T_Bijlage 11 Cultuurhistorische gebiedsbeschrijving
Tekst van het document
BORCULO KAMPEN KAMPEN
HAARLO WATERHOEK
DIJKHOEK KOOIJERVELD
KAMPEN
HAARLOSE VELD
LEO–STICHTING Borculo ligt op het punt waar beken samenkomen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Borculo een omgrachting kent en dat het gebied ten zuiden van Borculo ‘Waterhoek’ genoemd wordt. Wat verder van het water af liggen kampontginningen langs de beekdalen. Weer wat verder van de kampen af en wat hogerop, liggen de velden.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
61
de Spoorstraat en andere toegangswegen. Opvallend voor Borculo is overigens de villabouw in de Burgemeester Bloemersstraat uit deze periode. Deze villabouw houdt verband met de directeuren van de fabrieken in Borculo, maar ook met de wederopbouw na de stormramp van 1925. Na de stormramp zijn veel villa’s gebouwd in dezelfde stijl als de villa’s die in die periode in het ‘t Gooi werden gebouwd. Architecten uit ‘t Gooi brachten deze stijl naar Borculo. Middelen van bestaan Rondom Borculo was de landbouw de belangrijkste bron van bestaan. Als extra inkomstenbron begonnen agrariërs een huisweverij. In de 19e eeuw bestond de beperkte industrie van Borculo naast de weverij uit een perkamentfabriek, klompen–makerijen, blekerijen, cichoreifabriek en houthandel Meilink (1874). Aan het einde van de 19e eeuw en in het begin van de 20ste eeuw kwamen daar sigarenfabrieken, een meubelfabriek en een zuivelfabriek bij. Ontsluiting en vooruitgang In de 19e en 20ste eeuw veranderde de samenleving onder andere door de verharding van wegen, de aanleg van spoorwegen en de aansluiting op het electriciteitsnetwerk. Borculo en omgeving had te maken met de verharding van de weg DeventerGroenlo in 1853, de verharding van de weg RuurloNeede in 1860 en de weg naar Geesteren en Gelselaar omstreeks 1885. Spoorlijnen werden aangelegd in 1881. De lijn was in gebruik tot 1972.
Drinkwaterleidingen kwamen er in 1924. Een aansluiting op het elektriciteitsnetwerk N.V. ‘De Berkelstreek’ volgde in 1913. De Berkelstreek leverde stroom aan Borculo, Neede en Eibergen. Burgemeester H.P.J. Bloemers was de drijfveer achter deze aansluiting.40 Ondanks de vernieuwingen, was er tot halverwege in de 20ste eeuw in Borculo geen sprake van sterke groei. Integendeel, in 1925 verwoestte een cycloon een aanzienlijk deel van Borculo en dan met name het centrum. De ramp had nationale aandacht en er kwam een Nationaal Steuncomité dat de leiding kreeg over de wederopbouw van Borculo. Zeer opvallend in het Borculose straatbeeld is de grote hoeveelheid aan panden uit de periode 19251930. Deze panden zijn tot stand gekomen in het kader van het wederopbouwplan dat na de stormramp is uitgevoerd. Na de Tweede Wereldoorlog zien we uitbreidings– wijken ontstaan rondom de oude kern. De woningen aan de Prinses Marijkestraat, Prins Hendrikstraat en de Wilhelminastraat zijn karakteristieke voorbeelden van naoorlogse planmatige woningbouw. Hierna zouden nog vele uitbreidingswijken volgen en groeide Borculo gestaag tot de huidige omvang.
62
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Karakteristieken - Watermolen -
Moleneiland
-
Het hele waterstaatkundige systeem van de Berkel
-
Restanten Hof te Borculo
-
Synagoge en badhuis aan de Weverstraat. Vanaf 1642 woonden Joden in Borculo. Dit had hoogstwaarschijnlijk te maken met een hoge tolerantie in de toenmalige Heerlijkheid.42 De huidige synagoge dateert uit 1877.
-
Relatie stad tot de Heerlijkheid Borculo, inclusief het voormalige Hof te Borculo
-
De St. Joriskerk
-
T-vormige structuur (Muraltplein, Hofstraat, Voorstad) met hierlangs een concentratie van historische bebouwing
-
Halve cirkelvormige structuur Korte WalLange Wal
-
Villabouw Burgemeester Bloemersstraat uit de periode 1870-1915 en van na 1925
-
Wederopbouw van na de stormramp in 1925
-
Tolherberg De Lebbenbrugge, net buiten de stad
-
Essen bij Haarlo met boerderijen en kerk
-
Oude raadhuis aan oude Berkelarm.
Borculo rond 1900. De hoofdstructuur bestaat uit de Steenstraat-Voorstad-Muraltplein die vanuit het zuiden in het hart eindigt. In noord-zuid richting vormt de Hofstraat de hoofdstraat. Rondom de stad liggen in een halve cirkelvorm de Korte Wal en Lange Wal.
Een van de gebouwen van het complex in Leo-Stichting.
Watermolencomplex Borculo. De gebouwen dateren waarschijnlijk uit de 18e eeuw. De molens vallen onder het type onderslagmolen. De molen op de zuidoever was een oliemolen en de molen op de noordoever een korenmolen.41
De Kluntjespot, Haarlo.
Villa aan de Burg. Bloemersstraat in Borculo.
Synagoge in Borculo.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
63
3.6.3 GEESTEREN & GELSELAAR
In Geesteren is het bollende karakter van de essen herkenbaar. De streekeigen bebouwing versterkt de beleving van een esdorp.
GELSELAARSE BROEK
GELSELAAR
NOORDIJKSE VELD
OUD CULTUURLAND
VELD
OUD CULTUURLAND
GEESTEREN
Gelselaar en Geesteren; twee essencomplexen aan weerszijden van een laag en drassig broekland langs de Bolksbeek. Aan de andere zijden van de essen liggen de hogere en drogere velden.
64
Gebiedsbeschrijving Berkelland
‘Maar na door twee heidevelden getrokken te zijn, raakten wij opnieuw van het spoor af en kwamen in een korenveld waaruit een kerktorenspits omhoog stak. Deze streek was een beetje heuvelachtig, prettige boerenwoningen kwamen overal uit het golvend graan te voorschijn en toen we daarheen liepen, liet zich een vrolijk dorp aan onze voeten zien. Deze mooie plaats was echter niet Borculo maar *HHVWHUHQGDWHHQKDOIXXUYDQGHZHJDÀLJW¶ Jacob van Lennep in zijn reisdagboek uit 1823. Geesteren en Gelselaar zijn mooie voorbeelden van esdorpen. Ze liggen als een soort ‘tweeling’ aan beide kanten van de Bolksbeek. Gelselaar is aangewezen als beschermd dorpsgezicht. De wijdsheid van een groot bollend escomplex is goed te ervaren vanaf de Esweg. Rond de es komt oude bebouwing voor, wat de omgeving een karakteristieke verschijningsvorm geeft. In dit verhaal wordt meer informatie gegeven over Gelselaar dan over Geesteren. Dit heeft te maken met de beperkte hoeveelheid aan bronmateriaal dat voorhanden is over Geesteren. Dit betekent niet dat Geesteren cultuurhistorisch minder waardevol is dan Gelselaar. In grote lijnen is de historie van Gelselaar hoogstwaarschijnlijk ook van toepassing op de historie van Geesteren. Plaatsnamen Gelselaar wordt voor het eerst in bronnen genoemd in 1326. De naam houdt waarschijnlijk verband met de betekenis van laar: ‘bosweide, intensief benut bos’.
Dit in combinatie met de persoonsnaam Gelder. Omdat Gelselaar aan de provincie Overijssel grenst, is het ook mogelijk dat het niet om een persoons– naam gaat maar om ‘Gelre’, de oude benaming van ‘Gelderland’.43 Geesteren wordt in de 12e en 13e eeuw in bronnen vermeld. Het wordt dan Gesterne en Geyteren genoemd. De benaming bevat vermoedelijk een samenstelling van geest ‘zandgrond’ en herne dat ‘hoek’ betekent of harim, dat betrekking heeft op ‘zandige heuvelrug’. Landschap Geesteren en Gelselaar liggen beide op zandruggen tussen de beekoverstromingsvlakten van de Berkel, Bolksbeek en Koningsbeek in. In de kern van de zandruggen bevindt zich keileem. Op de hoogte tussen de graslanden zijn twee vergelijkbare essencomplexen uitgegroeid tot dorpen. Bij Gelselaar is het esdek op sommige plaatsen één meter dik.44 In het westen kon Gelselaar het Noordijkerveld bereiken en Geesteren kon gebruik maken van zowel het Noordijkerveld als het gebied rond landgoed de Nettelhorst. De velden liggen op uitgespoelde dekzanden. Op de geomorfologische kaart is ook zichtbaar dat het Gelselaarse broek ligt in de beekoverstromingsvlakten van de Koningsbeek en de Bolksbeek.
