2024-04 RVO-rapport Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
Tekst van het document
• Vóór aansluiting wordt de huisinstallatie gecontroleerd met een lekdichtheidsproef. Lekkages worden verholpen. Ook in de beheerfase wordt vaker op lekkages gecontroleerd dan voor aardgas gebruikelijk is, zowel in het net als thuis. • Iedere woning krijgt twee waterstofsensoren: boven de waterstofmeter en boven de cv-ketel. Zodra waterstof wordt gedetecteerd, klinkt een alarm en kan de bewoner ingrijpen. • Ventilatieopeningen in de meterkast zijn volgens het Bbl verplicht. Deze worden indien nodig hersteld. Ook wordt de natuurlijke ventilatie van cv-ruimte gecheckt. In Hoogeveen krijgt de ketel een nieuwe luchttoevoer/rookgasafvoer. In Wagenborgen zijn ook de ventilatieroosters in de gevel vernieuwd zodat deze weer aan het oude bouwbesluit voldoen. • Installateurs die de omzetting realiseren, worden getraind (en gecertificeerd). Zie verder paragraaf 4.7. Bij de pilot in Hoogeveen werken RENDO en de betrokken installateur volgens speciaal voor dit project opgestelde veiligheidsinstructies. De deelnemers aan de pilot een storingsinstructie. • In Wagenborgen hangt aan de woning een bordje: ‘Woning verwarmd met waterstof’. In Lochem staat: ‘Hier brandt de kachel op waterstof’.
Overzicht van veiligheidsmaatregelen Om te zorgen dat toepassing van waterstof in woningen minstens even veilig is als aardgas, wordt een groot aantal veiligheidsmaatregelen getroffen. Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste maatregelen.
Risicoanalyse De Veiligheidsregio Drenthe heeft voor de pilot Hoogeveen een risicoanalyse gemaakt waarbij mogelijke situaties en incidenten in een matrix zijn geplot. De matrix is gemaakt met kennis van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV). In de kolommen
Bij hogere concentraties ligt dat anders. Dan is de ontstekings energie die nodig is om een waterstofmengsel te laten ontbranden of exploderen veel kleiner dan bij een aardgasmengsel. Als waterstof in een woning ontsteekt, zal dat dus eerder komen door een vertraagde ontsteking dan door een directe ontsteking. Van een vertraagde ontsteking is sprake als een lek optreedt en waterstof zich in een afgesloten ruimte kan ophopen. In de praktijk is het echter moeilijk een kritische concentratie te bereiken, mede doordat waterstof erg vluchtig is en dus snel via ventilatie, kieren en andere openingen verdwijnt. Verder is bekend dat waterstof niet eerder lekt dan aardgas: als een leiding of koppeling dicht is voor aardgas, dan is die ook dicht voor waterstof. Wel zijn leidingen voor waterstof meer permeabel dan voor aardgas, omdat waterstofmoleculen kleiner zijn. Door de wand van de leidingen kan een zeer kleine hoeveelheid waterstofgas in de omgeving komen. Het gevaar hiervan is echter verwaarloosbaar. Maatregelen om risico’s te vermijden zijn ventilatie bij de water stofmeter en de cv-ketel. Als de binneninstallatie voldoet aan de Bbl voor aardgas, dan is er ook voldoende ventilatie voor het toepassen van waterstof. Een andere maatregel is toepassing van een gasstopper die de toevoer afsluit bij drukverlies (dat op lekkage kan duiden).
Verder is het dankzij odorisatie (met THT) te ruiken mocht er sprake zijn van een gaslek. Veiligheidsregio De Veiligheidsregio’s Noord- en Oost-Gelderland (Lochem), Groningen (Wagenborgen) en Drenthe (Hoogeveen) zijn vanaf het begin bij de pilots betrokken geweest. De Veiligheidsregio adviseert de gemeente en de omgevingsdienst. De aandacht richt zich daarbij op de veiligheid in huis. Als uitgangspunt is gesteld: minstens even veilig als aardgas. In overleg met de projectpartners zijn alle mogelijke risico’s met mogelijke veiligheidsmaatregelen naast elkaar gezet.
19
https://www.kiwa.com/4a6be5/globalassets/dam/kiwa-netherlands/downloads/ke-214-_2022_nl_september.pdf
17 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
doorstroombegrenzer + rooster meterkast + natuurlijke ventilatie cv-ruimte + odorisatie + gecertificeerde installateur
Kleine lekkage (installatie voldoet)
Middelgrote lekkage
Grote lekkage
NEN 8078 (lek < 5 L/uur). Lekkage via permeatie is nihil
Verbindingen, regelaars, kleppen en kranen
Open zetten gaskraan
Kans van optreden
Groot
Klein
Zeer klein
Kans op slachtoffers
Nihil
Klein
Groot (aardgas) i.v.m. afwezigheid doorstroombegrenzer Klein (waterstof) i.v.m. aanwezigheid doorstroombegrenzer
Aardgas
Risico op slachtoffers nihil. Concentratie < 4 vol.% door ventilatie
Risico op slachtoffers klein door odorisatie
Explosie met slachtoffers is reëel risico
H2 met bestaande leidingen
Risico op slachtoffers nihil. Concentratie < 4 vol.% door ventilatie ONDERZOEK
Risico op slachtoffers klein door odorisatie ONDERZOEK
Risico op explosie of detonatie kleiner door aanwezigheid doorstroombegrenzer (gecertificeerde installateurs).
H2 met nieuwe leidingen
Risico op slachtoffers nihil. Concentratie < 4 vol.% door ventilatie (cv en meterkast) ONDERZOEK
Risico op slachtoffers erg klein door odorisatie, 1 nieuwe leiding en gecertifieerde installateurs ONDERZOEK
Risico op explosie of detonatie erg klein door aanwezigheid doorstroombegrenzer, 1 nieuwe leiding en gecertificeerde installateurs.
staan drie incidenten: een kleine lekkage, een middelgrote lekkage en een grote lekkage. In de rijen staan drie situaties: aardgas (dat is dus de bestaande situatie), waterstof met bestaande leidingen en waterstof met nieuwe leidingen. De analyse laat zien dat de risico’s bij toepassing van waterstof in de meeste situaties gelijk zijn aan die bij aardgas. Maar bij een grote lekkage is waterstof beduidend veiliger dan aardgas. De installatie van een doorstroombegrenzer maakt daarbij het verschil. De veiligheidsregio is van oordeel dat toepassing van zo’n gasstopper ook de veiligheid van een aardgasinstallatie zou verhogen. De noodzaak van deze maatregelen In opdracht van het Ministerie van EZK heeft DNV (Det Norske Veritas) de veiligheidsmaatregelen die in de vier pilots zijn/worden getroffen geïnventariseerd20. DNV heeft daarbij ook een oordeel gegeven over de effectiviteit van de verschillende maatregelen en haar eigen visie gegeven op de vraag welke maatregelen strikt noodzakelijk zijn en welke eventueel niet. DNV bevestigt dat in de pilotfase extra veiligheidsmaatregelen te verdedigen zijn omdat de projecten nu eenmaal onder een vergrootglas liggen. Na de pilotfase hoeven niet alle maatregelen per se dagelijkse praktijk te worden. Andersom zouden sommige maatregelen ook in de aardgaspraktijk niet misstaan.
DNV beveelt aan om alle toegepaste maatregelen te monitoren, teneinde ervaring op te doen en te leren over de effectiviteit ervan. Toezicht en handhaving In Lochem heeft Kiwa op verzoek van de gemeente een gelijkwaardigheidsrapport opgesteld. Daarin staat dat de huisinstallatie (gasmeter, gasleidingen en cv-ketel) net zo veilig is als bij aardgas (conform Bbl). De kosten voor deze rapportage zijn door Liander betaald. Ook in Wagenborgen is een gelijkwaardigheidsrapport opgesteld. In Hoogeveen en Stad aan ’t Haringvliet zal dit ook gebeuren.
Bij de pilot in Lochem is door Liander (als penvoerder) een beheersplan opgesteld waarin de veiligheid van de gehele pilot wordt beschouwd. Dat beheersplan is ook gedeeld met het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM). In het plan staat onder meer dat er extra controles op het binnenwerk plaatsvinden.
