T_Bijlage 11 Cultuurhistorische gebiedsbeschrijving
Tekst van het document
erfdochters van de graaf van Hameland, besloot de keizer in 1018 de gouw op te heffen en de Hamelandse goederen te verdelen over heren en kerkelijke instellingen. Op deze wijze zouden de broers uit Vlaanderen aan bezittingen zijn gekomen in het gebied dat nu Gelderland heet. De zoon van Gerardus – Gerard II van Wassenberg – verhuisde naar Geldern en noemt zich graaf van Gelre. Hij verwierf goederen in de omgeving van de Achterhoek en de Liemers, maar tot aan het einde van de twaalfde eeuw vertoonden de graven van Wassenberg-Gelre niet veel interesse in de gang van zaken in dit gebied.69 Buiten het graafschap Gelre, speelden ook de graafschappen van Kleef en Lohn een rol in de geschiedenis van de Achterhoek. Kleef is vermoedelijk ontstaan vanuit de ontvangst van Hamelandse goederen aan Rutgerus Flamens. Hij mocht zich graaf van Kleef noemen toen hij in bezit was gekomen van de Koninklijke leen ‘Reichswald’, bij Nijmegen. De nakomelingen van Rutgerus, raakten bevriend met het bisdom Utrecht. Door deze band kwam het graafschap Kleef in aanmerking voor Utrechtse leengoederen in de Betuwe. Graafschap Lohn lag in het zuiden van de Achterhoek, in de omgeving van Winterswijk en Stadtlohn tot aan de oevers van de Oude IJssel. Het graafschap Lohn was een leengoed van het Bisdom Munster.
Hoe Gelderland, Gelderland werd Het gebied dat tegenwoordig de provincie Gelderland is, moest een lange geschiedenis doorlopen voordat het samengevoegd werd tot Gelderland. Een eerste stap in de uitbreiding van een ‘leen’ tot een graafschap van betekenis vond plaats in het begin van de 12e eeuw. In 1110 trouwde Ermgard van het graafschap Zutphen met Gerard III van Gelre. De zoon van Gerard en Ermgard kreeg beide graafschappen in bezit: het graafschap Gelre en Zutphen. Vanaf de 12e en 13e eeuw werden de steden door de opkomende handel steeds belangrijker. Graaf Otto I zag hierin een kans om de economische waarde van delen in zijn graafschap te vergroten. Hij verleende Zutphen stadsrechten in 1190. De stad kreeg zelfbestuur en mocht de rechtspraak verzorgen. Burgers kozen hun bestuurders die als schepenen deelnamen in de schepenbank. Deze werd geleid door een door de graaf benoemde schout. In 1285 trad Zutphen toe tot de Hanze; een commercieel verbond tussen handelssteden in het Oost- en Noordzeegebied. Het agrarisch overschot uit de Berkelstreek werd in Zutphen verhandeld. Het verlenen van voorrechten aan plaatsen – zoals stadsrechten – wierp vruchten af. Ook Doesburg en Groenlo ontvingen bevoorrechte posities in de 13e eeuw. Dat gebeurde in respectievelijk 1237 en 1277.
Kwartieren, stadsschependommen, schoutambten, landdrostambten, ambten en heerlijkheden In de tijd dat Reinald I en Reinald II de scepter zwaaiden in Gelre, werd de reorganisatie van het EHVWXXUYHU¿MQG,QGHe eeuw waren lokale bestuursdistricten ingevoerd, de ‘ambten’. Reinald II kreeg het ook voor elkaar bij de Duitse keizer dat Gelre tot hertogdom werd verheven. De hertogen van Gelre bestuurden hun land samen met ridders. Uit dit stelsel groeide de hertogelijke raad, bestaande uit vooraanstaande ridders en geestelijken. De hertog voerde daarnaast ook overleg met de steden. In de 14e eeuw waren Nijmegen, Zutphen, Roermond en Arnhem de belangrijkste steden. Zij fungeerden als hoofdsteden van de vier kwartieren; kwartier van Zutphen, kwartier van Arnhem, kwartier van Nijmegen en het Overkwartier.70 Naast de kwartieren binnen Gelre, was het gebied dat nu de noordoosthoek van de Achterhoek beslaat, rond 1400 verdeeld in de stadsschependommen Zutphen, Lochem, Groenlo en Bredevoort. Rondom deze steden bevonden zich een aantal Schoutambten. Tussen deze gebieden lagen de heerlijkheden Borculo, Bronkhorst en Lichtenvoorde. Deze gebieden behoorden bestuurlijk niet onder Gelre. De burger had vaker te maken met de lokale machthebbers die het land beheerden vanuit hun hoven en havezathen.
