CConstaterende datBorger-Odoorn
Koppel je AI →
Document · PDF

2024-04 RVO-rapport Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

RAAD: Afhandeling raadsinstrumenten 23 januari 2025, gemeente Borger-OdoornBij agendapunt: Afhandeling motie GroenLinks, Gemeentebelangen, D66, PvdA, CDA - Energietransitie22.558 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving Leerervaringen

Voorwoord Aardgas eraf, waterstof erin. Wat kan daar nou zo ingewikkeld aan zijn? Vier pilotprojecten met waterstof voor verwarming van woningen laten zien wat er allemaal bij kan komen kijken. En dat is best veel. De kennis en ervaringen die deze projecten tot nu toe hebben opgeleverd, heb ik in deze notitie samengevat. Het ingewikkelde van waterstof zit hem niet zozeer in de techniek. De complexiteit zit hem vooral in het feit dat er voor de toepassing ervan voor verwarming van woningen niets in wet- en regelgeving is geregeld. De initiatief­ nemers van de pilotprojecten begeven zich op onontgonnen terrein en moeten het wiel uitvinden. Het is ook een hele kunst om de hoge kosten van waterstof gedekt te krijgen. Voorlopig is waterstof nog te duur voor een haalbaar project. Maar ja, zonnepanelen waren twintig jaar geleden ook duur. En moet je nu zien. Bewoners zijn best in voor dit avontuur. Draagvlak lijkt geen probleem. Met goede voorlichting krijg je de handen wel op elkaar. Ik was positief verrast over de veiligheid van waterstof. Als er een gaslek is, vervliegt waterstof snel en is er niet zo veel aan de hand. Bijkomend voordeel: er kan geen koolmonoxide ontstaan. En passant zie je hoe gemakkelijk veel mensen eigenlijk omgaan met de veel grotere risico’s van aardgas. Daar zijn we allemaal aan gewend.

Waterstof is eerst vooral een belangrijke energiebron voor industrie, zwaar vervoer en luchtvaart. Toch zijn er ook kansen in woningen. Niet overmorgen en niet overal, maar wel op termijn en in bijzondere situaties. Het grote voordeel is, dat we waterstof efficiënt kunnen distribueren via bestaande, wijdvertakte gasnetten. Het is een medium waarin we energie uit wind en zon kunnen bufferen en naar onze huizen kunnen brengen op momenten waarop het nodig is. Het is een extra optie om de uitstoot van broeikasgassen uiteindelijk tot nul terug te brengen. Ik heb met plezier aan deze notitie gewerkt. Vooral omdat ik bij iedereen die ik sprak, veel enthousiasme ontmoette. Bij rijksambtenaren en bewoners, bij gemeenten en netbeheerders, bij de veiligheidsregio’s en bij ketelfabrikanten, bij woningcorporaties en toezichthouders. Het blijkt maar weer dat enthousiasme een voorwaarde is om iets nieuws tot stand te brengen. Ik dank de leden van de Green Deal groep voor het in mij gestelde vertrouwen en alle gesprekspartners voor de gedeelde kennis. Henk Bouwmeester, tekstschrijver auteur van deze publicatie 15 april 2024

2 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

Inhoudsopgave Samenvatting4 1

Inleiding

5

2

Waterstof in de gebouwde omgeving

6

3

Programma Aardgasvrije Wijken en Green Deal H2-Wijken

9

4

Leerpunten technologie 

11

5

Leerpunten wetgeving en toezicht

20

6

Leerpunten organisatie en draagvlak

24

7

Het vervolg

30

8

Kerngegevens van de vier waterstofpilots

31

9

Referenties

2.1 2.2 2.3 2.4 3.1 3.2 3.3

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 5.1 5.2 5.3

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5

8.1 8.2 8.3 8.4

De energietransitie De warmtetransitie  Waterstof in huis Het belang van pilotprojecten

Programma Aardgasvrije Wijken (PAW) Green Deal H2-Wijken De vier pilotwijken

Waterstoflevering  Invoedstation  Distributie  Woningaanpassing  Waterstofketel  Veiligheid Opleiding van monteurs en installateurs  Wettelijk kader Tijdelijk kader waterstofpilots Waterstofveiligheid

Samenwerking en participatie Organisatie Financiën  Communicatie Draagvlak 

Lochem Wagenborgen Hoogeveen  Stad aan ’t Haringvliet

6 7 7 7 9 9 9

11 12 13 14 15 16 19 20 20 22 24 25 25 26 27

31 32 34 35

38

10 Colofon

39

3 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

Samenvatting Waterstof is als energiedrager een belangrijke schakel in de energietransitie. Vooral in de sectoren industrie, mobiliteit en elektriciteits­productie kan waterstof in de toekomst een alternatief zijn voor fossiele brandstoffen. In de gebouwde omgeving is het één van de opties. Vier pilotwijken Sinds 2021 wordt deze optie in vier pilotwijken in Nederland onderzocht. Hier wordt de levering van aardgas aan de woningen beëindigd en wordt het bestaande gasnet benut voor distributie van waterstof. De woningen krijgen een waterstof cv-ketel, soms in combinatie met een elektrische warmtepomp, en koken op gas wordt vervangen door inductiekoken. Het gaat om vier afzonderlijke pilotprojecten: • Berkeloord (gemeente Lochem) • Wagenborgen (gemeente Eemsdelta) • Erflanden en Nijstad-Oost (gemeente Hoogeveen) • Stad aan ’t Haringvliet (gemeente Goeree-Overflakkee) De vier pilots zijn verschillend in schaalgrootte en opzet. Ook de realisatie kent een zekere volgorde waardoor latere pilots kunnen voorbouwen op de leerwinst van de eerdere. Op het moment van deze rapportage bevindt de pilot in Lochem zich in de beheerfase. De woningen in Wagenborgen zijn naar verwachting in april 2024 allemaal omgezet. De pilot in Hoogeveen is nog volop in ontwikkeling en de pilot in Stad aan ’t Haringvliet is nog in voorbereiding.

Doel van de pilots Doel van de pilots is om inzicht te krijgen in techno-economische, maatschappelijke, juridische en bestuurlijke aspecten van het gebruik van waterstof als alternatief voor aardgas. Die kennis kan dienen als input voor eventueel nieuwe wetgeving, financierings­ constructies, werkwijzen en samenwerkingsvormen. In de Green Deal H2-Wijken is onder andere afgesproken om deze kennis te delen, zowel binnen de groep van direct betrokkenen als met de buitenwereld. Door op tijd lessen te leren is het mogelijk in de toekomst op te schalen, zodra waterstof beschikbaar en betaalbaar is. Dan kan deze energiedrager een waardevolle bijdrage leveren aan de warmtetransitie van de gebouwde omgeving. Tien lessen (tot nu toe) Het werken aan de pilotprojecten levert veel nieuwe kennis en ervaring op. Hieronder volgen tien belangrijke lessen die nu al zijn geleerd. 1.

Toepassing van waterstof voor verwarming in de gebouwde omgeving is technisch mogelijk. Het kan met bestaande distributieleidingen in de wijk en gasleidingen in huis.

2. De ombouw van aardgas naar waterstof kan door monteurs met een relevante gasopleiding op mbo-niveau 3 en een korte aanvullende training worden uitgevoerd. Het is in de meeste woningen binnen een paar uur geregeld en de kosten voor de omzetting zijn laag in vergelijking tot installatie van een warmtepomp met bijbehorende aanpassingen van de woning. 3. Verwarmen op basis van waterstof is veilig. Op één punt zelfs veiliger dan met aardgas. Bij aardgas ontstaat bij onvolledige verbranding koolmonoxide. Bij verbranding van waterstof is dat chemisch onmogelijk. Twee belangrijke maatregelen om veiligheid te borgen, zijn odorisatie en de installatie van een gasstopper. Odorisatie betekent het toevoegen van een geurstof (THT) net als bij aardgas. Een gasstopper in de aanvoerleiding van de woning sluit bij een onverwacht drukverlies (dat duidt op een lekkage) de gastoevoer af. 4. Bij toepassing van waterstof wordt koken op gas vervangen door inductiekoken. Inductiekoken is beter voor de luchtkwaliteit in huis en volgens experts ook veiliger dan koken op aardgas. 5. Waterstof wordt in de pilots extern aangeleverd. Dat is de eenvoudigste route en wordt gezien als tussenstap.

