20260611 bijlage bij brief Rekenkamer Borger-Odoorn inzake aanbieding onderzoeksrapport Democratische legitimiteit Regionale Energiestrategie
Tekst van het document
Uitvoeringsprogramma Duurzaamheidsagenda Samen duurzaam doen: 2024-2026
Besproken171 Vastgesteld172
12 september 2024 26 september 2024
-
Beleidsruimte en betrokkenheid Het eerste document dat de NRK onder het proces na de RES rangschikt, is de Transitievisie Warmte. De raad besprak de Transitievisie in de raadsvergadering van 20 januari 2022. 173 In de daaropvolgende vergadering van 27 januari besloot de gemeenteraad over de Transitievisie. Vanuit de raad kwamen twee moties. De eerste motie verzocht het college een plan van aanpak op te stellen met gemeentelijke beleidsinstrumenten om energiearmoede te signaleren en te voorkomen. De raad nam de motie unaniem aan. In de tweede motie verzochten de indieners het college de in de motie genoemde overwegingen uit te werken in criteria welke (mede) richtinggevend zouden worden voor de uitvoering van de energietransitie. Onduidelijk is om welke overwegingen het ging, omdat de motie niet beschikbaar is in de raadsstukken. De raad verwierp de motie en stelde de Transitievisie Warmte vast.174 Het tweede en derde document betreffen de notitie Op weg naar de RES 2.0 en het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe. Het is volgens niet duidelijk of de gemeenteraad de notitie RES 2.0 ontving, omdat deze ontbreekt in de raadsstukken. Ook de gemeente kan niet met
161 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 20 januari 2022. 162 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 27 januari 2022, pp. 12-15. 163 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 27 januari 2022, pp. 12-15. 164 Een medewerker van de gemeente liet ons op 4 juni 2025 weten niet met zekerheid te kunnen zeggen of de gemeenteraad de
notitie Op weg naar de RES 2.0 heeft ontvangen. 165 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Lijst ingekomen stukken donderdag 20 april 2023. 166 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Agenda raadscommissie 5 oktober 2023. 167 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Besluitenlijst raadsvergadering 19 oktober 2023, p. 8. 168 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Agenda Raadscommissie 4 april 2024. 169 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Besluitenlijst raadsvergadering 18 april 2024, pp. 10-12. 170 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Besluitenlijst raadsvergadering 18 april 2024, pp. 10-12. 171 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Agenda Raadscommissie 12 september 2024. 172 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Besluitenlijst raadsvergadering 26 september 2024, p. 13. 173 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 20 januari 2022. 174 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 27 januari 2022, pp. 12-15.
46
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
zekerheid zeggen of de raad de notitie heeft gekregen.175 Wel ontving de raad van Borger-Odoorn het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe, al was de raad niet betrokken bij de keuze voor een voortgangsrapportage in plaats van een RES 2.0. De gemeenteraad besprak het Voortgangsdocument op 20 april 2023 en nam dit ter kennisgeving aan.176 Eén raadslid vroeg om een bijpraatsessie over de RES.177 Volgens de gemeente vond deze niet plaats.178 Het vierde document dat onder het proces ná de RES valt, is de Omgevingsvisie. De gemeenteraad besprak de Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn op 5 oktober 2023. De raad stelde de Omgevingsvisie, zonder discussie en hoofdelijke stemming en zonder moties of amendementen in te dienen, op 19 oktober 2023 vast.179 Het vijfde document is de Duurzaamheidsagenda 2024-2030. Voor het opstellen van de duurzaamheidsagenda organiseerde de gemeente informatiesessies voor de raad. De gemeenteraad besprak de Duurzaamheidsagenda op 4 april 2024. 180 Voorafgaand aan de besluitvormende raadsvergadering van 18 april 2024 diende één raadslid een aantal technische vragen in, die de portefeuillehouder beantwoordde. Tijdens de raadsvergadering diende een aantal fracties een amendement in.
Uit het raadsvoorstel bleek dat de Duurzaamheidsagenda, indien de raad deze zou vaststellen, gevolgd zou worden door een Uitvoeringsprogramma, dat de raad ter informatie zou ontvangen. Een aantal fracties was van mening dat de raad een participerende rol moest krijgen in de uitvoering van plannen en visies. In het amendement riepen de indieners het college daarom op: ▪ het Uitvoeringsprogramma 2024-2025 aan de raad ter besluitvorming voor te leggen; en ▪ de uitvoeringsprogramma’s tot 2030, alsook de evaluaties ervan, aan de raad ter besluitvorming voor te leggen.181 De raad nam het amendement aan en stelde de Duurzaamheidsagenda vast.182 Het zesde en laatste document is het Uitvoeringsprogramma Duurzaamheidsagenda Samen duurzaam doen: 2024-2026, dat het college op verzoek van de raad ter besluitvorming voorlegde. De gemeenteraad besprak het Uitvoeringsprogramma op 12 september 2024 en stelde het zonder discussie en hoofdelijke stemming op 26 september 2024 vast.183 De raad werd betrokken bij en had beleidsruimte omtrent de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie, de Duurzaamheidsagenda en het Uitvoeringsprogramma 2024-2025. De gemeenteraad was niet betrokken bij de keuze voor een voortgangsdocument in plaats van een
175 Gebaseerd op een e-mailwisseling met de ambtelijke contactpersoon op 4 juni 2025. 176 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Lijst ingekomen stukken donderdag 20 april 2023. 177 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Lijst ingekomen stukken donderdag 20 april 2023. 178 Gebaseerd op een e-mailwisseling met de ambtelijke contactpersoon op 5 juni 2025. 179 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Besluitenlijst raadsvergadering 19 oktober 2023, p. 8. 180 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Agenda Raadscommissie 4 april 2024. 181 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). AANGENOMEN: amendement uitvoering en evaluatie duurzaamheidsprogramma. 182
Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Besluitenlijst raadsvergadering 18 april 2024, pp. 10-12.
183 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Besluitenlijst raadsvergadering 26 september 2024, p. 13.
47
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
RES 2.0. Om deze reden scoorden we de indicatoren ‘beleidsruimte’ en ‘betrokkenheid’ deels voldoende. Invloed delen en inzicht in beleidsproces Zoals we in tabel 22 laten zien, werd de raad van Borger-Odoorn op verschillende momenten betrokken bij en geïnformeerd over het proces ná de RES 1.0. Raadsleden konden moties en amendementen indienen tijdens de besluitvorming omtrent de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie, de Duurzaamheidsagenda en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma. De raad kreeg geen inzicht in de keuze voor een voortgangsdocument in plaats van een RES 2.0. We scoorden de indicatoren ‘invloed delen’ en ‘inzicht in beleidsproces’ deels voldoende.