Ontwikkelingsgeschiedenis Geesteren Gezien de cultuurlandschappelijke situatie en een bronvermelding uit de 12e eeuw, heeft Geesteren een middeleeuwse oorsprong. Het agrarische bestaan ligt ten grondslag aan het ontstaan van het dorp. Dit agrarische karakter heeft het dorp altijd weten te behouden, mede door de geïsoleerde ligging die het dorp lange tijd had. Van der Aa schrijft in 1833 dat hier de vruchtbaarste grond ligt, buiten de kleigebieden om. Hij schrijft over mergel dat in de plaggen zou zitten en dat fungeert als een soort kunstmest. Hij is zeer te spreken over de kwaliteit van het koren dat hier verbouwd wordt, alsmede het JUDVGDW¿MQHQNUDFKWLJ]RX]LMQ,QGLHWLMGZRQHQHU 430 mensen. Behalve de agrarische bebouwing is er ook een oude hervormde kerk met een knekelhuis en een armenhuis. Geesteren vormde in de 19e eeuw een eigen gemeente. In die periode groeide Geesteren lintvormig uit langs de Dorpsstraat, Molenweg, Keistraat en Morsweg. Tegenwoordig is Geesteren een karakteristiek esdorp waarin de ontwikkelingsgeschiedenis goed zichtbaar is. Ontwikkelingsgeschiedenis Gelselaar De historie van Gelselaar is in grote lijnen te verdelen in drie perioden. Ten eerste is dat de vroege geschiedenis tot de verdeling van de marke rond 1839.
Ten tweede verdient de periode 1839-1940 aandacht vanwege de vervanging van de oude bebouwing en de aanpassing van de stedenbouw– kundige structuur. Als derde periode geldt de tijd vanaf 1940 tot heden. In deze periode vond onder andere de ruilverkaveling plaats, maar daarnaast ook andere ontwikkelingen uit de 20ste eeuw die gevolgen hadden voor het dorp. De vroege geschiedenis begint bij de agrarische oorsprong. Dorpen als Geesteren en Gelselaar kunnen een historie hebben die teruggaat tot de vroege Middeleeuwen. Uit bronnen is in elk geval met zekerheid te zeggen dat Gelselaar en Geesteren in de volle Middeleeuwen al bekende nederzettingen waren. Gezien de landschappelijke ligging op een natuurlijke hoogte, is het ook aannemelijk dat de plaatsen al in de prehistorie werden gebruikt door mensen. Het landschap lag bijzonder gunstig voor het aanleggen van akkers. De dorpen liggen op hoge en droge plekken te midden van lage en drassige beekdalen. Daarnaast lagen er velden zoals het Noordijkerveld op bereikbare afstand. Woningen werden gebouwd op de natuurlijke hoogten (horsten) aan de rand van de es, die gebruikt werd als bouwland. De oude boerderijen liggen met de deelzijde naar de weg gekeerd. Als meer boerderijen worden geplaatst langs eenzelfde grote es, ontstaat een kranses-nederzetting.
Opmerkelijk is het gegeven dat Gelselaar tegelijkertijd een kernesdorp genoemd kan worden. Belangrijk in de vroege geschiedenis van Gelselaar is ook Havezate Bevervoorde, ook wel ‘thus te Geldesler’ genoemd. Aan de Jonkersweg zijn de
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
65
fundamenten opgegraven van het huis dat van de 14e tot en met de 18e eeuw bewoond werd. De havezathe was ooit een leengoed van de bisschop van Munster, maar kwam in de 16e eeuw in bezit van jonker Sweder van Bevervoorde tot Mensinck. De familie van Bevervoorde had veel bezittingen in Twente. In Gelselaar behoorden meerdere boerderijen tot het eigendom van de Van Bevervoordes, bijvoorbeeld Beumer, Kraaijenbelt, Pellewever, Reeker, Morskeizer en Kolthof. De bezittingen in Gelselaar en Noordijk werden in 1730 verkocht.45 In de 18e eeuw verkeerde het huis in vervallen staat en met de komst van de Fransen is het huis afgebroken. Wat nu resteert is een archeologisch monument, gecombineerd met kunst. Van de geomorfologische kaart is af te leiden dat Gelselaar en Geesteren op een verhoging liggen. Het centrum bestaat uit een rug met grondmorene (keileem) bedekt met dekzand en een esdek (enkeerdgrond). Daaromheen liggen dekzandwelvingen. De verhogingen waar beide dorpen op liggen, lijken op twee eilanden in een beekover– stromingsvlakte (lichtgroen) en uitgespoelde dekzanden (lichtgeel).
Geesteren heeft een kleinschalig centrum met een historisch karakter.
Entree Geesteren vanaf de Esweg.
66
Gebiedsbeschrijving Berkelland
In de 15e eeuw werd namelijk een kapel gesticht en na de komst van de kerk werden steeds meer woningen rond de kerk op de es geplaatst. Het dorp groeide geleidelijk en kreeg in de 17e eeuw een eigen predikant en een school. De agrarische geschiedenis van Gelselaar en Geesteren is sterk vervlochten met het samenleven in marken. Een marke was opgericht ter verdediging van de belangen van de daar gevestigde boeren. In de marken hadden de gewaarde (met waardelen bedeeld) gebruikers recht op de gemeen– schappelijke gronden. Ook spraken zij recht en hielden zij zich bezig met wetgeving. Hierbij moet wel vermeld worden dat de marke ook weer eigendom was van de Heerlijkheid Borculo. De gewaarde boeren verzetten zich gezamenlijk tegen ontginning en bebouwing van de woeste gronden. Daarnaast beheerden zij de gronden, wegen en paden.46 De wijze van landgebruik door marken heeft in Geesteren en Gelselaar heel zichtbaar zijn sporen nagelaten, met name in de openheid van de grote essen. Het is niet verwonderlijk dat de markeverdeling in 1839 een breuk betekende met het verleden van Gelselaar en Geesteren. Niet lang daarna kwamen ook de nieuwe ontwikkelingen in de agrarische sector in een stroomversnelling. Voor een agrarisch buurschap als Gelselaar betekende dit dat de welvaart met sprongen vooruit ging. Tussen 1885 en 1920 is bijna alle bebouwing vervangen.
Niet alleen de bebouwing, maar ook de infrastructuur en waterhuishouding werden aangepast aan de wensen van de nieuwe tijd. Voorheen was Gelselaar door de woeste gronden en overstromende Schipbeek en Bolksbeek vaak moeilijk bereikbaar. Ook had de 20ste eeuw gevolgen voor de ruimtelijke ont– wikkeling. Door de ruilverkaveling in de jaren ’50 is veel van de kenmerkende kleinschalige verkaveling van het essencomplex verdwenen.
Karakteristieken - In Gelselaar is de ontwikkeling van laatmiddeleeuws kernen naar een moderne agrarische nederzetting uit het begin van de 20ste eeuw zichtbaar.
'HKLVWRULVFKJHRJUD¿VFKHOLJJLQJGLHYDQHHQ eenheid te midden van open gebied, is herkenbaar.
-
Rondom de kerk staan boerderijen. Ze staan met de voorkant naar de kerk gericht en met de achterzijde naar de straatkant. De voorhuizen zijn via voetpaden te bereiken. 46
-
Samenhang in traditionele bouwstijl van rond 1900. Bijvoorbeeld van boerderijen en bijgebouwen.
-
Essencomplexen met diverse kransen.
-
Gelselaar: kernesdorp in combinatie met kransesnederzetting.
-
Historische wegenstelsel die landerijen ontsluit en het dorp verbindt met de wijdere omgeving.
-
Historische voetpadenstelsel met verbindingen tussen erven en het dorp.
-
Een voorbeeld van eeuwenoude Achterhoekse agrarische bebouwing is het Erve en Goed Wanninkhof aan de Geesterse Broekweg. Van oorsprong is het goed een ‘Boerenhofstede’. De historie gaat terug tot ten minste de 12e eeuw. Tegenwoordig staat hier een hoeve met houten topgevel. Bij de hoeve horen karakteristieke bijgebouwen. Ook ligt de hoeve zichtbaar centraal ten opzichte van de oude cultuurlandschappen. Vanaf het erf kon men de esgronden, weilanden, kolk, hooilanden en heide bereiken.
-
Steilranden.
-
Zichtbare hoogteverschillen tussen oud cultuurland en beekdalen en broekland.
-
Vanaf de Esweg in Geesteren is de openheid en bollende vorm van de es zichtbaar.
-
De entree bij de Esweg geeft zicht op het silhouet van Geesteren.
-
Oude kerkpaden.
-
Silhouet Geesteren met oude kerk, molen en boerderijen.