Van Bronkhorst versus Van Heeckeren en het graafschap Gelre & Gulik Na het overlijden van Reinald II brak een strijd uit tussen de twee broers Reinald III en Eduard van Gelre, waarbij twee adellijke geslachten uit de Achterhoek betrokken raakten. De Bronkhorsten schaarden zich achter Eduard en stonden lijnrecht tegenover de Van Heeckerens die het opnamen voor Reinald III. Toen beide broers van Gelre kinderloos stierven, ging de strijd verder onder hun halfzussen Mechteld en Maria. Mechteld bevond zich met haar echtgenoot graaf Jan van Blois in het kamp van de Van Heeckerens. Maria trouwde met hertog Willem VI van Gulik en werd gesteund door drie gebroeders van Bronkhorst, Hendrik van Wisch en de Roomse Keizer Karel IV. Er kwam een einde aan de kwestie toen Mechteld in 1379 afstand deed van de erfopvolging. De zoon van Maria en Willem van Gulik, Willem I van Gelre, werd vervolgens hertog van Gelre en Gulik. Splitsing Gelre & Gulik Al de verwikkelingen ten spijt, overleed Willem’s opvolger Reinald IV van Gelre en Gulik kinderloos. De hertogdommen werden verdeeld. De pas 13-jarige Arnold van Egmond (1410-1473) werd hertog van Gelre. Het zuidelijke Gulik kwam in handen van hertog Adolf I van Berg. Deze Adolf liet zijn oog vallen op Gelre en kreeg zijn gelijk van Rooms-keizer Sigismund. Adolf van Berg werd rechtmatig leenman in Gulik en Gelre.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
91
Arnold van Egmond werd echter gesteund door de steden, ridderschappen en door zijn schoonvader, de hertog van Kleef. Hij kon daardoor onrechtmatig blijven functioneren. Arnold van Egmond werkte langzaam maar zeker, vroegere vrienden tegen zich in het harnas. De Bourgondische hertog Filips de Goede zag in die situatie zijn kans schoon om een verbond aan te gaan met de rechtmatige hertog Adolf van Berg. Opnieuw laaide de strijd op tussen Gelre en Berg-Gulik. Graaf Johan II van Kleef, zwager van Filips van Bourgondië, was degene die probeerde te bemiddelen. De steden en ridderschappen trokken aan het langste eind toen Arnold van Egmond uiteindelijk bevestigde dat de steden en ridderschappen meer invloed zouden krijgen in het bestuursapparaat. Arnold zelf, vertrok daarop naar het Heilige Land en liet het bestuur over aan zijn vrouw Catharina en een regentschapsraad waar Johan II van Kleef in deelnam. Ondertussen raakte het hof en zoon Adolf bij de afwezigheid van Arnold van Egmond, steeds meer pro-Bourgondisch. Dit leidde tot een ruzie tussen vader en zoon waarbij de zoon, zijn vader gevangen nam en liet opsluiten. De sluwe hertog Karel de Stoute van Bourgondië wist het politieke spel zo te spelen dat de situatie goed uitpakte voor de Bourgondiërs.