3.3.3 Betrokkenheid volksvertegenwoordiging bij besluitvorming Het derde thema is de betrokkenheid van volksvertegenwoordigers bij de besluitvorming. Deze betrokkenheid gaat verder dan het stemmen over onderwerpen. Het is belangrijk dat volksvertegenwoordigers het proces daadwerkelijk kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld door erover te debatteren. Aan dit thema zijn in de scorekaart zeven indicatoren verbonden. Tabel 23: betrokkenheid volksvertegenwoordiging bij besluitvorming
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Informatie
+
±
Behandeling
+
+
Tijd
+
+
Vormgeving
±
±
Amenderen
±
±
Stemmen
±
±
Tegenstemmen
±
±
Informatie Raadsleden van Borger-Odoorn konden debatteren over de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie, de Duurzaamheidsagenda en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma. Via raadsvoorstellen kreeg de raad informatie over onder andere de beoogde effecten, kanttekeningen, financiën en de uitvoering van beide beleidsstukken. De raad ontving het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe ter informatie. De RES-regio Drenthe zou twee informatiebijeenkomsten voor volksvertegenwoordigers organiseren rondom de stand van zaken van de Drentse RES.184 In de raadsbrief die het college van Borger-Odoorn bij het Voortgangsdocument voegde, staat dat de opwek van de gemeente 0,615 TWh betrof. Daarmee had de gemeente al 92% van haar bod bereikt. 185 Dit is niet verrassend, aangezien de gemeente haar bod grotendeels baseerde op
184 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Brief raad, Onderwerp: Voortgangsdocument Regionale Energie Strategie (RES) regio Drenthe,
23 maart 2023. 185 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Brief raad, Onderwerp: Voortgangsdocument Regionale Energie Strategie (RES) regio Drenthe, 23 maart 2023.
48
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
eerder vastgesteld beleid omtrent zonneparken (Zonneoogst) en door het Rijk ingepaste windparken. Raadsleden hadden de mogelijkheid het Voortgangsdocument te agenderen, maar deden dit niet. Wel vroeg een raadslid een bijpraatsessie aan. Deze sessie vond uiteindelijk niet plaats. Het is de gemeente onbekend of raadsleden de notitie Op weg naar de RES 2.0 ontvingen.186 We scoorden deze indicator daarom deels voldoende. Behandeling en tijd Zoals we in paragraaf 3.3.2 bespraken, behandelde de raad van Borger-Odoorn de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie, de Duurzaamheidsagenda en het Uitvoeringsprogramma inhoudelijk door erover te debatteren. Tijdens deze debatten konden raadsleden vragen stellen en moties en amendementen indienen. Op basis van de in het vorige hoofdstuk besproken Reglement van Orde kreeg de gemeenteraad voldoende tijd om de documenten inhoudelijk te behandelen. We scoorden deze indicatoren voldoende. Vormgeving De grote lijnen van de RES zijn gebaseerd op de planning van het NPRES.187 Het college van BorgerOdoorn geeft door middel van deelname aan de DET uitvoering aan de RES. De volksvertegenwoordigers van Borger-Odoorn hadden hier geen invloed op. Zij werden ook niet betrokken bij de keuze voor het Voortgangsdocument in plaats van een RES 2.0.
De raad had wel invloed (kunnen hebben) op de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie, de Duurzaamheidsagenda en het Uitvoeringsprogramma. Daarom scoorden we de indicator ‘vormgeving’ deels voldoende. Amenderen Volksvertegenwoordigers moeten in de gelegenheid zijn om een voorstel te amenderen. De raad had geen mogelijkheden het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe te amenderen. Deze mogelijkheden had de raad wel met betrekking tot de overige in tabel 22 opgenomen documenten. We scoorden deze indicator deels voldoende. Stemmen en tegenstemmen Zoals we eerder beschreven, stemde de gemeenteraad van Borger-Odoorn over de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie en de Duurzaamheidsagenda. Over de RES-documenten kon de raad niet stemmen. Het Voortgangsdocument kreeg de raad ter kennisgeving. Het is niet duidelijk of de raad de notitie Op weg naar de RES 2.0 ontving. We scoorden deze indicatoren deels voldoende.
3.3.4 Mate van controle Het vierde thema is de mate waarin volksvertegenwoordigers hun controlerende taak kunnen uitvoeren. De controlefunctie is een uiting van één van de grondregels van het Nederlandse staatsrecht, namelijk het feit dat niemand een bevoegdheid kan uitoefenen zonder
186
Gebaseerd op een e-mailwisseling met de ambtelijke contactpersoon op 4 juni 2025.
187 NPRES. (2019). Handreiking 1.1. Den Haag: NPRES.
49
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
verantwoording schuldig te zijn of zonder dat op die uitoefening controle bestaat.188 Dit houdt in dat bestuurlijke organen een verantwoordingsplicht hebben tegenover vertegenwoordigende organen. Aan dit thema zijn in de scorekaart vier indicatoren verbonden. Tabel 24: controlerende taak volksvertegenwoordigers
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Kaderstelling
+
+
Periodieke toetsing
+
+
Verantwoording
±
±
Bijsturen
+
±
Kaderstelling De raad ontving de notitie Op weg naar de RES 2.0 niet. Het Voortgangsdocument bevatte geen nieuw beleid of nieuwe kaders en kreeg de raad ter kennisgeving. De Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie en de Duurzaamheidsagenda bevatten wel kaders. De raad stelde deze documenten vast. We scoorden de indicator ‘kaderstelling’ daarom voldoende. Periodieke toetsing Toetsing van beleid is onderdeel van de gemeentelijke P&C-cyclus. In de jaarstukken blikt de gemeente terug op het voorgaande jaar aan de hand van doelstellingen, activiteiten en resultaten. Zowel de RES als de Transitievisie Warmte worden, net als in de jaarstukken van 2021, genoemd onder het thema Duurzame Ontwikkeling. De Transitievisie Warmte is als activiteit opgenomen onder het doel ‘Op weg naar een fossielvrije omgeving: besparen en transitie’ en de RES is een activiteit bij ‘Opwekken van schone energie.’ De gemeente gaf aan op schema te liggen met betrekking tot de RES en de vaststelling van de Transitievisie Warmte te hebben voltooid.189 In de jaarstukken van 2023 gaf de gemeente aan bezig te zijn met de herijking van zowel de RES als de Transitievisie Warmte. 190 De jaarstukken voor 2024 zijn nog niet beschikbaar (mei 2025). We scoorden de indicator ‘periodieke toetsing’ voldoende.
Verantwoording In het proces na de RES 1.0 ging de raad in gesprek met het college over de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie, de Duurzaamheidsagenda en het Uitvoeringsprogramma. Er vond geen verantwoording plaats met betrekking tot het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe. Het is niet bekend of de raad de notitie Op weg naar de RES 2.0 ontving. We scoorden de indicator daarom deels voldoende. Bijsturen De raad kon de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie, de Duurzaamheidsagenda en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma bijsturen door middel van moties, amendementen en
188 Belinfante, A.D. en de Reede, J.L. (2015) Beginselen van het Nederlandse staatsrecht. (18e ed) Deventer: Wolters Kluwer. pp. 14 &
15. 189 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Jaarstukken 2022, p. 21. 190 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Jaarstukken 2023, p. 21.
50
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
vragen. Dit was geen mogelijkheid bij het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe. We scoorden deze indicator deels voldoende.
3.3.5 Politiek-bestuurlijk draagvlak Het vijfde thema is de mate van politiek-bestuurlijk draagvlak voor het beleid. Dit wil zeggen dat er feitelijke steun moet zijn voor het beleid of voor aspecten daarvan.191 Aan dit thema zijn in de scorekaart twee indicatoren verbonden. Tabel 25: politiek-bestuurlijk draagvlak voor beleid
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Stemregels
+
+
Draagvlak
+
+
Er is politiek-bestuurlijk draagvlak wanneer een meerderheid van de raadsleden instemt met een besluit. Hier was bij de vaststelling van de Transitievisie Warmte, de Omgevingsvisie, de Duurzaamheidsagenda en het Uitvoeringsprogramma sprake van. We scoorden beide indicatoren voldoende.