Geesteren in 2011. Na meer dan 100 jaar zijn nog veel oude structuren te herkennen. (bron: Google Earth, 2011)
Geesteren aan de rand van de Geesterense es en Boeren es, situatie ca. 1900. EURQ&KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
67
3.6.4 NEEDE & OMGEVING RIETMOLEN NOORDIJKER VELD
NEEDSE ACHTERVELD
LOCHUIZEN NOORDIJKSE BROEK
NOORDIJK
OUD CULTUURLAND
NEEDE
SPILBROEK
BERKELDAL
Neede aan de zuidoostzijde van de stuwwal de Needse Berg. Aan de noordkant van de stuwwal liggen velden. In het westen stroomt de Bolksbeek en in het zuiden de Berkel. De broeklanden liggen in de beekdalen.
Neede is één van de vier grote kernen van Berkelland. Het dorp ligt tussen de beekdalen van de Bolksbeek en Berkel en de Needse Berg in. Rondom de Needse berg liggen de buurschappen Noordijk, Hoonte en Lochuizen. Wat meer naar het noordwesten ligt het kerndorpRietmolen. Plaatsnamen De naam ‘de Nede’ wordt voor het eerst vermeld in de 12e eeuw. Neede is verwant met de betekenis ‘laag gelegen’ of ‘neder en beneden’. In het dialect wordt gesproken over ‘Nee’. Noordijk wordt net als Neede genoemd in de 12e en 13e eeuw. Het heeft vermoedelijk een betekenis als
68
Gebiedsbeschrijving Berkelland
‘noordelijk gelegen dochternederzetting’. Noordijk was ook een mark. Deze werd in 1437 ‘Noerwickermarke’ genoemd. Hoonte is in bronnen beschreven als ‘Hunte’ in 1262. De betekenis is niet bekend. Hoonte ligt op een hogere zandrug. Lochuizen wordt vermeld in 1326 als men schrijft over ‘het huys te Lochusen’. Rietmolen is pas bekend van bronnen uit 1712 waarin gesproken wordt over erve Reetmölle. Het is vermoedelijk veel ouder. De naam bevat waarschijnlijk een samenstelling van reet, riet
Op de kaart van omstreeks 1900 is de ovaalvormige zandrug zichtbaar waar Rietmolen bij ligt. EURQ&KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
Tegenwoordig zijn de contouren van de zandrug op kaartbeeld minder goed zichtbaar. In het landschap zijn de KRRJWHYHUVFKLOOHQZHOPHUNEDDU EURQ$1:%7RSRJUD¿VFKH$WODV*HOGHUODQG
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
69
‘waterloop’, -vermoedelijk de Schipbeek – en de daaraan gelegen molen. Landschap De stuwwal van de Needse Berg geeft het Needse landschap een bijzondere verschijningsvorm. Bij Lochhuizen is de hoogte van de berg ca. 35 meter boven N.A.P.. De berg, die door ijslobben is opgestuwd, is van hoge ouderdom en stamt net als de keileemlaag in de ondergrond uit het Saalien. Na de landijstijd hebben rivieren en beekdalen de randen van de berg afgesleten en is door wind, het gebied bedekt met dekzand. Beken hebben zich een weg gebaand door het zandgebied. Neede ligt ten noorden van het brede Berkeldal en oostelijk van de Bolksbeek. De Bolksbeek is een zijtak van de Berkel en stroomt richting Geesteren en Gelselaar. +HWGRUS1HHGHOLJWRSGH]XLGHOLMNHÀDQNYDQGH Needse berg, waar de berg grenst aan de beekdalen YDQGH%RONVEHHNHQGH%HUNHO'HÀDQNHQZDUHQ uitstekende plekken voor het aanleggen van akkers. Dat is de reden dat rondom de berg essen zijn aangelegd, waaruit weer nederzettingen konden ontstaan. De hoge delen van de berg waren geschikt voor bos. Op de akkers groeiden tot de 19e eeuw rogge, vlas en boekweit. Vanaf de 19e eeuw kwam de teelt van aardappelen en haver meer voor. Rietmolen ligt niet rondom de Needse Berg. Het dorp ligt op een zandrug in een lager zandgebied, ten noorden van de Schipbeek. De contouren van de rug liggen zichtbaar in het landschap.
De lagere dekzandgebieden bij de berg waren tot GHRSKHI¿QJYDQGHPDUNHQLQGHHHHXZGRRU de leemlaag in de ondergrond vaak te drassig voor akkerbouw. Er lagen heide- en broeklanden. Bij de Schipbeek en de Berkel kwamen natte graslanden voor. Eind 19e en begin 20ste eeuw werden de natte gebieden ontwaterd en ontgonnen. Ze zijn omgezet in weilanden. De tijd van ontginning is aan de kavelpatronen af te lezen. De oude bouwlanden hebben een onregelmatige blokvormige kavelvorm. De 19e en 20ste eeuwse ontginningen in de dekzandgebieden hebben een regelmatig en strookvormig kavelpatroon. Historie Neede, Noordijk, Lochuizen, Hoonte Neede en omgeving wordt al zeer lang bewoond, zoals blijkt uit de vondst van archeolgische resten van het Trechterbekervolk (5000 jaar geleden) bij de Needse Berg.47 In de vroege Middeleeuwen zijn de bewoners akkers (essen) gaan aanleggen op de stuwwalhelling. De essen breidden uit en groeiden aan elkaar. Meer richting de drassige gebieden lagen de hoevennederzettingen met verspreid liggende kampen (eenmansessen). In de late Middeleeuwen liep een Hessenweg langs Neede. De weg liep van Deventer over Mallem en Rekken naar Vreden.
70
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Deze weg zal ongetwijfeld voor bedrijvigheid hebben gezorgd in Neede. Mogelijk had dit te maken met een hof en kerk in Neede, in de nabijheid van een oversteekplaats.48 Ten zuiden van het dorp lag in de late Middeleeuwen al havezathe Huize de Kamp. Het huis werd in 1469 voor het eerst genoemd. Het huidige statige woonhuis stamt uit 1636.49 Samen met de bijbehorende boerderijen vormt het nog steeds een fraai ensemble direct ten zuiden van Neede. Net als in andere esdorpen, speelde ook in dit gebied de organisatie in marken een grote rol in de samenleving. Dit duurde tot in de 19e eeuw. In en rondom Neede lagen de marken van Lochuizen, Brammelo & Brammelerbroek, Noordijk en Neede & Hoonte. Brammelo ligt tegenwoordig in provincie Overijssel. Rietmolen is als voormalig onderdeel van de – Overijsselse - mark van Brammelo, een uitzondering in Berkelland. Gelderse wortels heeft het dorp wel, aangezien de mark met buurschappen voorheen behoorde tot de Heerlijkheid Borculo. De heerlijkheid werd opgeheven in 1800. Voor die tijd had de heer van Borculo aardig wat in de melk te brokkelen, aangezien de marken onder het gezag vielen van de erfmarkerichter; dezelfde heer van Borculo. Niet veel later dan 1800 kwam de markeverdeling op gang. Ook voor Neede en omgeving bracht dit veel veranderingen teweeg.
Middelen van bestaan Naast het agrarisch bestaan, kreeg de huisweverij – die aanvankelijk als neventak diende - steeds meer betekenis als inkomstenbron. De huisnijverheid groeide tussen 1600 en 1850 uit tot een industrie. Deze groei had te maken met de komst van wevers uit Münster, die de productie wisten te vergroten. Andere factoren die meespeelden bij de groei was de afsplitsing van België in 1830, de industriële revolutie en de aanleg van spoorwegen. In de 19e eeuw zette de huisnijverheid zich om in de stichting van drie textielfabrieken. Neede kreeg hierdoor steeds meer een industrieel karakter en behoorde samen met Eibergen en Winterswijk tot de jonge textielcentra in de Achterhoek. Naast de textielindustrie, was er een steen- en pannenfabricage, een ijzergieterij en een conservenfabriek in Neede.50 Aan het Rapenburg is de locatie van weverij Ten Hopen nog herkenbaar: hier staat nu een modern fabrieksgebouw. Aan de Stationsweg 2 staan nog resten van een textielfabriek. De pannen- en steenfabriek bij de Needse berg is overigens overgegaan in Gieterij Neede. Direct ten noorden van het dorp werd in 1926 aan de Diepenheimseweg een nieuwe windkoren– molen opgericht van het stellingmolentype. Deze molen is in de plek gekomen van een oude standaardmolen die bij de wervelstorm van 1925 verloren was gegaan en ligt nog steeds zeer markant op de Needse Berg.51 Overigens moeten beide
Boerderij De Meijer in het centrum van Neede heeft jaartalankers met het jaar 1735. Het zou gefuncitoneerd hebben als tolboerderij aan een oude Hessenweg. (bron: www.blogger.xs4all.nl)
wervelstormen van 1925 en 1927 genoemd worden. De stormen brachten grote schade aan in de bebouwing van Neede. Ook de industriële gebouwen en spoorwegen werden niet gespaard. Aansluiting Tegelijkertijd met de opkomst van de industrie kwamen ook de aanleg van de HEK-weg tussen Hummelo en Enschede (ca. 1860), de ingebruikname van een gasfabriek (1880) en de rol van Neede als knooppunt van spoorwegen. In 1884 kwamen de spoorlijnen Winterswijk-Neede en Ruurlo-Hengelo(O) gereed. In 1937 hield het personenvervoer op en werden er tot 1972 nog goederen vervoerd. Tussen 1910 en 1934 heeft er ook een spoorlijn gelegen die Neede verbond met Hellendoorn. Een jaar na sluiting, opende de GTW (Geldersche Tramwegen) busdiensten op de lijn Winterswijk-Neede en Enschede-Neede. Groei De ontwikkelingen in de 19e en 20ste eeuw zorgden ervoor dat de bevolking groeide in Neede tussen 1900 en 1940. De bebouwing nam dan ook toe in deze periode. De bebouwing aan beide kanten van de Oudestraat en Nieuwstraat verdichtte. Geleidelijk verdween het agrarische karakter van de bebouwing. Met name de Oudestraat kreeg het karakter van een winkelstraat. Opvallend in deze straat is de relatief grote hoeveelheid gebouwen dat in de naoorlogse periode tot stand is gekomen in een modernistische stijl.