Het is de bedoeling om in een latere fase over te stappen op lokale productie van waterstof door elektrolyse op basis van wind en zon, levering via het waterstofnetwerk van Gasunie en/of levering door industriële productielocaties. 6. Het tijdelijke wetgevingskader dat distributie van waterstof gedoogt, is een goede opstap naar nieuwe wetgeving die de omschakeling van aardgas naar waterstof juridisch mogelijk maakt. 7. Zonder structurele subsidie is realisatie van een waterstofwijk de komende jaren niet haalbaar omdat de prijs van waterstof aanzienlijk hoger is dan van aardgas. Op z’n vroegst na 2030 zijn er kansen voor eventuele opschaling. Dat schetst het belang om nu van de pilots te leren. 8. Draagvlak is essentieel. Bewoners hechten aan de vrijheid om zelf een oordeel te vormen. Daarvoor is transparante communicatie nodig waarbij bewoners stap voor stap worden meegenomen in de besluitvorming. De meest gestelde vragen van bewoners gaan over de prijs van waterstof (investering en exploitatie) en de rommel die de ombouw in huis veroorzaakt. 9. Het maatschappelijke vertrouwen in deze technologie is in het algemeen groot. Dat geldt ook voor het vertrouwen in het veiligheidstoezicht zoals dat in Nederland is geregeld. 10. Bij de pilots zijn veel partijen betrokken.

Een projectleider die de transitie begeleidt, moet technisch goed op de hoogte zijn, moet op alle niveaus kunnen communiceren en moet zich bij voorkeur langjarig aan een project verbinden.

4 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

1 Inleiding In 2021 hebben tien partijen de Green Deal H2-Wijken gesloten1. Zij hebben afgesproken gezamenlijk kennis te ontwikkelen over het gebruik van waterstof als alternatief voor aardgas in de gebouwde omgeving. De Green Deal H2-Wijken is afgesloten voor de duur van twee jaar. In die periode zijn voorbereidingen getroffen voor twee pilotprojecten: Erflanden en Nijstad-Oost (gemeente Hoogeveen) en Stad aan ’t Haringvliet (gemeente Goeree-Overflakkee). Twee andere pilots - Berkeloord (gemeente Lochem) en Wagenborgen (gemeente Eemsdelta) - zijn later bij de greendeal aangehaakt. In totaal vindt dus met vier initiatieven kennisdeling plaats. Onderling is afgesproken na de looptijd van twee jaar op dezelfde voet verder te gaan met overleg en kennisdeling. Doel van de Green Deal H2-Wijken was om inzicht te krijgen in de randvoorwaarden voor de exploitatie van waterstofwijken en om samen de mogelijke drempels weg te nemen bij de realisatie van waterstofpilots. Specifiek gaat het om kennis van technoeconomische, maatschappelijke, juridische en bestuurlijke aspecten. Ook veiligheid en leveringszekerheid zijn belangrijke punten van aandacht. Die kennis kan dienen als input voor nieuwe wetgeving, financieringsconstructies, werkwijzen en samen­ werkings­vormen. De resultaten kunnen worden gebruikt bij andere, vergelijkbare projecten.

De pilots vormen een bouwsteen in de energietransitie en voegen een nieuwe optie toe aan het palet van mogelijkheden om

1

Nederlandse woonwijken aardgasvrij te maken. Met de pilots wordt de nodige kennis en ervaring opgebouwd zodat, zodra waterstof in de toekomst beschikbaar en betaalbaar is, deze optie desgewenst snel kan worden ingezet. Deze rapportage geeft een overzicht van de leerervaringen die tot begin 2024 zijn verzameld bij de voorbereiding en gedeeltelijke realisatie van de vier waterstofpilots. Belemmeringen en oplossingsrichtingen worden samengevat. De greendealpartijen willen hiermee de opgedane kennis delen, zowel binnen de groep van direct betrokkenen als met de buitenwereld. Het eerste hoofdstuk van de rapportage gaat over de toepassing van waterstof in relatie tot de energietransitie in Nederland en het gebruik van waterstof voor verwarming in woningen in het bijzonder. Hoofdstuk 2 gaat in op de opzet van de pilotprojecten in relatie tot de Green Deal H2-Wijken en het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). In de drie hoofdstukken daarna beschrijven we de leerervaringen (tot nu toe) op het gebied van technologie, wetgeving en toezicht, respectievelijk samenwerking en maatschappelijk draagvlak. We besluiten met een korte vooruitblik en een beknopte beschrijving van de vier pilotprojecten afzonderlijk. De rapportage is samengesteld op basis van gesprekken met de projectleiders van de pilots en een twintigtal direct betrokkenen.

De namen van alle gesprekspartners zijn in de colofon vermeld.

Nederlandse Vereniging Duurzame Energie, Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Provincie Drenthe, Provincie Zuid-Holland, Gemeente Hoogeveen, Gemeente Goeree-Overflakkee, Stedin Netbeheer BV, NV Rendo.

5 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

2 Waterstof in de gebouwde omgeving Toepassing van waterstof als energiedrager is een belangrijke schakel in de energietransitie. Vooral in de sectoren industrie, mobiliteit en elektriciteitsproductie wordt waterstof gezien als een alternatief voor fossiele brandstoffen. In de gebouwde omgeving geldt waterstof als één van de opties.

2.1 De energietransitie De toepassing van waterstof is in opmars. Het Rijk heeft in het Klimaatfonds hiervoor circa 9 miljard euro beschikbaar gesteld (exclusief SDE++). Dat geld is onder andere bestemd voor productie (elektrolyse offshore en onshore), infrastructuur en import. De besteding van die middelen is een taak van het Ministerie van EZK, DG Klimaat en Energie, directie Energiemarkt2.

tweeledig: 1) het wegnemen van congestie en het ondersteunen van de opschaling van wind op zee en 2) het verduurzamen van gascentrales en het flexibiliseren van de elektriciteitsproductie. Volgens het NPE zal waterstof vooral worden ingezet in de energie-intensieve industrie, de (internationale) mobiliteit en de elektriciteitsproductie. Hernieuwbare (groene) waterstof zal grootschalig worden geproduceerd op momenten van overvloedig aanbod van CO₂-vrije elektriciteit. Op momenten dat het minder waait en de zon niet schijnt, wordt waterstof ingezet voor flexibele elektriciteitsproductie. Daarnaast zal groene waterstof worden ingezet als grondstof voor de productie van duurzame brandstoffen. In andere sectoren (waaronder de gebouwde omgeving) wordt waterstof volgens het NPE vanaf 2035 alleen ingezet op plekken waar geen redelijk alternatief is. Belangrijke opties voor verduurzaming van de warmtevraag zijn volgens het NPE energiebesparing, collectieve warmtenetten en warmtepompen in combinatie met duurzaam gas. Een belangrijke notie daarbij is, dat transport (over grotere afstand), distributie en opslag van waterstof per eenheid van energie aan­zienlijk goedkoper zijn dan bij energie in de vorm van elektriciteit en restwarmte. Transport is een factor 10 tot 20 goedkoper.

Grootschalige opslag van energie in waterstof zou zelfs een factor 1.000 maal goedkoper zijn dan opslag in batterijen5. Waterstof kan in principe goed worden opgeslagen in zoutcavernes en lege gasvelden om daarna het verschil tussen vraag naar energie en het aanbod van hernieuwbare energie te overbruggen. Distributie van waterstof is per eenheid van energie naar schatting een factor 10 goedkoper dan distributie van elektriciteit6.

Volgens het NPE zal waterstof in de toekomst onder andere worden ingezet in de mobiliteitssector, waaronder de binnenvaart.