3.3.6 Beleidsresultaten Het zesde en laatste thema is beleidsresultaten. In hoofdstuk 2 namen we de beleidsresultaten van de RES nog niet mee. De deelnemers werken nu een paar jaar aan de in 2021 vastgestelde doelen. Hoewel het nog steeds te vroeg is om de beleidsresultaten van de RES volledig in kaart te brengen – de RES loopt immers door tot 2030 – maken we hier in dit onderzoek alvast een begin mee. We legden de gemeente Borger-Odoorn schriftelijke vragen voor met betrekking tot de effectiviteit en doelmatigheid van het beleid. Voor elk beleid is het van belang te weten of het doeltreffend en doelmatig is. Hiervoor zijn criteria nodig waarop volksvertegenwoordigers het beleid regelmatig kunnen toetsen door middel van evaluaties. Het is voor de democratische legitimiteit belangrijk dat de effectiviteit en doelmatigheid van beleid openbaar zijn. Dit thema bevat vier indicatoren. Tabel 29: beleidsresultaten
Indicator
Score
Criteria
±
Evaluatie
±
Openbaarheid
+
Effectiviteit en doelmatigheid
Niet te beoordelen
Criteria De gemeente Borger-Odoorn heeft geen overkoepelende criteria geformuleerd waaraan getoetst kan worden of het beleid aangaande de energietransitie doeltreffend en doelmatig is. In de
191 Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 51.
51
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
jaarstukken toetst de gemeente aan de hand van ambities en resultaten per thema of zij haar doelen bereikt. We scoorden deze indicator deels voldoende. Evaluatie De gemeente evalueerde haar beleid Zonneoogst (zie hoofdstuk 2) in 2020. Daarnaast zegde het college toe de uitvoeringsprogramma’s van de Duurzaamheidsagenda 2024-2030 te monitoren en te evalueren. Het huidige Uitvoeringsprogramma (2024-2026) loopt nog. De Transitievisie Warmte evalueert de gemeente vooralsnog niet. We scoorden de indicator ‘evaluatie’ daarom deels voldoende. Openbaarheid De jaarstukken waarin het college de voortgang van de beleidsdoelen verantwoordt, zijn openbaar. De gemeente verantwoordt de status van de opwek van duurzame energie via de regio brede RESmonitor. 192 Daarnaast hanteert de gemeente sinds 2024 een eigen Duurzaamheidsmonitor, waarin zij ieder jaar de stand van zaken met betrekking tot vijf thema’s (CO2 en Energietransitie, Duurzame mobiliteit, Klimaatadaptatie, Circulariteit en grondstoffen en Natuur en biodiversiteit) bijhoudt.193 Beide monitoren zijn openbaar. We scoorden de indicator ‘openbaarheid’ voldoende.
Effectiviteit en doelmatigheid De gemeente legt in haar jaarstukken verantwoording af over het al dan niet bereiken van de doelen binnen de energietransitie, houdt de uitvoering van de Duurzaamheidsagenda bij en monitort verschillende thema’s in het kader van energie en klimaat. Desondanks heeft de gemeente Borger-Odoorn geen inzicht in en informatie over de effectiviteit en doelmatigheid van haar energiebeleid. De NRK kon deze indicator daarom niet beoordelen.
3.4
Betrokkenheid van maatschappelijke organisaties
Participatie in de warmtetransitie vindt in de gemeente Borger-Odoorn plaats op projectniveau: per straat, buurt of wijk.194 De gemeente was voornemens per wijk samen met stakeholders en inwoners de technische, financiële en maatschappelijke mogelijkheden te onderzoeken voor aardgasvrij wonen. De uitkomsten zouden gebundeld worden in een Wijkuitvoeringsplan (WUP).195 De NRK onderzocht de betrokkenheid van stakeholders niet op projectniveau en keek uitsluitend naar de betrokkenheid van stakeholders op lokaal beleidsniveau.
192 https://res.drentheincijfers.nl/, benaderd op 14 mei 2025. 193 Gebaseerd op een e-mailwisseling met de ambtelijke contactpersoon op 5 februari 2025. 194
Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 31.
195 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 25.
52
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
3.4.1 Betrokkenheid stakeholders Bij het eerste thema staan de betrokken deelnemers centraal. Aan dit thema zijn drie indicatoren verbonden. Tabel 26: betrokken deelnemers
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Actorenanalyse
-
-
Alle relevante stakeholders
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
Aandacht voor ‘stille’ belanghebbenden
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
De gemeente Borger-Odoorn stelde een lijst op met volgens de gemeente belangrijke stakeholders in de warmtetransitie. Hieronder vielen: inwoners, ondernemers, de gemeente zelf, netbeheerder Enexis, woningcorporaties, de provincie, de waterschappen, de gemeenten Coevorden en Emmen en het Drents Energieloket. 196 De gemeente vermeldt niet of er een stakeholderanalyse is uitgevoerd voor deze lijst; de NRK trof geen stakeholderanalyse aan. Stakeholders waren niet betrokken bij de Duurzaamheidsagenda en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma. Deze indicator scoorden we onvoldoende. De overige twee indicatoren konden we zonder stakeholderanalyse niet beoordelen.
3.4.2 Openheid agenda Het tweede thema is de openheid van de agenda. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor de stakeholders om in te springen op elementen en signalen uit de samenleving. Zo kunnen zij makkelijker de koers van het beleid bijsturen.197 Aan dit thema zijn tien indicatoren verbonden. Tabel 27: openheid agenda
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Er is beleidsruimte
±
±
Rol stakeholders van tevoren bepaald
-
-
Bestuur deelt invloed
±
±
Procesafspraken voor besluitvorming
-
-
Inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd
+
±
Bestuur informeert deelnemers over wat met inbreng gebeurt
±
±
Bestuur weegt inbreng stakeholders mee
±
±
Bestuur geeft inzicht in afweging
±
±
Bestuur informeert deelnemers over stilliggen
n.v.t.
n.v.t.
Bestuurders zijn transparant over input
±
±
Volgens de Transitievisie Warmte betrok de gemeente stakeholders op verschillende manieren. Zo zouden zij betrokken zijn geweest bij het formuleren van de vier uitgangspunten (zie 3.2) en
196 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 30. 197
Beckers, V., Dijkstra, G., Edwards, A. & Fenger, M. (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited, p. 44.
53
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
organiseerde de gemeente sessies met stakeholders om te onderzoeken wat in Borger-Odoorn de beste warmteoplossingen zouden zijn.198 In de visie staat niet wanneer deze sessies plaatsvonden en wat de uitkomsten hiervan waren. Het is wettelijk verplicht om de omgevingsvisie vrij te geven voor zienswijzen. De Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn lag van 8 juni tot en met 19 juli 2023 ter inzage. De gemeente ontving tien reacties, waarvan acht van stakeholders en twee van inwoners. De reacties bundelde de gemeente in een Nota van Zienswijzen en voorzag elke reactie van een beantwoording.199 Op basis van het concept paste het college de Omgevingsvisie op een paar onderdelen aan.200 Stakeholders waren niet betrokken bij de Duurzaamheidsagenda en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma. We scoorden de indicatoren ‘beleidsruimte’ en ‘invloed delen’ deels voldoende. De betrokkenheid van stakeholders bij de Transitievisie Warmte was onduidelijk, omdat de inbreng niet bekend is. De rol van stakeholders bij de Omgevingsvisie was beperkt, omdat deze alleen bestond uit het indienen van een zienswijze achteraf. Stakeholders waren niet betrokken bij de Duurzaamheidsagenda en het Uitvoeringsprogramma. De NRK vond geen procesafspraken voor de rolverdeling of besluitvorming. Deze indicatoren scoorden we daarom onvoldoende.