Aan het begin van de 20ste eeuw raakte de Borculoseweg bebouwd en verrezen er villa’s in de omgeving van de nieuwe spoorlijn aan de
Stationsweg. De villa’s werden voornamelijk gebouwd in bouwstijlen die beïnvloed zijn door de neorenaissance en het eclecticisme. Bij de fabrieken kwamen arbeiderswoningen te staan, onder andere bij de Wilhelminastraat, Kempersdijk, Ruwenhof– straat en het Moeshof. Door bebouwing langs de uitvalswegen ging het buurschap Ruwenhof deel uitmaken van de kern Neede. Voorheen was het een buurschap met verspreid liggende boerderijen. In de loop van de 20ste eeuw raakte het gebied verdicht met planmatige woningbouw. De oude boerderijen blijven echter voor een groot deel behouden en staan nog steeds verspreid door de woonwijken. Sommigen hebben een oorsprong van voor 1832. Een voorbeeld is boerderij De Meijer aan Hessenweg 2. Na 1940 is Neede verdicht met wijkjes. In het zuidoosten is een industriegebied gekomen. De rondweg die het noorden van Neede omsluit, heeft het dorp afgescheiden van de Needse Berg. Bouwhistorie kern Neede De dorpskern van Neede bestond eeuwenlang uit lintbebouwing langs de Oudestraat en Rapenburg richting Needse berg en lang de Markt en Nieuwstraat richting Haaksbergen. Deze twee straten, die haaks op elkaar aansluiten, vormen de hoofdstructuur van de oude dorpskern. Bij de aansluiting van de Nieuwstraat op de Oudestraat bevindt zich de Grote Kerk. De kerk heeft een laat middeleeuwse oorsprong.
Na zeer ernstige schade in de Tweede Wereldoorlog is de kerk opnieuw opgetrokken. De toren is wel blijven staan. Op de bouwhistorische verwachtingenkaart is zichtbaar dat zich langs deze hoofdstructuur nog
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
71
!
!
!
! !
!
!!
! !
!
!
! ! ! ! ! !! ! ! ! !! ! ! !!! ! ! !! ! !! ! ! !! !
! !
! !
! ! ! ! !
!
!!
! !
!! !
!! ! ! !
! ! ! ! ! ! !
! ! !
!
!
Text
!
Bouwhistorische verwachtingenkaart Neede. Rood = bebouwing van voor 1830. Lichtblauw = Bebouwing tussen 1830 en 1900. Groen = Wederopbouw na de stormramp 1925-1927. Donkerblauwe stip = Rijksmonument. Groene stip = gemeentelijk monoment. Gele stip = uit het Monumenten Inventarisatie Project.
meerdere historische gebouwen bevinden, sommige met een oorsprong van voor 1832. De bebouwing in de dorpskern zal tot in de 19e eeuw een boerderijachtig karakter hebben gehad. Randesdorp Noordijk Noordijk is een kleine kern ten noordwesten van Neede. De buurschap is ontstaan op een hoger gelegen zandrug in een overwegend lager dekzandgebied aan de westzijde van de Needse Berg. De buurschap heeft van oorsprong een losse nederzettingsvorm, geconcentreerd langs de es die RSGHZHVWÀDQNYDQGH1HHGVHEHUJWHYLQGHQLV Buurschappen met een soortgelijke ontstaanswijze en karakter waren Kisveld, Ruwenhof en Lochhuizen. Noordijk valt hierdoor onder de rand-esdorpen. Karakteristiek is de openheid en bolheid van de es.52 Noordelijk van de buurschap ligt het grote Noordijkerveld dat lange tijd in gemeenschappelijk gebruik was. Noordijk lag te midden van het Noordijkse veld, het broekland in het beekdal van de Bolksbeek en de Needse Berg. Het agrarische systeem dat gebruikmaakte van de eigenschappen deze drie landschappen, veranderde door de komst van kunstmest. In 1918 schrijft men over de ontginning van het Noordijkerveld: ‘De schrandere menschen hebben een toovermiddel uitgevonden, om bruine heide in een groene weide te herscheppen. Kunstmest en kalk deden wonderen, als eerst het water, dat hier eeuwen uit de laagten moest verdampen, door leigraven was afgeleid naar
72
Gebiedsbeschrijving Berkelland
de beken. )…) Daar weiden tientallen zwartbonte runderen, daar teelt men rogge, erwten, paardeboonen enz.; daar is een boomgaard aangeplant, waar tevoren niets was dan armoedige dennen en gagel. (…) Hier is brood en werk voor velen. Gezegende vooruitgang! 53 Tegenwoordig is Noordijk een kleine kern met lintbebouwing langs de Hilversweg, Elmansdijk, Schoolweg en Stokkersweg. Opvallende gebouwen uit het verleden zijn het oude schoolgebouw en het voormalige stationsgebouw. In de buurschap Noordijk stond spoorweghalte aan de spoorlijn Neede-Helledoorn. De halte werd geopend op 1 mei 1910 en voor het personenvervoer gesloten op 15 mei 1933. Tot 1972 werd Noordijk nog vanuit Neede aangedaan met goederentreinen. Het stationsgebouw dateert van 1909; De NS heeft het gebouw in 1953 verkocht. Het is tegenwoordig als woonhuis ingericht.54 Rietmolen De landschappelijke onderlegger van Rietmolen doet vermoeden dat de zandrug een oudere bewoningsplaats is. Toch gaat de geschreven geschiedenis van Rietmolen niet verder terug dan tot in de 18e eeuw. In die tijd vierde het Calvinisme hoogtij. De katholieken die er waren, kwamen onder de hoede van de paters van de Franciscanen in het nabijgelegen Zwillbrock (Duitsland). De missen werden in een schuur van erve De Reetmölle gehouden.
Noordijk rond 1850. De buurschap bestond destijds uit verspreid liggende boerderijen, tussen de Needse Berg (oost), beekdal (west) en het Noordijkse veld (noord). (bron: Grote Historische Atlas van Nederland 1: 50 000 3 Oost-Nederland 1830-1855)
Noordijk op de kaart van 2004. Het verschil tussen de landschapstypen is op de kaart minder zichtbaar dan in de 19e eeuw. Akkers en weilanden wisselen elkaar veel meer af en de bebouwing ligt meer geconcentreerd. EURQ$1:%7RSRJUD¿VFKH$WODV*HOGHUODQG
Begin 19e eeuw, na de Franse tijd, kwam er een katholieke parochie, met de naam Heilige Ceacilia. Rond 1850 bestond de bebouwing in Rietmolen vooral uit boerderijen. Daarna vond beperkte uitbreiding plaats langs de bestaande wegen. In 1836 verving een waterstaatskerk naar een ontwerp van architect Dibbets de voormalige schuurkerk.55 De huidige kerk en pastorie, gebouwd in 1933, zijn aangewezen als Rijksmonument.Het is een bijzondere ontwerp – een centraalbouw met slanke toren naast de voorgevel- is van de hand van de architect C. Hardeman.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
73
Karakteristieken - Hoogteverschillen, van 41 meter op de Needse Berg tot 14 meter bij Noordijk.
Huize de Kamp bij Neede. Op de hoeken zijn blokken van Bentheimer zandsteen ingemetseld. Tussen 1553 en 1741 heeft het geslacht Tengnagel de woonplaats in bezit gehad. De familie Ten Cate was eigenaar in 1789. Zij lieten het pand inkorten en verbouwen. Op het erf staat een ronde welput van Bentheimer zandsteen. Op de put staat het jaartal 1609.56
De Rooms Katholieke kerk van Rietmolen is gebouwd in 1933. De kerk is een ontwerp van architect C. Hardeman.
74
Gebiedsbeschrijving Berkelland
-
Needse Berg, met voormalig pannen- en steenbakkerij en huidige ijzergieterij, met vindplaatsen van menselijk en dierlijk leven uit de prehistorie.
(VQHGHU]HWWLQJHQRSGH]XLGHOLMNHÀDQNYDQGH stuwwal (Needse Berg)
-
Hoofdstructuur van Oudestraat en Rapenburg richting Needseberg en de Markt en Nieuwstraat richting Haaksbergen.