Gasunie is begonnen met de aanleg van een landelijk netwerk (‘backbone’) dat de vraag naar en aanbod van CO₂-vrije waterstof verbindt. Vanaf 2025 komt dit netwerk in gedeeltes beschikbaar. Tegelijk werkt Gasunie aan oplossingen voor grootschalige opslag in zoutcavernes3. In het Nationaal plan energiesysteem (NPE) staat dat waterstof vanaf 2050 een systeemrol in de energiestructuur kan spelen4. Die rol is

2 3 4 5 6 7

De gebouwde omgeving, de industrie, de mobiliteitssector en de elektriciteitssector kunnen elkaar als afzetkanaal voor waterstof daardoor aanvullen. Zo verwacht Essent dat in de pilot Wagenborgen lokale productie van waterstof mogelijk is door toepassing van waterstof in de woningen te combineren met een afnemer in het industriële complex bij Delfzijl. Een vergelijkbare combinatie met lokale industrie wordt verwacht voor de pilot in Hoogeveen (zie paragraaf 4.1). Als waterstof inderdaad een functie kan vervullen in het opvangen van piekvraag, voorkomen van netcongestie en wellicht zelfs het balanceren van het elektriciteitsnetwerk dan heeft het voor het energiesysteem als geheel meerwaarde7.

https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2023/06/23/kabinet-investeert-fors-in-opschaling-waterstof https://www.gasunie.nl/projecten/waterstofnetwerk-nederland https://www.rvo.nl/onderwerpen/energiesysteem/nationaal-plan-energiesysteem Martien Visser, manager bij Gasunie en lector Hanzehogeschool Groningen. Bart Vogelzang, afdeling Assetmanagement Alliander. Zie onder andere studies van TU Delft en NPE. (https://pure.tudelft.nl/ws/portalfiles/portal/90774857/Waterstof_voor_de_gebouwde_ omgeving_14_05_2021.pdf) en TNO (https://publications.tno.nl/publication/34636403/HwQOdr/TNO-2020-M10028.pdf)

6 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

2.2 De warmtetransitie Voor de warmtetransitie in de gebouwde omgeving hanteert het kabinet een aanpak met twee sporen: 1. Inzet op warmtenetten en warmtepompen waar deze opties nu al een efficiënte verduurzamingsroute zijn. 2. Inzet op spijtvrije stappen zoals isolatie, hybride warmtepompen en bijmenging van groen gas voor de woningen en wijken waar nog geen eenduidig eindbeeld bestaat voor de optimale verduurzamingsoptie richting 2050.

De woningcorporaties Oost West Wonen (betrokken bij de pilot Stad aan ’t Haringvliet) en Groninger Huis (betrokken bij de pilot Wagenborgen) zien dat verwarming met een elektrische warmte­ pomp in lang niet al hun woningen een haalbare optie is. Ook een warmtenet is in relatief dun bevolkte gebieden niet haalbaar. Een duurzaam gas, bij voorkeur gecombineerd met een elektrische warmtepomp in een hybride opstelling, blijft dan als geschikt alternatief over. Op langere termijn is waterstof ook een optie in de gebouwde omgeving. Vier pilotprojecten brengen dat nu al in praktijk.

De tweesporenaanpak geeft gemeenten en woningeigenaren op dit moment handelingsperspectief. Het is duidelijk welke stappen zonder spijt, op zelfgekozen, natuurlijke investeringsmomenten mogelijk zijn. Hiermee wordt de vraag naar aardgas met 75% teruggedrongen. De pilots laten overigens zien dat de mate van isolatie die ‘spijtvrij’ is, per woning verschilt. Er is een kantelpunt waar de energie­ voordelen van verdergaande isolatiestappen niet meer opwegen tegen extra materiaalgebruik en extra kosten. Voorbij dat kantelpunt is het slimmer om te investeren in CO₂-vrije energiedragers en warmte-opwekkers. Pas in de praktijk, aan de spreekwoordelijke keukentafel, is te bepalen welke isolatiestappen per woning ‘spijtvrij’ kunnen worden genoemd. Zo is in de waterstofpilot Lochem de primaire energiebehoefte door isolatie teruggedrongen van soms ver boven 5.000 m3 tot ruim onder 3.500 m3 aardgas(equivalent) per jaar. Om de resterende energievraag aardgasvrij te beantwoorden, zijn de woningen vervolgens omgezet naar waterstof (zie verder paragraaf 4.4 van deze rapportage). Het onderscheid tussen hogetemperatuurverwarming (HT) en lagetemperatuurverwarming (LT) is in deze context relevant. In nieuwbouwwoningen die voldoen aan het Bbl is LT-verwarming mogelijk met een warmtepomp (all-electric) of op basis van een LT-warmtenet.

In de bestaande bouw is LT-verwarming niet altijd mogelijk, ook niet nadat haalbare isolatiestappen zijn gezet. Waterstof is dan een alternatief.

Ook bewoners zijn vaak van oordeel dat vanwege de staat van hun woningen een all-electric oplossing niet haalbaar is. Veel bewoners in Berkeloord (Lochem) en Stad aan ’t Haringvliet geven dat bijvoorbeeld aan. In deze wijken is ook geen externe warmtelevering beschikbaar. Waterstof lijkt in hun situatie wel een haalbaar alternatief. Inmiddels laten de pilotprojecten in Lochem en Wagenborgen in de praktijk zien dat waterstof veilig via het bestaande, wijdvertakte aardgasnet in woonwijken kan worden gedistribueerd en via bestaande gasleidingen in woningen kan worden gebruikt. Dat is een belangrijk voordeel. Hierdoor kan een woning in enkele uren worden omgezet naar toepassing van waterstof en is de investering in de woningen relatief beperkt. Daarmee komt toepassing van waterstof ook in beeld als energiedrager die een stapsgewijze uitfasering van aardgas mogelijk maakt. Uiteraard mits leveringszekerheid kan worden geboden.

2.4 Het belang van pilotprojecten 2.3 Waterstof in huis De bedrijven, woningcorporaties en bewoners die betrokken zijn bij vier pilots zien kansen voor toepassing van waterstof in de gebouwde omgeving. De gesprekspartners van Rendo, Stedin, Essent, Enexis en Liander bevestigen dat zij de inzet op all-electric of een warmtenet niet overal per definitie de meest logische route vinden. Liever kijken zij specifiek per gebied of er ook andere opties zijn, met name ook door bestaande gasnetten beter te benutten. Remeha, Intergas en andere fabrikanten zien die toekomst ook: zij investeren in ontwikkeling van cv-ketels op waterstof. 8

Een grootschalige inzet van waterstof in de gebouwde omgeving is op dit moment niet aan de orde. Daarvoor is er nog te weinig CO₂-vrije waterstof beschikbaar. Ook is waterstof nog te duur. Het kabinet zet daar vooralsnog ook niet op in8. Op langere termijn kan dat anders zijn. Vanaf 2035, als de eerste generatie hybride warmtepompen toe is aan vervanging, ontstaat er een (nieuw) natuurlijk investeringsmoment voor een vervolgstap. Dan zijn meerdere opties als ‘eindtechniek’ denkbaar waaronder toepassing van een hybride warmtepomp in combinatie met waterstof. Een combinatie van mogelijkheden biedt ruimte voor maatwerk. Wat is per locatie qua lokale omstandigheden haalbaar en logisch?

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2023/07/14/kamerbrief-over-verduurzaming-gebouwde-omgeving

7 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

De pilotprojecten zijn bedoeld om kennis te verwerven over toepassing van waterstof in de gebouwde omgeving.

Vanuit een specifieke context en voor bepaalde woningen kan waterstof in beeld komen als meest efficiënte oplossing. Hoe dat maatwerk eruit gaat zien, is nu nog niet te zeggen. Veel hangt af van hoe de verschillende verduurzamingsopties en de beschikbaarheid en betaalbaarheid van waterstof zich gaan ontwikkelen. Toepassing van waterstof in de gebouwde omgeving kan in de toekomst op grotere schaal mogelijk zijn. De unieke kansen die Nederland op dit gebied heeft, liggen ten grondslag aan de Kabinetsvisie waterstof (30 maart 2020)9. Hierin benoemt de minister van EZK onder meer het belang om in pilotprojecten kennis te verwerven. Voor het faciliteren van deze pilots biedt deze visie ruimte in wet- en regelgeving. Naast de pilots in Hoogeveen en Stad aan ’t Haringvliet volgen er mogelijk nog meer en grotere pilots, zo schrijft de minister.

9

Leerpunten • Op korte termijn bieden spijtvrije stappen zoals isolatie (tot een haalbaar niveau) en hybride warmtepompen handelingsperspectief voor woningbezitters. • In wijken en woningen waar een volledig elektrische warmtepomp of een warmtenet niet haalhaar zijn, kan waterstof op langere termijn (na 2035) naast groen gas mogelijk zijn. Vanuit het perspectief van bewoners is betaalbaarheid sturend voor de oplossing. • De bestaande gasnetten zijn kwalitatief goed. Waterstof in de gebouwde omgeving maakt daarvan gebruik en ontziet zwaar belaste elektriciteitsnetten. • De omzetting van een woning naar toepassing van waterstof is in de meeste gevallen relatief snel tegen beperkte kosten uitvoerbaar.

