iedere deelnemer aan de Drentse RES moest worden vastgesteld. Concept-RES (2020) De eerste versie van de RES 1.0, die door iedere deelnemer aan de Drentse RES moest worden vastgesteld.
35 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Project Zonneakkers, p. 1. 36 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Projectplan Zonneakkers, p. 4. 37 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Project Zonneakkers, p. 1. 38 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Projectplan Zonneakkers, p. 4. 39
Gebaseerd op een e-mailwisseling met de ambtelijke contactpersoon op 5 februari 2025.
40 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Raadsvoorstel evaluatie beleidsplan Zonneoogst, p. 1.
18
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Duurzaamheidsagenda 2019-2022 (2020) Dit was een uitvoeringsagenda waarin de gemeente de activiteiten op het gebied van de energietransitie en duurzaamheid uiteenzette.41 De RES komt terug in de activiteiten voor zowel de energie- als warmtetransitie. De gemeente sluit af met de opmerking dat Borger-Odoorn tijd en energie in de RES investeert.42 Omgevingsvisie: nota van uitgangspunten (2021) Deze nota was de eerste stap richting een Omgevingsvisie, waarin het college kaders schetste. De RES werd genoemd in de Nota van Uitgangspunten als onderdeel van de ruimtelijke opgave rond klimaatadaptatie en de energie- en warmtetransitie.43 RES 1.0 (2021) Dit is de strategie die de Drentse Energietafel (DET) voor de RES-regio Drenthe opstelde. Deze werd door Provinciale Staten, alle gemeenteraden en de Algemene Besturen van de waterschappen vastgesteld.
2.2.1 Verankering van de RES 1.0 in verkiezingsprogramma’s Het eerste thema is de verankering van de RES 1.0 in verkiezingsprogramma’s of bestuursakkoorden. In deze documenten geven volksvertegenwoordigers aan wat de plannen en ambities zijn binnen bepaalde beleidsvelden voor een bepaalde periode. De mate waarin de volksvertegenwoordigers erin slagen deze plannen te realiseren, kan voor kiezers een indicatie zijn voor de daaropvolgende verkiezingen.44 Dit thema bevat vier indicatoren. Tabel 2: verankering RES 1.0 in verkiezingsprogramma's
Indicator
Score
Campagne
Niet te beoordelen
Verkiezingsprogramma
Niet te beoordelen
Bestuursakkoord
n.v.t.
Omzetten in beleid
±
Campagne De eerste indicator is in hoeverre de RES een belangrijk thema was in de campagne in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 21 maart 2018. Omdat de respons op onze enquête te laag was, konden we deze indicator niet beoordelen. Verkiezingsprogramma’s
41 Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Duurzaamheidsagenda 2019-2022, p. 1. 42 Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Duurzaamheidsagenda 2019-2022, p. 20. 43 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Nota van Uitgangspunten Borger Odoorn, pp. 5; 20. 44
Beckers, V., Dijkstra, G., Edwards, A. & Fenger, M. (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44.
19
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
De tweede indicator is in hoeverre de RES genoemd werd in de verkiezingsprogramma’s in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 21 maart 2018. Ook voor deze indicator geldt dat de respons op de enquête te laag was om een beoordeling toe te kennen. Bestuursakkoord Het is voor de democratische legitimiteit van belang in hoeverre de RES een plek krijgt in het bestuursakkoord; de derde indicator. Het bestuursakkoord 2018-2022 ‘Vertrouwd, Vernieuwend, Vooruit!’ noemde de RES niet. Dit is niet opmerkelijk, aangezien het Klimaatakkoord en de RES zijn vastgesteld nadat de gemeente Borger-Odoorn het coalitieakkoord sloot. Deze indicator is daarom niet van toepassing. Het bestuursakkoord noemde duurzaamheid een kernthema. De coalitie wilde een nieuwe Duurzaamheidsagenda opstellen met de ambitie de doelstellingen van het kabinet eerder te behalen. In het akkoord beschreven de deelnemende fracties dat ze initiatieven voor het duurzaam produceren van energie de ruimte wilden geven, mits daarvoor draagvlak zou zijn.45 Omzetten in beleid Het is relevant dat volksvertegenwoordigers de plannen weten om te zetten in beleid. De coalitie geeft in het bestuursakkoord de gezamenlijke beleidsvoornemens weer. De inhoud daarvan is afhankelijk van de coalitieonderhandelingen. Voor de oppositie is het lastiger om beleidsvoornemens te realiseren.