Het leek alsof Karel de Stoute achter de pro-Bourgondische Adolf stond, maar toen hij Adolf zo ver kreeg om zijn vader te bevrijden, liet hij Adolf opsluiten. Hertog Arnold van Egmond was echter al op leeftijd en overleed niet veel later. Bourgondisch Gelre en Munsters Zutphen De steden, ridderschappen en bannerheren – waaronder heer Gijsbert VII van Bronkhorst - zagen het gevaar in dat Karel de Stoute de macht zou grijpen in Gelre. Samen stelden zij in 1472 graaf Vincent van Meurs aan als regent van Gelre. Helaas voor de Gelderse machthebbers, liep het anders af. Het hertogdom Gelre werd verpand aan hertog Karel de Stoute. De gevolgen waren dat de stedelijke voorrechten werden ingeperkt, oorlogsschatten werden opgelegd en Bourgondische garnizoenen werden gelegerd in Gelderse steden. Als tegenwicht zorgde de stad Zutphen ervoor dat Zutphen verpand werd aan de bisschop van Munster, op voorwaarde dat de bisschop de regio zou bewaren voor de Gelderse hertogszoon Karel van Egmond. Toen Karel de Stoute in 1477 stierf, kwam de 10-jarige zoon van Adolf van Egmond, Karel, in het vizier als opvolger. Karel van Egmond was opgegroeid aan het hof van de dochter van Karel de Stoute, hertogin Maria van Bourgondië. Zij trouwde met Maximiliaan van Oostenrijk. Maximiliaan zag geen rol voor Karel weggelegd in Gelre en bezette zelf het Munsterse Zutphen.
Hij liet de edelen – waaronder Gijsbert VII van Bronkhorst – trouw zweren aan het hof van Bourgondië. Maximiliaan stelde daarna graaf Adolf van Nassau aan als graaf van Gelre. Deze graaf werd benoemd tot stadhouder-generaal van Gelre.
92
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Vanaf dat moment viel Gelre onder het BourgondischHabsburgse huis (1481). Hertog Karel van Egmond, hertog van Gelre De lucht was met de inlijving bij BourgondiëHabsburg niet geklaard. Gelre werd aangevallen door Kleef, maar ook vanuit het westen door bisdom Utrecht. Zowel Maximiliaan als de nog niet vergeten Karel van Egmond werden daarnaast ook nog gevangen genomen met steun van de Franse koning Karel VIII. In 1492 werd Karel van Egmond vrijgekocht. De Gelderse steden, bannerheren en ridderschappen besloten hem vervolgens aan te wijzen als landsheer en hertog. De zoon van Maximiliaan, Filips de Schone sloot vrede met Karel van Egmond. Vanaf dat moment verschoven de FRQÀLFWHQQDDUKHWUHJLRQDOHQLYHDX.DUHOSUREHHUGH het beheer terug te krijgen over Achterhoekse en Liemerse goederen die door Kleef waren afgenomen. Ook kreeg hij tegenwerking van zijn neef die heer van Baer was. Dit leidde tot de verwoesting van het kasteel van Baer. Gelre weer Bourgondisch In Gelre waren ze nog niet van Bourgondië af met de aanwijzing van Karel van Egmond als hertog van Gelre. In 1504 gaf Maximiliaan van Oostenrijk, die inmiddels was gekozen tot keizer van het Duitse Rijk, Gelre en Zutphen in leen uit aan zijn zoon Filips. Filips beleende heer Frederik van Bronkhorst-Borculo met de hoge heerlijkheid en kerspel Steenderen.
Ondertussen genoot hertog Karel van Egmond van een groeiende populariteit. Het werd echter steeds duidelijker dat Karel niet de wens had om de Gelderse steden, bannerheren en ridderschappen meer macht te geven. Dit zorgde ervoor dat de populariteit omsloeg en Karel werd afgezet. De nieuwe hertog was Willem II van Gelre (1538-1543), een zoon van hertog Johan IV van Kleef. Hertog Willem II was ook hertog van Gulik en Berg. In 1543 bezweek hertog Willem II voor de druk vanuit Bourgondië, dat in die tijd aanzienlijk uitgebreid was onder leiding van Karel V (de zoon van Filips de Schone en kleinzoon van Duits keizer Maximilaan). Karel V was heer der Nederlanden, koning van Spanje en keizer van het Duitse Rijk. Bij het Verdrag van Venlo werden Gelre en Zutphen opgenomen in de Bourgondische Nederlanden. Gelre als onderdeel van de Bourgondische kreits Onder keizer Karel V was Gelre haar zelfstandigheid kwijtgeraakt. Daartegenover stonden moder– niseringen die niet zo slecht waren. Karel V vond bijvoorbeeld dat de landsheer van het hertogdom de taal en gewoonten van het gebied moest kennen. Een ander gevolg was dat Gelre samen ging werken met de andere gewesten in de Nederlanden. Gelre werd daarvoor van het Westfaalse kreits naar het Bourgondische kreits geheveld.