De bewoners hebben daarmee ingestemd. SodM heeft bij de pilot in Lochem één kantoorinspectie, vijf veldinspecties en één nacontrole gedaan. De bevindingen zijn in openbare documenten vastgelegd21. De overall conclusie is dat SodM positief is over de veiligheid.
Leerpunten • Waterstof is net als aardgas een brandbaar gas, maar ontbrandt pas bij een hogere concentratie. De kans op een explosie is erg klein, mede omdat waterstof snel vervliegt. • In woningen die voldoen aan het Bbl zijn levering, distributie en gebruik van waterstof net zo veilig als aardgas. • In de pilotprojecten zijn bij woningschouwen situaties ontdekt die ook bij aardgas gevaarlijk zijn. Toezicht door de gemeente wordt niet uitgevoerd. • Bijkomend veiligheidsvoordeel is, dat waterstof geen koolmonoxide kan vormen. • Nog een voordeel is dat inductiekoken schoner is dan koken op gas en volgens experts ook veiliger22. • Vanwege het innovatieve karakter zijn extra veiligheidsmaatregelen getroffen. Deze zijn in dit stadium wenselijk en te verantwoorden, maar het is belangrijk het effect ervan te monitoren. • Alle instanties die betrokken zijn bij de veiligheid hebben een andere scope en zetten andere accenten. In een pilotproject is goed overleg cruciaal om te voorkomen dat er omissies zijn.
DNV i.o.v. Ministerie van EZK, “Inventarisatie waterstofveiligheid in en om woningen in pilotprojecten (concept)”, 24 november 2023. https://www.sodm.nl/documenten/inspectierapporten/2023/04/05/rapportage-waterstofpilot-lochem-waterstof-invoedinstallatie 22 https://nipv.nl/wp-content/uploads/2023/01/20190715-IFV-Factsheet-Is-elektrisch-koken-veiliger-dan-koken-op-gas.pdf
20 21
18 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
4.7 Opleiding van monteurs en installateurs Ook al is de ombouw van aardgas naar waterstof niet ingewikkeld, voor de meeste installateurs is het onbekend terrein. Installateurs en servicetechnici moeten op dat vlak bijgeschoold worden, zodat zij veilig kunnen werken bij zowel montage, onderhoud als het verwijderen van een installatie op waterstof. Om in deze behoefte te voorzien, zijn er inmiddels verschillende mogelijkheden: • In Apeldoorn staat het Hydrogen Experience Centre23 (Kiwa en Alliander). Dit is een als woonhuis ingerichte demo- en opleidings locatie waar vakmensen leren hoe ze de aardgasvoorziening in woonwijken geschikt kunnen maken voor waterstof. Kiwa en Alliander geven daarnaast een driedaagse cursus die opleidt tot vakbewaam persoon, werkverantwoordelijke of OIV-er waterstof. De opleiding is bedoeld voor monteurs van Alliander en andere professionals. • DOC33 (Voltastraat 33 in Hoogeveen)24 is hét kennis- en belevingscentrum voor circulair bouwen en verduurzaming van de gebouwde omgeving en maakindustrie. DOC33 heeft een (fysieke) educatieve ‘waterstoftafel’ en een ‘waterstofwand’ waarmee een binnenhuisinstallatie wordt gesimuleerd. Monteurs kunnen hier in een realistische omgeving ervaring opdoen. • DOC33 heeft samen met RENDO en Remeha (mede op verzoek van de gemeente Hoogeveen) de cursus ‘waterstof voor uitvoerenden’ ontwikkeld.
Hier krijgen monteurs, werkvoorbereiders en projectleiders de benodigde theoretische kennis en praktische ervaring. De cursus wordt gegeven aan cursisten die beschikken over een relevante gasopleiding op mbo-niveau 3 en werkzaam zijn in de praktijk. De cursus duurt één dag. • Bij de cursus hoort het boek: “Vakbekwaam Persoon Waterstof in de Gebouwde Omgeving”. Dit boek (50 pagina’s) dient als naslagwerk. Van het cursusboek is nu een eerste versie gemaakt. De verwachting is dat begin 2024 een tweede versie verschijnt, die ook voor anderen beschikbaar is. • Bij ENTRANCE (Centre of Expertise Energy)25 worden energie professionals opgeleid én goede ideeën ontwikkeld door kennis en expertise te bundelen met bedrijven, onderzoekers, studenten, kennisinstellingen en overheden. Het gaat onder andere om de inzet van duurzame bronnen in de gebouwde omgeving. RENDO, netwerkbeheerder Cogas en BAM Energie & Water beschikken hier over een waterstoftestnetwerk naar model van de situatie in Hoogeveen. DOC33 heeft een educatieve waterstoftafel en waterstofwand ontwikkeld waar een binnenhuisinstallatie wordt gesimuleerd. Monteurs kunnen hiermee oefenen.
https://www.kiwa.com/nl/nl/themas/energietransitie-in-nederland/waterstofhuis/ https://doc33.nl/ 25 https://www.entrance.eu/ 23
24
19 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
5 Leerpunten wetgeving en toezicht Er is geen wetgeving over waterstof in de gebouwde omgeving. Ook niet over zaken als consumentenbescherming en veiligheidstoezicht bij waterstof. Met een Tijdelijk Kader en Richtsnoeren Waterstofveiligheid zijn de pilots toch mogelijk gemaakt. Het is een opmaat voor nieuwe wet- en regelgeving.
Omdat er nog geen marktordening voor waterstof is geregeld, is het wetsvoorstel van de Wgiw alleen geformuleerd voor warmtenetten en de overgang naar all-electric. Het wettelijke kader voor Stad aan ‘t Haringvliet (mogelijk dus in de vorm van een AMvB) loopt daarmee vooruit op een toekomstige toepassing van de Wgiw en regelt specifiek de transitie naar waterstof.
5.1 Wettelijk kader Gaswet Volgens de Gaswet26 mogen netbeheerders alleen aardgas distribueren. De gasaansluitplicht staat in artikel 10 lid 6 van die wet en geldt voor alle aansluitingen met een capaciteit van maximaal 40m3 gas per uur. Per 1 juli 2018 is het echter niet meer toegestaan om een bouwvergunning aan te vragen voor een nieuw bouwwerk met een gasaansluiting27. Om de pilotprojecten mogelijk te maken is een tijdelijk gedoog kader opgesteld (zie paragraaf 5.2 hieronder). Dit kader wordt door de ACM voor de pilots gehanteerd, waarmee de distributie van waterstofgas wordt gedoogd. Anders gezegd: op dat punt zal de ACM de Gaswet niet handhaven. Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie Om de warmtetransitie mogelijk te maken, wordt er gewerkt aan een nieuw wettelijk kader waarin het onder andere gaat over een afsluitbevoegdheid voor aardgas (dus in afwijking van artikel 10.6 van de Gaswet). In dit verband is op 30 juni 2023 een voorstel voor de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw)28 aangeboden aan de Tweede Kamer. Artikel 62A van de voorgestelde Wgiw voorziet erin dat gemeenten op basis van de Omgevingswet regels kunnen stellen die het gebruik van gas uitsluiten. Dit is een verduidelijking van het huidige artikel 62 waarin staat dat gemeenten geen regels mogen stellen die raken aan de marktordening van de Gaswet.
De wet zal gemeenten dus de mogelijkheid geven om lokale regels te stellen op basis waarvan de overgang van aardgas naar duurzame vormen van energie kan worden uitgevoerd. Vooruitlopend op de Wgiw en vooral met het oog op de pilot Stad aan ’t Haringvliet wordt eerder al een afsluitbevoegdheid wettelijk geregeld, mogelijk in de vorm van een Experimenten-AMvB onder de Omgevingswet. Het streven is dat die medio 2025 van kracht wordt. De gemeente Goeree-Overflakkee krijgt dan voor deze pilot een vergelijkbare bevoegdheid als geregeld in de Wgiw.
Met het oog op de pilot Stad aan ’t Haringvliet wordt een afsluitbevoegdheid wettelijk geregeld, mogelijk in de vorm van een AMvB.
Energiewet De AMvB en de Wgiw kunnen worden gezien als tussenstap naar een nieuwe Energiewet29. Deze beoogt de huidige Gaswet en de Elektriciteitswet 1998 te vervangen voor een modern en geactualiseerd marktordeningskader voor elektriciteit en gas. Het wetsvoorstel kent nog geen hoofdstuk Waterstof. De bedoeling is om dat hoofdstuk later toe te voegen als onderdeel van de nationale implementatie van het ‘EU Decarbonisatiepakket’ (als herziening van de EU-Gasrichtlijn en verordening).
