T_Bijlage 11 Cultuurhistorische gebiedsbeschrijving
Tekst van het document
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
25
Intermezzo kaartbeeld ca. 1955-1965 Halverwege de 20ste eeuw is het landschap meer versnipperd geraakt. Op het kaartbeeld is te zien dat de heidevelden zijn verdwenen. De contrasten tussen het bouwland (wit) en grasland (lichtgroen) zijn veel minder prominent aanwezig dan rond 1900. Dit heeft te maken met het gebruik van kunstmest en de ontsluiting en ontwatering van de afgelegen gebieden. Hierdoor werd de landbouw minder afhankelijk van de natuurlijke landschappelijke situatie. Het wegennet is sinds de komst van de auto duidelijk uitgebreid. De uitbreiding van bebouwing vindt plaats in blokken rondom de oude kern.
$WODVYDQWRSRJUD¿VFKHNDDUWHQ1HGHUODQG /DQGVPHH
26
Gebiedsbeschrijving Berkelland
HU8LWJHYHULM3URYLQFLsQ
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
27
De Holterhoek bij Eibergen voor de ruilverkaveling rond 1900.
28
Gebiedsbeschrijving Berkelland
De Holterhoek bij Eibergen na de ruilverkaveling in 2004.
2.7 SAMENGEVAT Het landschap heeft een lange dynamische. Allerlei gebeurtenissen die geschetst zijn in de algemene geschiedenis hebben een ruimtelijke impact gehad op het landschap. Aan deze sporen uit het verleden is ook in Berkelland terug te vinden wanneer men bekend is met het verhaal achter het ontstaan en bestaan.
kronkelende wegen en onregelmatige verkaveling. - De beken in Berkelland hebben altijd een rol gespeeld in Berkelland. Tegenwoordig zijn recreatie en verfraaiing van het landschap naast de ontwatering ook belangrijke functies.
- De landschapsvorming is te herkennen aan de hoogteverschillen in het landschap, zoals de stuwwal van de Needse Berg en de drassigheid van het Ruurlose broek. - Bewoning van hoge ouderdom is minder zichtbaar, maar wel te herleiden uit het urnenveld bij Eibergen. De Needse Berg kan ook gezien worden als een oude bewoningsplek. - Uit de vroege Middeleeuwen stammen de plaatsnamen die eindigen op –lo, zoals Ruurlo, Haarlo en Borculo. - Essen en kampen komen veelvuldig voor in Berkelland. Het zijn sporen met een oorsprong uit voornamelijk de volle Middeleeuwen. - Het hofstelsel was prominent aanwezig in de Berkellandse historie. Het Hof te Borculo bestaat niet meer. Huize de Kamp in Neede is daarentegen een van de weinige overgebleven oude hofstedes. De macht van grootgrondbezitters en landheren is ook terug te zien aan Kasteel Huis Ruurlo, met haar pachtboerderijen. Uiteraard zijn er veel meer sporen terug te herleiden naar deze periode. - De marken hebben een grote rol gespeeld in het gebruik van het land en in de samenleving rond een mark. Voorbeelden zijn de esdorpen met een groot open escomplex met aan de randen agrarische bebouwing en in de buurt van een broekgebied en heideveld. Dit samenhangende patroon is wederkerend in Berkelland en heeft alles te maken met de ontwikkelingsgeschiedenis van de steden, dorpen en buurschappen in Berkelland.
Daarnaast hebben de markegrenzen lange tijd voortbestaan in de begrenzing van de voormalige gemeenten die samen opgingen in gemeente Berkelland. - Infrastructuur zoals verharde wegen en spoorlijnen uit de 19e eeuw zorgde ervoor dat industrieën konden ontstaan bij Neede en Eibergen. - De grote velden die voorheen dienst deden als gemeenschappelijke grond zijn in de 19e en 20ste eeuw ontgonnen. Dit is te herkennen aan de rechte wegen en waterlopen, in tegenstelling tot de oude
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
29
VOETNOTEN HOOFDSTUK 02 Gelders Genootschap (2010), Cultuurhistorische analyse Ruurlo en omgeving. RAAP-rapport 1701, P 75. 04 Noordhoff Uitgevers (2009), P 14. 05 RAAP (2008), RAAP-rapport 1748, P 24. 06 Keverling Buisman, F. e.a. (1998), P 28. 07 Barendse, S. et al (2000), P 106. 08 Berendsen, H.J.A. (2000), P 63. 09 RAAP (2008), RAAP-rapport 1748, P 25. 10 Berendsen, H.J.A. (2000), P 213. 11 Keverling Buisman, F. e.a. (1998), P 29. 12 Keverling Buisman, F. e.a. (1998), P 29-30. 13 Barendse, S. et al (2000), P 107. 14 Berendsen, H.J.A. (2000), P 64. 15 RAAP (2008), RAAP-rapport 1748, P 28-29. 16 Barendse, S. et al (2000), P 108-111. 17 Wabeke, J. (2006), P 12-13. 18 Demoed, H.B. (1987), P 92-93. 19 Barends, S. En J.D.H. Harten (1988), P 41. 02 03
20
Van Dalen, P 215–223. RAAP-rapport 1701 (2009), P 92. 22 Bielemen (2008), p 139–140 21
23
www.mijngelderland.nl Bieleman, J. (2008), Boeren in Nederland. Geschiedenis van de landbouw 1500-2000. Amsterdam: Boom. P 238-239. 25 Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (2011), P 4. 26 Gemeente Berkelland, P 16. 27 Heusinkveld (1998), P 20. 28 Gelders Genootschap (1999), P 3-4. 29 Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (2011), P 2-3. 24
30
Gebiedsbeschrijving Berkelland
HOOFDSTUK 03. VERLEDEN IN DELEN %HUNHOODQGYDOWJHRJUD¿VFKRSYHUVFKLOOHQGHPDQLHUHQLQWHGHOHQ,QGLWKRRIGVWXNZRUGWKHW landschap eerst ingedeeld in vier typen landschappen. Hierbij is gekeken naar de uiterlijke kenmerken in samenhang met de ontwikkelingsgeschiedenis. Een beekdallandschap verschilt immers van een essen- en kampenlandschap. Na de typering van het landschap volgen de beschrijvingen van zes deelgebieden; Ruurlo & omgeving, Borculo & omgeving, Geesteren & Gelselaar, Neede & omgeving, Eibergen & omgeving en Beltrum & omgeving. Elke beschrijving begint met een verhaal over het verleden. Vervolgens wordt aangegeven welke bijzondere sporen QRJDÀHHVEDDU]LMQRIDQGHUVJH]HJGZHONHKXLGLJHUXLPWHOLMNHNHQPHUNHQZHNXQQHQ]LHQ
pp
ek be
Noordijkerveld
Gelselaar
:
ek be hip Sc
gs nin Ko
Gelselaarse broek
Legenda oude bouwlanden - essen oude bouwlanden - kampen velden en bos beekdalen
Needse Achterveld
broek spoorwegen voormalig spoortraject waterwegen
Bo lk sb ee k
Geesterense es
Geesteren
historische bebouwing
Rietmolen
Noordijk
naam Huize Ruurlo Huize de Kamp
Neede
rin Lee
Borculo e kbe
Hoonesbos
k
Berkel
Mallem Haarlo Haarlose veld
Eibergen
Ram
sbe e
Be rk
k
el
Rekken se ak Ba ek be
Ruurlo Hupselse es Holterhoek
Revisiedatum 27-05-2011
Lintveldse broek n beek van Heekere
Van H
eeker
enbee
M ei be e
k
Beltrum k
Beltrumse es
Baa
kse B
Slin
ge
eek
Ruurlose broek
0
0,5
1
2 Kilometer
Beltrumse veld
2,5
1,25
0
2,5 Kilometers
.