Kaart van de Kreitsen in het Heilige Roomse Rijk, omstreeks 1548. (Bron: www.wikipedia.org), met de Achterhoek op de grens tussen het Bourgondische en Westfaalse Kreits.
Een kreits is de naam voor een groep regionale staten binnen het Heilige Roomse Rijk. De gewesten werden ondeelbaar verklaard en hiermee was een eerste stap gezet richting de vorming van Nederland. De Nederlandse gewesten stonden onder direct gezag van de Spaanse Habsburgers, onder leiding van Filips, de zoon van Karel V. De gewesten hadden hierdoor minder te maken met het Heilige Roomse Rijk in het oosten en in Frankrijk. Karel V liet het bestuur in de Nederlanden over aan vertegenwoordigers. Deze noemde hij stadhouders. Een beroemde stadhouder die aangesteld werd in Gelre, was Rene van Chalon, prins van het Zuid-Franse Orange.
Deze prins was ook stadhouder van Holland, Zeeland, Utrecht en Friesland.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
93
4.1.3 HEERLIJKHEDEN Heerlijkheid Borculo In Berkelland speelde op een regionaal niveau een andere heer een grote rol; de heer van Borculo. De heerlijkheid was bij aanvang niet groter dan een stuk land bij Geesteren met daarbij een versterkt huis aan een zijtak van de Berkel. Rudolf van Borculo verwierf halverwege de 12e eeuw meer rechten waardoor de macht binnen het geslacht van Borculo toenam. In de 13e eeuw kwamen daar de heerlijke rechten bij in de kerspelen Neede, Geesteren, Eibergen en Groenlo. De heerlijkheid nam in aanzien toe. Omdat het gebied onder de eigendommen van het bisdom Munster viel, probeerde de graaf van Gelre de heerlijke rechten te verkrijgen. Dit mislukte. Groenlo behoorde als enige plaats in Munsters gebied tot de graaf van Gelre.71 De heerlijkheid Borculo was sinds 15e eeuw verdeeld in vier bestuurlijk-administratieve districten (voogdijen): Beltrum, Eibergen, Geesteren en Neede. Elke voogdij bestond uit afzonderlijke marken. De heren van Borculo bezaten veel rechten en goederen, waaronder hoven en boerenerven in de buurschappen. Plaatselijke boeren waren pachter of moesten gratis hand- en spandiensten leveren. In 1553 stierf Joost van Bronkhorst, heer van Borculo, kinderloos. De leenheer bisschop van Munster besloot de heerlijkheid in eigen handen te nemen.