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/03/30/kamerbrief-over-kabinetsvisie-waterstof

8 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

3 Programma Aardgasvrije Wijken en Green Deal H2-Wijken In de gebouwde omgeving is de toepassing van waterstof nieuw. Er zijn nieuwe technologie, nieuwe kennis en nieuwe wet- en regelgeving voor nodig. Om daar in de vier pilotwijken aan bij te dragen, is in het verlengde van het Programma Aardgasvrije Wijken, de Green Deal H2-wijken gesloten.

3.1 Programma Aardgasvrije Wijken (PAW)

Naast de PAW-wijken in Hoogeveen en Stad aan ’t Haringvliet, doen ook de waterstofpilots in Wagenborgen en Lochem mee met het delen van kennis. De partijen hebben afgesproken zich in te spannen om de pilots op korte termijn mogelijk te maken. Deelname aan de greendeal impliceert medewerking aan het gezamenlijke doel, maar betekent geen (extra) financiële bijdrage van het Rijk voor realisatie van de pilot.

Het programma Aardgasvrije Wijken (PAW)10 was is een initiatief van BZK, EZK, IPO, UvW en VNG. Het programma is ingezet omdat er geen pasklare modus is om wijken van het aardgas af te krijgen. Er leiden meerdere wegen naar Rome. Kennis van alle opties helpt om in specifieke situaties de beste te kunnen kiezen. In 2023 heeft het programma een vervolg gekregen in het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW)11. Sinds 2018 doen 66 gemeenten in het PAW mee met een proeftuin. De deelnemende gemeenten kiezen zelf hoe ze hun wijk van het aardgas halen. Dat kan een warmtenet zijn, restwarmte, all-electric of anders. De deelnemende gemeenten krijgen een financiële bijdrage van de Rijksoverheid van gemiddeld € 5 miljoen om een proeftuin mogelijk te maken en de leerwinst te delen.

De Green Deal H2-wijken is gesloten door de ministeries van BZK, EZK, IenW, de provincies Zuid-Holland en Drenthe, de gemeenten Hoogeveen en Goeree-Overflakkee, Stedin Netbeheer, Rendo en de Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie.

3.2 Green Deal H2-Wijken 3.3 De vier pilotwijken Van de 66 PAW-wijken hebben er twee geopteerd voor een aardgasvrijtransitie met behulp van waterstof: Erflanden (Hoogeveen) en Stad aan ’t Haringvliet (Goeree-Overflakkee). Daarbij wil de gemeente Hoogeveen naast de PAW-wijk Erflanden ook de toekomstige wijk Nijstad-Oost van waterstof voorzien. Met de inzet op waterstof is de dynamiek van de aardgasvrijtransitie nog complexer dan in de andere proeftuinen. Er zijn meer partijen bij betrokken en er ontbreekt meer kennis. Bovendien is er geen wetgeving waaronder de distributie van waterstof is gereguleerd. Omdat waterstof niettemin een mogelijke transitieroute is, is voor deze proeftuinen de Green Deal H2-Wijken gesloten12. De ministeries van BZK, EZK, IenW, de provincies Zuid-Holland en Drenthe, de gemeenten Hoogeveen en Goeree-Overflakkee, Stedin Netbeheer, Rendo en de Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie werken hierin samen. Behalve deze greendealpartijen zijn 24 relevante stakeholders betrokken als kennispartner. De greendeal blijkt een motor te zijn achter de samenwerking.

De greendealpartijen willen met de pilots inzicht krijgen in aspecten van realisatie en exploitatie van waterstofwijken qua techniek, beleid en regelgeving, veiligheid en leveringszekerheid, financiering en draagvlak. Doel is, dat als waterstof in de gebouwde omgeving nodig, beschikbaar en betaalbaar is, dit ook ingezet kan worden. Daarvoor is nieuwe kennis nodig. Het is van belang deze kennis door middel van pilots in kaart te brengen en zo tot oplossingen te komen voor belemmeringen. Daarnaast zijn er randvoorwaarden die moeten worden geadresseerd voordat waterstof breder kan worden ingezet in de gebouwde omgeving. Leerwinst staat centraal In de pilots staat de leerwinst centraal. Daarom wordt ingezet op een beperkt aantal pilots die bijdragen aan een tevoren vastgesteld leerdoel. De pilots in Lochem, Wagenborgen, Hoogeveen, Stad aan ’t Haringvliet laten dan ook, in deze volgorde, een oplopende graad van complexiteit en schaalgrootte zien: latere pilots bouwen voort op de kennis van eerdere.

https://aardgasvrijewijken.nl/default.aspx https://www.nplw.nl/default.aspx 12 https://www.greendeals.nl/green-deals/green-deal-h2-wijken 10 11

9 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

Pilot

Levering waterstof

Type woningen

Aantal woningen

Keuzevrijheid

Tijdelijk/permanent

Dubbel gasnet?

Verwarmingstoestel

Realisatie

Toenemende complexiteit bij waterstof pilotprojecten

Lochem

Tubetrailer

Koop, monumentaal

12

Ja

Tijdelijk

Ja

Ketel

2022

Wagenborgen

Fase 1 Tubetrailer Fase 2 Elektrolyser

Huur, jaren 70

33

Ja

Tijdelijk

Ja

Hybride wp

2023

Hoogeveen Erflanden

Fase 1 Tubetrailer Fase 2 Elektrolyser Fase 3 Backbone Gasunie

Koop, jaren 2000

100

Ja

Permanent

Nee

Keuze

2024

Koop, nieuwbouw

100

Nee

Permanent

Nee

Ketel

2024

Elektrolyser

Divers

628

Nee

Permanent

Nee

Keuze

2025

Hoogeveen Nijstad-Oost Stad aan ‘t Haringvliet

Stand van zaken Op het moment van deze rapportage (april 2024) is de pilot in Lochem gerealiseerd: twaalf woningen worden al ruim een jaar met waterstof verwarmd. Na een looptijd van drie tot vijf jaar wordt verondersteld dat de leerwinst is bereikt. Dan kan de pilot in principe stoppen. Voor de periode daarna zoeken de initiatiefnemers naar mogelijkheden voor continuering. In Wagenborgen hebben 33 bewoners een deelnameverklaring getekend. In april 2024 zijn al deze woningen overgezet op waterstof. Ook de infrastructuur is grotendeels klaar. In Erflanden (Hoogeveen) is een hoofdgasleiding (4 bar) aangelegd. De voorbereidingen om de eerste twaalf woningen om te zetten zijn getroffen. Daaronder de omzetting naar inductiekoken. Het contact met de bewoners verloopt positief. Vanaf de zomer van 2024 gaan deze woningen over. In de nieuwe wijk Nijstad-Oost is het wijk­distributienet (100 mbar) voor waterstof aangelegd. De kavels voor de woningen kunnen in de verkoop zodra de ACM de gedoogbeschikking heeft afgegeven en de waterstoflevering zeker is gesteld (zie ook paragraaf 4.2 van deze rapportage).

Stad aan ’t Haringvliet (gemeente Goeree-Overflakkee) werkt aan de grootste van vier pilots voor toepassing van waterstof in de gebouwde omgeving.

In Stad aan ’t Haringvliet zijn de voorbereidingen in volle gang. Een belangrijke mijlpaal was een draagvlakmeting. Daarin heeft 77,6% van de 637 afnemers actief ‘ja’ gezegd tegen het afsluiten van aardgas. Als de levering van aardgas is gestopt kan het netwerk worden gebruikt voor distributie van waterstof. Ook voor deze pilot is de gedoogbeschikking op het moment van deze rapportage nog niet afgegeven. Het Ministerie van EZK ontwerpt een AMvB (onder de Omgevingswet) die deze pilot mogelijk maakt (zie paragraaf 5.1). Deze AMvB is gericht op de positie van netbeheerders en op de afsluitbevoegdheid. Of de pilot inderdaad kan worden gerealiseerd hangt daarna nog af van de financiële dekking.

10 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

4 Leerpunten technologie Het is technisch mogelijk om woningen te verwarmen met behulp van waterstof. Het is ook veilig. Maar het vergt wel nieuwe technologie op het gebied van levering, distributie en gebruik in huis. De vier pilotprojecten hebben op dit vlak veel kennis opgeleverd.