Cultuurlandschappen Berkelland.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
31
3.1 VIER LANDSCHAPPEN Het landschap van gemeente Berkelland is in grote lijnen te verdelen de vier deellandschappen; Velden, Oude Cultuurlanden, Broeklanden en Beekdalen. Landschap verandert voortdurend. Een strakke scheiding tussen landschappen is dan ook niet te maken. Er zijn genoeg plaatsen aan te wijzen die afwijken van de kenmerken van een bepaald type gebied. Het gaat daarbij vaak om overgangsgebieden of gebieden waar ruimtelijk ingrijpende ontwikkelingen hebben plaatsgevonden. Daarnaast bestaat ook overlap tussen gebieden. Broeklanden liggen bijvoorbeeld vaak in beekdalen of hebben juist vanwege de jonge ontginning kenmerken die lijken op recente veldontginningen. In beekdalen komen naast de broeklanden ook kampen voor die in deze gebiedsindeling ook weer vallen onder oude bouwlanden. Om het verhaal toch zo mogelijk eenvoudig te houden, is gekozen is gekozen voor een indeling in vier landschapstypen, namelijk: Velden, Oud Cultuurland, Broekland en Beekdalen.Binnen die landschappen worden de nuances aangegeven zodat toch aan elk gebied zoveel mogelijk recht gedaan wordt. Verschillen tussen de deellandschappen hebben te maken met de hoogteligging en de samenstelling van de ondergrond. Met deze kenmerken hangt samen welke vegetaties er voorkomen, in welke periode mensen het land hebben betreden en hoe het land door hen is gebruikt.
Over het algemeen zijn de hoge gebieden en de gebieden op de overgang van hoog naar laag en van droog naar drassig het eerst als leefgebied gebruikt. Hier komen dan ook de oudere wegen en de oudere bebouwing voor. De drassige gebieden waren voordat zij ontwaterd werden door bijvoorbeeld het graven van sloten, lange tijd minder bruikbaar voor bijvoorbeeld landbouw. De relatief jonge ontginning van gebieden valt af te lezen aan rechte systematisch aangelegde lijnen in het landschap en jongere bebouwing. Voorbeelden hiervan zijn de jonge broekontginning bij Ruurlo en de jonge heideontginning in de Holterhoek bij Eibergen.
Velden
Oud Cultuurland
Broekland
Beekdalen
32
Gebiedsbeschrijving Berkelland
3.2 VELDEN
Needse Achterveld.
Needse Berg.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
33
3.2.1 LANDSCHAP Velden bevatten in deze beschrijving de hogere delen in het landschap die lange tijd gemeenschappelijk in gebruik waren. Het gebied dat hier onder ‘velden’ genoemd wordt, wordt ook wel bos- en heide– ontginning genoemd. Het gaat om die plekken met een zandige ondergrond waar bossen staan of waar vele bossen zijn gekapt en getransformeerd tot heidevelden en weilanden. Op sommige plaatsen heeft ook weer herbebossing plaatsgevonden. Een veld kan betrekking hebben op zowel hoge en droge gebieden, als op hooggelegen drassige moerassen. Dit is met name van toepassing op Berkelland, omdat in deze gemeente op hoger terrein, plekken voorkomen die juist opvallend drassig zijn. Dit heeft te maken met een moeilijk doorlaatbare laag in de ondergrond. In deze paragraaf zijn zowel de droge als natte velden samengevoegd. De reden daarvoor is, dat de droge en natte velden beide lange tijd functioneerden als ‘woeste grond’. Deze benaming kwam in zwang in de 19e eeuw. Hiermee werden de gebieden aangeduid waar vrijwel geen bewoning plaatsvond. De grond werd meestal gemeenschappelijk gebruikt voor het weiden van vee – schapen – en het steken van heideplaggen. De functie die deze velden hadden, onderscheidt de velden van de broeklanden die er tegenwoordig vergelijkbaar uitzien. De overeen– komsten zijn tot stand gekomen tijdens de ontginning in dezelfde periode.
Bos op de hoge plekken Op de hoge zandgronden komt van oudsher loofbos voor. Bijvoobeeld stuwwallen en de met dekzand overdekte resten van oude Rijnterrassen uit het pleistoceen (ca. 2,5 miljoen jaar geleden – ca. 10.000 v. Chr.). In het noorden van Berkelland, op de grens met provincie Overijssel ligt bijvoorbeeld de
Smallenberg met het Hoones Bosch. Een voorbeeld van een beboste stuwwal is de Needse Berg ten noordwesten van Neede. Van het oude loofbos is vrijwel niets meer over. Sinds de mens het gebied betrad, zijn de bomen gekapt voor houtwinning en de aanleg van akkers. In de 19e eeuw zijn op een aantal plaatsen ook weer delen herbebost. Een veldnaam die wijst op het voorkomen van veel hout is de Holterhoek, voorheen ‘Houterhoek’. Op kaarten uit de 19e en 20ste eeuw is in dit gebied echter geen bos te ontdekken. Uitgestrekte velden Velden waren lange tijd betrekking op de resterende uitgestrekte gebieden, waar weinig mensen woonden. In deze gebieden kwamen drassige laagten voor met keileem in de ondergrond. Het land was na de samendrukking van de ondergrond met landijs, bedekt geraakt met dekzand. Het water kon vanwege de moeilijk doordringbare keileemlaag niet goed wegzakken in de ondergrond. Op de kaart van omstreeks 1835 is dan ook te zien dat er drassige plekken zijn ingetekend in het nog lege gebied tussen Mallem en Rekken. Op deze natte plekken was lichte veengroei mogelijk. Functie van velden De onbewoonde gronden leken ‘woest’, maar zij hadden wel degelijk een essentiele functie in het landbouwsysteem. Mensen lieten op het veld hun schapen grazen en ze staken heideplaggen af die zij gebruikten als ondergrond in de potstallen.
Vervolgens werden ze vermengd met mest weer op de akkers (essen of enken) gelegd. Veldontginning In de 19e en 20ste eeuw heerste bij de overheid de gedachte dat de economische waarde van woeste gronden verbeterd moest worden.
Woeste gronden ten noorden van de Berkel bij Eibergen en Rekken rond 1830 (bron: Grote Historische Atlas van nederland 1:50 000 3 Oost Nederland 1830-1855)
34
Gebiedsbeschrijving Berkelland
In die tijd startte de planmatige ontginning van de voorheen lege gronden. In heel Nederland – ook in Berkelland – valt op kaarten van rond 1900 te zien dat er bij de ontginning strakke lijnen zijn getrokken in deze gebieden. Dit betreft de afwateringsgoten, kavelgrenzen, keerdijken en wegen. In Berkelland komen grote en kleine veld– ontginningen voor. Veldontginnigen startten meestal vanuit de nederzettingen. Een voorbeeld van een grote ontginning is de Holterhoek bij Eibergen. De strakke lijnen die gebruikt werden als ontginningsassen bestonden soms uit oude veedriften (‘dieken’) of landweren die al een relatief recht verloop hadden. Men beplantte de heidevelden met bos of de heide werd omgezet in weidegrond. De zo kenmerkende kronkelende zandpaden die de woeste gronden typeerden, verdwenen in veel gevallen. Dit is goed te zien wanneer de kaart van ca. 1830 vergeleken wordt met de kaart van ca. 1900.
Een ontongonnen Holterhoek, ten zuiden van Eibergen, omstreeks 1830 (bron: Grote Historische Atlas van nederland 1:50 000 3 Oost Nederland 1830-1855)
Eibergse veld en Holterhoek omstreeks 1900 (Bron: &KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV 'HNDDUWHQ laten zien dat de velden in de tweede helft van de 19e eeuw zijn ontgonnen. Sinds de ontginning wordt het gebied gekenmerkd door een rationele indeling en een strookvormig verkavelingspatroon. De langgerekte kavels werden rond 1900 gescheiden door houtsingels. Bij de inrichting is gebruik gemaakt van een aantal oude lijnen, zoals de landweer en de weg van Eibergen naar Winterswijk.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
35
Café de Keet op de hoek van de Groenloseweg en Kerkdijk. Op de kaart van 1835 staat op deze plek aan de Groenloseweg ‘Tol’ aangegeven. De Kerkdijk is een oude vebinding naar de RK kerk in Zwilbroek. Met de aanpassing van de N18 zal dit gebouw verdwijnen.