We scoorden ‘inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd’ deels voldoende, omdat de gemeente de zienswijzen op de Omgevingsvisie wel vastlegde en de inbreng van de sessies omtrent de Transitievisie Warmte niet. We scoorden de indicatoren ‘informeren,’ ‘meewegen’ en ‘inzicht geven’ daarom ook deels voldoende. De gemeente was transparant over de zienswijzen op de Omgevingsvisie, maar niet over de inbreng voor de Transitievisie Warmte; deze indicator scoorden we ook deels voldoende. Het proces lag niet stil. Deze indicator is niet van toepassing.
3.4.3 Uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Het derde thema houdt in dat de deelnemers er per saldo op vooruit gaan en dat de deelnemers de resultaten kunnen uitleggen aan de eigen organisatie en de eigen achterban.201 Dit thema heeft twee indicatoren. Tabel 28: uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Deelnemers gaan er op vooruit
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
Mitigerende maatregelen
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
De NRK kon niet beoordelen of stakeholders er na het delen van hun inbreng en na het indienen van een inspraakreactie op de Omgevingsvisie op voor- of achteruitgingen. Deze indicator konden
198 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, pp. 10; 22. 199 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Zienswijzennota Omgevingsvisie Borger-Odoorn. 200
Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Zienswijzennota Omgevingsvisie Borger-Odoorn.
201 de Bruijn, J.A. & ten Heuvelhof, E.F. (2007). Management in netwerken (4e ed.) Den Haag: Uitgeverij Lemma. p. 121.
54
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
we daarom niet beoordelen. In navolging hiervan kon de NRK ook niet beoordelen of er mitigerende maatregelen nodig waren.
3.4.4 Behartiging kernwaarden Het vierde thema borgt dat de deelnemende partijen hun kernwaarden kunnen behartigen. Dit thema kent één indicator. Tabel 29: behartigen kernwaarden
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Procesafspraken voor beschermen kernwaarden
-
-
In Borger-Odoorn was sprake van beperkte, en bovendien wettelijk verplichte, participatie door middel van zienswijzen op de Omgevingsvisie. Er zijn geen procesafspraken tussen stakeholders en de gemeente Borger-Odoorn. Deze indicator scoorden we daarom onvoldoende.
3.4.5 Hiërarchie en structuur Bij het vijfde thema staat de manier waarop de verschillende hiërarchische posities van organisaties een plaats krijgen binnen het besluitvormingsproces centraal. Binnen samenwerkingsverbanden kunnen overheden in verschillende vormen samenwerken met elkaar, en met belangen- en bewonersorganisaties. Deze organisaties kennen niet dezelfde structuur, verantwoordelijkheden of bevoegdheden. Het is relevant om binnen het besluitvormingsproces rekening te houden met deze verschillen. Dit thema bevat drie indicatoren.
Tabel 30: hiërarchie en structuur
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Duidelijkheid over de hiërarchische posities van stakeholders
±
±
Op de hoogte van afspraken wie welke rol heeft
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
Stakeholders tevreden over deze afspraken en kunnen hierbinnen functioneren
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
De gemeente Borger-Odoorn betrok stakeholders bij de Transitievisie Warmte en gaf conform de wet de Omgevingsvisie voor inzage vrij. Hiervoor maakte de gemeente geen afspraken, maar impliciet is de hiërarchische positie van stakeholders ten opzichte van de gemeente duidelijk. Deze indicator scoorden we daarom deels voldoende. Voor de andere twee indicatoren geldt dat er geen procesafspraken zijn. Deze indicatoren konden we daarom niet beoordelen.
55
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
3.4.6 Draagvlak Bij het zesde thema staat de mate van draagvlak onder de deelnemers voor het beleid centraal. Draagvlak is de feitelijke steun voor het beleid of aspecten daarvan, door relevante actoren, zowel binnen als buiten de verantwoordelijke organisatie.202 Tabel 31: mate van draagvlak
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Gezamenlijke definitie van draagvlak
-
-
Er is draagvlak voor het beleid
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
De NRK vond geen gezamenlijke definitie van draagvlak onder stakeholders. Deze indicator scoorden we onvoldoende. We konden daarom niet beoordelen of er onder stakeholders draagvlak was voor het energiebeleid van de gemeente Het Hogeland.
3.5
Betrokkenheid van inwoners
Participatie in de warmtetransitie vindt in de gemeente plaats op projectniveau: per straat, buurt of wijk.203 De NRK onderzocht de betrokkenheid van inwoners niet op projectniveau en keek uitsluitend naar de betrokkenheid van inwoners op lokaal beleidsniveau. De gemeente zet in op vrijwillige deelname: inwoners worden niet gedwongen tot deelname aan maatregelen richting een aardgasvrije gemeente. Uitgangspunt in de warmtetransitie is volgens de gemeente dat inwoners aangeven wanneer zij in hun wijk willen starten met de warmtetransitie. Het einddoel is dat Borger-Odoorn in 2050 aardgasvrij is. 204 Wat er na 2050 gebeurt met de vrijwillige deelname, wordt niet duidelijk uit de Transitievisie Warmte.
3.5.1 Betrokkenheid inwoners Het eerste thema is de mate van betrokkenheid van de inwoners. Voor de invulling van het proces is het van belang om te weten welke inwoners wel of niet aan de onderhandelingstafel zitten en wat hun standpunten zijn. De diepgang van deze actorenanalyse is afhankelijk van de beschikbare tijd, de omgang en de intensiteit van het proces.205 Dit thema omvat drie indicatoren. Tabel 32: betrokkenheid burgers
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Actorenanalyse
-
-
Alle relevante inwoners
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
Aandacht voor ‘stille’ belanghebbenden
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
202 Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 51. 203 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 31. 204
Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 33.
205 Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 49.
56
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
De gemeente Borger-Odoorn stelde in de Transitievisie Warmte een lijst op met volgens de gemeente belangrijke stakeholders in de warmtetransitie, waaronder inwoners.206 De gemeente vermeldt niet of er een stakeholderanalyse is uitgevoerd voor deze lijst; de NRK trof geen stakeholderanalyse aan. Inwoners waren niet betrokken bij het opstellen van de Duurzaamheidsagenda en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma. Zij konden wel een zienswijze indienen toen de Omgevingsvisie ter inzage lag, wat een wettelijke verplichting is. De indicator ‘actorenanalyse’ scoorden we onvoldoende. De overige twee indicatoren konden we zonder stakeholderanalyse niet beoordelen.
3.5.2 Openheid agenda Het tweede thema is de mate van openheid in de agendavorming. Wanneer een agendavormingsproces een open karakter heeft, is het makkelijker voor inwoners om elementen en signalen uit de samenleving naar voren te brengen. Zo kunnen inwoners makkelijker de koers van het beleid bepalen.207 Dit thema bevat tien indicatoren. Tabel 33: openheid agenda
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Er is beleidsruimte
±
±
Rol inwoners van tevoren bepaald
-
-
Bestuur deelt invloed
±
±
Procesafspraken over besluitvorming
-
-
Inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd
+
+
Bestuur informeert deelnemers over wat met inbreng gebeurt
±
+
Bestuur weegt inbreng inwoners mee
±
+
Bestuur geeft inzicht in afweging
±
+
Bestuur informeert inwoners over stilleggen
n.v.t.
n.v.t.