4.1 Waterstoflevering Externe levering In de pilots in Lochem, Wagenborgen en Hoogeveen wordt waterstof in ieder geval in eerste instantie extern ingekocht en met tubetrailers geleverd. Dit zijn vrachtwagentrailers met een aantal gascilinders. De tubetrailers worden gebruikt voor transport, maar dienen ook als reservoir. In leveringscontracten worden afspraken vastgelegd over de herkomst van de waterstof: • Grijze waterstof: waterstof die is geproduceerd met fossiele brandstoffen en daarmee dus niet bijdraagt aan CO₂-reductie. • Groene waterstof: deze wordt geproduceerd met duurzame elektriciteit uit zon en wind. • Waterstof met een GvO-certificaat (Garantie van Oorsprong): hierbij is gegarandeerd dat (onder het handelssysteem) eenzelfde hoeveelheid gas uit hernieuwbare energiebronnen is opgewekt. • Waterstof volgens de Europese richtlijn RFNBO (renewable liquid and gaseous fuels of non-biological origin): deze waterstof is geproduceerd met hernieuwbare energie (geen biomassa). Bij de pilot in Lochem is de meeste waterstof van ‘grijze’ oorsprong. In Wagenborgen is gekozen voor waterstof geproduceerd met elektrolyse waarvan de elektriciteit is vergroend is met een GvO uit het land van origine (dezelfde ‘bidding zone’). In Hoogeveen is de levering van waterstof aanbesteed met als criterium zoveel mogelijk groen en de rest met GvO-certificaat. Gunning moet nog plaatsvinden.

De pilot in Stad aan ’t Haringvliet gaat uit van waterstof volgens de RFNBO-richtlijn. De inzet is lokale waterstofproductie op basis van zon en wind (zie hieronder). Lokale productie Volgens de RFNBO-richtlijn moet waterstof met hernieuwbare bronnen worden geproduceerd. In de Nederlandse situatie komt dat neer op zonne-energie en/of windenergie. Dat is in de gebouwde omgeving moeilijk haalbaar omdat het patroon van de vraag naar waterstof niet overeenstemt met het aanbod van wind en zon. Daar komt bij dat de leveringscapaciteit toereikend moet zijn bij een gemiddelde effectieve etmaaltemperatuur van -17 0C in De Bilt13. Deze eis is gesteld voor netwerken van Gasunie en is in het Tijdelijk Kader Waterstofpilots gehandhaafd voor de distributie van waterstof (zie paragraaf 5.2).

13 14

Verderop in de keten zijn de bestaande netwerken van Liander, Enexis en anderen echter veelal gedimensioneerd op -12 0C of soms zelfs -10 0C. Ook eindgebruikers houden met de capaciteit van een hr-ketel meestal rekening met deze minder strenge eisen. De eis in het Tijdelijk Kader impliceert voor netbeheerders dus een aanscherping. Bestaande gasnetten hebben voor waterstof een te kleine capaciteit, ook al is de transportcapaciteit voor waterstof en aardgas in leidingen nagenoeg gelijk en zijn er met aardgas nooit problemen geweest. Ook de capaciteit van een elektrolyser (bij lokale productie) en/ of een opslagsysteem moet aan de strengere eis uit het Tijdelijk Kader voldoen. Niettemin is het in Wagenborgen in fase 2 van de pilot de bedoeling om levering met tubetrailers te vervangen door lokale productie met elektriciteit op basis van zon en wind. Om het verschil tussen vraag en aanbod te overbruggen en daarmee de businesscase rond te krijgen, zoekt Essent naar een compenserende afnemer die waterstof afneemt op momenten waarop de woningen weinig of niets vragen. En andersom. Zo’n afnemer kan wellicht worden gevonden in het industriële complex bij Delfzijl. In Hoogeveen is lokale productie voorzien in fase 2 van de pilot. Een compenserende afnemer van waterstof is wellicht een naburig zuivelbedrijf.

Dit bedrijf kan waterstofgas bijmengen bij aardgas op momenten dat de vraag naar waterstof in woningen klein is. Een elektrolyser is in Hoogeveen voorzien bij een bestaande RWZI. Dat is in theorie een interessante combinatie omdat de zuurstof (die bij de elektrolyse eveneens vrijkomt) en mogelijk ook de warmte, nuttig kunnen worden gebruikt bij de zuivering van rioolwater. Verder wordt de elektrolyser mogelijk ingezet voor het balanceren van het net. Fase 3 van de pilot in Hoogeveen gaat uit van aansluiting op de infrastructuur van Hynetwork (Gasunie), vlakbij de pilotlocatie. De pilot in Stad aan ’t Haringvliet gaat vanaf de start uit van lokale waterstofproductie op basis van zon en wind. Gasunie is bereid een 30-barleiding aan te leggen tussen de elektrolyser en de rand van Stad aan ’t Haringvliet. Een compenserende afnemer van waterstof is in de buurt echter niet te vinden. Een elektrolyser en een buffervoorraad moeten daarom een grote capaciteit hebben. Op piek­ momenten is externe aanvoer van waterstof met tubetrailers voorzien. H2Caps model In opdracht van RVO heeft DNV een model gemaakt voor het bepalen van de mate van leveringszekerheid bij projecten die gericht zijn op het leveren van waterstof in de gebouwde omgeving14.

Dit H2Caps model dient als hulpmiddel voor huidige en toekomstige waterstofprojecten bij het vaststellen van de benodigde systeem­ capaciteiten onder bepaalde (variabel in te stellen) voorwaarden.

Besluit leveringszekerheid Gaswet, artikel 2, eerste lid. https://www.dnv.nl/Publications/h2caps-model-227418

11 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

Met het model kan worden gezocht naar de minimaal vereiste capaciteit van waterstofketenelementen waarbij de leverings­ zekerheid nog is gewaarborgd.

Leerpunten

een invoedstation behoort echter niet tot de corebusiness van netbeheerders. Zij verwachten deze specialistische kennis ook niet nodig te hebben, omdat bij verdere toepassing, waterstof zal worden geleverd vanuit de backbone van Gasunie. Om die reden is de bouw van invoedstations uitbesteed.

• Levering van waterstof met behulp van tubetrailers is op kleine schaal vooralsnog de makkelijkste route en de eerste stap naar de realisatie van een waterstofwijk. • Bij aanbesteding van de inkoop van waterstof kunnen eisen worden gesteld aan de herkomst ervan. Het is van belang een keuze te maken die nu haalbaar is, maar zicht biedt op volledige vergroening op termijn. • De capaciteit van bestaande gasnetten is niet toereikend om te voldoen aan de eis van leveringszekerheid bij een gemiddelde etmaaltemperatuur van -17 0C. Die eis leidt tot hoge maatschappelijke kosten. • Groene waterstof volgens de RFNBO-richtlijn is het best haalbaar als er ook een compenserende afnemer is. • Het H2Caps model is een hulpmiddel om te berekenen welke capaciteit de verschillende elementen in de waterstof­ keten moeten hebben om leveringszekerheid te borgen.

Bouw Een invoedstation heeft minimaal twee opstelplaatsen voor tubetrailers zodat continue levering kan worden gegarandeerd. De opstelplaatsen zijn afgeschermd met betonnen keerwanden waar speciale veiligheidseisen aan worden gesteld. Bij wisseling van de tubetrailers worden waterstofleidingen gespoeld met stikstof afkomstig uit een tiental drukflessen die elders op het invoed­ station zijn opgesteld. Stikstof wordt ook gebruikt om de besturing van het invoedstation en de levering door tubetrailers te regelen. Om levering te kunnen garanderen, ook als bij sneeuw of ijzel geen verkeer mogelijk is, staat er bij het invoedpunt een buffervoorraad waterstofgas in flessen of is er in de buurt een extra opstelplaats voor een tubetrailer. Verder zijn op het station voorzieningen getroffen voor bliksembeveiliging, verlichting, persoonlijke bescherming, et cetera.

4.2 Invoedstation In Hoogeveen, Lochem en Wagenborgen is op 250, 400 respec­ tievelijk 2.000 meter afstand van de pilotlocatie een invoedstation gebouwd waar tubetrailers worden aangesloten.

Opstelplaats voor tubetrailers met betonnen keerwanden.