-
Historische bebouwing langs de hoofdstuctuur, waaronder voormalige boerderijen, een herberg en een smederij.
-
Middeleeuwse kerk. Het schip werd in 1948 vervangen na een brand in september 1945.
-
Een van de belangrijkste Oost-Gelderse jonge textielcentra (naast Eibergen).
-
Arbeiderswoningen uit de periode 1860-1910 in de kern van Neede. En een straat met blokken arbeiderswoningen uit 1915.
-
Boerderijen voormalig buurschap Ruwenhof
-
Huize de Kamp met drie boerderijen.
-
Windkorenmolen uit 1926 van het stellingmolentype.
-
Villa’s in eclectische en neorenaissancestijl in de kern.
-
Sinds 1850: weverijen, steen- en pannenfabrieken (Noordijk en Kisveld), gasfabriek, boterfabriek
-
Needse Achterveld als relict van een drassig veld
-
Stationsgebouwen Kisveld en Noordijk
-
De RK kerk van Rietmolen.
3.6.5 EIBERGEN EN OMGEVING
Oud Eibergen (bron: www.gelderlandinbeeld.nl)
Eibergen, Mallem, Loo, Olden Eibergen en Rekken liggen allen aan de rand van het Berkeldal. Bijzonder in deze omgeving is de Berkel die zich ingesneden heeft in het Oost-Nederlands zandplateau.
Het Loo is een plaatsnaam die meer voorkomt in Nederland. Zowel als zelfstandige naam als in samenstellingen. Meestal heeft het betrekking op hooggelegen plaatsen waar bos (‘lo’) heeft gestaan.
Plaatsnamen Eibergen was al in gebruik door mensen in de 4de eeuw na Chr. Dit is gebleken uit vondsten op oude bouwlanden. In bronnen wordt echter pas in de 12e eeuw geschreven over Eibergen. De naam verandert van Ecberghe naar Eyberch en Eibergen. Van Berkel en Samplonius beweren dat de naam verklaard kan worden uit een samenstelling van agjô – ‘spits’ en berg.57 Plaatselijk spreekt men van ‘Eibarge’. ‘Berg’ en ‘Barg’ kunnen ook wijzen op een het bestaan van een borg of burcht. De herkomst van de naam is in elk geval niet met zekerheid vast te stellen.
Landschap Centraal in dit gebied stroomt de Berkel. Aan weerszijden ligt het Oost-Nederlands plateau. De nederzettingen zijn gegroeid op plekken waar men zowel het water en het grasland als de hogerop gelegen heidevelden kon bereiken. Bij het oude deel van Rekken is de openheid en drassigheid van het beekdal goed te ervaren. Doordat de Berkel zich in het plateau heeft ingesneden komen in dit gebied steilranden voor. Bijvoorbeeld langs de oevers van de Berkel, de Ramsbeek en oude lopen van beken. Plaatsen waar dergelijke steilranden zichtbaar zijn, liggen in het gebied tussen Eibergen, Leugemors en Mallem. Deze hoogteverschillen in het landschap horen niet verward te worden met de hoge randen van essen die door het ophogen van bouwvoor zijn gevormd.
Rekken wordt in de 13e eeuw ‘Reké’ genoemd. Bij het zoeken naar een herkomst wordt voor Rekken gezocht in de betekenissen van de oude woorden ‘reke’, dat ‘rij, bijvoorbeeld rij bomen betekent, ‘rak’ dat rand of rechte strook langs land, weg of water kan betekenen. Olden Eibergen wordt uitgelegd als de voorganger van Eibergen. Mallem wordt voor het eerst genoemd in geschreven bronnen aan het einde van de 12e eeuw. De naam is qua schrijfwijze veranderd van curtis Mallande, naar Mallum en Mallem. Vermoedelijk stamt de naam af van de woorden ‘Mathal’ en ‘Land’. Mathal duidde op een plaats waar een volksvergadering en/ of rechtspraak plaatsvond.
In het verleden kwamen in dit gebied ook veel landweren voor. Met name in de Holterhoek. Dat er landweren voorkwamen kan te maken hebben met de grote uitgestrekte velden die lastig te verdedigen ZDUHQYRRUDOELMVSHFL¿HNHSOHNNHQGLHELMYRRUEHHOG drassig waren. Ook de nabijheid van vestingstad Groenlo kan verband houden met de landweren. Historie Olden Eibergen Olden Eibergen ligt op de rand van het OostNederlands plateau. Op die overgang tussen het
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
75
plateau en het lagere dekzand zijn bouwlanden aangelegd. De es van Olden Eibergen ligt op een dekzandrug langs het Berkeldal.58 De Berkel heeft zich ter hoogte van Olden Eibergen ingesneden. De helling van de plateaurand is het zichtbaarst op de plekken waar de Berkel, Veenslatsgoot en de Hanninkgoot het plateau verlaten. Van Olden Eibergen is bekend dat hier bewoning voorkwam in de oude en nieuwe steentijd. Sporen uit deze tijd zijn gevonden op erve Olminkhof en bij de Vaarwerkweg.
Eibergen Eibergen was oorspronkelijk een marke met een buurschap. De marke viel onder de heerlijkheid Borculo. Vanaf de 15e eeuw behoorde het tevens onder de voogdij Eibergen, toen de heerlijkheid opgedeeld werd in vier voogdijen: Neede, Geesteren, Beltrum en Eibergen.59 De landbouw was eeuwenlang een belangrijke inkomstenbron, aangevuld met huisweverij. Door de gunstige ligging aan de Berkel en aan de handelsweg tussen Deventer en Munster
OUD CULTUURLAND
RIETMOLEN SCHIPBEEK
VELD
VELD REKKENSE HEIDE OUD CULTUURLAND
MALLEM & LOO BERKELDAL OLDEN EIBERGEN
EIBERGEN OUD CULTUURLAND OUD CULTUURLAND
HOLTERHOEK & EIBERGSE VELD
Op bovenstaande kaart is de opbouw in het landschap te zien van de lage natte Berkel met langs het water, de graslanden. Aan de graslanden grenzen de oude cultuurlanden waar de nederzettingen Eibergen, Rekken, Mallem en Loo bij zijn ontstaan. Nog verder van het water liggen de velden.
76
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Eibergen rond 1850, met een bebouwingsconcentratie ten zuiden van de Berkel. (bron: Grote Historische Atlas van Nederland 1: 50 000 3 Oost-Nederland 1830-1855)
Eibergen in 2004. Het 21ste eeuwse Eibergen is groter en planmatiger uitgebreid dan het 19e eeuwse Eibergen. 2RNYDOWGHJHQRUPDOLVHHUGH%HUNHORS EURQ$1:%7RSRJUD¿VFKH$WODV*HOGHUODQG
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
77
leverde de handel ook geld op. Daarnaast kwamen er tichelovens voor. Tichelovens uit het begin van de 19e eeuw hebben bij Het Loo, Zwolle en Rekken gestaan. Eibergen is in de loop van de eeuwen uitgegroeid tot een bewoningskern met geconcentreerde bebouwing. De oude hoofdstructuur van Eibergen bestaat uit de straten Borculoseweg, Beltrumseweg, Haaksbergse– weg en Groenloseweg die samenkomen in de Grotestraat, Kerkstraat en Hagen. In dit gebied bevinden zich nog relatief veel gebouwen die in hun kern van voor 1832 stammen. Centraal aan de Grotestraat bevindt zich de laat-middeleeuwse Oude Mattheüskerk. Van oorsprong had de bebouwing in de kern van de voornamelijk een agrarisch karakter; aan sommige panden is dit nog duidelijk te zien. Net als in de andere drie grote kernen van Berkelland veranderde in de loop van de 19e eeuw het karakter van Eibergen. De voornamelijke agrarische nederzetting veranderde Eibergen tussen 1840 en 1950 in een gemengd agrarisch-industrieel dorp. Eibergen behoorde samen met Neede en Winterswijk tot de jongere textielcentra in de Achterhoek.