Bestuurders zijn transparant over input
±
+
Voor zover de NRK kon nagaan, waren inwoners niet betrokken bij het opstellen van de Transitievisie Warmte. De gemeente is voornemens de Transitievisie Warmte aan te scherpen met behulp van goede ideeën van inwoners, bedrijven, stakeholders en de gemeente zelf.208 Hoe en wanneer de gemeente dit wil doen, vermeldt zij niet. Inwoners waren ook niet betrokken bij het opstellen van de Duurzaamheidsagenda en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma. Het is wettelijk verplicht om de Omgevingsvisie vrij te geven voor zienswijzen. De Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn lag van 8 juni tot en met 19 juli 2023 ter inzage. De gemeente ontving tien reacties, waarvan acht van stakeholders en twee van inwoners. De reacties bundelde
206 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 30. 207 Beckers, V., Dijkstra, G., Edwards, A. & Fenger, M. (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate
Publishing Limited, p. 44. 208 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte, p. 7.
57
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
de gemeente in een Nota van Zienswijzen. De gemeente voorzag elke reactie van een beantwoording. Eén reactie van een inwoner leidde tot een kleine wijziging.209 We scoorden de indicatoren ‘beleidsruimte’ en ‘invloed delen’ deels voldoende, omdat de betrokkenheid van inwoners bij de Omgevingsvisie beperkt werd tot wettelijk verplichte zienswijzen nadat de gemeente de visie al had opgesteld. Ten grondslag aan de Omgevingsvisie lag de Nota van Uitgangspunten waar inwoners wel bij betrokken werden (zie hoofdstuk 2). Bij de Transitievisie Warmte, de Duurzaamheidsagenda en het Uitvoeringsprogramma vond geen inwonerparticipatie plaats. De NRK vond geen procesafspraken voor de rolverdeling of besluitvorming. Deze indicatoren scoorden we daarom onvoldoende. We scoorden ‘inbreng deelnemers schriftelijk vastgelegd’ voldoende, omdat de gemeente de zienswijzen op de Omgevingsvisie vastlegde. We scoorden de indicatoren ‘informeren,’ ‘meewegen’ en ‘inzicht geven’ voldoende op basis van de Nota van Zienswijzen. De gemeente was transparant over de inbreng; deze indicator scoorden we ook voldoende. Het proces lag niet stil. Deze indicator is niet van toepassing.
3.5.3 Uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten Het derde thema is de mate waarin deelnemers de onderhandelingsresultaten kunnen uitleggen aan de achterban. Dat wil zeggen dat de deelnemende inwoners de uitkomsten van het proces moeten kunnen uitleggen en verantwoorden en hier eventueel de tijd en ruimte voor moeten krijgen. Dit thema heeft twee indicatoren. Tabel 34: uitlegbaarheid onderhandelingsresultaten
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Deelnemers gaan er meer op vooruit dan achteruit
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
Mitigerende maatregelen
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
De NRK kon niet beoordelen of inwoners er na het indienen van een zienswijze op de Omgevingsvisie op voor- of achteruitgingen. Deze indicator konden we daarom niet beoordelen. In navolging hiervan kon de NRK ook niet beoordelen of er mitigerende maatregelen nodig waren.
3.5.4 Behartiging kernwaarden Het vierde thema is de mate waarin deelnemers hun kernwaarden kunnen behartigen. Kernwaarden zijn normen en waarden van een organisatie, gemeenschap of persoon die haar bestaansrecht raken. Het beschermen van kernwaarden is een belangrijke spelregel binnen het managen van een netwerk.210 Dit is de enige indicator van dit thema. Tabel 35: beschermen kernwaarden
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Procesafspraken voor bescherming kernwaarden
-
-
209
Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Zienswijzennota Omgevingsvisie Borger-Odoorn, pp. 30-31.
210 de Bruijn, J.A. & ten Heuvelhof, E.F. (2007). Management in netwerken (4e ed.) Den Haag: Uitgeverij Lemma. p. 118.
58
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
De NRK vond geen procesafspraken tussen Borger-Odoorn en haar inwoners. Deze indicator scoorden we daarom onvoldoende.
3.5.5 Hiërarchie en structuur Het vijfde thema is de mate waarin de verschillende hiërarchische posities van de deelnemers aan een proces aandacht krijgen. Overheden en inwoners kennen niet dezelfde structuur, verantwoordelijkheden of bevoegdheden. Het is relevant om binnen het besluitvormingsproces rekening te houden met deze verschillen. Tabel 36: hiërarchie en structuur
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Duidelijkheid over de hiërarchische posities van deelnemers
±
±
Op de hoogte van de afspraken wie welke rol heeft
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
Deelnemers zijn tevreden over deze afspraken en kunnen hierbinnen functioneren Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
De gemeente Borger-Odoorn gaf conform de wet de Omgevingsvisie voor inzage vrij. Twee inwoners dienden een zienswijze in. Hiervoor maakte de gemeente geen afspraken, maar impliciet is de hiërarchische positie van inwoners ten opzichte van de gemeente duidelijk. Deze indicator scoorden we deels voldoende. Voor de andere twee indicatoren geldt dat er geen procesafspraken zijn. Deze indicatoren konden we daarom niet beoordelen.
3.5.6 Draagvlak Het zesde en laatste thema omvat de mate van draagvlak. Draagvlak is de feitelijke steun voor het beleid of aspecten daarvan, door relevante actoren, zowel binnen als buiten de organisatie.211 Dit thema heeft twee indicatoren. Tabel 37: mate van draagvlak
Indicator
Score RES 1.0
Score proces na de RES 1.0
Gezamenlijke definitie van draagvlak
-
-
Er is draagvlak voor het beleid
Niet te beoordelen
Niet te beoordelen
We keken uitsluitend naar de betrokkenheid van inwoners op lokaal beleidsniveau, niet op projectniveau. De NRK vond geen gezamenlijke definitie van draagvlak onder inwoners. We scoorden deze indicator daarom onvoldoende. Zonder gezamenlijke definitie konden we niet beoordelen of er onder inwoners draagvlak was voor het beleid van de gemeente Borger-Odoorn.
211 Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho. p. 51.
59
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
3.6
Samenvattende bevindingen
▪
Volksvertegenwoordigers. Het is niet bekend of de raad van Borger-Odoorn de notitie Op weg naar de RES 2.0 ontving. De raad ontving het Voortgangsdocument RES-regio Drenthe ter informatie nadat dit was vastgesteld door het college. De raad was niet betrokken bij de keuze voor een voortgangsdocument in plaats van een RES 2.0. Toch had de agenda een redelijk open karakter, omdat de raad over de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie debatteerde en deze documenten kon vaststellen. Raadsleden konden voor deze documenten moties en amendementen indienen. De raad heeft hiermee enige controle over een deel van het proces ná de RES 1.0 kunnen hebben.
▪
Stakeholders De gemeente Borger-Odoorn stelde een lijst stakeholders binnen de warmtetransitie op, maar vermeldde daarbij niet of hier een stakeholderanalyse aan voorafging. Stakeholders waren betrokken bij de Transitievisie Warmte, maar hun inbreng legde de gemeente niet vast. Belanghebbende partijen konden ook een zienswijze indienen op de Omgevingsvisie. De gemeente legde de reacties vast, beantwoordde deze en onderbouwde en gaf aan of deze leidden tot wijzigingen in het beleid.
▪
Inwoners De gemeente Borger-Odoorn stelde een lijst stakeholders binnen de warmtetransitie op, waaronder inwoners, maar vermeldde daarbij niet of hier een stakeholderanalyse aan voorafging. Inwoners waren niet betrokken bij de Transitievisie Warmte. Zij konden wel een zienswijze indienen op de Omgevingsvisie. De gemeente legde de reacties vast, beantwoordde deze en onderbouwde en gaf aan of deze leidden tot wijzigingen in het beleid.