5.2 Tijdelijk kader waterstofpilots Autoriteit Consument en Markt De Autoriteit Consument en Markt (ACM) is een onafhankelijke toezichthouder en beschermt de belangen van consumenten in de energiemarkt. De ACM vindt het belangrijk dat er op beperkte schaal pilotprojecten worden uitgevoerd waarbij waterstof aan consumenten wordt geleverd voor verwarming van woningen. De ACM handhaaft de Gaswet, maar daarin staat niets over distributie van waterstofgas. Om de pilots toch mogelijk te maken heeft de ACM op 5 juli 2022 een gedoogbeleid voor betrokkenheid van netbeheerders bij pilots met waterstof in de gebouwde omgeving30
https://wetten.overheid.nl/BWBR0011440/2024-01-01 https://www.rvo.nl/sites/default/files/2018/07/Factsheet-gasaansluitplicht-vanaf-1-juli-2018-02.pdf 28 https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen/detail?cfg=wetsvoorsteldetails&qry=wetsvoorstel%3A36387 29 Op 9 juni 2023 is een voorstel voor de Energiewet aangeboden aan de Tweede Kamer. Zie https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen/ detail?cfg=wetsvoorsteldetails&qry=wetsvoorstel%3A36378 30 https://www.acm.nl/system/files/documents/tijdelijk-kader-waterstofpilots.pdf 26 27
20 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
vastgesteld. Dit is een tijdelijk kader met voorwaarden waaronder netbeheerders de ruimte krijgen om de pilots uit te voeren. Als netbeheerders en hun projectpartners aan de gestelde voorwaarden voldoen, wordt tijdelijk gedoogd dat de netbeheerder (buiten de Gaswet om) waterstof distribueert. De voorwaarden van het gedoog beleid zijn afgeleid van de bestaande regelgeving, waaronder de Gaswet en wetgeving op het gebied van consumentenbescherming. Zoveel mogelijk punten zijn eruit overgenomen. Procedure Naleving van de voorwaarden wordt via de netbeheerder afgedwongen. Voordat een pilot van start kan gaan, moet de netbeheerder een aanvraag voor een gedoogbeslissing indienen bij de ACM. De ACM toetst of aan de voorwaarden wordt voldaan. Ten aanzien van de veiligheid beoordeelt Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) of de netbeheerder vergelijkbare procedures en veiligheidsstandaarden hanteert als voor de distributie van aardgas en waar nodig aanvullende voorzorgmaatregelen neemt. SodM geeft dat vervolgens door aan de ACM. Als alles in orde is, wordt de gedoogbeslissing afgegeven. • De gedoogbeslissing voor Lochem is afgegeven op 20 oktober 2022. • De gedoogbeslissing voor Wagenborgen is afgegeven op 21 juni 2023. • De gedoogbeslissingen voor Hoogeveen en Stad aan ’t Haringvliet zijn nog niet afgegeven31.
Terug naar aardgas In het Tijdelijk Kader staat dat de aardgaslevering moet worden hersteld als een afnemer zijn deelname aan de pilot opzegt, indien op dat moment in het betreffende gebied de aansluitplicht voor aardgas nog geldt. Dat is een belangrijk gegeven voor de pilots in Hoogeveen (voor het deel Erflanden) en Stad aan ’t Haringvliet waar aardgas wordt afgekoppeld ten gunste van de distributie van waterstof. Het Tijdelijk Kader is echter alleen bedoeld om netbeheerders extra mogelijkheden te bieden, niet om bestaande rechten van bewoners af te pakken, waaronder het recht op een aardgasaansluiting. In Hoogeveen is vrijwillige deelname het uitgangspunt. Terug naar aardgas heeft daarna niet de voorkeur. Dat mag echter niet onmogelijk worden gemaakt. Wel mag daarvoor een bepaalde drempel worden opgeworpen. Zo moeten de deelnemers aan de pilot in Hoogeveen, als zij binnen de looptijd van de pilot (15 jaar) terug willen naar aardgas, zelf de kosten voor de ‘omgekeerde transitie’ betalen. In Stad aan ’t Haringvliet neemt het hele dorp afscheid van aardgas. Er is dan geen weg terug.
31
Niet meer dan anders Over de prijs van waterstof staat in het Tijdelijk Kader dat de consument in totaal niet meer betaalt dan voor het meest relevante alternatief. ‘In totaal’ is bewust ruim geformuleerd. Het betekent: leveringskosten van waterstof plus netbeheerkosten en eventuele investering, afschrijving en onderhoud van installaties. Hoe de pilots daar vervolgens invulling aan geven, verschilt. In Lochem wordt de leveringsprijs gerelateerd aan het specifieke contract dat individuele bewoners voordien hadden voor levering van aardgas. In Stad aan ’t Haringvliet is bewoners beloofd dat zij de eerstkomende vijftien jaar niet meer betalen dan 90 cent per m3 aardgasequivalent. In Hoogeveen (Erflanden) ontvangen deel nemers subsidie die ervoor zorgt dat de meerkosten van waterstof door de gemeente met Essent worden verrekend. Uitgangspunt zijn de actuele aardgascontracten van Essent (variabel, 1 jaar vast of 3 jaar vast). In Nijstad-Oost worden de meerkosten berekend in vergelijking tot een all-electric voorziening. De subsidie geldt voor de looptijd van de pilot (15 jaar). Positieve ervaringen De ervaringen met toepassing van het Tijdelijk Kader in de pilot Lochem zijn tot nu toe positief. De waterstoflevering functioneert naar behoren en de bewoners zijn tevreden. Enkele kinderziektes zijn snel genoeg opgelost.
De eerste ervaringen in Wagenborgen zijn ook positief, al loopt de pilot nog te kort om daar veel over te zeggen. De inschatting is dat de ACM in de pilotfase de consument met het Tijdelijk Kader voldoende kan beschermen. Veel punten uit het Tijdelijk Kader zouden daarom ook in een AMvB of een nieuwe Energiewet kunnen worden overgenomen. Het Tijdelijk Kader biedt gedoogruimte tot uiterlijk 5 juli 2027. De pilotprojecten kunnen dan waarschijnlijk nog niet worden afgerond. Het is echter nog onzeker is of de nieuwe wet- en regelgeving, die betrokkenheid van de netbeheerder bij distributie van waterstof mogelijk maakt, dan al van kracht is. Eventueel is verlenging van het gedoogkader nodig om de lopende pilots te borgen. Dit is een belangrijk punt van overleg tussen de netbeheerders, de ACM en de rijksoverheid.
Leerpunten • De ervaringen met toepassing van het Tijdelijk Kader zijn tot nu toe positief. De pilotprojecten worden hierdoor mogelijk én de ACM kan consumenten voldoende beschermen. • Veel punten uit het Tijdelijk Kader kunnen in een AMvB of een nieuwe Energiewet worden overgenomen. • Om lopende pilots te borgen is het belangrijk dat er geen ‘gat’ valt tussen de afloop van het Tijdelijk Kader en in werking treden van nieuwe wet- en regelgeving.
Stand van zaken 15 april 2024.
21 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
5.3 Waterstofveiligheid De waterstofpilots zijn bedoeld om kennis en ervaring te verzamelen. Maar het moet wel veilig zijn, ook waar en wanneer er nog geen wet- en regelgeving voor is. Tegelijk moeten er niet dusdanige veiligheidsdrempels worden opgeworpen dat het de transitie onevenredig hindert. Voor toepassing van waterstof in de pilotprojecten is daarom als uitgangspunt geformuleerd: minstens even veilig als aardgas. Richtsnoeren waterstofveiligheid Bij gebrek aan wetgeving is het beleidskader ten aanzien van de veiligheid voor deze pilots omschreven in de zogeheten Richtsnoeren Waterstofveiligheid32. Deze richtsnoeren zijn door EZK in interdepartementaal verband (samen met IenW en BZK en in overleg met VWS, J&V en SZW) ontwikkeld. Het zijn beleidsdocumenten waarin EZK aangeeft hoe zij het toezicht op de veiligheid geregeld zou willen zien. Complicerend was overigens, dat de projecten al meerdere jaren in voorbereiding waren, terwijl de veiligheidsrichtsnoeren pas later bekend werden.