Voor de bouw van het invoedstation waren een omgevingsvergunning (voor de bouw) en een uitgebreide milieuvergunning (op basis van een kwalitatieve risicoanalyse) nodig. Het vervoer van waterstof valt onder de Wet vervoer gevaarlijke stoffen. Voor naleving van die wet is de vervoerder verantwoordelijk. Projectmanagement Netbeheerders zijn penvoerder voor het veiligheidstoezicht op de hele keten (zie paragraaf 5.3 van deze rapportage). De bouw van 15

Drukverlaging en odorisatie Waterstofgas wordt met tubetrailers geleverd op een druk van minimaal 200 bar. Deze druk wordt in twee stappen gereduceerd. In Lochem van 200 bar naar 8 bar en vervolgens naar 80 mbar. In Wagenborgen eerst naar 8 bar en dan (bij het dorp) naar 100 mbar en in Hoogeveen eerst naar 4 bar en bij de wijk Erflanden naar 100 mbar. Met deze opzet kan voor de tweede reductiestap een regulier aardgasstation worden ingezet. Dat biedt de kans om ook hiermee in de praktijk ervaring op te doen. Op het invoedstation wordt tevens een geurstof toegevoegd (odorisatie): THT15. Dit is een belangrijke veiligheidsmaatregel. Om de dosering bij een geringe volumestroom (lage flow) te regelen, is een nieuw systeem ontwikkeld. Bij de pilots in Lochem en Wagenborgen wordt waterstof eerst gemengd met een verzadigde THT-damp. Vervolgens wordt dit mengsel toegevoegd aan de flow. Om de flow te meten zijn speciale debietmeters nodig die bestand zijn tegen waterstofgas. Alles is redundant uitgevoerd om leverings­ zekerheid te kunnen bieden. De installaties op het invoedstation worden op afstand gemonitord met specifieke software.

Leerpunten • Projectmanagement voor de bouw van een invoedstation vergt specialistische kennis. Voor netbeheerders is het niet nodig die kennis op te doen omdat bij schaalvergroting waterstof naar verwachting vanuit de infrastructuur van Gasunie zal worden geleverd. • Odorisatie is net als bij aardgas een belangrijke veiligheidsmaatregel. De odorisatie bij een geringe gasstroom luistert nauw en vergt een specifieke aanpak.

THT staat voor tetrahydrothiophene. Deze geurstof wordt ook aan aardgas toegevoegd.

12 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

• Gebruikelijke debietmeters voldoen niet. Voor waterstof zijn debietmeters nodig met ingekapselde magneten die tegen waterstof bestand zijn. • Om leveringszekerheid te garanderen zijn alle voorzieningen op invoedstations redundant uitgevoerd.

4.3 Distributie

Voor distributie van aardgas is in Lochem en Wagenborgen een nieuwe leiding aangelegd. Zodoende zijn bewoners volkomen vrij om te kiezen voor waterstof of aardgas. In Lochem is de nieuwe aardgasleiding aan de andere kant van de straat (Nieuwstraat) gelegd om eventuele vergissingen in de toekomst te voorkomen. In Lochem is de gasdruk bovendien een extra laag: 80 mbar. Hierdoor kan er nooit waterstof in de 100-mbar-aardgasleiding stromen mocht iemand de twee leidingen met elkaar verwarren en de twee netten onbedoeld verbinden.

Vanaf het invoedstation zorgt de netbeheerder voor distributie van waterstof naar de woningen. In Lochem, Wagenborgen en Hoogeveen is een nieuwe hoofdleiding aangelegd tussen het invoedstation en de rand van de wijk. Hiervoor is een standaard PE-leiding voor aardgas gebruikt, die ook gecertificeerd is voor waterstof. Voor graafwerkzaamheden is een (gebruikelijke) KLICmelding gedaan bij het Kadaster. In Lochem heeft het Waterschap Rijn en IJssel een aparte vergunning verleend om deze leiding onder de Berkel door te trekken. Voor de pilot in Hoogeveen is behalve een nieuwe 4-bar-hoofdleiding ook een wijkdistributienet in de toekomstige wijk Nijstad-Oost aangelegd. Bestaande gasleidingen In de pilotwijken wordt waterstof gedistribueerd via de bestaande aardgasleidingen. Het blijkt dat die daarvoor geschikt zijn. De leidingen zijn op lekkages gecontroleerd. Bij controle kwamen in Lochem twee minieme lekkages aan het licht met een lekindicatie van 2 en 10 ppm. Dergelijke lekkages zijn niet bijzonder. Ze kunnen het gevolg zijn van zwaar verkeer of boomwortels. Bij aardgasdistributie spreekt men overigens pas van een lek bij een indicatie vanaf 10 ppm of meer. Voor de distributie van waterstof zijn beide beschadigingen niettemin gerepareerd.

In de hoofdleidingen zijn op verschillende punten drukmeetpunten aangebracht om eventueel drukverlies (dat kan duiden op lekkage) te kunnen registreren.

Bij graafwerkzaamheden is een Eis-Voorzorgmaatregel gezet op een Klic-melding. Dat betekent dat er alleen onder toezicht in de buurt van waterstofleidingen gegraven mag worden.

In Erflanden (Hoogeveen) wordt geen dubbel net aangelegd, maar wordt aardgas afgesloten ten gunste van de distributie van waterstof. Het bestaande aardgasnetwerk ligt in een ringstructuur en kan daardoor in fasen worden overgezet naar waterstof. Per deel wordt een afsluiter geplaatst, waarna waterstof vanuit één richting aan de woningen wordt geleverd. De rest van de ring blijft dan (nog) op aardgas. In de nieuwe wijk Nijstad-Oost (Hoogeveen) is, zoals eerder genoemd, een nieuw distributienet aangelegd voor waterstof. Hier komt uiteraard geen aardgas. In Stad aan ’t Haringvliet is het de bedoeling aardgas af te koppelen en het bestaande gasnet te gebruiken voor distributie van waterstof. Het hele dorp neemt daarvoor collectief afscheid van aardgas.

Leerpunten

Tussen het invoedstation en het distributienet in de wijk Erflanden (Hoogeveen) is een nieuwe 4-bar gasleiding aangelegd.

• De bestaande aardgasinfrastructuur is geschikt voor distributie van waterstof. • Bestaande gasleidingen worden gecontroleerd. Ook minieme beschadigingen worden opgespoord en gerepareerd. • Met druksensoren kan een hoofdleiding voor waterstof (extra) worden beveiligd.

13 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

4.4 Woningaanpassing

Eind december 2023 was in de grootste pilot, Stad aan ’t Haringvliet, door 514 bewoners (meer dan 80% van alle woningen) een schouw aangevraagd. Voor de corporatiewoningen zijn medewerkers van Oost West Wonen speciaal voor deze taak vrijgemaakt. Voor de overige woningen zijn drie dorpsbewoners met technische kennis (onder wie een gecertificeerde EPA-adviseur) ingehuurd.

In Lochem gaat het om grote, veelal monumentale woningen met een inhoud van soms meer dan 1.000 m3. In het kader van de pilot hebben de bewoners alle maatregelen getroffen met een terugverdientijd van vijf jaar of korter. Hiervoor is per woning een (gesubsidieerd) maatwerkadvies gegeven. Met de getroffen maatregelen is het equivalente aardgasverbruik van soms ver boven 5.000 m3 tot ruim onder 3.500 m3 per jaar teruggebracht. Dit was een voorwaarde voor de omzetting naar waterstof. In Wagenborgen zijn de woningen op initiatief van Woningcorporatie Groninger Huis verbeterd tot label B en is er een hybride warmtepomp geplaatst. De woningen in Erflanden (Hoogeveen) zijn tussen 2000 en 2005 gebouwd en zijn energetisch al op een voldoende niveau. Met een maatwerkadvies stimuleert de gemeente de aanschaf van een hybride warmtepomp bij de overgang naar waterstof. In Stad aan ’t Haringvliet is bij veruit de meeste huishoudens een schouw gedaan waarbij ook een maatwerkadvies is gegeven. Vooruitlopend op de pilot treffen sommige bewoners op eigen initiatief de geadviseerde besparingsmaatregelen.

Achterstallig onderhoud Tijdens de schouw voor de pilots in Lochem, Wagenborgen en Stad aan ’t Haringvliet kwam nogal wat achterstallig onderhoud aan het licht. Soms bleken er ondeugdelijke installaties en gevaarlijke lekkages te zijn die ook zonder omzetting naar waterstof verbeterd zouden moeten worden. In sommige huizen zijn de gasleidingen met ondeugdelijke aftakkingen uitgebreid voor bijvoorbeeld een sierhaard. Formeel is de gemeente verantwoordelijk voor veiligheidstoezicht op de binnenhuisinstallatie, maar in de praktijk vindt er achter de voordeur geen toezicht plaats.