60
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Bestuurlijke reactie Beste leden van de Rekenkamercommissie, Op 27 januari ontvingen wij uw brief inzake bestuurlijk wederhoor Rekenkameronderzoek RES en het daarbij horende onderzoeksrapport. Wij hebben uw onderzoeksrapport met belangstelling gelezen. De energietransitie en de democratische legitimiteit daarvan zijn belangrijke onderwerpen, die de laatste jaren in een stroomversnelling zijn geraakt. Wij zijn het oneens met uw hoofdconclusie, dat de democratische legitimiteit van het proces voor en na de RES 1.0 onvoldoende zou zijn geweest. Wij zijn tot dit inzicht gekomen op basis van onderstaande zes overwegingen. Algemene overwegingen: normatief onderzoek naar democratische legitimiteit 1. Het rapport toetst met terugwerkende kracht, aan de hand van de “Wet versterking participatie op decentraal niveau” die van kracht werd per 1 januari 2025. De juiste toetssteen voor het beleid dat de gemeente voor en na de RES 1.0 heeft gevoerd, is het toen geldende gemeentelijke participatiebeleid. 2. De Rekenkamer Borger-Odoorn heeft door de Noordelijke Rekenkamer een normatief onderzoek laten uitvoeren, dat een specifiek model voor democratische legitimiteit hanteert, met een sterke nadruk op participatie. Dit is echter niet het enige acceptabele model. Wij hanteren een fundamenteel andere benadering: de representatieve democratie. Daaruit volgt ook een ander oordeel.
In onze benadering is een besluit democratisch legitiem, als gekozen volksvertegenwoordigers het volgens de juiste procedure hebben vastgesteld. Alle andere aspecten, zoals de vraag hoe het college de raad heeft meegenomen, of en hoe maatschappelijke organisaties en inwoners in participatie betrokken zijn, geven niet de doorslag. Dergelijke aspecten kunnen de besluitvorming verbeteren, maar behoren niet tot het minimaal vereiste. Ons college heeft de stellige indruk dat de gemeenteraad in de afgelopen jaren ook deze interpretatie van representatieve democratie heeft aangehangen. Een gedachtenexperiment kan dit verhelderen: de jaarlijkse begrotingsvergadering in november is een hoogtepunt in het raadsjaar. Is een begroting democratisch niet legitiem tot stand gekomen, als de raad de begroting vaststelt zonder voorafgaande participatie? Specifieke overwegingen: Borger-Odoorn en de RES 1.0 3. Wij zien zeker de grote waarde van participatie: het kan het draagvlak voor te maken keuzes vergroten en de kwaliteit van het te formuleren beleid verbeteren. In de aanloop naar het raadsbesluit over de RES 1.0, op 17 juni 2021, heeft de gemeente daarom vanaf 61
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
2015 zich sterk ingezet om inwoners, maatschappelijke organisaties en de gemeenteraad goed in positie te brengen. Voor het Beleidsplan Zonne-oogst uit 2017 heeft de gemeente een heel goed participatietraject met meerdere rondes opgezet. Het beleidsplan Zonneoogst wat hieruit voortkwam, is de basis voor de RES 1.0 geweest. 4. Verder heeft de raad voor de RES 1.0 een Startnotitie, de Concept-RES en de definitieve RES 1.0 kunnen vaststellen, zoals ook blijkt uit de bevindingen van uw rapport. Deze raadsbesluiten alleen al bieden voldoende democratische legitimiteit, nog afgezien van de uitvoerige participatie. 5. Overigens heeft de gemeente bij het beleidsplan Zonne-oogst wel degelijk een actorenanalyse uitgevoerd. Ook het proces na de RES 1.0 is volgens democratische procedures gelopen. De RES 1.0 had bij vaststelling al een looptijd tot 2030. Ons college heeft de Voortgangsrapportage op de RES 1.0 in 2023 aan de raad ter kennisname voorgelegd. Deze rapportage bood een overzicht over de gerealiseerde inspanningen, de behaalde resultaten tot dan toe en de resterende opgaves. De Voortgangsrapportage schrijft in de inleiding dat het “een piketpaaltje richting 2030” is en dat landelijk en regionaal het voortschrijdend inzicht is, dat er geen nieuwe ontwikkelingen zijn die het noodzakelijk maken om nieuwe regionale kaders vast te stellen.
Eerst moesten de resterende opgaves tot 2030 uitgevoerd worden. Er was kortom geen noodzaak om in een nieuw democratisch besluit een volgende RES vast te stellen. Tot slot had de raad desgewenst dit ingekomen stuk vanzelfsprekend voor bespreking kunnen agenderen en heeft de RES-regio Drenthe twee digitale bijeenkomsten voor volksvertegenwoordigers georganiseerd. Overigens heeft ook ons college niet kunnen vaststellen dat de regionale notitie “Op weg naar RES 2.0” (zie p.50 van uw rapport) naar de gemeenteraad gestuurd is. Waarom dit niet gebeurd is, valt helaas niet meer te reconstrueren. Het blijkt dat de notitie wel in september 2022 in het Portefeuillehoudersoverleg tussen wethouder en ambtelijke staf is besproken. Tot slot vermeldt p.56 dat niet vast te stellen viel of onder stakeholders draagvlak was voor het energiebeleid van de gemeente Het Hogeland. Wij nemen aan dat de Rekenkamer hier de gemeente Borger-Odoorn bedoelt, maar vragen ons af of deze bevinding dan ook voor onze gemeente geldt. Rijksbemoeienis 6. In dit dossier is de machtsverdeling tussen Rijk en gemeente veel belangrijker geweest dan de machtsverdeling tussen raad en college, waarop uw onderzoek zich richt. Het Rijk heeft de gemeente Borger-Odoorn en haar inwoners volledig buiten spel gezet.