Het eerste aanvullende richtsnoer richt zich op de vier waterstof pilots. Dit richtsnoer gaat onder andere in op het beoogde veilig heidsniveau, veiligheidsborging en daarin de rol van netbeheerders, toezicht, voorbereiding op incidenten en evaluatie in relatie tot leerdoelen. In de kern gaat het erom dat initiatiefnemers van de pilots aan toezichthouders en bevoegde gezagen voldoende aannemelijk moeten maken dat de pilot voldoende veilig is. Taken en verantwoordelijkheden In de richtsnoeren zijn onder andere taken en verantwoordelijkheden van de verschillende toezichthouders belegd. De Inspectie Leefomgeving en Transport ziet toe op de veiligheid van transport. Het invoedstation (met opslag, drukverlaging en odorisatie) valt onder de Omgevingsdienst. Vervolgens valt het distributienet onder toezicht door SodM. Voor toezicht op de veiligheid in de woning is de gemeente formeel het bevoegde gezag. De eerste pilots laten zien dat gemeenten daarvoor in praktijk niet de kennis hebben, mede doordat er voor waterstof nog geen stelsel van gecertificeerde installaties en installateurs bestaat. Daarom vragen zij de netbeheerders om een conformiteitsof gelijkwaardigheidsverklaring voor de binnenhuisinstallatie33. Een externe deskundige (zoals Kiwa) kan deze verklaring geven. De rol van netbeheerders Bij het veiligheidstoezicht spelen de netbeheerders een centrale rol.
Zij moeten als penvoerder komen met een beschouwing van de veiligheid in de gehele pilot. Voor iedere pilot resulteert dit in een explicatiedocument waarmee voor het bevoegd gezag en de toezichthouders inzichtelijk en aannemelijk wordt gemaakt dat de veiligheid van alle relevante onderdelen (invoedstation, distributie net, huisinstallaties) als van de pilot in zijn geheel, minstens zo veilig is als een vergelijkbare situatie met aardgas.
Naast de voordeur van iedere waterstofwoning hangt een bordje zodat eventuele aannemers of installateurs ook later geïnformeerd zijn.
De netbeheerders zijn verantwoordelijk voor de veiligheid van hun eigen deel (distributie) en penvoerder voor hun partners in de keten. Netbeheerders hebben daarmee dus ook een regierol: zij moeten de integraliteit en de interactie in de veiligheidsketen borgen. De netbeheerders leggen het explicatiedocument ter goedkeuring voor aan SodM.
Er is een generiek richtsnoer ontwikkeld als paraplu boven aanvullende richtsnoeren. Het generieke richtsnoer gaat over het omgaan met risico’s en onzekerheden rond waterstof en is bedoeld om houvast te bieden in situaties waar regelgeving ontbreekt. De aanvullende richtsnoeren gaan in op specifieke situaties.
Geaccepteerde restrisico’s In de richtsnoeren is het ‘geaccepteerde restrisico’ een belangrijk begrip. Dat is het risico dat overblijft nadat afgesproken veiligheidsmaatregelen zijn getroffen. Het restrisico moet maatschappelijk acceptabel zijn.
32 33
Richtsnoeren voor veilig omgaan met waterstof (rvo.nl) Een conformiteitsverklaring is gebaseerd op een deskundige inschatting van risico’s, bijvoorbeeld op basis van toepassing van enigszins vergelijkbare technieken (zie generiek richtsnoer waterstofveiligheid).
22 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
Het is echter moeilijk, zo niet onmogelijk de restrisico’s concreet te maken. Dat vergt immers een gecontroleerde omgeving waarin de risico’s worden bepaald vóór en ná het treffen van zekere veiligheidsmaatregelen. Bovendien speelt bij waterstofdistributie, net als bij aardgasdistributie de begrenzing van een gebied een belangrijke rol. Ligt de grens in een straat, een wijk of rond het hele netwerk? Daarnaast is het plaatsgebonden restrisico afhankelijk van hoeveel mensen dat zich in een gebied bevinden. Netbeheerders werken daarom bij het beoordelen van restrisico’s van aardgasdistributie in de praktijk met de ‘bowtie-methodiek’ (naar voorbeeld van de Engelse PAS 55). Deze methodiek is opgenomen in de door NEN ontwikkelde NTA 8120. De bowtie-methodiek maakt gebruik van (systematisch berekende) expert judgement. Alle risico’s worden minimaal eenmaal per jaar geëvalueerd en ingeschat op basis van bedrijfswaarden. Het lijkt erop dat deze methode ook voor waterstof geschikt is, aangezien 95% van de data van aardgas ook bruikbaar zijn voor waterstof. Staatstoezicht op de Mijnen Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) is de onafhankelijke veiligheidstoezichthouder op de delfstoffen- en energiewinning in Nederland. De taken van SodM zijn onder meer vastgelegd in de Mijnbouwwet en de Gaswet.
In verband met de distributie van waterstof heeft de minister van EZK vanwege het ontbreken van een wettelijk kader, op 1 november 2022 aan SodM gevraagd om het veiligheidstoezicht met betrekking tot de waterstofdistributie op zich te nemen bij de vier pilotprojecten waarbij de twee Richtsnoeren Waterstofveiligheid leidend zijn34. SodM heeft in een toezichtarrangement de invulling van het toezicht uitgewerkt35. Dit arrangement maakt toezicht voorspelbaar: het geeft netbeheerders vooraf inzicht hoe SodM kijkt naar de risico’s van de activiteiten, wat van netbeheerders wordt verwacht en hoe het toezicht is ingericht. Burgers en werknemers krijgen een beeld van hoe de bescherming van de mens en het milieu een plek krijgen in het toezicht. In het arrangement zijn per pilot vier fasen onderscheiden: initiatiefase, opstartfase, beheerfase en beëindigingsfase. SodM heeft per fase aangegeven hoe de toezichtrol wordt ingevuld: met kantoorinspecties van het systeem van de netbeheerder en/ of met veldinspecties om te beoordelen of de netbeheerder doet wat hij heeft beloofd te doen. Op deze manier richt de aandacht zich op zaken waar dit het meest nodig is en blijft het mogelijk dat de netbeheerder gecontroleerd ervaring opdoet met waterstof in de gebouwde omgeving.
In het arrangement is ook omschreven hoe en wanneer SodM samenwerkt met projectpartners om de veiligheid te bevorderen en van de pilots te leren.
34 35
Zo zijn in de initiatiefase en beëindigingsfase momenten ingeruimd om advies uit te brengen aan de ACM en EZK. In 2024 wil SodM verslag uitbrengen van de leerpunten die zij ziet en de eerste adviezen delen met de minister van EZK. Bijvangst De waterstofpilots en de richtsnoeren geven aanleiding om ook kritisch te kijken naar de borging en het toezicht bij de distributie van aardgas. De pilots leren dat het eigenaarschap op het onderwerp veiligheid bij de netbeheerders beter uit de verf kan komen dan het nu bij de distributie van aardgas doet. Dat inzicht is een mooie bijvangst en dat gaat verder dan alleen de vier pilotprojecten. Het strekt zich uit tot de context van de hele energietransitie. Waar de context verandert, veranderen risico’s en dat vraagt om aandacht voor proactief risicomanagement. De samenleving wil inzicht in veiligheidsniveaus en netbeheerders moeten aannemelijk maken dat de vereiste niveaus worden gerealiseerd. Zij moeten bijvoorbeeld expliciet maken welk veiligheidsniveau zij ambiëren en welke controlemechanismes daarvoor worden ingericht. SodM, netbeheerders en andere betrokkenen zijn daarover met elkaar in gesprek. De uitvoering van veiligheidstoezicht is in dit veranderende werkveld echter arbeidsintensief. SodM zegt onvoldoende geëquipeerd te zijn om dit lang vol te houden en capaciteit tekort te komen om zich op dit gebied te blijven ontwikkelen.
SodM heeft daarom in 2023 een claim voor extra capaciteit ingediend.