Naast textiel, werd de industrie aangevuld met baksteenfabricage, blekerijen, lijmziederij, een pickerfabriek, sigarenfabricage, perkamentfabricage, zuivelfabrieken, een meelfabriek en lederindustrie.60 Een belangrijke tastbare herinnering aan deze industriële ontwikkeling is te vinden op het voormalige KTV-terrein tussen de Berkel en Grotestraat waar meerdere historische gebouwen
werden ingepast in een nieuwe woonwijk. Daarnaast is de voormalige Gemavo-fabriek direct ten noorden van de Berkel aan de Haaksbergseweg een goed voorbeeld van industrieel erfgoed. Als gevolg van deze ontwikkelingen in de 19e eeuw deed zich binnen de bestaande hoofdstructuur een verdichting voor, waarbij tevens een functie– verschuiving zichtbaar werd: steeds meer boerderijen verdwenen en burgerwoonhuizen en winkelwoonhuizen werden in de oude structuur gebouwd. Aan het westelijke gedeelte van de Grotestraat werd door enkele fabrikanten een aantal bijzondere villa’s gebouwd. Tussen 1930 en 1940 werd aan dezelfde straat de nieuwe rooms-katholieke H. Mattheuskerk met pastorie gebouwd in traditionalistische stijl. Ook de uitvalswegen naar Borculo, Beltrum, Hupsel en Groenlo zijn verdicht met lintbebouwing. Tussen 1890 en 1970 hebben arbeiderswoningen gestaan aan de Kerkstraat. Aan de Borculoseweg stonden arbeidswoningen die bij de stoomblekerij hoorden. Na 1940 is Eibergen in verschillende fasen uitgebreid aan de zuidkant van de Berkel met meerde woonwijken. Bouwhistorie kern Eibergen Bouwhistorisch gezien vertoont de bebouwing in Eibergen enkele bijzondere aspecten. Zo zijn bij enkele gevels historische houtconstructies zichtbaar in de zijgevels, het zijn restanten van vakwerkgevels, die van oorsprong ingevuld waren met leem of bekleed waren met hout.
Opvallend is verder dat de panden in de oude kern
!!
!
! ! !
! ! !
!
! !
! !
!
!
!
!
!!
!
! !! !! ! !!! ! ! !!! !
!! ! ! !!! ! ! ! ! ! ! ! !! ! !!
!
!
!
!
! ! ! !
!
! ! !
! !
!
! ! !! ! !!
Text !
!
!
Bouwhistorische verwachtingenkaart Eibergen. Rood = bebouwing van voor 1830. Lichtblauw = Bebouwing tussen 1830 en 1900. Groen = Wederopbouw na de stormramp 1925-1927. Donkerblauwe stip = Rijksmonument. Groene stip = gemeentelijk monoment. Gele stip = uit het Monumenten Inventarisatie Project.
78
Gebiedsbeschrijving Berkelland
De Prakke leerfabriek is gesticht op een belangrijke plek: aan de Berkel, waardoor de fabriek voor de scheepvaart bereikbaar was en het water werd ook gebruikt voor het looiproces.61
Stoomblekerij (www.gelderlandinbeeld.nl)
Drijfriemenfabriek (www.gelderlandinbeeld.nl)
Station Eibergen (www.gelderlandinbeeld.nl)
Zicht op Rekken langs oever gedempte Berkel.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
79
van Eibergen op veel plekken onderling gescheiden zijn door een ozendrop. Een ozendrop is een smalle ruimte tussen twee huizen, die diende als druipstrook. Toen de huizen nog in hout waren uitgevoerd en nog geen dakgoten hadden maar ver overstekende daken, moesten de ozendroppen zorgen voor de afvoer van regenwater. Ook in de andere kernen van Berkelland zullen eeuwenlang houten gevels en ozendroppen gebruikelijk zijn geweest; daar zijn ze echter niet meer als zodanig aanwezig in het straatbeeld. In de bouwontwikkeling in de meeste delen van ons land heeft namelijk een zogenaamd versteningsproces plaatsgevonden, waarbij langzaam aan de houtbouw verlaten werd en de dragende muren van huizen steeds meer in baksteen werden uitgevoerd. Ozendroppen werden bij dit proces vaak bij de woning getrokken. In Eibergen heeft dit versteningsproces ook plaatsgevonden, maar blijkbaar minder rigoreus dan bijvoorbeeld in Borculo. Vanuit (bouw)historisch opzicht is dit een bijzonder waardevol gegeven. Rekken Rekken ligt aan de Berkel, ten oosten van Eibergen en vlakbij de Rijksgrens met Duitsland. Rekken was ooit een marke en buurschap met een eigen kapel. De buurschap groeide uit tot een nederzetting met geconcentreerde bebouwing op en bij oude bouwlanden.62 Het landschap heeft een onregel– matige blokverkaveling die typerend is voor oude beekdallandschappen met kampen.
kalkzandstenen boerderijen aan de Kerkdijk, uit het begin van de 20ste eeuw. In 1953 werd het militaire kamp Holterhoek aangelegd. Het kamp was en is in gebruik door defensie als:radio alsuisteringsstation, Grondstation NSO, navigatie - en radarstation en lichte luchtdoelartillerie. Zie paragraaf 4.7.4
Rekken heeft twee kernen aan de noord- en zuidzijde van de Berkel. Voorheen bestonden meer clusters van kleine kernen. (bron: Google Earth, 2011)
De belangrijkste inkomstenbron van Rekken was de landbouw. De gunstige ligging langs de Berkel en de vlakbij gelegen oude handelsweg tussen Deventer en Munster zorgde ervoor dat neveninkomsten gehaald konden worden uit de handel. De oude handelsweg liep over Neede, Mallem en Rekken naar Vreden. Ten oosten van Rekken stond in de Middeleeuwen een burcht. Over deze ‘borg’ is niet veel bekend. Op een 17e eeuwse kaart is te zien dat de Berkel zorgde voor de watertoevoer van de omgrachting. Naast de burcht lag een moeras, dat ‘mars’ werd genoemd.63 In de periode 1850-1940 zijn de beide zijden van de Berkel dichter bebouwd geraakt. Het buurschap ’t Kip is hierdoor tegen Rekken aangegroeid. In het noorden van Rekken is in 1913 begonnen met de aanleg van de ‘Kolonie’. Zo noemde men toen de Rekkense inrichting die later de naam Van Ouwenallervereniging is gaan dragen.64 In de tweede helft van de 20ste eeuw is Rekken voornamelijk aan de noordkant van de Berkel planmatig uitgebreid. Holterhoek Natte heideveldontginning ten zuidoosten van Eibergen. De naam houdt waarschijnlijk verband met het voorkomen van hout ‘holt’ in de periode voordat de bomen gekapt werden en het gebied omgezet werd in heideveld. Karakteristiek zijn de
80
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Grenspaal tussen Rekken en Oldenkott . (Google Earth, 2011)
Zicht op Zuid Rekken.
Kerkepad bij Rekken.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
81
Zicht op Het Loo
Mallemse es rond 1900 met in het zuidoosten buurschap Het Loo aan de Berkel.
Mallem en Het Loo Mallem is ter plaatse van het watermolgencomplex aangewezen als beschermd dorpsgezicht. De buurschap ligt aan de noordelijke oever van de Berkel. De Mallemse es is aangelegd tussen het beekdal en de hoger liggende heidevelden en bossen richting Haaksbergen. Ten westen van de Mallemse es ligt een keileemlaag in de ondergrond. Dit maakt de grond lastig bewerkbaar. Waarschijnlijk zijn de boerderijen daarom gebouwd aan de oost- en zuidkant.
82
Gebiedsbeschrijving Berkelland
De westkant was lange tijd in gebruik als veld. Dit veld werd Mallerhaar genoemd. Op de zandige hoogten langs de Berkel staan de oude boerderijen Vunderink, Rommeler en Broshuis. De boerderij met de naam Lannever stond op een plek waar een landweer heeft gelegen. Mallem valt onder te verdelen in drie buurten: Het Loo, Mallem bij de Mallemse es en de Leuge– morshoek. Belangrijk in het ontstaan van de drie delen was de vroegere indeling van de Heerlijkheid Borculo in ‘rotten’. Een rot was één van de laagste
uitvoerende organisaties in de heerlijkheid, vergelijkbaar met buurten of wijken. Ter hoogte van Mallem lagen de rotten van Boerhof op het Loo, Kremer en Vunderink. Aan het hoofd van de rot stond een rotmeester. Deze was verant– woording verschuldigd aan de voogd van Eibergen die weer onder het gezag stond van de heer of van zijn vertegenwoordiger, de drost. De mark van Mallem werd bestuurd door de leenheer van de hof te Mallem. Dit was anders dan in de omliggende buurschappen waar de heer van Borculo erfmarkerichter was. De leden van de mark kwamen tot de 18e eeuw samen onder de Linde op havezathe Mallem. Later gebeurde dit bij de molen of op het erf Hofman. Samen bespraken ze de toestand op de mark. Dit had betrekking op nieuwkomers, de veedriften en het gebruik van veen en hout.65 Aan de Berkel, ten noord-oosten van Eibergen, staat nu nog de Mallumse Molen. Van oorsprong was dit een dubbele molen (koren en olie). Alleen het in 1748 herbouwde korenmolenhuis is bewaard gebleven. Aan de zijde van de Berkel is het bakstenen gebouw bekleed met Bentheimer zandsteen.66
Mallumse Molen
-
Ozendroppen
-
Openluchttheater De Maat
-
Gemavofabriek aan de noordkant van de Berkel
-
Fabrikantenvilla’s en herenhuizen aan de Grotestraat
-
Nederlands Hervormde kerk aan de Grotestraat
-
R.K.H. Mattheuskerk (1930-1940)
-
Hotel-Restaurant ‘Het Wapen van Eibergen’
-
KTV-terrein
-
Oude spoorbrug, spoorweg en trace.