Binnen de Nederlandse decentrale politiek is samenwerken essentieel, waardoor het moeilijker is om alle plannen om te zetten in beleid. Voor de RES is dit niet anders. De interbestuurlijke samenwerking binnen de RES maakt dit alleen maar lastiger. Het RES-bod van Borger Odoorn was een bestuurlijke keuze. Een deel van het RES-bod van de gemeente, 241,7 hectare zon-op-land, was al vergund en baseerde het college op het beleidsplan Zonneoogst. De gemeenteraad stelde dit beleidsplan in 2017 vast.46 Het was op dat moment nog niet duidelijk dat de plannen in Zonneoogst een aantal jaar later onderdeel zouden worden van het RES-bod van de gemeente Borger-Odoorn. Een ander deel van het RES-bod, 124,7 MW windop-land, was ook al vergund. De ambitie van de gemeente bestond uit 0,03 TWh zon-op-dak.47 De gemeenteraad had de mogelijkheid over het beleidsplan Zonneoogst te debatteren, moties en amendementen in te dienen en te stemmen. De raad stelde het plan vast vóórdat de RES-regio ontstond; de RES komt dan ook niet voor in het beleidsdocument. Het onderdeel wind-op-land was ingepast door het Rijk. De NRK kon niet achterhalen of de raad invloed had op de ambitie 0,03 TWh zon-op-dak. De raad debatteerde niet met het college over het RES-bod zelf.
Omdat de gemeente een deel van het RES-bod baseerde op reeds door de raad vastgesteld beleid, scoorden we de indicator ‘omzetten in beleid’ deels voldoende.
45 Gemeente Borger-Odoorn. (2018). Coalitieakkoord Vertrouwd, Vernieuwend, Vooruit!, p. 9. 46
Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 14 december 2017, pp. 4-5.
47 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Raadsvoorstel RES 1.0 regio Drenthe, p. 3.
20
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
2.2.2 Openheid agenda Het tweede thema is de openheid van de agenda. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor volksvertegenwoordigers om in te springen op elementen en signalen uit de samenleving. Zo kunnen zij beter de koers van het beleid bepalen. 48 Tabel 3 toont de vier indicatoren bij dit thema. Tabel 3: openheid agenda
Indicator
Score
Beleidsruimte
±
Betrokkenheid
±
Invloed delen
±
Inzicht in beleidsproces
+
Tabel 4 geeft een overzicht van de betrokkenheid van de gemeenteraad van Borger-Odoorn in aanloop naar de RES 1.0. Tabel 4: betrokkenheid gemeenteraad Borger-Odoorn
Document
Gemeenteraad
Datum behandeling
Moties en amendementen
Projectplan Zonneakkers
Besproken49
7 september 2017 28 september 2017
-
Voor kennisgeving aangenomen50 Zonneoogst, Beleidsplan zonneakkers in BorgerOdoorn 2018-2020
Besproken51 Besproken en vastgesteld52
30 november 2017 14 december 2017
De raad stelde voor de beoordelingscriteria afzonderlijk vast te stellen53
Startnotitie RES Drenthe 1.0
Besproken54 Vastgesteld55
14 november 2019 28 november 2019
1 motie ingediend en verworpen56
Concept-RES Drenthe
Vastgesteld57
28 mei 2020
-
Duurzaamheidsagenda
Besproken en vastgesteld58
2 juli 2020
-
Omgevingsvisie: nota van uitgangspunten
Besproken59 Vastgesteld60
10 mei 2021 3 juni 2021
1 motie ingediend en aangenomen61
RES 1.0 Drenthe
Besproken62 Vastgesteld63
20 mei 2021 17 juni 2021
-
48 Beckers, V., Dijkstra, G., Edwards, A. & Fenger, M. (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate
Publishing Limited, p. 44. 49 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst oriënterende raadsbijeenkomst 7 september 2017, p. 3. 50 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 28 september 2017, p. 3. 51 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst oriënterende raadsbijeenkomst 30 november 2017, p. 4. 52 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 14 december 2017, pp. 4-5. 53 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 14 december 2017, pp. 4-5. 54 Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 14 november 2019. 55 Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Besluitenlijst besluitvormende raadsbijeenkomst 28 november 2019, pp. 3-4. 56 Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Besluitenlijst besluitvormende raadsbijeenkomst 28 november 2019, pp. 3-4. 57 Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 28 mei 2020, p. 5. 58 Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 2 juli 2020, p. 6. 59 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 10 mei 2021. 60 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 3 juni 2021, p. 10. 61 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 3 juni 2021, p. 10. 62 Gemeente Borger-Odoorn.