Verwanten van de heer van Borculo begonnen procedures om hun vermeende recht op de heerlijkheid op te eisen. Het hof van Gelre besloot in 1615 het gelijk te geven aan de verwanten. Hierna kwam de heerlijkheid in handen van graaf Otto van Limburg Stirum. Aan de banden met Munster kwam een einde in 1616, toen stadhouder prins Maurits de Munsteranen verjoeg. Sindsdien viel de heerlijkheid binnen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Heerlijkheid Ruurlo en de Van Heeckeren’s Allereerst moet vermeld worden dat het niet met zekerheid te stellen is dat Ruurlo een heerlijkheid was. Volgens archieven had het geen eigen rechtspraak, maar wel andere heerlijke rechten zoals het erfmarkerichterschap.73 De familie Van Heeckeren stamt af van de Heer van Roderlo die in 1440 stierf. De familie resideerde vanaf de 15e eeuw tot 1619 en van 1727 tot 1978 vanuit het Huis Ruurlo. Ruurlo was naar Nederlandse maatstaven een groot landgoed.74 De Van Heeckeren’s zijn regionaal bekend geworden vanwege hun twisten met de Heren van Bronckhorst. Heerlijkheid Bronckhorst Een ander geslacht dat herhaaldelijke keren nauw in contact stond met de heren van Borculo was het geslacht Van Bronkhorst. Bronckhorst was, naast Bergh, Baer en Wisch een van de vier banner–
94
Gebiedsbeschrijving Berkelland
heerlijkheden in de Achterhoek. Een banner– heerlijkheid was een categorie hoge heerlijkheid, onder leiding van een bannerheer. Het is niet helemaal helder wat een bannerheer onderscheidt van een andere heer. Verschillen worden gezocht in eigen militaire macht, gelijkwaardigheid aan graven vanwege onafhankelijkheid en een bannerheer stond boven de gewone Gelderse ridders en stemgerechtigde edelen. Een bannerheer nam bijvoorbeeld deel aan de Gelderse Statenvergadering. In de 13e eeuw hadden de heren van Bronkhorst het kasteel Lichtenvoorde opgericht in het gebied dat onder het bisdom van Munster viel. Over de YHUVWHUNLQJRQWVWRQGHQFRQÀLFWHQWXVVHQ0XQVWHU Bronkhorst en Borculo. Uiteindelijk kwam Lichtenvoorde met de bijbehorende heerlijke rechten in handen van de heren van Borculo. Dit kon gebeuren doordat de broer van Gijsbert van Bronkhorst, Willem IV van Bronkhorst, trouwde met Henrica, de erfdochter van Borculo. Het huwelijk bleef kinderloos. De heerlijkheid kwam daardoor in handen van een neef van Henrica. De neef droeg Borculo in 1397 over aan Gijsbert van Bronkhorst, die toen nog in leven was. De opvolger heer Gijsbert VI van Bronkhorst was uiteindelijk tegelijk heer Gijsbert II van Borculo. De heerlijkheden vielen onder dezelfde persoon, maar bleven aparte heerlijkheden.
In 1406 werd de situatie bekrachtigd toen de bisschop van Munster, de heer Gijsbert van %URQNKRUVWRI¿FLHHOEHOHHQGHPHWKHWVORWHQGH heerlijkheid Borculo. 4.1.4 HOVEN In Berkelland kwamen in het verleden veel hoven voor. De oorsprong van de hoven ligt in het hofstelsel dat in de 10de eeuw grotendeels de organisatie van de samenleving bepaalde. Een hof –curtis- was een centrale boerderij waar kleinere boerderijen onder vielen. Op de boerderijen werkten horigen. Zij waren onvrij en verbonden aan de boerderij. Aan het hoofd van het hof stond een hofheer. Deze werd ook wel meier of scholte genoemd. Een hof bestond meestal uit een complex van gebouwen met korenschuren, een bakhuis, brouwerij en molens. De hofhorigheid bleef de gangbare wijze van bestaan tot de betaling van horigen aan hun hofheer overging van goederen in natura tot geldpacht. De hoven leefden voort als grote boerderij van een lokale grootgrondbezitter. Sommigen groeiden uit tot versterkt huis, zoals het hof te Mallem. Hof te Mallem Het hof werd genoemd in bronnen van de graaf van Dale. De bron dateert volgens onderzoekers uit de 13e eeuw, maar schijnt deels gebaseerd te zijn op de situatie van goederenbezit rond 1188. Het hof behoorde net als drie hoven in Neede, de hoven $I¿QFKRYHLQ(LEHUJHQHQKHW2OPLQNKRIRQGHU Neede tot het bezit van de graaf van Dale.