Leerpunten • Transparantie over het veiligheidsniveau en de beheersing daarvan bij aardgasdistributie is een aandachtspunt voor de evaluatie die SodM in 2024 zal presenteren. • Ook zal SodM in de evaluatie ingaan op leerpunten met betrekking tot de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van de richtsnoeren. Zo is bijvoorbeeld het begrip ‘kosten effectieve maatregelen’ lastig te hanteren. Een goede maatlat ontbreekt vooralsnog. • In de veiligheidsketen is regie belangrijk. Door netbeheerders als penvoerder aan te wijzen wordt actief regie gevoerd op de veiligheid van de pilot. • Voor netbeheerders is de rol van penvoerder nieuw. Het raakt aan gebieden waar zij normaal gesproken geen kennis of invloed hebben. De regie over deze domeinen kost tijd.
Brief EZK Toezicht op waterstofpilots en demonstratieprojecten | Brief | Staatstoezicht op de Mijnen (sodm.nl) Toezichtarrangement pilots Waterstofdistributie | Rapport | Staatstoezicht op de Mijnen (sodm.nl)
23 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
6 Leerpunten organisatie en draagvlak Een breed draagvlak (bij alle partijen) is cruciaal voor de omschakeling van aardgas naar waterstof. Het komt aan op samenwerking en excellente communicatie. Veel bewoners steunen de transitie, als het maar niets extra’s kost en het niet teveel rommel in huis geeft.
6.1 Samenwerking en participatie Enthousiasme (van alle betrokken partijen) is een conditio sine qua non. Daarmee begint het in alle pilotprojecten. De initiatiefnemers en projectleiders zijn dan ook mensen met een drive om te vernieuwen, met doorzettingsvermogen om hobbels te overwinnen en met overtuigingskracht om anderen mee te nemen. Het is voor hen geen negen-tot-vijfbaan. Initiatief kan van alle kanten komen De vier pilotprojecten laten zien dat het initiatief van meerdere kanten kan komen. In Lochem is het een groep bewoners verenigd in de Lochemse Belangenvereniging Beschermd Stadsgezicht Berkeloord. In Wagenborgen is netbeheerder Enexis de initiatief nemer. In Hoogeveen is het initiatief genomen door een consortium van 22 partijen uit het bestaande innovatienetwerk Hydrogreenn. In Stad aan ’t Haringvliet is het initiatief genomen door enkele enthousiaste bewoners en de dorpsraad.
Op 10 mei 2023 tekenden vijf partijen een samenwerkingsovereenkomst voor realisatie van de pilot in Hoogeveen: de gemeente Hoogeveen, Rendo, Gasunie, Essent en Remeha.
Brede samenwerking Belangrijker dan wie het initiatief neemt, is de samenwerking tussen veel betrokken partijen. Het gaat om een brede samenwerking van bewoners, woningcorporatie(s), gemeente, netbeheerder, toezichthouders, kennisinstellingen, installateurs, ketelfabrikant en rijksoverheid. De transitie naar waterstof impliceert een innovatief pad. Je weet vooraf niet precies wat je onderweg tegenkomt. Dan moet je op elkaar kunnen rekenen, zeggen de betrokkenen bij alle pilots. 36
Zo werken de 22 partijen in Hoogeveen al meerdere jaren samen. In november 2020 publiceerden deze partijen het rapport Waterstofwijk Plan voor waterstof in Hoogeveen36. Dat plan was en is een belangrijke basis voor de stap naar het verkrijgen van subsidies en de stap naar de uitvoering. Uit de 22 partners is een kopgroep gevormd die de uitvoering heeft opgepakt: Rendo, Gasunie, Remeha, Essent en de gemeente Hoogeveen. Ook voor een bedrijf als Remeha is goede samenwerking een voorwaarde voor succes. Remeha investeert in deze innovatie omdat het bedrijf klaar wil staan, mocht waterstof bij de energietransitie in de gebouwde omgeving een (grotere) rol gaan spelen, maar ook bewijzen dat het kan. Volgens Remeha is het belangrijk gebruik te maken van alle mogelijke oplossingen om de klimaatdoelen te realiseren. Eén van die oplossingen is toepassing van waterstof als energiedrager voor de verwarming van huizen en gebouwen. De pilotprojecten worden gezien als middel om nieuwe producten te ontwikkelen. De samenwerking tussen Remeha en de pilots in Lochem en Hoogeveen bestaat niet alleen uit het leveren van de ketels en het beheer ervan, maar ook uit het actief meedenken over het hele project. Het bedrijf heeft bijvoorbeeld ook deelgenomen aan gesprekken met bewoners en meegeholpen bij het indienen van documenten voor de ACM.
De samenwerking van Intergas bij de pilot in Wagenborgen kent een vergelijkbaar belang. Bewonersparticipatie Betrokkenheid en participatie vormen de kracht van de pilot projecten. Dat geldt voor alle pilots. Zo is in Lochem de Lochemse Belangenvereniging Beschermd Stadsgezicht Berkeloord initiatief nemer en gedurende het gehele proces partner geweest. In Hoogeveen is de Bewonersraad Waterstofwijk Erflanden betrokken. De plannen zijn in samenwerking met deze raad aan werktafels verder uitgewerkt. De pilot in Stad aan ’t Haringvliet komt voort uit een actieve dorpsraad. Hierin denken bewoners als vrijwilliger actief mee met zaken over het dorp. Met het initiatief voor de waterstofpilot is uit de dorpsraad een groep ‘Tafelaars’ samen gesteld: bewoners die als gelijkwaardige partner van de gemeente en de overige partijen actief meedenken over de pilot. De grootte van deze groep wisselt: momenteel zijn er acht, maar de groep heeft ook wel eens vijftien tafelaars gekend. Hun rol is tweeledig. Zij denken vanuit het perspectief van de bewoners mee over de pilot en vertegenwoordigen de pilot als ambassadeur bij de overige bewoners van Stad aan ‘t Haringvliet. Bij het grote belang van participatie is ook een kanttekening te plaatsen: als de energietransitie te zeer van bewonersinitiatieven
waterstofwijkhoogeveenrapp.pdf (newenergycoalition.org)
24 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
afhankelijk is, gaat het op grote schaal niet lukken om voldoende tempo te maken. Een technologie die drijft op bewonersparticipatie, kun je immers niet ‘uitrollen’. Bewonersparticipatie mag ook nooit een excuus zijn voor professionele organisaties om niets te doen. Met andere woorden: betrokkenheid en participatie zijn cruciaal, maar zonder medewerking van overheden en tal van andere partijen, lukt het ook niet.
Leerpunten • De projectleider moet een schaap met vijf poten zijn. • Projectleiders moeten langjarig de kar trekken. Vaak duurt een pilot langer dan gedacht. • Een brede samenwerking van veel partijen is de sleutel tot succes. Het is minder belangrijk wie precies de initiatiefnemer is. Dat kan iedereen zijn. • Bewonersparticipatie is cruciaal, maar er is ook een professionele projectorganisatie nodig met steun van overheden en andere partijen.
Leerpunten • Marktpartijen en gemeenten staan vanuit een ander perspectief in de samenwerking. Dat maakt langjarige samenwerking altijd fragiel. • Als een pilot van onderop komt, staat de organisatiestructuur niet bij voorbaat vast. Wat de beste structuur is, hangt sterk af van de kenmerken van het project en de posities van de verschillende partners. • Naast een sterk consortium is een sterke projectmanager nodig: iemand die tussen de projectpartners ook werkelijk de rol van projectmanager kan vervullen.
6.3 Financiën Haalbaarheid van de pilotprojecten De vier pilotprojecten worden deels mogelijk gemaakt met overheidssubsidie. De pilot in Wagenborgen heeft van RvO een subsidie Demonstratie Energie- en Klimaatinnovatie (DEI+) ontvangen. De pilot in Lochem heeft via de provincie Gelderland een Europese subsidie ontvangen.
6.2 Organisatie Naarmate de pilots meer in de uitvoeringsfase komen, is het belangrijker dat het opdrachtgeverschap duidelijk is georganiseerd. Wie is opdrachtgever/probleemeigenaar? In de voorbereidingsfase zitten gemeente, corporatie, netbeheerder, energieleverancier en bewoners collegiaal aan tafel. Maar als het erop aankomt, kan dat anders zijn. Het is belangrijk dat in de uitvoeringsfase de rollen helder zijn verdeeld. De pilots zijn ingewikkeld en vergen forse investeringen over een langere periode. Dat vereist een sterke projectorganisatie waaraan alle partijen zich verbinden. Organisatiestructuur De structuur van de projectorganisatie is in de pilots al werkende ontstaan. De structuur is om de personen en partijen tot stand gekomen, zonder vooraf bedacht model. Form follows function. Zo is de pilot in Lochem geïnitieerd door de Belangenvereniging Beschermd Stadsgezicht Berkeloord, de energiecoöperatie LochemEnergie en Alliander. De bewoners hebben een sterke voortrekkersrol gehad. Na de initiatiefase zijn verschillende bedrijven met deze initiatief nemers verder aan de slag gegaan. Bij de pilot in Hoogeveen is er een stuurgroep die knopen doorhakt. In die stuurgroep zitten bestuurders van de gemeente Hoogeveen, Rendo, Essent, Remeha en Gasunie. Voor de uitvoering van de pilot zijn verschillende projectteams gevormd.