(2021). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 20 mei 2021. 63 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 17 juni 2021.
21
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
1 amendement ingediend en aangenomen, 3 moties ingediend een aangenomen64
Beleidsruimte en betrokkenheid In de eerste plaats dient er beleidsruimte te zijn voor de volksvertegenwoordigers; in de tweede plaats moeten zij betrokken zijn bij het beleidsproces. Voorafgaand aan de RES besprak de gemeenteraad twee documenten waarop het RES-bod van Borger-Odoorn deels gebaseerd is: Projectplan Zonneakkers en het daaropvolgende beleidsplan Zonneoogst. Op 7 september 2017 besprak de raad het Projectplan Zonneakkers oriënterend. 65 Op 28 september besloot de raad het projectplan zonder moties en amendementen voor kennisgeving aan te nemen.66 Daaropvolgend begon het projectteam met de ontwikkeling van het Beleidsplan Zonneoogst, waarin de focus lag op het vinden van draagvlak onder inwoners en andere belanghebbenden. Het college zag het Projectplan Zonneakkers nadrukkelijk als kans om ruimte te geven aan inwonerparticipatie.67 Op 30 november 2017 lag het Beleidsplan Zonneoogst ter bespreking voor in de raadsvergadering. Het college stelde de raad voor het beleidsplan als leidraad te gebruiken voor zonneakkers in de gemeente. Daarnaast stelde het college voor een beoordelingsproces voor aanvragen vast te stellen en dat over te laten aan het college van B&W.68 Op 14 december besloot de raad over het Beleidsplan Zonneoogst.
Naast het beleidsplan lagen twee memo’s voor: één over de beoordelingscriteria, omdat de raad verzocht had deze in te zien en afzonderlijk vast te stellen, en één met aanvullende vragen van de raad over het Beleidsplan Zonneoogst. 69 De wethouder beantwoordde de vragen vanuit de raad schriftelijk en leverde de beoordelingscriteria aan. 70 De raad stelde daarna het Beleidsplan Zonneoogst en de beoordelingscriteria afzonderlijk vast.71 Tijdens het besluitvormingsproces omtrent de RES 1.0 konden raadsleden debatteren over de Startnotitie, de Concept-RES en de RES 1.0. Zij debatteerden niet over het RES-bod van de gemeente. De gemeenteraad besprak de Startnotitie RES Drenthe 1.0 op 14 november 2019.72 In de daaropvolgende raadsvergadering van 28 november 2019 stelde de raad de Startnotitie vast. Twee fracties dienden gezamenlijk één motie in waarin zij voorstelden: ▪ “om de raad en inwoners adequaat te betrekken bij de totstandkoming van het lokale en regionale RES-plan; ▪ wanneer het communicatie- en participatieplan klaar is, dit te agenderen voor bespreking in de raad;
64
Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 17 juni 2021.
65 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst oriënterende raadsbijeenkomst 7 september 2017, p. 3. 66 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 28 september 2017, p. 3. 67 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Project Zonneakkers, p. 2. 68 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Beleid Zonneakkers, p. 1. 69 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Agenda besluitvormende raadsvergadering 14 december 2017. 70 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Memo aandachtspunten n.a.v. oriënterende raadsvergadering d.d. 30 november 2017
betreffende beleidsnota zonneakkers; Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Memo procedureschema en beoordelingscriteria. 71 Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 14 december 2017. 72 Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 14 november 2019.