Het heeft zonder consultatie met raad, college of inwoners bepaald, waar en hoeveel windmolens in onze gemeente geplaatst gingen worden. De keuzes die raad en college gemaakt hebben in proces en inhoud voor de RES 1.0, zijn een rechtstreekse reactie geweest op de Rijksdwang. Het rapport daarentegen focust op mogelijke optimalisering van de machtsverdeling binnen de gemeente en besteedt zo te weinig aandacht aan de kwestie
62
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
die veel zwaarder weegt in dit dossier. Namelijk de dwang die het Rijk op raad, college en inwoners van onze gemeente heeft uitgeoefend. Het rapport heeft geen aandacht voor de wonden die dit in samenleving en politiek geslagen heeft. Aanbevelingen Tot slot bieden wij graag helderheid, hoe wij de drie aanbevelingen uit dit rapport waarderen. 1. Wij menen dat deze extra inspanning geen rendement oplevert voor de inwoners of maatschappelijke organisaties. Het kan zelfs tot onhelderheid leiden: welk onderdeel van de participatieverordening wanneer in te zetten. 2. Wij juichen deze aanbeveling toe. Het is altijd verstandig, als de raad vooraf een gemotiveerde keuze maakt, hoe hij zijn betrokkenheid bij besluitvorming wil vormgeven. 3. Wij zien wat deze inspanning aan rendement kan opleveren voor de inwoners en maatschappelijke organisaties: meer transparantie. Maar we verwachten niet dat het beleid er inhoudelijk beter van wordt. Het is dus een afweging, in welke gevallen de kwestie groot genoeg is om deze extra inspanning te rechtvaardigen. We vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Borger-Odoorn, de secretaris, de burgemeester,
E.W. Bennema
63
mr. J. Seton
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Nawoord De Rekenkamer Borger-Odoorn heeft kennisgenomen van de bestuurlijke reactie van het college op het onderzoek, uitgevoerd in samenwerking met de Noordelijke Rekenkamer, naar de democratische legitimiteit van de RES. De Rekenkamer ziet in de bestuurlijke reactie geen aanleiding om de conclusies en aanbevelingen van het onderzoek te herzien. Ten aanzien van de reactie van het college merkt de Rekenkamer het volgende op: In het onderzoek wordt participatie expliciet betrokken als onderdeel van de beoordeling van democratische legitimiteit, naast de rol van de raad en de informatievoorziening. Het rapport laat zien dat participatie van inwoners en belanghebbenden bijdraagt aan de herkenbaarheid en uitlegbaarheid van keuzes en van belang is in processen waarin besluitvorming op regionale schaal plaatsvindt. Tegelijkertijd concludeert het onderzoek dat deze participatie in het RES-proces beperkt is geweest en niet op alle onderdelen expliciet is geborgd. Normenkader en wetgeving Het college stelt dat is getoetst aan recente wetgeving. In het onderzoek is echter gewerkt met een eigen normenkader, opgesteld in 2021 en gebaseerd op de uitgangspunten uit het Klimaatakkoord, waarin participatie, kaderstelling en informatievoorziening een plek hebben. Dit leidt tot een verschil in interpretatie van de gehanteerde toetsingsbasis.
Formele besluitvorming door de raad Het college wijst op de vaststelling van verschillende RES-documenten door de raad. Dit is feitelijk juist. Het onderzoek richt zich echter op de rol van de raad gedurende het proces, inclusief voorbereiding en uitvoering. De formele besluitvorming aan het einde van het traject vormt daarvan een onderdeel, maar niet het volledige beeld. Rol van participatie Het college plaatst participatie in relatie tot de formele besluitvorming. In het onderzoek wordt participatie beschouwd als onderdeel van democratische legitimiteit, met name vanwege het belang van betrokkenheid van inwoners en belanghebbenden bij regionale besluitvorming, zoals ook verwoord in het Klimaatakkoord. Daarbij merkt de Rekenkamer op dat het belang van participatie ook terugkomt in het coalitieakkoord en het bestuursprogramma. Zonne-oogst en participatie In het rapport wordt op pagina 33–35 ingegaan op het participatietraject rond Zonne-oogst. Dit traject is meegenomen in de beoordeling en verwerkt in de scorekaart van het gehanteerde normenkader. Invloed van het Rijk 64
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Het college wijst op de sturende rol van het Rijk. Het onderzoek onderkent deze regionale en bovenlokale context, maar richt zich op de wijze waarop binnen deze context invulling is gegeven aan de rol van de raad en de betrokkenheid van inwoners en belanghebbenden. De invloed van het Rijk valt daarmee buiten de directe scope van het onderzoek. Informatievoorziening aan de raad Het college geeft aan dat niet alle relevante documenten met de raad zijn gedeeld. Dit sluit aan bij de bevinding in het onderzoek dat de informatievoorziening richting de raad niet in alle gevallen volledig en consistent is geweest. Complexiteit van regionale samenwerking Het college benadrukt de complexiteit van regionale samenwerking. Het onderzoek laat zien dat deze context vraagt om duidelijke afspraken over de rol van de raad en de betrokkenheid van inwoners en belanghebbenden. Actorenanalyse Het college geeft aan dat een actorenanalyse is uitgevoerd. De onderzoekers hebben deze, ondanks herhaaldelijk verzoek, niet ontvangen en konden deze daarom niet betrekken in het onderzoek.
65
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Bronnenlijst Literatuur en algemene stukken ▪ Beckers, V., Dijkstra, G., Edwards, A. & Fenger, M. (2007) Governance and the democratic deficit. (1e ed) Burlington: Ashgate Publishing Limited ▪ Belinfante, A.D. en de Reede, J.L. (2015) Beginselen van het Nederlandse staatsrecht. (18e ed) Deventer: Wolters Kluwer ▪ de Bruijn, J.A. & ten Heuvelhof, E.F. (2007). Management in netwerken (4e ed.) Den Haag: Uitgeverij Lemma ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Agenda besluitvormende raadsvergadering 14 december 2017. ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 14 december 2017 ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 28 september 2017 ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst oriënterende raadsbijeenkomst 7 september 2017 ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Besluitenlijst oriënterende raadsbijeenkomst 30 november 2017 ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Oogst dialoogtafels zonneakkers: een schetsboek van de resultaten ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Memo aandachtspunten n.a.v. oriënterende raadsvergadering d.d. 30 november 2017 betreffende beleidsnota zonneakkers ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Memo procedureschema en beoordelingscriteria. ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Projectplan Zonneakkers ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017). Raadsvoorstel Project Zonneakkers ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2017).
Zienswijzen Zonneakkers ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2018). Coalitieakkoord Vertrouwd, Vernieuwend, Vooruit! ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 14 november 2019. ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Besluitenlijst besluitvormende raadsbijeenkomst 28 november 2019 ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2019). Communicatie en Participatie Duurzaamheid: de communicatie- en participatie-aanpak voor de uitvoeringsagenda duurzaamheid. ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 2 juli 2020 ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 28 mei 2020 ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Duurzaamheidsagenda 2019-2022 ▪ Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Raadsvoorstel Concept RES-regio Drenthe 66
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪
67
Gemeente Borger-Odoorn. (2020). Raadsvoorstel update Duurzaamheidsagenda 2019-2022 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 10 mei 2021 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 20 mei 2021. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 3 juni 2021 Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 17 juni 2021. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Bijlage 1 – Reactie NMFD en TBOs op RES 1.0 regio Drenthe Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Bijlage 3 – Reactie de Drentse KEI op RES 1.0. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Bouwen aan een nieuw samenspel: Visie op participatie in de gemeente Borger-Odoorn Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Email VEH – betrek bewoners bij de RES. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Lijst ingekomen stukken raadsvergadering 8 april 2021. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Lijst ingekomen stukken raadsvergadering 20 mei 2021. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Raadsvoorstel evaluatie beleidsplan Zonneoogst. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Raadsvoorstel RES 1.0 regio Drenthe. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Reactie natuur- en milieuorganisaties RES 1.0. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Motie nota uitgangspunten omgevingsvisie. Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Motie RES 1.0 (hoofdindiener Leefbaar Borger-Odoorn). Gemeente Borger-Odoorn. (2021).
Motie RES 1.0 (hoofdindiener PvdA). Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Motie RES 1.0 (hoofdindiener VVD). Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Nota van Uitgangspunten Borger Odoorn Gemeente Borger-Odoorn. (2021). Samen aan de slag voor een aardgasvrij Borger-Odoorn: Transitievisie Warmte Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Agenda oriënterende raadsbijeenkomst 20 januari 2022. Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Besluitenlijst besluitvormende raadsvergadering 27 januari 2022 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Jaarstukken 2021 Gemeente Borger-Odoorn. (2022). Samen denken & samen doen! Coalitieakkoord 2022-202 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Agenda raadscommissie 5 oktober 2023. Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Besluitenlijst raadsvergadering 19 oktober 2023 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Brief raad, Onderwerp: Voortgangsdocument Regionale Energie Strategie (RES) regio Drenthe, 23 maart 2023. Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Jaarstukken 2022 Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Lijst ingekomen stukken donderdag 20 april 2023. Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Omgevingsvisie Buitengewoon Borger-Odoorn Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Raadsvoorstel Duurzaamheidsagenda Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Raadsvoorstel Omgevingsvisie BuitenGewoon BorgerOdoorn Gemeente Borger-Odoorn. (2023). Zienswijzennota Omgevingsvisie Borger-Odoorn. Gemeente Borger-Odoorn. (2024).