3.2.2 BEWONING EN BEBOUWING Bewoning bevond zich in de loop van de tijd niet altijd op dezelfde plaats. Daarentegen komen ook plekken voor met een eeuwenlange bewoningsgeschiedenis. De Needse berg is een voorbeeld van een veranderd bewoningspatroon. Hier zijn oude bewoningssporen gevonden op plekken die niet zijn doorgegroeid tot een nederzetting. In een latere fase kregen mensen GHYRRUNHXURPRSGHÀDQNHQYDQKRJHSOHNNHQWH wonen. Deze plekken groeiden uit de esneder– zettingen (zie paragraaf 3.3 Oud Cultuurland). Na 1800 veranderde het landschapsbeeld van de velden geleidelijk. Het gebied werd verdeeld in lange rechte lijnen en vakken. De lange ontginningsassen werden gebruikt voor bewoning. Vooral in de ontginningsperioden in de 19e en 20ste eeuw zijn boerderijen gebouwd. Voor die tijd werden de velden voornamelijk gebruikt als gezamenlijke weidegrond en als doorgangs- en grensgebied. Op oude kaarten zijn dan ook duidelijk de verbindingswegen te zien die van de ene naar de andere bewoningsplek liepen. De bebouwing die er te vinden was, bestond uit herbergen, tollen, landweren en keuterboerderijen. Ten zuiden van Eibergen kwamen essencomplexen voor die als eilanden lagen in het grote lege gebied. Op oude kaarten is dit te zien bij Hupsel en rond Olden Eibergen. Andere nederzettingen lagen meer in een aaneengeschakeld gebied van ontgonnen land langs beekdalen.
De bebouwing is vroeg 20ste eeuws en staat haaks op de weg georiënteerd. De meeste boerderijen hebben een zadeldak, bedekt met rode pannen. De bouwstijl is typisch voor een jonge ontginning en wijkt dan ook zichtbaar af van de oude bebouwing die voorkomt in het oude cultuurland.
36
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Kenmerkend aan de lintbebouwing aan de Kerkdijk zijn de kalkzandstenen gebouwen met sier–metselwerk van rode baksteen. Deze stijlkenmerken behoren tot de neorenaissance; een veelgebruikte bouwstijl uit de periode 1900-1910. Een concentratie van kalkzandstenen bebouwing is echter vrij zeldzaam.
De karakteristieke houten topgevels en wolfseinden worden hier veelal achterwege gelaten. In de detaillering van met name de voorgevels zijn invloeden te zien van de neo-renaissance. Typisch voor deze architectuurstijl is de versiering van voorgevels door gebruik te maken van verschillende kleuren baksteen, bijvoorbeeld in horizontale lijnen en boven openingen. Ook wordt er in die tijd geëxperimenteerd met nieuwe constructies en materialen. Opvallend is het gebruik van kalkzandsteen. Bij de Holterhoek is de overgang van oude en nieuwere bebouwing te zien bij de Slemphutterweg. Hier ligt een kleine beek waar bewoning eerder plaatsvond dan elders in de Holterhoek. De boerderijendie hier te vinden zijn, staan met de achterzijde naar de weg. Dit is typisch voor de oudere bebouwing. De jonge ontginnings– boerderijen staan met de voorkant van het woonhuis naar de weg.
Op de kaart van omstreeks 1900 staat een tolhuis ingetekend op de kruising van de Groenloseweg en de Kerkdijk. EURQ&KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
De Holterhoek en Kerkdijk omstreeks 2004. Op de kaart is de bebouwing te zien aan de Kerkdijk, waarbij de 20ste eeuwse kalkzandstenen boerderijen met de voorkant aan de straatzijde staan. Ook aan de Winterswijkseweg en Zwilbroekseweg VWDDQGHKXL]HQDDQGHZHJ EURQ$1:%7RSRJUD¿VFKH$WODV*HOGHUODQG
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
37
Karakteristieken - De ondergrond bestaat voornamelijk uit zand.
Bebouwing uit de 20ste eeuw langs de rechte wegen Zwilbroekseweg en Meeldijk. Onder staat een boerderij aan de Zwilbroekseweg. Deze is van een ouder type, van rond 1900.
Voorbeelden Beltrumse veld, Eibergse Veld, Hupselse Veld, Olden Eibergse Veld, Zwolsche Veld, Holterhoek, Needse Achterveld, Noordijksche veld, Rekkense veen, Bellegoor.
38
Gebiedsbeschrijving Berkelland
-
De gebieden liggen hoog. De grond is vrij droog of bij keileem in de ondergrond juist drassig
-
De jonge veldontginningen hebben rechte lijnen, met haaks op de ontginningsassen, de kavelgrenzen.
-
Veel jonge veldontginningen bestaan uit weidelandschap met beplanting langs de wegen.
-
In de jonge veldontginningen komt verspreide bebouwing langs de wegen voor.
-
De jonge veldontginningen worden gekenmerkt door 20ste eeuwse jonge ontginningsboerderijen. Ze staan met de nokrichting haaks op de weg en hebben meestal zadeldaken met rode dakpannen. Ook komen T-vormige boerderijen voor.
-
Agrarisch gebruik overheerst of heeft overheerst waardoor het agrarische karakter zichtbaar is.
-
In de jonge veldontginningen komt veel weide voor, maar ook bouwland en enkele bospercelen.
-
De bossen liggen vooral op hoge reliëfrijke zandgronden. De bomen zorgen voor een besloten landschap. Bij de Needse berg wordt de grond gebruikt als bouwland.
3.3 OUD CULTUURLAND
Es met steilrand bij Haarlo. Typisch is de bolle vorm van het bouwland. De vorm valt op omdat de daken van de boerderijen aan de rand net boven de akker uitsteken.
Hulpselse es met aan de rand bebouwing en kleine kampen (eenmansessen), omstreeks 1900. (bron: &KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
33.3.1 Landschap Het oud cultuurland is in gebruik vanaf de vroege Middeleeuwen. Men vestigde zich toen bij voorkeur op de overgangen van hoog naar laag landschap. 2SGLHPDQLHUZHUGJHSUR¿WHHUGYDQEHLGHODQG± schappelijke eigenschappen. Het landbouwkundig systeem heeft ervoor gezorgd dat door de bemesting met heideplaggen, huisvuil en mest, bolle akkers zijn gevormd.
Deze akkers worden afhankelijk van de plaatselijke benaming ‘essen’, ‘enken’ of ‘engen’ genoemd. Vermoedelijk zijn veel Achterhoekse achternamen, zoals de namen die eindigen op -esch, -ink, -enk of -eng, verbonden aan woonplaatsen bij essen. In het oosten van Gelderland, groeiden essen aan elkaar. Op meerdere plaatsen werden de bouwlanden door meerdere bewoners gezamenlijk gebruikt. De gebruikers bouwden hun boerderijen aan de randen. Hierdoor ontstonden de ‘kranses– nederzettingen’. Een mooi voorbeeld hiervan is Hupsel. Ook rondom de Needse berg, verrezen op GHÀDQNHQEXXUVFKDSSHQ]RDOV/RFKXL]HQ1HHGH Noordijk en Ruwenhof. Op oude kaarten van Geesteren is te zien dat boerderijen aan de randen van de Geesterense es en Boeren es stonden. Essen die behoorden tot één eigenaar worden kampen genoemd. Het zijn kleinere open akkers met aan de rand een boerderij. Het kampenlandschap komt aan de randen van grotere essencomplesen voor, maar ook vaak in de buurt van beken. Verschillend van de essencomplexen, is de verspreide bebouwing, kleinere schaal en het vele groen. De kampen werden afgescheiden door bomen. Dit geeft het landschap een halfopen karakter en tegelijkertijd versterken de bomen de kronkelige onregelmatige structuren. 3.3.2 Bewoning en bebouwing Aan de randen van essen en kampen zijn oude bewoningsplaatsen te vinden. In Berkelland staan in
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
39
Geesteren, Geesterense es en Boerenes in 2011 (bron: Google Earth, 2011)
Geesteren, Geesterense es en Boerenes omstreeks 1900 EURQ&KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
Kampenlandschap in het beekdal bij Rekken in 2011 (bron: Google Earth, 2011)
Kampenlandschap in het beekdal bij Rekken omstreeks 1900 EURQ&KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
De afbeeldingen laten het verschil zien tussen essencomplexen en kampen. Bij Geesteren ligt een groot open bouwlandcomplex. Bij Rekken overheerst de kleinschaligheid met grillige vormen en houtwallen. De grillige vormen worden veroorzaakt door het beeksysteem met terrassen van het Oost-Nederlands plateau.