22
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
▪
de Concept-RES (de gemeente noemt dit ook wel het concept-RES-plan) ter inzage en met extra publiciteit voor te leggen aan inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties; en ▪ de daaruit voortkomende input zoveel als mogelijk mee te nemen in het conceptplan.” 73 De raad verwierp de motie met vier stemmen vóór en dertien tegen. Op 28 mei 2020 besprak de raad de Concept-RES. In het raadsvoorstel stond dat de raad, afhankelijk van de inhoud, via een motie invloed kon uitoefenen op de RES. Het zou dan aan het college zijn om hiermee aan de slag te gaan. Amendementen, voorstellen tot tekstuele wijzigingen, zouden alleen uitvoerbaar zijn indien deze betrekking zouden hebben op de eigen gemeentelijke ambitie. Als de raad iets inhoudelijks zou willen amenderen, zou dat de steun moeten krijgen van alle andere bevoegde gezagen. Gezien het proces was dit volgens het college van Borger-Odoorn niet haalbaar. Daarom verzocht het college de raad zienswijzen in te dienen.74 Geen van de fracties in de gemeenteraad diende een zienswijze in. De raad stelde in dezelfde vergadering de Concept-RES vast. Eén fractie (twee leden) stemde tegen.75 Op 20 mei 2021 kwam de RES 1.0 aan bod in de raadsvergadering.76 Op 17 juni 2021 stelde de gemeenteraad de RES 1.0 vast.
Tijdens de vergadering diende de raad één amendement in; een regiobrede wijziging over de juridische afdwingbaarheid van warmtesystemen. De raad van Borger-Odoorn stemde unaniem in met het voorstel deze juridische afdwingbaarheid uit de RES te halen. Ditzelfde amendement werd in meerdere gemeenten aangenomen en overgenomen door de organisatie van de RES-regio Drenthe.77 Kader VI: amendement juridische afdwingbaarheid warmtesystemen De raad stelde in 2021 de RES 1.0 vast, met uitzondering van aanbeveling 12 die de juridische afdwingbaarheid van collectieve warmtesystemen door het Rijk betrof. Naast Borger-Odoorn namen Provinciale Staten van Drenthe en de gemeenten Aa en Hunze, Assen, Coevorden, De Wolden, Hoogeveen, Meppel, Noordenveld, Tynaarlo en Westerveld deze aanbeveling niet over. 78 De DET besloot aanbeveling 12 te verwijderen en de aanbeveling ook niet mee te nemen in de RES 2.0.79
Naast het amendement diende de raad drie moties in. Eén motie stelde voor de RES 1.0-afspraken te zien als inspanningsverplichting. Volgens de indieners was het bij de realisatie van de RESopgave belangrijk dat de gemeente vast zou houden aan de uitgangspunten rond passend ruimtegebruik, participatie en maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak. De gemeente zou serieus moeten proberen de RES-afspraken na de komen, maar de uitgangspunten zouden leidend moeten zijn – ook als de realisatie van de afspraken hierbinnen niet haalbaar bleken.80 De raad nam de motie aan.81
73 Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Besluitenlijst besluitvormende raadsbijeenkomst 28 november 2019, pp. 3-4. 74 Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Raadsvoorstel Concept RES-regio Drenthe, p. 4. 75 Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 28 mei 2020, p. 5. 76 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 20 mei 2021. 77 RES-regio Drenthe. (2021). Overzicht besluiten DET over amendementen en moties RES 1.0. 78 RES-regio Drenthe. (2021). Overzicht besluiten DET over amendementen en moties RES 1.0. 79 Bijlage 1 Besluit DET over amendementen en moties RES 1.0, benaderd op 9 december 2024. 80
Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Motie RES 1.0 (hoofdindiener VVD).
81 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 17 juni 2021.
23
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Een tweede motie verzocht het college er bij verantwoordelijke overheden op aan te dringen dat de verduurzaming van de energievoorziening in woningen betaalbaar en woonlastenneutraal zou plaatsvinden.82 De raad nam de motie unaniem aan.83 In de derde en laatste motie verzochten de indieners het college een regiocommissie te vormen in samenwerking met andere Drentse gemeenten. Het idee hierachter was dat volksvertegenwoordigers uit gemeenten, provincie en waterschappen zich door middel van een regiocommissie konden laten informeren en zich tussentijds konden uitspreken over de voortgang van de RES 1.0 en de uitwerking naar de RES 2.0. Zo zouden volksvertegenwoordigers de mogelijkheid hebben kaders te stellen en adviezen uit te brengen over de transitie in hun regio.84 Ook deze motie nam de raad aan.85 De NRK kon niet achterhalen of een dergelijke regiocommissie daadwerkelijk is gevormd. De raad stelde de RES 1.0 unaniem vast, met uitzondering van aanbeveling 12.86 Parallel aan het RES-proces stelde de gemeente Borger-Odoorn een Duurzaamheidsagenda en een Nota van Uitgangspunten voor de Omgevingsvisie op.