-
Oude schoolgebouwen St. Jozefschool en Menno ten Braakschool
-
Steilranden bij de Hoge Oever
-
Watertoren
-
Tussen Neede en Eibergen: regelstation Berkelstreek aan de Needseweg (1920-1930)
-
Complex rond Mallumse molen en Muldershuis
-
Gracht rondom verdwenen huis
-
Boerderij ’t Vunderink aan de Vunderinkslaan
-
Joodse kerkhof
-
Keien op de onderduikplaats voor Joden bij de grens met Haaksbergen bij het Hoones Bos, waar Joden verraden werden.
-
Buurschap Het Loo
-
Zondagschool
Karakteristieken - Oude bouwlanden aan de Berkeloever
-
Rekkense binnenweg
-
Ligging op de rand van het Oost-Nederlands plateau
-
Oude hoeven in Olden Eibergen
-
Hoofdstructuur Eibergen van Grotestraat, Hagen, Kerkstraat en het begin van de J.W. Hagemanstraat
Oude hoeven ten zuiden van Rekken, bijvoorbeeld Odink.
-
Oud Berkeldal
Historische houtconstucties in de gevels
-
De Kerkdijk in de Holterhoek.
-
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
83
3.6.6 BELTRUM & OMGEVING
Zicht op Beltrum
KAMPEN
BELLEGOOR HUPSELSE ES
LINTVELDE HUPSEL
LINTVELDSE BROEK
BELTRUM
HUPSELSE VELD AVEST
ZWOLLE
OUD CULTUURLAND/ BELTRUMSE ES RUURLOSE BROEK BELTRUMSE VELD
Beltrum ligt ten noorden van een groot essencomplex: de Beltrumse es. Beltrum kon gebruik maken van het Beltrumse veld en de drassige broeklanden richting Lintvelde, Ruurlo en de Leerinkbeek. Bij Hupsel ligt eenzelfde complex, maar dan op kleiner schaalniveau. Bijzonder aan Hupsel is de kransesbebouwing rond één grote es. Hupsel ligt bij de Hupselse beek. Net buiten de kaart vallen de buurschappen Zwolle en Avest.
84
Gebiedsbeschrijving Berkelland
In dit deelgebied is Beltrum de grootste kern. Rondom Beltrum liggen de buurschappen Zwolle, Avest, Lintvelde en Hupsel. Plaatsnamen Beltrum wordt al in 12e eeuw genoemd als ‘de Beltram’. Hoewel niet met zekerheid te zeggen, is de naam wellicht afgeleid van Belterham. Dit zou de betekenis hebben van ham ‘hoek aangeslibd land, grasland aan een water’ behorend bij de - niet meer bestaande - plaats Belt. Belt is een andere benaming voor ‘Bult’, een verhoging in het landschap. Dit past bij de landschappelijke ligging op zandruggen. Hupsel staat op exact dezelfde wijze geschreven op de Hottinger kaart uit 1783. De naam kan een samenstelling zijn van ‘lo’ en een persoonsnaam. Avest wordt in 1252 geschreven als ‘in Oves’. Volgens Van Berkel en Samplonius kan het woord verwant zijn aan het gotische woord ‘awistr’ dat duidt op schapenstal of schaapskooi. Lintvelde wordt in de 13e eeuw geschreven als Lintfelde. De naam heeft waarschijnlijk betrekking op een lindeboom in woest gebied. Dit past bij het landschap dat dienst deed als ‘veld’. Landschap Beltrum & omgeving ligt landschappelijk gezien ten westen van het Oost-Nederlands plateau. Hier ligt een dekzandgebied met zandruggen. Door het gebied stromen beken. Een aantal beken mondden uit in het zogenaamde ‘natte midden’ waar het zowel het Lindveldse als Ruurlose broek liggen.
In dit deelgebied liggen oude cultuurlanden ter hoogte van de Beltrumse es, ten zuiden van het dorp Beltrum. Oostelijk van Beltrum ligt de Holterhoek en het Eibergse veld. Dit zijn tegenwoordig te herkennen als jonge veldontginningen met rechte wegen. Toch is niet alles te vatten onder het ‘jonge cultuurlandschap’. In de velden liggen onder andere de oude buurschappen Hupsel, Zwolle en Avest. Deze zijn te onderscheiden van de jonge veldontginning aan de oudere bebouwing en kronkelende wegen.
zandwegen. Tussen 1850 en 1940 is het gebied tussen de Grolseweg, Avesterweg en Zieuwentseweg bebouwd geraakt. Dit had te maken met de ontginning van de woeste gronden van het ‘Beltrumse veld’ vanaf de oude bouwlanden. De herkenbaarheid van de ontwikkeling van Beltrum als dorpskern is in de 20ste eeuw afgenomen. Dit heeft vooral te maken met de aanpassingen van de wegen voor het verkeer. Hierdoor is bijvoorbeeld bij het Mariaplein en bij de oude V-vormige vertakking van de Dorpsstraat en de Heelweg niet meer te zien hoe de historische routes door het dorp liepen. Hupsel Hupsel bestaat uit een grote kranses ten zuidwesten van Eibergen. Bij de Hupselse beek zijn sporen gevonden uit de nieuwe steentijd en bronstijd. Bewoning komt hier dus al heel lang voor. De buurschap bevindt zich op de grens tussen het Oost-Nederlands plateau en het lagere dekzand– gebied (Noordzeebekken). De Hupselse es ligt op de terrasrand. De es is tot ontwikkeling gekomen in de Middeleeuwen. Hupsel lag tussen veengebieden in. Deze gebieden werden na 1900 ontgonnen, waardoor het inwonertal in dit gebied toenam. Tegenwoordig is Hupsel vrij open van karakter omdat veel hout verdwenen is. Van het kampenlandschap is niet veel meer terug te zien.
Historie Beltrum De eerste bewoning vond plaats op de hoge zandruggen. Sporen die gevonden zijn, gaan terug tot de ijzertijd. In de Middeleeuwen zijn op de zandruggen bouwlanden aangelegd. Een voorbeeld van een groot aaneengesloten bouwlandcomplex is de Beltrumse es. Het dorp Beltrum is ontstaan rondom de wegen die nu Heelweg, Dorpsstraat en Mr. Nelissenstraat heten.67 Beltrum was een eigen gemeente in de periode 1806 - 1818. Tot 1850 had Beltrum geen echte dorpskern. De nederzetting bestond uit een concentratie van boerderijen die verbonden waren met elkaar door
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
85
Karakteristieken - Kerk met voormalige pastorie, gesticht op de grens van de marken Beltrum en Lintvelde.
Passage uit de Hottinger atlas uit 1783-1787 van de Holterhoek en Eibergse heide Groenlo en Neede.
86
Gebiedsbeschrijving Berkelland
-
Gerardus Majella Huis
-
Heelweg is een oude heerbaan; een oude ‘grote’ weg.
-
Ratering, de voormalige smidse
-
Pand van Hanselman aan de Mr. Nelissenstraat
-
Boerderij van Groot Zevert aan de Heelweg
-
Voormalige boerderij van Maarse aan de Mr. Nelissenstraat
-
Rijksmonument ’t Nienhuis met allee en eiken
-
Voormalige melkfabriek met schoorsteen
-
Dorpsstraat als historische en karakteristieke straat
-
Vloeiveld
Beltrum anno 2011. De oudste wegen die al in 1900 voorkomen zijn de Nelissenstraat, Dorpsstraat en Heelweg. (bron: Google Earth, 2011)
Beltrum rond 1900, met een voorzichtige start van het ontstaan van het dorp ten noordwesten van de Beltrumse es. EURQ&KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
87
BUUR(T)SCHAPPEN De term ‘buurschap’ komt veel voor in het oosten van Nederland. Buurschappen dateren vaak uit de Middeleeuwen toen het land werd ontgonnen voor de landbouw. Tot een buurschap behoren de ‘buren’ die samen de inwoners vormen van de nederzetting.
UITGELICHT: DE MARKEN Veel inwoners van de gemeente Berkelland hebben gevoelsmatig nog een band met de oude markegrenzen. De marken waren eeuwenlang voor het oosten van de Achterhoek de bestuurseenheid. En dat niet alleen. Binnen de marke werd gemeenschappelijk gebruik gemaakt van de grond. Het is niet vreemd dat die verbondenheid diep geworteld is geraakt. De markegrenzen zijn bij de oprichting van gemeenten opnieuw gebruikt. Gemeente Ruurlo bestond bijvoorbeeld uit de marke Ruurlo. De andere oude gemeenten waren een samenvoegsel van verschillende marken. Bij de gemeentelijke herindeling, kwamen de gemeenten Ruurlo, Borculo, Eibergen en Neede bij elkaar in een gemeente. De gemeente Berkelland bestaat zodoende uit een optelsom van 17 voormalige marken.