De Bewonersraad Waterstofwijk Erflanden vormt een klankbord en het geheel wordt bijeengehouden door een projectleider die in dienst is van de bewoners. Bij de pilot in Stad aan ’t Haringvliet is een structuur opgezet waarbij verschillende teams werken in opdracht van het project Stad Aardgasvrij onder aansturing van een projectmanager. De Tafelaars zijn in alle overleggen welkom. Deze groep vertegenwoordigt het project bij de bewoners en de bewoners in de projectorganisatie. Zie verder hoofdstuk 8.
De pilot in Hoogeveen is mogelijk gemaakt met bijdragen van RvO, de regiodeal Zuid en Oost Drenthe, de EU en cofinanciering van de provincie Drenthe. In totaal is dat circa € 2 miljoen. Voor het deel Erflanden is een subsidie van € 4,3 miljoen toegekend uit het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Daar bovenop is er voornamelijk voor het gedeelte Nijstad-Oost een specifieke uitkering (Spuk) toegekend van nog eens € 4,3 miljoen om voor 15 jaar het prijsverschil tussen waterstof en het meest relevante alternatief (all-electric) te overbruggen. Voor de pilot in Stad aan ’t Haringvliet is een subsidie van € 5,6 miljoen toegekend uit het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Het tekort gedurende de looptijd is voor deze pilot begroot op € 30 tot € 40 miljoen. EZK en BZK geven aan over een eventuele aanvullende subsidie (in de vorm van een Spuk) te willen spreken, maar niet nadat het exploitatietekort substantieel omlaag is gebracht en eventuele opwaartse financiële risico’s goed zijn afgedekt binnen de pilot. De ministeries willen niet meebetalen aan een waterstofprijs die onder de aardgasprijs ligt. In 2024 zal daarover meer duidelijkheid komen. Haalbaarheid in de verdere toekomst De incidentele subsidie voor de pilotprojecten is vooral nodig vanwege het innovatieve karakter ervan. Er worden kosten gemaakt die bij een grootschalige uitrol niet meer voorkomen.
De pilotprojecten laten zien dat de uiteindelijke omschakeling van woningen en wijken van aardgas op waterstof zelfs relatief goedkoop is. Bestaande gasnetten en gasleidingen in huis kunnen hiervoor zonder problemen worden gebruikt. In huis is de omschakeling in een paar uur tegen relatief weinig kosten te realiseren.
25 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
Structurele subsidie lijkt voorlopig echter onmisbaar. De hoge prijs van waterstof (in vergelijking tot het meest relevante alternatief ) is daarbij de crux. Ook de kosten voor lokale productie van waterstof op basis van hernieuwbare energie en een eigen elektrolyser zijn aanzienlijk hoger zijn dan de kosten voor verwarming met aardgas. Zonder subsidie zijn waterstofwijken in de toekomst alleen haalbaar als de waterstofprijs significant lager wordt en/of waterstofwijken kunnen worden gekoppeld aan het waterstofnetwerk van Gasunie.
6.4 Communicatie
omgeving, komen alle relevante vragen en onzekerheden ter sprake. Bovendien zijn bestaande woningen op tal van punten anders, waardoor de maatregelen die voor de transitie nodig zijn, per geval kunnen verschillen. Voorlopig is de individuele benadering de enige weg naar succes. Demonstratiewoningen Een ander belangrijk communicatiemiddel in de pilotsprojecten zijn de demonstratiewoningen waar bezoekers kunnen zien hoe de omschakeling naar waterstof werkt. Hier kunnen mensen bovendien vragen stellen.
Omdat het succes van de pilots afhankelijk is van samenwerking en maatschappelijk draagvlak, is goede communicatie essentieel. Dat is helaas geen open deur. De pilots laten onbedoeld zien, dat de overheid (gemeente) gewend is veel te communiceren, maar zelden toetst of de communicatie ook werkt. Het is vaak éénrichtingsverkeer, terwijl goede communicatie tweerichtingsverkeer is. Publieksreis Voor de pilot in Hoogeveen hebben bureau The Post, de gemeente en de bewonersraad een communicatiestrategie uitgewerkt aan de hand van een ‘publieksreis’. Men spreekt van ‘publiek’ omdat bewoners niet vanzelfsprekend betrokken zijn of klant worden. Je moet moeite doen om het publiek voor je te winnen. Men spreekt van een ‘reis’ omdat het een traject is met verschillende fasen: • Fase 1: Het publiek bekend maken met waterstof. • Fase 2: Het publiek bekend maken met wat er in de wijk gebeurt. • Fase 3: Het publiek bekend maken met wat een waterstof aansluiting in huis betekent. De publieksreis is niet lineair: je kunt op verschillende momenten instappen, soms sla je stappen over of ga je stappen terug. De drie hoofdfasen zijn voor deze pilot uitgewerkt in twaalf detailfasen waarbij nauwkeurig is bepaald wat de informatiebehoefte in de betreffende fase is. Vervolgens zijn daar de meest geëigende communicatiemiddelen bij ontworpen.
Veel belangstelling tijdens een voorlichtingsbijeenkomst over het plan voor waterstof in Hoogeveen.
Zo is in Hoogeveen het waterstof tiny house gerealiseerd. Het is een gezamenlijk initiatief van gemeente Hoogeveen, Alfa-college en Vrienden van Techniek Hoogeveen, en maakt onderdeel uit van de Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe. Het huisje heeft op verschillende plekken in Nederland gestaan voordat het bij de wijk Erflanden kwam. In het tiny house is de projectleider van de bewoners enkele dagdelen per week te vinden en hier is ook een waterstof cv-ketel geïnstalleerd. De bewoners kunnen binnenvallen en hun vraag of probleem bespreken.
Transparantie Een voorwaarde voor goede communicatie is transparantie. Betaalbaarheid staat voor de bewoners voorop, maar ook veiligheid is een belangrijk issue. Bewoners snappen dat waterstof, net als aardgas nooit honderd proces veilig is, maar verwachten wel dat professionals daar eerlijk over zijn en helder uitleggen wat zij doen om risico’s zoveel mogelijk te beperken. Voor het draagvlak voor de waterstoftransitie is het cruciaal eerlijk en zorgvuldig het gesprek aan te gaan, juist ook met bewoners. Zij moeten het gevoel hebben dat iedereen aan dezelfde kant staat, met hetzelfde reisdoel. Een kleine, toegankelijke uitvoerings organisatie met korte lijnen, helpt daarbij. Keukentafel De keukentafel is het belangrijkste communicatiemiddel. Dat blijkt in alle pilots. Pas in individuele gesprekken, in een vertrouwde
Het waterstof tiny house in Hoogeveen en Inspiratiehuis in Stad aan ’t Haringvliet spelen een belangrijke rol in de communicatie met bewoners.
26 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
er vanuit dat de toepassing van waterstof daaraan bijdraagt. Dat hoef je nauwelijks meer uit te leggen. Overigens bieden de pilots in dit verband geen representatief beeld. De bewoners hebben meer dan gemiddeld kennis van energie en de energietransitie. Zo hadden de bewoners in Lochem zelf een analyse gemaakt van de mogelijke transitiepaden voor hun woningen. Een duurzaam gas kwam daarbij als kansrijk naar voren.