40
Gebiedsbeschrijving Berkelland
dit type landschap veel traditionele hallehuis– boerderijen. Dit type dateert van oorsprong uit de late Middeleeuwen. De hoofdopzet bestaat uit een rechthoekig gebouw met voorin een woongedeelte. Achter de stenen brandmuur bevindt zich het bedrijfsgedeelte. De constructie bestaat uit drie delen. Het hoge middendeel werd gebruikt als werkruimte, waar men het graan dorste. Onder de lage zijbeuken stond het vee. De ruimten werden ook gebruikt voor de opslag van gereedschap en ander materiaal. 28 Kenmerkend voor de oude boerderijen in Berkelland zijn in het oosten de houten topgevels en in het westen daken met wolfseinden. De erven bevatten vele verschillende bijgebouwen, die vaak ook de opbouw hebben van een hallehuis. Soms zijn ook de bijgebouwen uitgevoerd met houten topgevels. Een ander kenmerk van de boerderijen met topgevels, zijn de witte windveren aan de randen van de daken. Opvallend aan de oudere bebouwing is de ligging met de achterzijde aan de weg. Ze staan ook niet altijd recht op de weg gericht, maar eerder diagonaal. De positie is bepaald door het gebruik van het omliggende landschap als bouwland. De wegen zijn dan ook jonger dan de bouwplaats. De verspreid liggende gebouwen en de onregelmatigheid geven het gebied een gevarieerd karakter.
Voorbeelden Nederzettingen op of nabij essencomplexen: Neede, Ruurlo, Beltrum, Mallem, Geesteren, Hupsel, Gelselaar, Eibergen, Olden Eibergen.
Karakteristieken - De oude bouwlanden en oude boerderijen staan op de hogere plekken in het landschap, vaak in de buurt of aan de rand van beken en in de nabijheid van voormalige woeste gronden als heide, velden en broeklanden. -
Essen en kampen hebben een bollend voorkomen en zijn nu veelal open. Dit was niet altijd zo. Er zijn ook perioden geweest waarin essen gescheiden werden door heggen.
-
Kampen worden - en werden - afgescheiden door bomen wat het landschap een halfopen karakter geeft.
-
De oude bouwlanden zijn oorspronkelijk gebruikt als akker. Tegenwoordig komt ook weide voor op oude akkers. Bij het landbouwsysteem hoorde naast de akker ook ander grondgebruik zoals weiden, boomgaarden en tuinen.
-
Essen en kampen hadden een onregelmatige vorm. Vroeger waren ze gemeenschappelijk in gebruik en vormde een complex een eenheid. Na de markeverdeling en bij erfdeleing zijn ze vaak regelmatig verkaveld in strookvormige kavels.
-
Het kampenlandschap bestaat uit meerdere open plekken die omringd zijn door landschaps– elementen als houtwallen, houtsingels, struwelen en heggen. Het landschap heeft kleine hoogteverschillen. Wegen zijn kronkelig en vaak beplant met eiken.29
-
Essenlandschap ligt vaak hoog. Kenmerkend zijn de openheid, steilranden en de begrenzing met wallen en beplanting.
-
De bebouwing staat aan de randen van oude bouwlanden
-
De oude wegenpatronen hebben een kronkelig, slingerend verloop.
-
Het landschap heeft een divers aanblik door de onregelmatige verkavelingspatronen, het open en besloten beeld, de kronkelige wegen en de oudere bebouwing, afgewisseld met nieuwere bebouwing.
-
Het kleinschalige karakter en de kransbebouwing van het oude cultuurland is door ruilverkaveling op veel plaatsen verdwenen.
-
Gelselaar, Het Loo, Eibergen, Neede en Ruurlo zijn compact bebouwde nederzettingen.
Kampenlandschap: ten zuiden van Rekken, Zuidoosten van Ruurlo, omgeving Lebbenbrugge, tussen Waterhoek en Lintvelde, bij de Ramsbeek, Dijkhoek en aan de randen van de Beltrumse es. Naast de grootschalige en kleinschalige oude cultuurlandschappen, komen ook tussenvormen voor.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
41
Rond 1900 werd het gebied ten zuidoosten van de Haaksbergseweg nog gekenmerkt door hoevezwermen aan de rand van de Mallemse es. EURQ&KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
Karakteristieke hoge es aan de Rekkense Binnenweg.
42
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Anno 2004 is het verschil tussen het escomplex en de van oudsher grillige rand niet meer herkenbaar. Wegen die de erven aan elkaar ‘knoopten’, bouwkampen, bebouwing en houtsingels zijn verdwenen. Enkele boerderijplaatsen herinneren nog aan de oude situatie. EURQ$1:%7RSRJUD¿VFKH$WODV*HOGHUODQG
Op de luchtfoto uit 2011 is nog een intacte vrij forse bouwkamp te zien. De bomen accentueren de ovale vorm. De es ligt in de hoek van de Batsdijk en de Vorstkamperweg ten zuiden van Ruurlo. (bron: Google Earth, 2011)
Op de kaart van omstreeks 1833 is de huidige contour al ingetekend. Bij het complex met ca. vijf gebouwen staat ‘Klooster Voshaar’. Navraag bij de klankbordgroep leverde geen nadere infomatie op over het bestaan van een klooster op deze plek. Wellicht kan nader onderzoek meer informatie opleveren over deze plek met bijzondere landschappelijke structuren. (bron: Grote Historische Atlas van Nederland 1: 50 000 3 Oost-Nederland 1830-1855)
Op de kaart van omstreeks 1900 is duidelijk te zien dat opgaand groen de percelen van elkaar scheidt. Ook is een ‘Kaspergoot’ ingetekend. De goot staat in verbinding met het Ruurlose broek. EURQ&KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
Streekeigen bebouwing aan de Batsdijk te Ruurlo met de ontsluiting aan de achterzijde van het erf.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
43
3.4 BROEKLAND
Kruising bij de Lage Scheiddijk en Baksmaatweg in het Ruurlose broek. De Scheiddijk is een keerdijk die bescherming moest bieden tegen overtollig water.
3.4.1 LANDSCHAP Het meest kenmerkende aan broeklanden is het voorkomen van veel water in combinatie met een lage ligging. Omdat de broeklanden en velden vaak in dezelfde perioden zijn ontgonnen, lijken de landschappen op elkaar. Beide typen van deze jonge ontginningen hebben rechte wegen en rechte kavelgrenzen. De 20ste eeuwse bebouwing staat verspreid van elkaar, maar aan de weg. Het water en de hoeveelheid sloten onderscheidt de broeklanden van de velden. Het onderscheid was duidelijker aanwezig vóór de ontginning. Het moerassig broekland deed dienst als grensgebied. Het grasland en de hoger gelegen velden werden gebruikt voor het plaggen van heide en het weiden van schapen. In Berkelland komen diverse broeklanden voor. Het meest prominente broekland ligt ten zuidoosten van Ruurlo. Voordat men met de systematische ontginning en afwatering begon, lag daar een groot drassig gebied. De afwatering werd belemmerd doordat het water dat vanaf het Oost-Nederlands plateau richting het westen stroomde, hier terecht kwam en door zandruggen op deze plek gehouden werd. Het gebied behoort dan ook tot wat de provincie omschrijft als het ‘natte midden’ van de Achterhoek. Een moerasgebied was niet de meest voor de hand liggende plek om te wonen en werken. In de wintermaanden was het Ruurlose broek zelfs
44
Gebiedsbeschrijving Berkelland
onbegaanbaar. Voorheen werd het dan ook gebruikt om eendenkooien aan te leggen, te jagen, vee te weiden of om hout te sprokkelen. Het ondoordringbare landschap functioneerde in het verleden regelmatig als natuurlijke grens tussen verschillende invloedssferen. Het Ruurlose broek lag bijvoorbeeld als een bufferzone tussen het land van de hertog van Gelre en de Bisschop van Münster.30 Na vele overstromingen was halverwege de 19e eeuw de tijd rijp voor het bruikbaar maken van de grond.31 In het verlengde van de ontginning werd in 1918 Waterschap De Baakse Beek opgericht. 3.4.2 BEWONING EN BEBOUWING Het Ruurlose broek was in tegenstelling tot de meeste onverdeelde woeste gronden niet in het bezit van een markegenootschap, maar van het Rijk. In 1834 werd het gebied verdeeld. Hiervoor deed de Koning afstand van het broekland; op voorwaarde dat er een regeling werd getroffen voor het onderhoud van de wegen en waterlopen.32 De verdeling werd tegelijk met de verdeling van de Marke Ruurlo opgepakt. Een broekcommissie bestaande uit afgevaardigden van de vroegere gebruikers (Ruurlo, Halle, Zelhem, Zieuwent, Beltrum en Lintvelde) ging met de verdeling in blokken aan de slag. De commissie hield in 1900 op te bestaan.Sindsdien kenmerkt het broeklandschap van Ruurlo zich door rechte lijnen, evenals de ontginningen elders die in dezelfde periode
Ruurlose broek, met rechte verkavelingspatronen die haaks op de beek zijn gericht. (bron: Google Earth, 2011)
In met name de jonge ontginningslandschappen is schaalvergroting in de landbouw aan de orde.