Een aantal boerderijen waren ondergeschikt aan het hof te Mallem, zoals bijvoorbeeld het Vunderink ten noorden van Eibergen, een ticheloven en watermolens. Het hof kwam in 1331 in bezit van de Bisschop van Utrecht.75 Deze gaf het hof in leen uit aan de familie van Schoneveld halverwege de 15e eeuw. De familie maakte deel uit van de Ridderschap van Borculo. Zij mochten jagen in de heerlijkheid Borculo, evenals de burgers van Groenlo, de bewoners van havezathe Mensinck bij Geesteren en de bewoners van havezathe Bulo, tegenwoordig bekend als Bloo, bij Neede. Het voormalige hof lag aan de Mallemse molenweg, aan de rand van een hoge es. Om het hof lag een rechthoekige omgrachting. Het huis is vermoedelijk gesloopt in de 18e eeuw. In 1995 is archeologisch onderzoek verricht op het terrein van het voormalige hof. De conclusie luidde dat het gebouw vermoedelijk was gebouwd met baksteen.76
In Berkelland lagen meer hoven, onder andere in Neede , Beltrum, Geesteren en Rekken (borg).79 4.1.5 GEMEENTEN Vanaf 1795 werden gemeenten opgericht. De gemeenten zijn ontstaan uit de voormalige voogdijen Eibergen, Neede, Geesteren, Borculo en Beltrum. In 1817 werden Geesteren en Borculo samengevoegd.80 De gemeente Eibergen bevatte Eibergen, de Holterhoek, Olden Eibergen, Hupsel en Mallem. Gemeente Beltrum bestond uit Beltrum, Avest, Lintvelde en Zwolle. Gemeente Beltrum was tot 1819 een zelfstandige gemeente. In hetzelfde jaar werd Beltrum per koninklijk besluit bij gemeente Eibergen gevoegd.81 Gemeente Ruurlo bestond uit Ruurlo met de omliggende buurschappen, Marienvelde en het Ruurlose broek. In 2005 ontstond de huidige gemeente, waarbij Zwolle en Mariënvelde bij Oost Gelre zijn gevoegd.
Hof te Eibergen Het hof te Eibergen was in de 13e en 14e eeuw een bezit van het Stift Vreden. Het was naar verluid een hof met een administratieve functie. Het Stift probeerde vanuit dit centrum het goederenbezit te beheren. Het hof stond vermoedelijk op de plek waar de Berkel het smalst was op het traject RekkenZutphen.77 Hof Vaarwerk Dit hof lag in Olden Eibergen en functioneerde als hoofdhof voor alle bezittingen van het Stift Vreden in Gelderland en Overijssel. Ook dit hof wordt genoemd in de bron die afkomstig is van de Graaf van Dale. Echter niet als bezit, maar in verband met de rechten tot zwanendrift van de molen Vorewech bij Eibergen. Het hof kwam in 1627 in leen van de heren van Borculo.78
Hof te Mallem op een kaart uit 1642 van Nicolaes van Geelkercken. (bron: www.wikipedia.org )
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
95
4.2 THEMA 2 GELOVEN IN HET LANDSCHAP Naast de machtige adellijke lieden, waren er ook geestelijke instellingen die als leenheer optraden in de Achterhoek. Belangrijke grootgrondbezitters waren bijvoorbeeld het Bisdom Utrecht en het Bisdom Munster. Net als de graven en heren hadden ook de bisschoppen hun manier om hun terrein te verdelen. In deze paragraaf wordt beschreven hoe Berkelland was verdeeld vanuit religieus perspectief. Achtergrond Christendom In de 8ste eeuw verdeelt Karel de Grote zijn Karolingische/ Frankische rijk in missiedistricten. In de Achterhoek ontvangt de missionaris Ludger een stuk grond bij Wichmond in de huidige gemeente Bronckhorst. Van daaruit probeert hij mensen te bekeren tot het Christelijke geloof. Dat zijn missie slaagt, blijkt uit de kerken die vanaf die tijd worden gebouwd in de Achterhoek. Deze Ludger legt de basis voor het bisdom Munster. Hij bouwt namelijk een basiliek in het oosten van zijn missiedistrict, in de plaats Mimigernaford. Ludger werd de eerste bisschop van dit missiecentrum, dat later Munster genoemd werd.83 Begrenzing bisdom Munster Het huidige Berkelland, viel in het verleden voor een groot deel in Munsters gebied. De grens tussen Utrechts terrein en Munsters terrein, lag in de woeste gronden, ongeveer ter hoogte van de lijn GeesterenAnholt. Een afwijking van de lijn lag bij Hengelo en Zelhem.