Inspiratiehuis in Stad aan ’t Haringvliet
Een vergelijkbare functie vervult het Inspiratiehuis in Stad aan ’t Haringvliet. Inwoners die meer informatie over het project (of over energiebesparing in het algemeen) willen hebben, kunnen het Inspiratiehuis bezoeken. Ook hier is te zien welke aanpassingen er nodig zijn om de overstap te maken en wat dit voor de energie rekening betekent. Het Inspiratiehuis is in 2022 drie maanden lang afwisselend verwarmd met drie waterstof cv-ketels. Kiwa en Alliander hebben in Apeldoorn het Hydrogen Experience Centre gerealiseerd: een kleine demonstratiewoning waar onder andere de bewoners van de pilot in Lochem op bezoek zijn geweest. Deze woning dient ook als opleidingslocatie voor vakmensen (zie paragraaf 4.7). Meest gestelde vragen Uit de gesprekken met bewoners in de pilotprojecten blijkt dat het aantal vragen beperkt is. Vrijwel iedereen heeft maar drie vragen: • Wat gaat het me kosten? Ga ik niet meer betalen dan anders? De garantie van de ACM kan mensen overtuigen, al hebben de pilotprojecten ook de wind mee vanwege de stijgende aardgasprijs. • Levert het geen gedoe op in huis? Bewoners willen van tevoren weten welke werkzaamheden moeten worden verricht en hoeveel rommel dat kan opleveren. In de pilotprojecten wordt de omzetting binnen één dag geregeld. Het blijkt dat bewoners dat acceptabel vinden.
In Lochem hebben de bewoners ook ingestemd met het beheersplan van Liander dat onder meer extra controles op het binnenwerk van de gasinstallatie inhoudt. Sommige bewoners, vooral ouderen, willen geen gedoe in huis en zijn daarom wel eens afhoudend. In de pilot Stad aan ’t Haringvliet is dat het geval. • Is het veilig? Heel veel twijfels zijn er niet. Bewoners hebben over het algemeen veel vertrouwen in de maatregelen die worden genomen en de aandacht die toezichthouders eraan besteden. Het argument dat geen koolmonoxide kan ontstaan (i.t.t. bij aardgas) is voor veel mensen een nieuw inzicht. Dat werkt ondersteunend. Het is opmerkelijk dat slechts enkele mensen vragen hoe waterstof meer in het algemeen werkt en hoe de toepassing bijdraagt aan de energietransitie en het klimaatbeleid. De meeste mensen zijn overtuigd van nut en de noodzaak van de energietransitie en gaan
Weerstand Voor zover bewoners twijfelen aan, of weerstand hebben tegen de omzetting naar waterstof komt dat soms door de beperkte keuzevrijheid. Dit geldt alleen voor de pilotfase. Bij een grotere uitrol kunnen bewoners de leverancier van hun voorkeur kiezen, net als bij aardgas. De software om dit mogelijk te maken, wordt al ontwikkeld. Bij anderen is er soms weerstand tegen inductiekoken. Mensen moeten daaraan wennen. Voor sommigen is 2.500 euro bovendien niet genoeg om een bestaand gasfornuis te vervangen. Tot slot vragen sommige mensen zich af of hun huis met een waterstofaansluiting nog wel evengoed verkoopbaar is als met een aardgasaansluiting.
Leerpunten • Goede communicatie is cruciaal en de keukentafel is het belangrijkste communicatiemiddel. • Doel van de communicatie moet zijn dat mensen voldoende geïnformeerd zijn voor een eigen afweging. Bewoners willen het gevoel hebben zelf te kunnen kiezen. Je moet mensen niet pushen. • Communicatie is geen eenmalig en ook geen lineair proces. Mensen hebben verschillende informatiebehoeften op verschillende momenten en in een verschillende volgorde. De publieksreis is daarvoor een bruikbare metafoor. • Bewoners hebben maar drie vragen: ga ik niet teveel betalen, levert het niet teveel rommel op en is het veilig? De eerste twee vragen worden het meest gesteld. • Transparantie is essentieel. Vooral als het gaat om veiligheid en risico’s.
6.5 Draagvlak Draagvlak voor de waterstoftransitie bij inwoners is in iedere pilot cruciaal. Vooral (maar niet uitsluitend) in de pilots waar geen dubbel gasnet komt. Een bestaande aardgasaansluiting is wettelijk voor onbepaalde duur, dus consumenten moeten ermee instemmen om een aardgasaansluiting te beëindigen. Bovendien hebben zij het recht om erop terug te komen en de aardgasaansluiting te (laten) herstellen. Voor Stad aan ’t Haringvliet komt er misschien een aparte AMvB die de gemeente GoereeOverflakkee een afsluitbevoegdheid geeft. Later kan dit door landelijke wetgeving (Wgiw en Energiewet) mogelijk worden (zie ook paragraaf 5.1 van deze rapportage).
27 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
Lochem De pilot is geïnitieerd door de bewoners in de Lochemse Belangen vereniging Beschermd Stadsgezicht Berkeloord. Zij hebben zelf een energieanalyse gemaakt en geconcludeerd dat waterstof voor hun woningen een goed alternatief voor aardgas kan zijn. Twaalf huishoudens hebben die keus vrijwillig gemaakt en zijn nu op waterstof aangesloten. Enkele anderen zijn niet meegegaan, maar hebben daar nu spijt van. Naderhand instappen is niet mogelijk.
laat zien dat innovatieve projecten gevoelig zijn voor de politieke omgeving. Dit vraagt aparte aandacht binnen het project.
Wagenborgen Voor de pilot in Wagenborgen is in 2019/2020 aan de bewoners van 41 geselecteerde woningen gevraagd of zij aan de pilot willen meedoen. Eerst zijn brieven gestuurd waarin de intentie is toegelicht. Vervolgens zijn alle bewoners individueel gebeld waarin het aanbod aan de bewoners is gedaan. De keuze was vrij: wie niet meedoet, behoudt zijn/haar aardgasaansluiting. Lokkertjes om bewoners te verleiden mee te praten over waterstof.
Stad aan ‘t Haringvliet In Stad aan ’t Haringvliet zijn aan de bewoners acht beloftes gedaan37: 1) veilig of anders niet, 2) altijd warm, 3) betaalbaar, 4) voldoende draagvlak, 5) groen, 6) het mag, 7) het kan, 8) vertaalbaar. De bewoners is toegezegd dat de pilot alleen doorgaat als alle beloftes worden ingelost.
Voorlichting aan bewoners over de waterstofpilot in Wagenborgen.
In eerste instantie was een collectieve informatieavond bedacht, maar die kon vanwege de coronabeperkingen niet doorgaan. Achteraf hebben bewoners aangegeven de individuele benadering juist te waarderen. Na de pandemie zijn inloopavonden geweest en vonden keukentafelgesprekken plaats. Van de 41 huishoudens hebben er uiteindelijk 33 een deelnameverklaring getekend. Bewoners die niet meegaan, kunnen na aansluiting van deze woningen, niet alsnog instappen. Het blijft bij 33 aansluitingen. Hoogeveen In Erflanden loopt het overleg met de bewoners positief. Van de eerste twaalf woningen werken de bewoners mee of stellen ze zich coöperatief op. Met betrekking tot de nieuwbouwwijk NijstadOost ontstond in de lokale politiek discussie over de pilot. Men is bang dat waterstof de toekomstige verkoop van de kavels zou kunnen belemmeren. Vooral nu de verkoopsnelheid van nieuwe woningen in heel Nederland terugloopt. De projectpartners hebben echter een stabiel politiek draagvlak nodig omdat zij nu eenmaal investeringen moeten doen. In 2024 vindt in dit verband een brede evaluatie plaats waarin deze overwegingen terugkomen. De pilot 37
Met die inzet is een draagvlakmeting gedaan. Daarbij is de Kieswet zoveel mogelijk gevolgd. Niet helemaal, want het gaat niet om individueel stemrecht (zoals in de Kieswet) maar om een stem per aansluiting (meestal een huishouden). Stemgerechtigd waren daarom eigenaren van particuliere woningen, maatschappelijk of zakelijk vastgoed met een aardgasaansluiting en hoofdgebruikers van huurwoningen van woningcorporatie Oost West Wonen. Per woning was de hoofdbewoner (conform BRP) stemgerechtigd, mits 18 jaar of ouder en in het bezit van een geldig ID-bewijs. Wie niet in de gelegenheid was te stemmen, kon iemand machtigen. Niet stemgerechtigd waren medebewoners, mensen jonger dan 18 jaar, huurders van particuliere woningen en eigenaren van vastgoed zonder aardgasaansluiting. De stemming vond plaats van 3 tot en met 30 juni 2023. In de loop van de stemperiode is de opkomst gestimuleerd met een fanfare, een ijskar met gratis ijs en een open dag. Met stempas en legitimatie konden mensen hun stem uitbrengen. Bewoners werd de volgende keus voorgelegd: “Ik kies voor het per 2025 niet langer ontvangen van aardgas.” De uitslag was: 77,6% ja, 22,4% nee, ongeldig of niet. Wie niet kwam opdagen of ongeldig stemde, werd als nee-stemmer geteld. De uitkomst is in december 2023 na een formele bezwaarperiode door de gemeenteraad vastgesteld.