Het Ruurlose broek omstreeks 1773 is ingetekend als een open drassige vlakte. (bron: De Hottinger-atlas van Noord- en Oost-Nederland 1773-1794)
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
45
Karakteristieken - Het landschap vertoont rechte patronen door de rechte wegen en waterlopen
Broekontginningsboerderij in het Ruurlose Broek uit ca. 1900. Het siermetselwerk behoort tot de stijl van de neorenaissance.
plaatsvonden. Omdat er geen natuurlijke hoogten liggen, lopen de wegen over dijken zoals de Bedelaarsdijk, Batsdijk, Scheiddijk en Morsdijk. In het huidige landschap hebben een aantal wegen wegbeplanting. Uit het verleden zijn ook resten van houtsingels overgebleven. Bebouwing lag ver uit elkaar en staat haaks op de rechte wegen gericht. De rationele, praktische inrichting met rechte lijnen en patronen geven het landschap een karakteristiek uiterlijk. Boerderijen in het gebied zijn relatief jong. De oudste exemplaren dateren uit het begin van de 20ste eeuw. Net als in de jonge veldontginningen heeft de bebouwing een zadeldak en staat ze met de voorzijde naar de wegkant. De oudste bebouwing vertoont kenmerken van de neorenaissance. Dit is te zien aan het gebruik van kalkzandsteen ter versiering van het metselwerk. Voorbeelden Ruurlose broek, Gelselaarse broek, Lintveldse broek, Spilbroek, Waterhoek, Noordijkse broek.
46
Gebiedsbeschrijving Berkelland
-
De openheid van het landschap.
-
In broeklanden wordt het land voornamelijk gebruikt als grasland
-
Het gebied kenmerkt zich door hoge grondwaterstanden.
-
Broeklanden liggen vaak in de buurt van beken; in de beekdalen
-
De broeklanden zijn jonge ontginningen, ontgonnen vanaf ca. 1850
-
Oorspronkelijk kwamen hier riet, wilgen en elzen voor. Tegenwoordig staan ook berken langs de wegen.
-
In het verleden lagen in de drassige broeklanden eendenkooien. Hier zijn sporen van te vinden in de omgeving van LeoStichting.
-
Vrijwel alle boerderijen dateren uit de 20ste eeuw.
-
De oudste bebouwing staat met de nokrichting haaks op de weg gericht en staat met de voorkant naar de weg.
3.5 BEEKDALEN
Slinge
3.5.1 LANDSCHAP Kenmerkend voor Berkelland is de doorsnijding van het landschap door oost-west stromende rivieren en beken. Het water kon door de klei en keileemlaag in de ondergrond moeilijk wegzakken en zocht daarom slingerend een route vanuit het oosten naar de lager liggende IJssel. Van nature liepen veel beken in het oosten van Nederland dood nadat ze vanuit het Oost-Nederlands plateau in een afgesloten gebied terecht kwamen. Daar ontstonden veenmoerassen en ontsprongen weer nieuwe beken.33 Deze gebieden zijn later veranderd in broek- en veengebieden. Het Ruurlose broek en het Zwilbrocker Venn zijn hier voorbeelden van. De Berkel en Slinge zijn de grootste waterstromen in Berkelland. De Berkel ontspringt uit een bron op 125 meter hoogte bij Billerbeck in Duitsland. Vanaf Stadtlohn verandert de stroom in een kleine rivier. In Berkelland stroomt de Berkel door Rekken, Eibergen, langs Haarlo en Borculo. Tussen Eibergen en Mallem doorsnijdt de Berkel het Oost-Nederlands plateau. Daar ligt een breed beekdal met terrasresten. De Berkel heeft grote veranderingen ondergaan. Tussen 1893 en 1899 vond bijvoorbeeld de eerste Berkel–verbetering plaats. Door de bochten af te snijden, werd de Berkelloop met 14 kilometer ingekort. Bij de tweede verbetering, tussen 1920 en 1936, is de rivier verbreed en verlegd.
Het water in Berkelland zorgt ondanks de normalisaties voor een afwisselend landschap met kronkelende natte beekdalen en drassige broek- en veengebieden in een overwegend met dekzand bedekt landschap.
De Slinge is een laaglandbeek. De beek begint bij Winterswijk. Van daar stroomt het water via Groenlo, Ruurlo en Borculo naar de Berkel. Daar komen de twee samen en en de Berkel vervolgt haar weg richting het Twentekanaal. Het water mondt vervolgens uit in de IJssel bij Zutphen. De Slinge is net als de Berkel sterk vergraven en gekanaliseerd. 3.5.2 BEWONING EN BEBOUWING De beekdalen waren in de prehistorie aantrekkelijke gebieden om te leven. Water zorgde voor de groei van wilde bessen, zaden, vruchten en knollen. En het was tegelijkertijd de beste plek om te vissen en om te jagen op wilde zwijnen, vogels, herten en bevers. Archeologen vinden om die reden regelmatig resten van bewoning uit de vroege en midden steentijd op de randen van beekdalen. Toen de leefwijze van de mens veranderde van jagen en verzamelen naar landbouw, verlieten de mensen de beekdalen om zich te vestigen op hogere plekken – zandruggen - in het bos. Door het kappen van bomen kregen de beken veel meer water te vervoeren. De beekdalen waren niet meer geschikt voor bewoning, maar werden door de vernatting gebruikt als hooi- en weideland. De beek - of rivier - zelf werd vanaf de Middeleeuwen gebruikt om watermolens te laten draaien. Met deze natuurlijke energievoorziening kon men graan en eikenschors malen, hout zagen, olie persen en lakens vollen (vilt maken van wol).
De bekendste watermolen in Berkelland is de Mallemse molen.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
47
Het kaartbeeld vertoont de situatie omstreeks 1900. Langs de Bolksbeek bij Geesteren ligt weideland met onregelmatige blokverkaveling. Wat verder van de beek af, liggen de kampen en het essencomplex bij Geesteren. EURQ&KURPRWRSRJUD¿VFKHNDDUWGHV5LMNV
De Lebbenbrugge aan de Slinge bij Borculo.