Beperken van de primaire energievraag is een belangrijke eerste stap. Dat geldt bij iedere transitie, dus ook bij overstap naar waterstof. Energie is sowieso duur. Technisch is dat echter niet noodzakelijk. In principe kan een huis dat met aardgas wordt verwarmd, zonder verdere aanpassingen worden omgezet naar waterstof. Die omzetting is bovendien snel en relatief goedkoop te realiseren. Daardoor blijft de mogelijkheid bestaan om energiebesparende maatregelen, zoals isolatie, die vaak meer werk opleveren en duurder zijn, te koppelen aan natuurlijke momenten zoals een verbouwing.

Ook de meterkast wordt vaak voor van alles en nog wat gebruikt. Een meterkast moet kunnen ventileren door middel van twee ventilatieroosters van elk 100 cm2 onder- en bovenin de deur16. Bewoners weten dat vaak niet. Als de meterkast tevens voor opslag wordt gebruikt, kunnen de ventilatieopeningen belemmerd worden en kan na een gaslek ophoping ontstaan, waarna ontbranding of een explosie denkbaar is.

Elektrisch koken Er zijn (nog) geen kooktoestellen op waterstof verkrijgbaar. Koken op waterstofgas is technisch mogelijk, maar minder veilig omdat een waterstofvlam nauwelijks zichtbaar is. Geen gas in de keuken is sowieso veiliger. In de pilotwijken is ervoor gekozen koken op aardgas te vervangen door inductiekoken en de aftakking van de gasleiding naar de keuken af te doppen of te verwijderen. De kosten voor de omzetting naar elektrisch koken (uitbreiding elektrische installatie, montage inductiekookplaat, eventueel nieuwe pannenset) worden vergoed. In Lochem hebben de bewoners daarvoor een vaste vergoeding van 2.500 euro ontvangen. In Stad aan ’t Haringvliet is de vergoeding, afhankelijk van het type toestel, 500, 1.500 of 2.500 euro. Dat is in de meeste, maar niet in alle gevallen toereikend.

Woningschouw In de pilots gaat aan de werkzaamheden in huis een individuele woningschouw vooraf. Aandachtspunten zijn de thermische kwaliteit van de woning, de kwaliteit van de gasleidingen en de werkzaamheden die nodig zijn voor de ombouw naar elektrisch koken. Tegelijk kunnen bewoners wensen kenbaar maken en vragen stellen. De pilots laten zien dat een individuele woningschouw noodzakelijk is om een goed beeld te krijgen van wat de overstap naar waterstof technisch en financieel voor de bewoners betekent.

Bij de pilot in Hoogveen bleken tijdens de eerste schouwen nauwelijks gebreken. Niet verrassend, aangezien de woningen (bouwjaar 2000-2005) nog vrij nieuw zijn. Wel was er in sommige woningen enige erosie van de gasleiding als gevolg van een waterontharder. Of een waterontharder wordt toegestaan in de meterkast wordt nu onderzocht door KIWA. Verder is gebleken dat een groot deel van deze woningen geen laagtemperatuurverwarming heeft, terwijl dat wel zou kunnen. Voor deze woningen is overstap naar een hybride warmtepomp met een waterstof-cv-ketel vaak een aantrekkelijke optie. Energiebesparing In de pilotwijken in Lochem en Wagenborgen zijn de woningen energetisch verbeterd om de energievraag terug te dringen.

16

In Hoogeveen wordt de vergoeding gebaseerd op gelijkwaardigheid. Daarbij wordt gekeken naar het bestaande aardgastoestel (merk, eigenschappen en kwaliteit). Een lokale keukenspecialist zoekt dan een vergelijkbaar inductietoestel. Daarbij wordt ook gekeken naar de maatvoering. Wie een luxer toestel wil, betaalt alleen de meerkosten. De ombouw naar inductiekoken heeft in december 2023 plaatsgevonden en is goed verlopen.

NEN-2768+A2:2022.

14 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

Huisinstallatie Uiteraard wordt in alle woningen de bestaande gasinstallatie geschikt gemaakt voor waterstof. De gasleiding tussen de meter en het verwarmingstoestel wordt gecheckt op lekkages. Als er aftakkingen en loze leidingen zijn, worden die verwijderd of afgedopt. Verder komen er een nieuwe gasmeter en een nieuwe cv-ketel, beide geschikt voor waterstof. In Lochem zijn (ultrasone) waterstofgasmeters gebruikt. Deze zijn een innovatie van het Deense bedrijf Flonidan. Deze meters zijn nog niet officieel toegelaten door de Rijksdienst Digitale Infrastructuur. Daarom zijn alle meters individueel gekalibreerd bij TUV Schotland. Volgens RDI heeft Liander voldoende onderbouwd dat de meters deugdelijk zijn. In Hoogeveen en in Wagenborgen wordt een balgenmeter van Honeywell gebruikt. Deze is gecertificeerd voor waterstofgas. Met name balgenmeters kunnen meer geluid maken vanwege de relatief hoge volumestroom. Tot op heden zijn daar geen klachten over binnengekomen. De woningen in Lochem hebben overigens hun gasaansluiting formeel behouden volgens de zogenoemde ‘tussenlevering’. De aansluiting blijft daarmee op papier bestaan. De aardgasmeter is, hoewel niet aangesloten, in iedere woning nog fysiek aanwezig. Als de pilot wordt beëindigd kan de aardgasaansluiting weer worden hersteld, zonder een nieuwe EAN-code aan te vragen. Dat bespaart dan veel administratie.

Leerpunten • Toepassing van waterstof voor verwarming in de gebouwde omgeving is technisch mogelijk. Het kan met bestaande distributieleidingen en gasleidingen. • Een individuele woningschouw brengt vooral in oudere woningen achterstallig onderhoud aan het licht dat ook zonder de omzetting naar waterstof verholpen zou moeten worden. • Pas na een woningschouw kunnen projectpartners en bewoners overzien wat de transitie betekent. In de praktijk zijn er veel verschillende situaties. • Er bestaan gecertificeerde meters voor waterstof. De meters geven geen hinderlijk geluid, ondanks de hogere volumestroom bij waterstof. • Beperken van de energievraag is altijd stap één. Ook bij omzetting naar waterstof.

4.5 Waterstofketel Diverse ketelfabrikanten hebben een cv-ketel ontwikkeld die geschikt is voor gebruik van waterstof. In Wagenborgen wordt naast een elektrische warmtepomp een ketel van het merk Intergas gebruikt in een hybride opstelling. De woningen in Lochem hebben combiketel van het merk Remeha. In Hoogeveen krijgen de bewoners in Erflanden een maatwerkadvies voor de combinatie van een waterstof cv-ketel met een hybride warmtepomp.

De warmtepomp is voor rekening van de bewoner. In Stad aan ’t Haringvliet is nog geen keuze bepaald. Vervanging Een waterstofketel is qua maatvoering en aansluitingen gelijk aan een cv-ketel op aardgas. Dat maakt vervanging tamelijk eenvoudig: het is goed te doen voor een monteur met een relevante gasopleiding op mbo-niveau 3 en enige bijscholing (zie ook paragraaf 4.7 van deze rapportage).

Een waterstofketel is qua maatvoering en aansluitingen vergelijkbaar met een cv-ketel op aardgas. Dat maakt vervanging tamelijk eenvoudig.

Bij de vervanging wordt een aantal stappen doorlopen. Eerst wordt aardgas afgekoppeld en uit de leiding verdreven met stikstof (spoelen) om zeker te weten dat er geen brandbaar mengsel van gas en zuurstof ontstaat. Onder de ketel bevindt zich daartoe een spoelpunt. Hierop wordt een slang met een fakkel op automatische ontsteking aangesloten. Het resterende aardgas verbrandt dan aan de buitenlucht, zodat het niet onverbrand in de lucht komt. Als de vlam stopt, stroomt er alleen nog stikstof. Vervolgens wordt de waterstofkraan geopend en stikstof verdreven met waterstof. Als waterstof tot ontbranding komt, wordt dat door een warmtemeter gedetecteerd (een waterstofvlam is nauwelijks zichtbaar). Als de hele leiding is gevuld met waterstof wordt het spoelpunt gesloten en de kraan naar de ketel geopend. Elektrische aarding Een waterstofketel heeft een goede elektrische aarding nodig om te ontsteken. In Lochem kwam in één woning de ketel niet in bedrijf. De oorzaak bleek dat de aarding niet toereikend was. Overigens hadden de betrokken bewoners al eerder elektrische storingen opgemerkt. Het ging dus om achterstallig onderhoud dat nu ook verholpen is. Condenswater Een ketel op waterstof produceert 1,5 tot 2 maal zoveel condenswater als een aardgasketel.