AANGENOMEN: amendement uitvoering en evaluatie duurzaamheidsprogramma.
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪
▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪
Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Agenda Raadscommissie 4 april 2024. Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Agenda Raadscommissie 12 september 2024. Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Besluitenlijst raadsvergadering 18 april 2024 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Besluitenlijst raadsvergadering 26 september 2024 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Duurzaamheidsagenda 2024-2030: Samen duurzaam doen. Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Jaarstukken 2023 Gemeente Borger-Odoorn. (2024). Uitvoeringprogramma Duurzaamheidsagenda Samen duurzaam doen: 2024-2026 Gemeente Borger-Odoorn, Zonneoogst, Beleidsplan zonneakkers in Borger-Odoorn 20182020 Hendriks, F., Ostaaijen, J. van en Boogers, M. (2011). Legitimiteitsmonitor Democratisch Bestuur, Naar een metamonitor van de legitimiteit van het democratisch bestuur in Nederland. Den Haag: Ministerie van BZK. Heslinga, S., De Jong, P.O. & Schaap, L. (2023). Regionale Energiestrategieën vergen meer democratie. Bestuurswetenschappen, nummer 2 (2023) Pröpper, I. (2013) De aanpak van interactief beleid (3e ed.) Bussum: Uitgeverij Coutinho Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2019). Klimaatakkoord. Nationaal Programma RES. (2019). Handreiking 1.1. Den Haag: NPRES. Nationaal Programma RES. (2020). 'Wat als'-situaties. Den Haag: NPRES. Nationaal Programma RES. (2022). Handreiking Regionale Energiestrategie update 2022. Nationaal Programma RES. Een plan m.e.r.
voor de Regionale Energie Strategie? Zijn RES documenten plan m.e.r. plichtig? Noordelijke Rekenkamer. (2021). Regionale democratie vergt energie Drenthe RES-regio Drenthe. (2020). Actielijst Drentse Energietafel, 1 oktober 2020. RES-regio Drenthe. (2021). Regionale Energie Strategie (RES) 1.0 Regio Drenthe. RES-regio Drenthe. (2021). Overzicht besluiten DET over amendementen en moties RES 1.0. RES-regio Drenthe. (2022). Op weg naar RES 2.0: Doorontwikkeling RES-regio Drenthe RES-regio Drenthe. (2023). Oplegnotitie Voortgangsdocument RES-regio Drenthe 2023. RES-regio Drenthe. (2023). Voortgangsdocument Regionale Energie Strategie (RES) Regio Drenthe. RES-regio Drenthe. (2025). Voortgangsdocument Regionale Energiestrategie (RES) Regio Drenthe. Reglement van orde voor vergaderingen en andere werkzaamheden van de raad van Gemeente Borger-Odoorn
Websites ▪ www.energievoordrenthe.nl ▪ www.borgerodoorn.bestuurlijkeinformatie.nl ▪ www.res.drentheincijfers.nl Wetgeving ▪ Algemene wet bestuursrecht
68
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
▪ ▪ ▪
69
Gemeentewet Omgevingsbesluit Omgevingswet
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
Bijlage 1: Scorekaart democratische legitimiteit Representatieve democratie Thema
Indicator Het onderwerp is als een belangrijk thema behandeld tijdens de
Verankering van het
campagne, bijvoorbeeld in debatten of op sociale media.
onderwerp in verkiezingsprogramma's of
Politieke partijen hebben het onderwerp genoemd in het
bestuursakkoorden
verkiezingsprogramma.
Input legitimiteit
Het onderwerp vindt navolgbaar een plek in het bestuursakkoord. Volksvertegenwoordigers slagen erin hun plannen in beleid om te zetten. Volksvertegenwoordigers hebben beleidsruimte. Het bestuur stelt de volksvertegenwoordigers op de hoogte van de
Open agenda
manier waarop ze bij de besluitvorming worden betrokken. Het bestuur deelt invloed met volksvertegenwoordigers. Het bestuur geeft inzicht in het beleidsproces aan volksvertegenwoordigers. Volksvertegenwoordigers krijgen tijdige en juiste informatie over het onderwerp.
Throughput legitimiteit
Betrokkenheid volksvertegenwoordiging
Er is een inhoudelijke behandeling van het onderwerp (debatten).
bij besluitvorming
Volksvertegenwoordigers krijgen voldoende de tijd om het onderwerp inhoudelijk te behandelen. Volksvertegenwoordigers kunnen het besluitvormingsproces zelf vormgeven. Volksvertegenwoordigers kunnen het voorstel (reëel) amenderen. Volksvertegenwoordigers kunnen stemmen over het onderwerp. Tegenstemmen is een reële optie.
70
Volksvertegenwoordigers
Volksvertegenwoordigers nemen een toetsbaar kaderstellend
kunnen controleren
besluit.
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
De uitvoering van het beleid wordt periodiek getoetst aan de hand van de gestelde kaders. Bestuurders verantwoorden zich tegenover volksvertegenwoordigers. Volksvertegenwoordigers hebben instrumenten om de uitvoering van het beleid bij te sturen. Politiek-bestuurlijk
Vooraf is geformuleerd wanneer er voldoende draagvlak voor het
draagvlak voor beleid
onderwerp is (stemregels). Volgens bovenstaande definitie is er draagvlak voor het beleid.
Output legitimiteit
Er zijn criteria wanneer het beleid als doeltreffend en doelmatig wordt beschouwd. Beleidsresultaten
De effectiviteit en doelmatigheid van het beleid wordt geëvalueerd. De effectiviteit en doelmatigheid van het beleid wordt openbaar gemaakt. Het beleid is volgens bovenstaande criteria effectief en doelmatig.
Er is politieke
Volksvertegenwoordigers zijn transparant over hun resultaten.
verantwoordelijkheid
Volksvertegenwoordigers kunnen verantwoordelijk worden gehouden voor de resultaten.
Participatieve democratie Dit deel van de scorekaart is bedoeld om zowel de participatie van stakeholders als die van inwoners te meten. Daarom moet dit deel twee keer gebruikt worden: voor beide groepen één keer. Thema
Indicator Er is een actorenanalyse uitgevoerd.
Input legitimiteit
Betrokken deelnemers
Alle relevante stakeholders kunnen hun stem laten horen. Er is bijzondere aandacht besteed aan het bereiken belanghebbenden die zich niet vanzelf melden.
Open agenda
Er is beleidsruimte. Er is van tevoren bepaald welke rol burgers/stakeholders krijgen. Het bestuur deelt invloed met deelnemers. Er worden procesafspraken voor de besluitvorming gemaakt.
71
Democratische legitimiteit Regionale energiestrategie – Gemeente Borger-Odoorn
De inbreng van deelnemers wordt schriftelijk vastgelegd. Het bestuur informeert de deelnemers regelmatig over wat er met hun inbreng gebeurt. Het bestuur weegt de inbreng van stakeholders mee in de afweging. Het bestuur geeft inzicht in de afweging van besluiten. Het bestuur informeert deelnemers over lang stilliggen, uitstel of wijziging van voornemens.