48
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Langs de beken lagen soms ook hogere bewoonbare delen. Dit waren de meest geschikte vestigings– plaatsen. De grotere bewoningsplekken in Berkelland liggen dan ook allen aan het water. Kasteel Ruurlo ligt aan de Baakse beek, bij Eibergen en Borculo ligt de Berkel. Op de overzichtskaart is te zien dat langs de beken oude bouwlanden liggen. Dit heeft een logische verklaring. Het meest ideaal was de aanleg van akkers tussen beekdalen aan de ene kant en heidevelden en bos aan de andere kant. In grote lijnen is dit patroon steeds te herkennen. Vanaf vrijwel elke nederzetting kon men zowel het grasland als de velden bereiken. Een andere verklaring voor het ontstaan van de grotere kernen is de vestiging van belangrijke adel in beekdalen. Water betekende niet alleen dat er vruchtbaar land lag en dat er kansen lagen voor het aandrijven van watermolens, maar het functioneerde ook vaak als natuurlijke grens tussen gebieden. Bovendien kan een waterader dienen als toevoer voor een veilige omgrachting van een versterkt huis. Het is in die zin niet verwonderlijk dat er juist in beekdalen veel oude adellijke huizen te vinden zijn. Mooie voorbeelden uit Berkelland zijn Huis te Ruurlo, het niet meer bestaande Hof te Borculo en Huize de Kamp bij Neede.
Het ontstaan van de nederzettingen heeft vermoedelijk te maken met een wisselwerking tussen gunstige bewonings– condities, versterkt door de vestiging van een landheer. Ook in het landschap van nu zijn de beekdalen drassig. Op veel plekken heeft het gebied direct langs het water een open aanblik. Van oudsher heeft de verkaveling een onregelmatig blokpatroon. Rondom veel beekdalen komen kampen voor. Bij de Lebbenbrugge is dit beekdallandschap met zowel open grasland als halfopen kampenlandschap zeer goed te herkennen.
Karakteristieken - De meeste beekdalen zijn drassig, behalve die insnijden in het Oost-Nederlands plateau. De Berkel heeft zich bijvoorbeeld ingesneden, waardoor een breed dal met terrasresten is ontstaan. Op de terrasresten zijn essen en kampen komen te liggen, zoals bij ’t Loo en Rekken. -
Meestal bevat een beekdal open grasland langs het water en/ of begroeiing met loofbomen.
-
In veel beekdalen is de verkaveling onregelmatig en blokvormig.
-
Bij beken zijn in het verleden adellijke huizen gebouwd. Het water uit de beken werd gebruikt om het huis te omgrachten.
-
Aan de beken stonden watermolens, daarvan zijn nog over; Borculo, Ruurlo en Mallem.
-
Wat verder van de beken af, maar toch langs de beken komen kampen voor met onregelmatige verkaveling en met houtwallen omgeven.
-
Veel beeklopen zijn door kanalisatie rechtgetrokken.
Voorbeelden van waterlopen in Berkelland Berkel, Slinge, Baakse Beek, Meibeek, Leerinkbeek, Ramsbeek, Schipbeek, Bolksbeek, Koningsbeek – Elsmansgoot. De nederzettingen Rekken en Eibergen zijn ontstaan bij een oversteekplaats bij een beek, ook wel voorde genoemd. Borculo ligt op een drassige plek waar de Leerinkbeek zich afsplitst van de Berkel. Aan de westzijde van Borculo stroomt de Slinge. Het waterrijke gebied was goed verdedigbaar en daarom is het water de reden van de stichting van Het Hof en later de stad Borculo.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
49
3.6 DEELGEBIEDEN
VELD
OUD CULTUURLAND
KERN
BEEKDAL
BROEK
Samenspel van de landschapstypen beekdal, broekland, cultuurland en velden. Tezamen zorgden zij ervoor dat Noordijk RQWVWRQGRSGHÀDQNYDQGH1HHGVH%HUJ9RRUGHDQGHUHSODDWVHQLQ%HUNHOODQGLVHHQYHUJHOLMNEDDUSDWURRQWHRQWGHNNHQ waarin de vier landschapstypen voorkomen.
In deze paragraaf is de gemeente Berkelland opgedeeld in zes deelgebieden. 1. Ruurlo & omgeving 2. Borculo & omgeving 3. Geesteren & Gelselaar 4. Neede & omgeving 5. Eibergen & omgeving 6. Beltrum & omgeving Per deelgebied is beschreven hoe het is ontstaan en wat de kenmerken zijn op het gebied van landschap, stedenbouw, bebouwing en bouwhistorie. Terugkerend samenspel van landschappen De zes deelgebieden zijn gekozen op basis van een steeds terugkerend patroon in Berkelland: de historische groei van nederzettingen en buur– schappen uit het samenspel van de vier landschaps– typen water (beken), gras (broekland), akkers (oud cultuurland) en velden. Dat wil zeggen dat rond de oude kernen in Berkelland steeds vier landschaps– typen te vinden zijn. Omdat veel mensen gebruik maakten van de gemeenschappelijke gronden, werden uiteindelijk de marken opgericht. Zij regelden het beheer van de gronden. Die marken maakten later plaats voor gemeenten.
50
Gebiedsbeschrijving Berkelland
De zes deelgebieden vertonen verwantschap met de oude marken- en gemeentegrenzen. Het langdurige, gezamenlijke landgebruik en de bestuurlijke grenzen die daaruit ontstonden, hebben ervoor gezorgd dat deze indeling gevoelsmatig nog leeft onder een deel van de bevolking. Bouwhistorie Dit hoofdstuk gaat in op de bouwhistorie in de vier grote kernen van Berkelland. Voor Ruurlo, Borculo, Neede en Eibergen is een aanzet tot een bouwhistorische verwachtingenkaart gemaakt die inzichtelijk maakt welke panden bouwhistorische informatie bevatten of te verwachten is. Op basis van kennis over de bouwhistorie van panden kunnen we meer te weten komen over de geschiedenis van onze steden en dorpen: over hoe onze voorouders woonden en werkten. Bovendien heeft tastbare geschiedenis aantrekkingskracht op toeristen en recreanten.
UITGELICHT: BOUWHISTORIE IN BERKELLAND Bouwhistorie in Berkelland De bebouwing in - met name het oude centrum van - de kernen heeft een grote historische gelaagdheid gekregen in de lange tijd dat er gebouwd, verbouwd, afgebroken en herbouwd is. Deze historische gelaagdheid is duidelijk te herkennen in de bekende, beschermde monumenten zoals het moleneiland van Borculo en de Oude Mattheuskerk in Eibergen. Maar juist ook in de ‘gewone’ woonhuizen, dorpsboerderijtjes, bedrijfjes en winkels ligt een grote schat aan historische informatie bewaard, bijvoorbeeld in oude schouwen of kapconstructies. Wanneer we deze elementen van een pand onderzoeken en op een rij zetten kunnen we de bouwhistorie achterhalen. Gemeente Berkelland wil graag een beeld van de aanwezige bouwhistorische waarden in de vier grootste kernen van Berkelland. Zo kan bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen rekening worden gehouden met deze waarden en kan voorkomen worden dat bij bouw–activiteiten waarden niet worden herkend en daardoor verdwijnen. In het kader van deze cultuurhistorische gebiedsbeschrijving is voor de vier grootste kernen van de gemeente een bouwhistorische inventarisatie uitgevoerd. De bouwhistorische inventarisatie De bouwhistorische inventarisatie is uitgevoerd door veldwerk en een uitgebreide studie van historische kaarten.
De situatie zoals deze is opgetekend in het verleden is vergeleken met kaartmateriaal van de huidige situatie. Deze kaartvergelijking is gecombineerd met een inventarisatie ter plaatse. De inventarisatie vond plaats vanaf de openbare weg. Daarbij is niet alleen naar de voorgevels van de panden gekeken. Een voorgevel wordt, zeker in een winkelgebied, regelmatig aangepast aan de mode en de eisen van de huidige tijd en zegt daardoor meestal weinig over de werkelijke geschiedenis van een pand. Bij het veldwerk is daarom vooral gelet op de zijgevels, de kapvorm en bijvoorbeeld gevelankers die iets verraden over de constructie van het pand. Op deze manier kan per perceel worden ingeschat hoe groot de kans is dat er in, achter of onder het huidige bouwwerk resten aanwezig zijn van oudere bebouwing.