Zij hoorden beiden bij het bisdom Munster. Ruurlo lag net over de grens in Utrechts gebied. De grens viel samen met de natuurlijke en politieke grens die in de Middeleeuwen gangbaar was. Het moerasgebied zou namelijk ook de grens zijn geweest toen het Frankische rijk verdeeld werd in het Midden- en Oostfrankische rijk. Deze verdeling was stabiel tot in de 16e eeuw. Door de toegenomen grondeigendom van de geestelijke instellingen, waren de geestelijken in de volle en late Middeleeuwen concurrenten geworden voor de landadel. Op hoog niveau kwamen twisten voor, onder andere tussen de bisschop en de graven en de keizer, maar zeker ook tussen de bisschoppen van Utrecht en Munster. Kerspelen 84 De bisdommen Utrecht en Munster verdeelden hun terrein in kerspelen. Tegenwoordig worden dergelijke kerkelijke gebieden parochies genoemd. Boven de kerspelen en parochies staat een dekenaat. Een dekenaat houdt toezicht op de parochies die samen een eenheid vormen. Daarboven staat een aartsdiaconaat, met aan het hoofd een aartsdiaken. Door de eeuwen heen zijn dorpen en buurtschappen verandert van kerspel.
96
Gebiedsbeschrijving Berkelland
De grens tussen de bisdommen Utrecht en Münster. (Uit: G.J. Hans, P 30)
In hoofdlijnen waren er in het huidige Berkelland, in de 12e en 13e eeuw vier kerspelen. Dit waren de kerspelen Eibergen, Neede, Geesteren en Borculo. De buurschappen waren onderverdeeld onder de moederkerken in de vier genoemde plaatsen. Borculo was overigens een jongere kerspel. Borculo had zich in 1509 pas afgesplitst van het kerspel Geesteren. Opvallend was dat Beltrum niet binnen de Munsterse kerspelen viel. Beltrum behoorde bij de parochie van Groenlo, die weer binnen het domein van de heerlijkheid Borculo viel, nadat de heren van Borculo het patronaatsrecht hadden bemachtigd uit handen van het Stift Uberwasser. Dit was een Munsters klooster voor adellijke nonnen. De kerspelen behoorden niet tot hetzelfde aartsdiaconaat. Neede hoorde bij het aartsdiaconaat Vreden. Eibergen, Geesteren en Borculo vielen onder het aartsdiaconaat van de vice-dominus. Kerken 85 In de beginfase van het Christendom werden op t wee wijzen kerken gebouwd in de Achterhoek. Een grondbezitter kon zelf een kerk bouwen. Deze kerken worden eigenkerken genoemd. De eigenaar kon dan zelf kandidaten leveren aan het kerkbestuur en hield daarmee de touwtjes in handen. Dit wordt het patronaatsrecht genoemd. Een eigenaar kon ook het bezit weggeven aan een zelf gekozen kandidaat. Dit is het collatierecht.
Het is niet moeilijk voor te stellen dat over deze gang YDQ]DNHQPHHUPDDOVJHKDQGHOGZHUGHQFRQÀLFWHQ ontstonden tussen de kerken, heren en de bisschop. Een andere methode die werd gebruikt was meer in het voordeel van het bisdom. Een grondeigenaar gaf een deel van zijn grond aan het bisdom. Het bisdom kreeg vervolgens de inkomsten van het grondbezit en kon ook de kerkelijke functionarissen benoemen..