Gemeente Ruurlo 25 Ruurlo
88
Gemeente Borculo 26 Dijke 27 Geesteren 28 Gelselaar 29 Haarlo
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Gemeente Neede 30 Noordijk 31 Lohuizen 32 Brammelo en Brammelerbroek 33 Neede en Hoonte
Gemeente Eibergen 34 Olden Eibergen 35 Mallem 36 Rekken 37 Eibergen en Holterhoek 38 Hupsel 39 Beltrum 40 Lintvelde 41 Avest
VOETNOTEN HOOFDSTUK 03 Stichting Historisch Boerderij-Onderzoek (2003), P 113. Drenth, B. (2003), Het boerenerf in vroeger tijd. De Noordoostelijke Achterhoek. Stichting tot behoud van boerderij en erf in Gelderland. P 18. 30 www.joostvanheeckeren.weebly.com 31 www.ruurlosebroek.info 32 Waterschap Rijn & IJssel (2007), P 70-71. 33 Rensink, E. (2008), Archeologie en beekdalen. Schatkamers van het verleden. Utrecht: Uitgeverij Matrijs. P 97. 34 Historische vereniging Old Reurle (1992), P 64. 35 Van der Aa (1847), P 779. 36 Stichting Monumenten Inventarisatie Project Gelderland (1992), Oost-Gelderland. Ruurlo gemeentebeschrijving. Oosterbeek: Stichting MIP-Gelderland. P 7. 37 Van der Aa (1833), P 389. 38 Van Dijk (1995), P 90. 39 Oost-Gelderland. Borculo gemeentebeschrijving. Monumenten Inventarisatie Project 40 Van Dijk (1995), P 25. 41 Van Dijk (1995), P 24. 42 Van Dijk (1995), P 61. 43 Van Berkel en Samplonius (2006), P 146. 44 Bügel-Hajema (2011), P 5. 45 Gelders Genootschap (1998), Concept-toelichting te beschermen gezicht Gelselaar, gemeente Borculo. Arnhem: Monumenten Selectie Project (MSP). P 3. 46 Stichting MIP-Gelderland (1992), Oost-Gelderland. Borculo. Gemeentebeschrijving. Oosterbeek: Monumenten Inventarisatie Project (MIP). P 17.
47 Provincie Gelderland (2002) 48 Gelders Genootschap (2011), verslag bijeenkomst dorpsmorfologie 49 Redengevende Beschrijving van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (monumentnummer:30323) en www.kasteleningelderland.nl 50 Provincie Gelderland (1989), Oost-Gelderland. Neede. Gemeentebeschrijving. Monumenten Inventarisatie Project (MIP). P 3-5. 51 Redengevende beschrijving van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (monumentnummer: 30325). 52 Gemeente Neede (2000), P 2-3. 53 (1992)Noariker jaorgang nummer 2. Historische vereniging ‘Oud-Noordijk’ P 23. 54 (1992)Noariker jaorgang nummer 2. Historische vereniging ‘Oud-Noordijk’ 55 www.reliwiki.nl 56 www.huize-dekamp.nl 57 Van Berkel en Samplonius (2006), P 120. 58 Barends en Harten, 1988, P 21. 59 Historische kring Eibergen (1988), Acht eeuwen heerlijk Eibergen. P 19. 60 Monumenten Inventarisatie Project (1992), Oost-Gelderland. Eibergen gemeentebeschrijving. Oosterbeek: Stichting MIP-Gelderland. P 3-13. 61 Gelders Genootschap (2000), De Kastanjefabriek te Eibergen. Bouwhistorische verkenning. 62 Wabeke (2006), P 13. 63 Rensink (2008), P 97. 64 Monumenten Inventarisatie Project (1992), Oost-Gelderland. Eibergen gemeentebeschrijving. Oosterbeek: Stichting MIP-Gelderland. P 13 en 16. 65 Te Vaarwerk (1992) 66 Redengevende beschrijving van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (monumentnummer: 14608).
67 Werkgroep ruimtelijke visie Beltrum (2003), P 20. 68 Vereniging Kleine Kernen Achterhoek en Liemers (2002), P 7. 28 29
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
89
HOOFDSTUK 04. LEVEN IN HET VERLEDEN In de vorige hoofdstukken zijn de algemene geschiedenis en de cultuurhistorische kenmerken per deelgebied aan de orde geweest. Een derde vertelwijze is de thematische. Voor Berkelland is gekozen voor de thema’s 1) Macht & gezag, 2) Geloven in het landschap, 3) Beken, 4) Middelen van bestaan, 5) Van A naar B, 6) Bebouwing en 7) Wederopbouw. Door de geschiedenis te vertellen vanuit één perspectief, wordt inzichtelijk hoeveel invloed een thema had op een gebied. De keuze voor een religie en het beoefenen ervan is bijvoorbeeld door de eeuwen heen behoorlijk veranderd. Dit valt in het landschap terug te zien aan de evolutie van grafheuvels buiten de bewoonde kern naar kleine middeleeuwse kerken, kloosters en grote 20ste eeuwse kerken midden in de kernen. Dit geldt ook voor veranderingen in landbouwmethodes of in bestuurlijke verhoudingen. Aan de relicten is de dynamiek in de geschiedenis af te lezen.
4.1 THEMA 1 MACHT & GEZAG Machthebbers en de organisatie van de macht hebben invloed gehad op de inrichting van de ruimte. Voor de Achterhoek en dus ook voor Berkelland, was dit ook het geval. Hier heeft het grootgrondbezit, maar ook de indeling in marken lange tijd een grote rol gespeeld in de samenleving. Dit is terug te zien in het landschap. De manier waarop de macht werd uitgeoefend is echter steeds veranderd. Daarnaast waren er ook lokale verschillen. Dit maakt het thema tot een complexe materie. In deze paragraaf wordt inzicht gegeven in de machtsverhoudingen in Gelderland die van invloed zijn geweest op Berkelland. Het verhaal wordt verteld van groot naar klein, van Rijken, hertogdommen en graafschappen naar heerlijkheden en hoven. 4.1.1 FRANKISCHE EN DUITSE RIJK In de Middeleeuwen werden de Saksen die hier in Berkelland woonden, overvallen door de Franken. In legendes wordt nog gesproken over de heldhaftige Saksische koning Widukind, die zich uiteindelijk moest overgeven aan Karel de Grote. Het gebied waarin Berkelland nu ligt, viel vanaf toen onder het gezag van de Frankische koningen en keizers. Na de dood van de zoon van Karel de Grote, keizer Lodewijk de Vrome (814-843), werd het grote rijk verdeeld onder zijn drie zonen. Zo ontstonden er een WestFrankrijk, Midden-Frankrijk en Oost-Frankrijk.
Berkelland lag grotendeels in het middendeel dat bestuurd werd door koning Lotharius II. Na zijn dood, werd dit deel opgesplitst. Het deel waar Berkelland onder viel, ten noorden en oosten van de Maas, werd bij het Oost-Frankische rijk van koning Lodewijk de Duitser (843-876) gevoegd, in tegenstelling tot het overgrote deel dat nu Nederland heet. Om een groot rijk als het Frankische onder controle te houden, was een bestuursvorm nodig met een verdeling van het land en een hiërarchische verdeling
90
Gebiedsbeschrijving Berkelland
van de macht. Karel de Grote legde in zijn tijd de basis voor het leenstelsel. Het leenstelsel bestaat in eenvoudige woorden uit het uitlenen van land van leenheren aan leenmannen. Boven aan de hiërarchische piramide stond de koning of keizer van het rijk. Hij verdeelde zijn rijk in landsdelen. Deze werden gouwen, graafschappen of hertogdommen genoemd. De landsdelen gaf de koning of keizer in leen uit aan leenmannen. Dit konden graven, hertogen, heren of bisschoppen zijn. Het stelsel lijkt eenvoudig, maar het werd door de eeuwen heen steeds ingewikkelder. Leenmannen konden land lenen van verschillende landheren en zij konden hun geleende goed ook weer in leen uitgeven aan anderen. Bij de leen hoorden daarnaast allerlei rechten en plichten, zoals de bevoegdheid om recht te spreken, om inkomsten te derven uit rechtspraak en om belasting te heffen. Tegenover de rechten stond de plicht om de leenheer bij te staan in tijden van moeilijkheden. De rechten veranderden door de tijd en ook werd onderhandeld over bepaalde bevoegdheden. Dat alles maakt het verhaal rond de macht in de Achterhoek in de Middeleeuwen erg complex. En dan waren daar ook nog de persoonlijke vetes en de huwelijksstrategieën tussen machthebbers die een grote rol speelden bij het uitbreiden en inkrimpen van keizerrijken.
4.1.2 GRAAFSCHAP, HERTOGDOM EN PROVINCIE GELRE Oorsprong Over de oorsprong van Gelderland bestaat geen eenduidigheid. In het algemeen wordt verwacht dat de broers Rutgerus en Gerardus Flamens uit Vlaanderen de stamvaders zijn van Gelderland. Het meest aanvaarde verhaal gaat om het uiteenvallen van de gouw Hameland. Door een misgelopen machtsstrijd tussen twee