Bij de panden met een hoge verwachtingswaarde (rood op de kaart) is er een sterk vermoeden dat hier bouwhistorische waarden aanwezig zijn. Deze panden staan al op de Kadastrale Minuutplan uit 1832 en vertonen uiterlijke kenmerken die wijzen op een hoge ouderdom.Ook de panden die een middelhoge verwachtingswaarde hebben gekregen (blauw op de kaart) vertonen uiterlijke kenmerken die wijzen op een zekere ouderdom. Zij zijn echter minder oud dan de panden met een hoge verwachtingswaarde. Deze panden staan namelijk niet op de Kadastrale Minuutplan uit 1832, maar wel op de kaart uit circa 1900. In Borculo is een derde categorie panden aangemerkt: de panden die in het kader van de wederopbouw na de stormramp zijn gebouwd (groen op de kaart). Deze panden zijn niet heel oud, maar hebben gezien de impact van de stormramp en de hierop volgende wederopbouw voor de gemeente Berkelland een bijzondere historische waarde. Naast de hierboven genoemde bouwhistorische categorieën zijn op de kaarten ook de rijksmonumenten, de gemeentelijke monumenten en MIP-panden (panden uit het Monumenten Inventarisatie Project in de jaren ‘80) aangegeven. Juist bij de panden waar wel sprake is van een bouwhistorische waarde, maar geen sprake is van een bescherming als rijksmonument of gemeentelijk monument hebben de kaarten een belangrijke signaalfunctie.
Bouwhistorische verwachtingen De inventarisatie resulteerde in een kaart per kern waarop is aangegeven welke percelen vermoedelijk bouwhistorisch waardevol zijn. Grote kaarten zijn te vinden in de bijlagen. Omdat de panden alleen vanaf de openbare weg zijn bekeken spreken we van een bouwhistorische verwachtingswaarde.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
51
!
Legenda bebouwing van voor 1830
!
bebouwing tussen 1830 en 1900
!
wederopbouw na stormramp (1925-19270
!
!
!
!
rijksmonument
!
gemeentelijk monument
!
MIP
!! !
! ! !! ! !
!
! !! ! !
!
! !! !
! !
!
!
!!
!
Text
! !! ! ! ! !
!
! ! !
! ! !! !! ! ! ! !!
!!
!
! ! !
!
! !
! !!!
! !
!
!
revisiedatum 23-5-2011
! !
!
! !
! !
0
Bouwhistorische verwachtingenkaart Ruurlo.
Luchtfoto Ruurlo. (bron: Google Earth, 2011)
52
Gebiedsbeschrijving Berkelland
0,25
0,5
1 Kilometers
.
Legenda bebouwing van voor 1830 bebouwing tussen 1830 en 1900 wederopbouw na stormramp (1925-19270
!
rijksmonument
!
gemeentelijk monument
!
MIP
!
! !
!
! !! !
!! !!
!
!! !!
!
!
!! ! !! ! ! !
! !!
Text
! !
!
!
!
! ! ! !
! !!
!
!!
!!
!
!
revisiedatum 23-5-2011
0
0,25
0,5
1 Kilometers
.
Bouwhistorische verwachtingenkaart Borculo.
Luchtfoto Borculo. (bron: Google Earth, 2011)
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
53
Legenda bebouwing van voor 1830 bebouwing tussen 1830 en 1900 wederopbouw na stormramp (1925-19270
!
!
!
rijksmonument
!
gemeentelijk monument
!
MIP
!
!
! !
!
!!
! !
!
!
! ! ! ! ! !! ! ! ! !! ! !! ! ! !! ! !! ! !! ! !! !! !! !
! !
! !
! ! ! ! !
!
!!
! !
!! !
!! ! ! !
! ! ! ! ! ! !
! ! !
!
!
Text
!
revisiedatum 23-5-2011
!
0
Bouwhistorische verwachtingenkaart Neede.
Luchtfoto Neede. (bron: Google Earth, 2011)
54
Gebiedsbeschrijving Berkelland
0,3
0,6
1,2 Kilometers
.
Legenda !
!
!
bebouwing van voor 1830
!
bebouwing tussen 1830 en 1900
! ! !!
!
wederopbouw na stormramp (1925-19270
!
rijksmonument
!
gemeentelijk monument
!
MIP
! ! !
! ! !
!
! !
! !
!
!
!
!
!!
!
!! ! ! !!! ! ! ! ! ! ! !! !! ! !!! ! ! !! ! ! ! !!! ! !!
!
!
!
!
! ! ! !
!
! ! !
! !
!
! ! !! ! !!
Text !
!
!
revisiedatum 23-5-2011
0
0,2
0,4
0,8 Kilometers
.
Bouwhistorische verwachtingenkaart Eibergen.
Luchtfoto Eibergen. (bron: Google Earth, 2011)
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
55
3.6.1 RUURLO & OMGEVING
Zicht op Ruurlo vanaf de Vordenseweg op de RK-Willibrorduskerk.
RUURLO OUD CULTUURLAND– SCHAP
VELDHOEK
RUURLOSE BROEK
Ruurlo ligt op hogere zandruggen langs de Baakse beek. Op de zandruggen zijn kampen aangelegd. Rond 1900 werden de kampen vrijwel overal afgescheiden door opgaand groen. In het zuidoosten ligt het natte Ruurlose broek, dat lange tijd een ondoordringbaar moeras was. Ten zuidwesten van Ruurlo ligt de Veldhoek. Hier lag droge heide. De hoogte is te herleiden aan veldnamen als‘Wrangenbult, Zeuvenheuveltjes en Haarweg. ‘Haar’ is een toponiem voor hogere beboste grond. 34
56
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Ruurlo ligt bij de westgrens van de gemeente, tegen de gemeente Bronckhorst aan. Het landschap kenmerkt zich door een coulissenlandschap met beekdalen, kampen en landgoederen. Rondom Ruurlo liggen de buurschappen Brouwershoek, Garvelinkhoek, Brinkmanshoek, Leusinkbrink, Nieuwenhuishoek, Wissinkhoek, den Bruil, Winkelshoek, de Haar, de Veldhoek, Formerhoek en Ever–wenninkshoek. In 1833 schrijft Van der Aa in zijn aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden: ‘eene bevolking van 2650 inwoners die meest in den landbouw hun bestaan vinden, wordende er alleen eenige handel in hout en spek gedreven. Men heeft er ook drie grofsmederijen, eenen windkorenmolen en eene eendenkooi.35
Kasteel Huis Ruurlo.
Plaatsnamen Ruurlo is één van de grotere kernen in Berkelland. De naam Ruurlo – en in het dialect ‘Reurle’ is waarschijnlijk afkomstig van de samenstelling van ‘rooien’ en ‘open plek in het bos’. Een andere verklaring wordt gezocht in het woord ‘ree’ dat ‘lijk’ betekent. Gecombineerd met ‘lo’ dat ook ‘hoge plek’ zou betekenen, zou Ruurlo een begraafplaats kunnen zijn geweest. Ruurlo wordt als Ritherlo voor het eerst genoemd in bronnen aan het einde van de 12e eeuw. Een herkomst wordt door sommigen ook verbonden aan de naam van de familie Roderlo. Landschap Ruurlo ligt op een dekzandrug tussen de IJsseldelta en het hogere oostelijk zandplateau. Tussen de zandrug van Ruurlo en het oostelijke plateau ligt een laag drassig gebied; het Ruurlose broek. In het natte gebied is onder invloed van voedselrijk rivierwater veen gaan groeien. Het veen waterde af via beken als de Baakse Beek van het moeras naar de IJssel. Ook kwam in het gebied kwel voor. Hierdoor konden hoogveenkussens gaan groeien. Dat er veen lag, blijkt uit de woorden van Van der Aa in 1833: ‘Dit heideveld levert vele schudden of zoden om te branden op en tevens goede weiden voor het vee plaggen van de beste soort voor den landbouw. Het stond vroeger veeltijds onder water, vermits er twee waterleidingen waren.
(…) Thans is dit broek verdeeld en de drie hoofdwaterleidingen, welke er door loopen, namelijk de Slink, de Grevengracht en de Zeeuwentsche beek of Molenbeek.’ Op het dekzand is vanaf de Middeleeuwen op sommige plaatsen door mensen bouwlanddek aangebracht. Ruurlo bestaat uit een complex van aan elkaar gegroeide grote kampen en essen. Aan de zuidwestzijde van Ruurlo stroomt de Baakse Beek. Aan de andere zijde van Ruurlo stromen de Slinge - met de Meibeek als zijtak. De beken wateren in westelijke richting af op de IJssel.