Bij ketelvervanging is het daarom belangrijk de afvoer te controleren op slib- en kalkafzetting en de afvoer indien nodig schoon te maken.

15 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

Geluid en emissies Het geluidsvolume van de gebruikte ketel in Lochem is maximaal 50 dB(A). Dat is vergelijkbaar met een aardgasketel. Wel is het geluid hoger van toon. Dat komt doordat de gasvolumestroom in een waterstofketel ongeveer driemaal hoger is dan in een aardgasketel. In de pilot in Lochem leidt dat niet tot hinder. Rookgasemissies pakken veel gunstiger uit dan bij een aardgas: • Waterstof bevat geen koolstofatomen. De ketel produceert daardoor geen kooldioxide (CO₂). • Een waterstofketel produceert ook geen koolmonoxide (CO). Dat is een groot veiligheidsvoordeel ten opzichte van het gebruik van aardgas17. • De emissie van stikstofoxiden (NOx) is ongeveer 50% lager dan van een aardgastoestel met hetzelfde vermogen. Dat is opvallend. Er was juist een hogere emissie verwacht omdat de verbrandingstemperatuur van waterstofgas hoger is. Dat blijkt dus niet zo te zijn. • Tot slot is ook de emissie van zwaveldioxide (SO₂) aanzienlijk lager. Dat komt door de hoge zuiverheid (>99%) van de aan­geleverde waterstof. Beheer en onderhoud De ketels bij de pilot in Lochem zijn voorzien van verschillende sensoren om deze 24 uur per dag op afstand te monitoren.

De ketels zijn bovendien verzegeld, enerzijds om te voorkomen dat iemand anders dan de Remeha-installateur de instellingen kan veranderen, anderzijds omdat op een aantal onderdelen patent is aangevraagd, maar nog niet is verleend. Dit geldt alleen voor deze pilotsituatie. In het najaar van 2023 is de eerste reguliere onderhoudsbeurt geweest. Het blijkt dat de toestellen veel schoner zijn dan aardgasketels en ook schoner dan verwacht: er is nauwelijks waarneembare roetvorming. Dat is ook logisch, omdat waterstofgas geen koolstof bevat. Het onderhoudsinterval is naar verwachting gelijk aan dat bij aardgasketels. Nu is het nog eens per jaar, maar eens per twee jaar is het streven en ook de verwachting.

die snel warm water geeft. De waterstof-combiketel is een doorstroomtoestel waardoor het soms langer duurt voordat er bij het tappunt warm water is. In één woning is om die reden op verzoek van bewoners alsnog een extern boilervat geplaatst. Kort na oplevering van de installaties in Lochem waren er verschillende ‘opleverpunten’. Enkele keren moest de Remeha-installateur de instellingen aanpassen. Voor een demonstratieproject is dat niet ongebruikelijk en de problemen zijn naar tevredenheid opgelost. Nu oordelen alle bewoners positief. Dat bevestigden zij tijdens een bijeenkomst op 11 november 2023 in Lochem waar met enkele tientallen betrokkenen de stand van zaken werd besproken.

Leerpunten • Verkrijgbare waterstof cv-ketels zijn qua afmeting en capaciteit vergelijkbaar met aardgasketels en daardoor meestal 1-op-1 inwisselbaar. • Het vervangen van de ketel kan worden gedaan door een monteur met een relevante gasopleiding op mbo-niveau aangevuld met een korte aanvullende praktijkcursus. • De aardgasleiding kan worden gespoeld met stikstof om menging van brandbare gassen te voorkomen. • Er is extra aandacht nodig voor elektrische aarding en voor de afvoer van condenswater. Tijdens een woningschouw moet dat worden gecontroleerd. • Een waterstofketel geeft minder emissies dan een aardgasketel: geen CO₂ en CO, minder NOx en SO₂. Het niet vrijkomen van CO is een belangrijk veiligheidsvoordeel. • Een waterstofketel maakt niet meer geluid dan een aardgasketel. Wel is de toon iets hoger. • Een waterstofketel blijft in gebruik schoner dan een aardgasketel. Een onderhoudsinterval van eens per twee jaar is technisch realistisch.

4.6 Veiligheid De ketels van Intergas in de pilot Wagenborgen worden eveneens op afstand bewaakt. Onderhoud is nog niet gestart omdat het project nog niet is afgerond. Naar tevredenheid In Lochem zijn de waterstofketels inmiddels een vol jaar (2023) in gebruik geweest. Het blijkt dat de ketel (Remeha 24/28 kW) toereikend is om de woningen comfortabel te verwarmen. Kanttekening is dat er alleen medio november 2022, tijdens proefbedrijf, een periode met temperaturen onder nul is geweest. Ook de tapwater­verwarming is toereikend. Kanttekening is, dat veel bewoners gewend waren aan een cv-ketel met boilervat

Waterstof is net als aardgas een brandbaar, explosief gas. Om het te laten ontbranden is een zekere lucht-waterstofverhouding nodig en een ontstekingsbron. Het Instituut voor Fysieke Veiligheid (IFV) heeft in 2020 het gedrag van waterstof in een besloten ruimte beschreven18. Waterstofmengsels met concentraties van 4 tot 10 volumeprocent worden niet ontstoken door een lichtschakelaar. Experimenten van Alliander in samenwerking met Kiwa bevestigen dat. Bij een concentratie tot 8 of 9 volumeprocent is een waterstofvlam zelf­ dovend. Ter vergelijking: aardgas is al explosief bij een mengsel van 5 volumeprocent.

Brandweer Nederland schat dat jaarlijks vijf tot tien doden vallen door koolmonoxidevergiftiging en honderden mensen hiervoor in het ziekenhuis moeten worden behandeld. 18 https://nipv.nl/wp-content/uploads/2022/06/20201014-IFV-Veiligheidsaspecten-van-waterstof-in-een-besloten-ruimte.pdf

17

16 | Leerervaringen Pilotprojecten waterstof in de gebouwde omgeving

De Veiligheidsregio’s hebben hun medewerkers voorbereid op de omzetting naar waterstof. Verder zijn ‘protocolkaarten’ up-to-date gemaakt. De Meldkamer is voorbereid dat zodra er een melding komt, direct in beeld is wanneer het om waterstof gaat. Bij de pilot in Lochem heeft de Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland een trainingsavond georganiseerd voor brandweerlieden waar ook casuïstiek is besproken. Rond de pilot Wagenborgen heeft de Veiligheidsregio Groningen trainingsmateriaal voor brandweerlieden gemaakt. Voor de pilot in Hoogeveen is de Veiligheidsregio Drenthe hiermee bezig.

• Op het invoedstation wordt een geurstof toegevoegd (odorisatie). De pilots gebruiken daarvoor THT, dezelfde geurstof die ook aan aardgas wordt toegevoegd om een gaslek te kunnen ruiken. • In Lochem is de druk in de hoofdleiding 80 mbar en de druk in het parallelle aardgasnet 100 mbar. Mocht een monteur zich bij eventuele werkzaamheden ooit vergissen, dan kan er nooit waterstofgas in de aardgasleiding stromen. • Bij graafwerkzaamheden wordt een KLIC-melding gedaan. Dat betekent dat er alleen onder toezicht in de buurt van waterstofleidingen gegraven mag worden. • Voor zover beschikbaar worden bij installatiewerk waterstofgecertificeerde materialen gebruikt, zoals componenten die voldoen aan de Keuringseis 214 van GASTEC en Kiwa (H2-ready)19. • In de hoofdgasleiding zijn drukmeetpunten aangebracht. De leverancier kan op afstand het net afschakelen. • Op de aftakkingen (T-stukken) naar de woningen zijn gasstoppers aangebracht (access flow valve). Die slaan automatisch dicht bij onverwacht drukverlies (zoals bij een lekkage). In Wagenborgen staat op de dop van deze opzetstukken ‘H2’. • In Hoogeveen wordt een dergelijke gasstopper tussen hoofdleiding en aansluitleiding gemonteerd. Later zal deze waarschijnlijk niet meer per woning worden gemonteerd. Wel komt er een bovengronds bedienbare afsluiter die bij calamiteiten door de netbeheerder kan worden bediend.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BorgerOdoorn&id=0b3e5adf-c64d-49b2-a59e-23e289b47ff2