Ondanks het hoge percentage ja-stemmers, zijn sommige mensen niet bereikt en zijn er ook actieve nee-stemmers. Het blijkt ook dat
https://stadaardgasvrij.nl/
28 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
sommige nee-stemmers, nu het dorp zo duidelijk heeft gekozen, minder stellig worden. De tijd helpt om je standpunt bij te stellen. Er zijn ook mensen met bijvoorbeeld gezondheidszorgen. Zij hebben geen ruimte om na te denken over de energietransitie. Notoire critici zijn nog steeds kritisch, maar zullen de transitie niet willen dwarsbomen, is de indruk. De netbeheerder, de gemeente en de groep tafelaars blijven met alle inwoners in gesprek. Verwachtingsmanagement In Stad aan ’t Haringvliet krijgt goed verwachtingsmanagement bijzondere aandacht. Het dilemma is namelijk dat communicatie nodig is om draagvlak te vinden. En draagvlak is één van de voorwaarden voor de pilot. Maar communicatie schept ook verwachtingen, terwijl in de voorbereidingsfase nog niet alle (financiële) voorwaarden zijn ingevuld. Dat kip-ei-dilemma kenmerkt iedere innovatie die zich afspeelt in het hart van de samenleving. Ook bij warmtenetten zie je dat: je wilt bewoners vroeg betrekken en draagvlak creëren, om daarna verder te kunnen en het project zeker te stellen. Maar dan kan het dus ook nog mislukken. In Stad aan ’t Haringvliet wordt een deel van de inwoners inderdaad ongeduldig: ‘ik heb ‘ja’ gestemd, dus laat maar doorkomen’. Anderzijds zijn de beloftes die gedaan zijn, helder. Eén daarvan is betaalbaarheid. Het is ook duidelijk dat het project alleen doorgaat als alle beloftes zijn ingeruild.
Om het draagvlak vast te houden en de verwachtingen te managen wordt veelvuldig gecommuniceerd over de stand van zaken38. Dit draagt ertoe bij dat de bewoners veel begrip en geduld tonen: op een inwonersavond in 2023 gaven de inwoners het project een 7,6 als cijfer. De transparantie vanuit de projectgroep wordt gewaardeerd. Ondanks het lange proces zijn de meeste bewoners nog niet ‘waterstofmoe’. Het model van de draagvlakmeting Als woningcorporaties complexgewijs een renovatie gaan uitvoeren, vindt vooraf ook een draagvlakmeting plaats. Zo’n meting is doorgaans veel eenvoudiger van opzet dan de meting in Stad aan ‘t Haringvliet. Dan vindt er voorlichting plaats. Daarbij wordt een aanbieding aan de huurders gedaan met omschrijving van
38 39
de bedoeling, de voorwaarden, de consequenties en de kosten voor de huurder. Wie instemt zet een handtekening en levert een formulier bij de corporatie in. Als de cesuur van 70% is gehaald, is dat voldoende om het hele complex aan te pakken. Als het proces goed is uitgevoerd, is het toereikend om eventuele weigeraars uiteindelijk te dwingen. Bij de draagvlakmeting in Stad aan ’t Haringvliet is gekozen voor het model van de Kieswet, omdat het ook een basis moet bieden voor toepassing van toekomstige wettelijke instrumenten. Ook is ervoor gekozen de cesuur van 70% aan te houden, maar niet van het aantal stemmers, maar van het aantal huishoudens. Daarmee ligt de lat een stuk hoger. Daarvoor is gekozen omdat de uitslag van toepassing is voor het hele dorp. Voor zover bekend zijn in Stad aan ’t Haringvliet voor het eerst de regels die woningcorporaties hanteren voor stemmen over renovaties en het kiesrecht gecombineerd. De meting was zorgvuldig van opzet, maar ingewikkeld in uitvoering. De meting levert wel een bruikbare democratische basis op. De hoge democratische ambitie, was een zware bevalling, schrijft de projectorganisatie. Maar de uitkomst laat zien dat Stad aan ‘t Haringvliet overduidelijk aardgasvrij wil zijn. Na de eerste groeipijntjes is de aanpak van de draagvlakmeting herbruikbaar voor andere gemeenten. De geleerde lessen zijn gebundeld in een aparte publicatie39.
Leerpunten • Een draagvlakmeting moet betrouwbaar zijn omdat er wettelijke consequenties aan kunnen worden verbonden. • Je moet goed nadenken over wie stemgerechtigd is (hoofdbewoner is vaak een man) en hoe je een machtiging kunt regelen. Het model van de Kieswet biedt een basis, maar is niet één op één te gebruiken. • Het kost veel inspanning om een hoge opkomst te halen. Er zijn allerlei bijzondere acties mogelijk die mensen over de streep kunnen helpen. • Bij een innovatief project is goed verwachtingsmanagement cruciaal. Communicatie schept verwachtingen terwijl het project misschien nog niet helemaal rond is.
Stand van zaken | Stad Aardgasvrij Richard van As-Jacobsson, ‘Stad stemt Ja; Geleerde lessen na een succesvolle draagvlakmeting’, 5 februari 2024.
29 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving
7 Het vervolg De pilots leveren veel kennis en ervaring op. Na 2026, als de pilots zijn gerealiseerd, zijn we nog niet uitgeleerd. Door de leerpunten van nu te documenteren, zijn in de toekomst onderbouwde beslissingen mogelijk over eventuele volgende pilotprojecten. Draagvlak In de pilotprojecten is veel geleerd over de sociale component. Hoe krijg je iedereen in een wijk of buurt mee? Deze vraag is niet uniek voor de waterstofpilots. Er bestaat een overlap met inzichten uit de (andere) PAW-proefwijken40. Het is daarbij leerzaam om te volgen wat er met het draagvlak bij de pilot in Hoogeveen gebeurt. Hoe werkt het voorbeeldeffect? Het lijkt erop dat bewoners makkelijker meegaan als de eerste woningen (met succes) zijn overgegaan. Zo hebben bij de pilot in Lochem acht à tien huishoudens spijt dat ze niet mee zijn gedaan. Ook in de pilot in Wagenborgen hebben enkele mensen spijt van hun eerdere keuze niet mee te doen.
referentiesituatie. In Stad aan ’t Haringvliet is een extra bijdrage nog onzeker terwijl het exploitatietekort daar aanzienlijk groter is dan in Hoogeveen. In pilotprojecten is overheidssubsidie te verantwoorden. Voor de verdere toekomst is het de vraag hoe waterstoflevering haalbaar kan zijn zonder subsidie. Waar zijn knoppen om aan te draaien? Welke combinaties zijn mogelijk met andere markten? Welke kosten moeten worden gesocialiseerd om een haalbare energiemix in de gebouwde omgeving te realiseren?
In het verlengde daarvan doemt een nieuwe vraag op: wat doen verschillen in tempo met een dorpsgemeenschap? Een minderheid in Stad aan ’t Haringvliet staat op de rem, terwijl het voor anderen allemaal te lang duurt. Hoe ontwikkelt zich het draagvlak in de planperiode? Hoe kun je het draagvlak lange tijd in stand houden?
Levering van waterstof Het is belangrijk om te ontdekken hoe waterstoflevering werkt bij lokale productie van waterstofgas op basis van hernieuwbare energie. Op dat gebied is nog veel te leren. Welke capaciteit elektrolyser is nodig? Welke buffercapaciteit is nodig? Hoe kun je lokale productie combineren met externe aanvoer? Hoe en waar kan een elektrolyser helpen om netcongestie te verminderen of te voorkomen? Het is te hopen dat er een situatie ontstaat waar meer leveranciers kunnen instappen, zodat er dan ook een leveranciersmodel mogelijk is met onderlinge concurrentie. Ook aansluiting op de backbone van Gasunie kan interessante leerwinst opleveren. Welke schaalgrootte is daarvoor nodig?