De oude kerken en kapellen in Berkelland zijn gebouwd in de volle en late Middeleeuwen. Zo kreeg Neede een kerk rond 1230, Geesteren omstreeks 1246 en Gelselaar twee eeuwen later in 1440. Na de Middeleeuwen De 17e eeuw bracht verandering in de eeuwenlange invloedssfeer van Munster. Het was de tijd van de ‘nieuwe leer’; van Calvijn en Luther. De Tachtigjarige oorlog hield hiermee verband. In deze oorlog raakte de bisschop van Munster zijn wereldlijke macht over Borculo kwijt. Een ander effect van de oorlog was het toewijzen van katholieke kerken aan de aanhangers van de nieuwe leer. Zo werd de oude St. Mattheuskerk in Eibergen een Nederduits-Gereformeerde kerk, in het begin van de 19e eeuw veranderde het in een Nederlands Hervormde kerk. Na het verdrijven van de Spanjaarden, werd de katholieke kerkgang in delen van de Achterhoek zelfs helemaal verboden. De bevolking werd geleidelijk aan protestants. In Beltrum, Groenlo en Rietmolen zijn de inwoners
St. Joris Kerk Borculo, PKN Hervormd. De laatgothische kerk is gebouwd aan het einde van de 16e eeuw, als vervanger van een kerk die tijdens een stadsbrand in 1590 verloren ging. De huidige kerk bevat veel onderdelen die dateren uit de periode van herbouw na de cycloon van 10 augustus 1925.
echter voornamelijk katholiek gebleven. De resterende katholieken richten schuilkerken op of trokken over de grens naar de kloosterkerk van Zwillbrock. Op oude kaarten zijn dan ook de kerkenpaden te zien die van Eibergen en Groenlo naar het klooster Bethlehem gaan. De Kerkdijk tussen Hupsel en Zwillbrock heeft gefunctioneerd als kerkweg. Het kerkpad tussen Rekken en de Ape langs de zuidoever van de Berkel bestaat nog steeds. In de 19e eeuw voltrekt zich in Berkelland een ‘revival’ van de katholieke kerk. Dit is zichtbaar in de vele 19e eeuwse R.K.-kerken en scholen die gebouwd zijn in bijvoorbeeld Ruurlo, Borculo, Eibergen, Rietmolen, Rekken, Beltrum. In een paar gevallen leidde dit zelfs tot de oprichting van een apart dorp, zoals bij buurschap ’t Kip bij Rekken. De beken in Berkelland behoren tot de meest toonaangevende karakteristieken van de gemeente.
Onze Lieve Vrouw ten Hemelopneming, Rooms Katholieke kerk Borculo. De neogotische kerk is ontworpen door Alfred Tepe en gebouwd in 1882. Ook deze kerk liep schade op in augustuds 1925. De kerk werd naderhand gerestaureerd.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
97
98
PKN kerk Eibergen. De laatgotische kerk was van oorsprong gewijd aan St. Mattheus. Het schip is gebouwd rond 1500. Herstelwerkzaamheden vonden plaats in 1820-1821, 1930 en 1950.
RK H. Mattheus kerk Eibergen. De pseudobasiliek is gebouwd in 1935 naar een ontwerp van J. Sluymer in de Delftse schoolstijl.
PKN kerk Rekken. De kerk heeft een toren die dateert uit 1653. In de 14e eeuw stond op dezelfde plek een kapel die behoorde tot de kerkelijke gemeente van Eibergen. Als gevolg van de reformatie valt vanaf 1651 de verzelfstandigde gereformeerde kapel niet meer onder Eibergen. De kapel wordt uitgebreid met een toren. Verbouwingen vinden plaats in 1793 en 1866. In 1889 brandt de kerk af. Architect Witkamp uit Groenlo maakt het ontwerp voor het nieuwe schip. Bij de kerk hoort een kerkhof met urinoir en een begraafplaats met baarhuisje en oude bomen.
RK kerk Martelaren van Gorcum Rekken. De neogotische kerk is in 1872 gebouwd op de grond van drie katholieke boeren. Het ontwerp kwam van Gerhardus Te Riele.
Gebiedsbeschrijving Berkelland