Hotel Avenarius.
Ontwikkelingsgeschiedenis Het is aannemelijk dat de dekzandrug van Ruurlo bewoond is geweest door mensen in de oude steentijd. De keuze om in Ruurlo op de zandrug te gaan wonen is goed te beargumenteren. De zandrug van Ruurlo bevindt zich precies tussen het beekdal van de Baakse Beek in het westen en het lage broekland in het oosten. Op de hoge plek woonde men veilig in de natte wintermaanden. In de zomer kon het vee in de graslanden grazen en of hooi gehaald worden uit het beekdal en het broekland. Op het knooppunt van verbindingswegen naar Zelhem, Barchem, Wiersse, Wildenborch, Borculo en Groenlo zijn kampontginningen aan elkaar gegroeid tot een essencomplex. Ontstaan van de nederzetting De totstandkoming van het huidige dorp Ruurlo is op twee verschillende - maar beide logische - wijzen te verklaren. Enerzijds kan het dorp ontstaan zijn vanuit de hierboven beschreven agrarische nederzetting op een zandrug langs het beekdal. Deze nederzettings– vorm komt op meerdere plaatsen voor in Berkelland.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
57
Dorpsstraat Ruurlo. (bron: www.gelderlandinbeeld.nl )
Het is echter ook mogelijk dat het dorp ontstaan is vanuit het kasteel Huis Ruurlo, dat gesitueerd is aan de Baakse Beek. Het is aannemelijk dat de groei van het dorp Ruurlo vanuit Kasteel Huis Ruurlo en de groei vanuit de agrarische nederzetting met elkaar vervlochten raakten. De relatie tussen dorpskern en Kasteel Huis Ruurlo is herkenbaar aan de laan aan het begin van de Vordenseweg die de twee met elkaar verbindt. Dit is echter niet het enige zichtbare verband. In het dorp en in het buitengebied staan diverse woningen, villa’s en boerderijen die allen behoren of behoorden tot de familie Van HeeckerenVan Kell. De boerderijen ten zuiden van Ruurlo vertonen grote samenhang tot elkaar in bouwstijl en vorm. Ze liggen verspreid in een kampenlandschap met onverharde wegen. Bebouwing In het verlengde van de laan van Kasteel Huis Ruurlo naar het dorp ligt de Dorpsstraat, die samen met de Domineesteeg de hoofdstructuur vormt van de oude dorpskern. Alle oude verbindingswegen sluiten aan op de Dorpsstraat. Langs de genoemde hoofdstructuur liggen meerdere gebouwen die ook al op het Kadastrale Minuutplan uit 1832 zichtbaar zijn. Meest opvallende bouwwerk in dit verband is de van oorsprong 14e eeuwse dorpskerk, die halverwege de Dorpsstraat ligt. De bebouwing in de kern van Ruurlo zal tot ver in de 19e eeuw bestaan hebben uit dorpsboerderijen.
De inwoners leefden van de landbouw, aangevuld met huisweverij, klompenmakerij en andere nijverheid. In de loop van de 19e eeuw en in de 20ste eeuw verdichtte de bebouwing en ontstond het straatbeeld
58
Gebiedsbeschrijving Berkelland
zodat we dat nu in de Dorpsstraat zien: relatief aaneengesloten bebouwing met winkels en horecagelegenheden. Een horecagelegenheid die in het bijzonder opvalt is het bekende Hotel Avenarius dat zich sinds 1879 - toen nog als ‘Het Wapen van Ruurlo’ - aan het begin van de Dorpsstraat bevindt. Het gebouw vertoont invloeden van de Chaletstijl, aangebracht door de Zwiterse architect. Een poging tot het ontwikkelen van industrie strandde vijf jaar na het opzetten van een calicotfabriek voor het verwerken van katoen. In 1897 werd wel een boterfabriek in Ruurlo opgericht. Verdeling van de gemeenschappelijke grond In de 19e eeuw werden de gemeen–schappelijke gronden verdeeld. Na de verdeling van de marke en het domeingoed Ruurlose broek, zijn de nog niet eerder verdeelde gronden ontgonnen en omgezet in grasland.36 Op de oude bouwlanden werd voornamelijk rogge, aardappelen, boekweit en haver geteeld. De drassigheid die het gebied ten zuiden van Ruurlo kenmerkt, werd met het verbeteren van de afwatering in de 19e eeuw beter beheersbaar. Het zorgde ervoor dat meer land in het buitengebied geschikt werd voor bewoning en agrarisch gebruik. Het jonge ontginningslandschap is herkenbaar aan rationele strookverkaveling. In het oud cultuurland komt daarentegen onregelmatige blokverkaveling voor. Het verschil tussen de landschapstypen is in Ruurlo goed te herkennen.
Ontsluiting en vooruitgang De 19e eeuw is tevens de eeuw van de wegverharding en de aanleg van spoorwegen. De weg Zutphen-Winterswijk is als eerste verhard.
Langs deze weg stonden diverse tolhuisjes. De wegen Ruurlo-Lochem en Hummelo-Enschede (HEK-weg) zijn rond 1860 verhard. Na WO I kwam daar de weg naar Zelhem bij. Na de wegverharding kwam de aanleg spoorwegen op gang. Ruurlo kreeg in 1878 een eigen station waarvan het hoofdgebouw inmiddels is afgebroken. Met de trein kon - en kan men nog steeds - naar Zutphen en Winterswijk reizen. Een paar jaar later kwamen de verbindingen met Neede en Doetinchem gereed. De lijnen voor het personenvervoer zijn in 1937 opgeheven.
Karakteristieken - Relatie Kasteel, Baakse Beek en dorp
Door de komst van de spoorlijn kwam het gebied tussen de oude dorpskern en het spoor in ontwikkeling. In deze zone stond reeds de roomskatholieke Willibrorduskerk, ontworpen door Pierre Cuypers in neogotische stijl. Na de komst van het station kwam er bebouwing bij. Er werd nieuwe villabebouwing en bedrijfsbebouwing aan de Stationsstraat gerealiseerd. In de jaren dertig werd een rooms-katholieke school bij de kerk gebouwd en vlakbij het station kwam een coöperatiegebouw te staan. De Groenloseweg kwam na de wegverharding HQWROKHI¿QJRRNWRWRQWZLNNHOLQJ(UYHUUHHVVWDWLJH villabebouwing. De weg was daarmee tot een voor die tijd moderne straatweg verheven. Het aardige aan de villabebouwing in de Spoorstraat, Groenloseweg en de Domineesteeg is de afwisseling in bouwstijlen uit de periode 1890-1920. Een aantal vertonen kenmerken van de Chaletstijl, terwijl anderen gebouwd zijn in neorenaissance stijl. In 1915 werd Ruurlo aangesloten op het elektriciteitsnetwerk. Van wat latere data stammen de karakteristieke arbeiderswoningen aan de Wilhelminalaan. De woningen zijn vrij gaaf bewaard zijn gebleven. Tussen WO II en het heden is Ruurlo aan de noordkant uitgebreid met diverse woonwijken. De wijken zijn ingepast tussen de historische wegen. Langs de historische structuren zijn meerdere oudere panden te vinden.
Hallehuisboerderijen in het buitengebied van Ruurlo.
-
Open ruimte tussen dorpskern en kasteelcomplex
-
Dorpsstraat met vorksgewijs hierop aansluitende oude wegen
-
Laanstructuren
-
Kasteel Huis Ruurlo
-
Dorpskerk
-
Willibrorduskerk
-
Bebouwing behorend tot Kasteel
-
Houtzaagmolen Agneta uit 1852
-
Hotel Avenarius
-
Villabebouwing aan Spoorstraat, Groenloseweg en Domineesteeg.
-
Eerste systematische dorpsuitbreiding Wilhelminalaan
-
Stationsgebied, met voormalige restauratieen cooperatiegebouwen.
-
Agrarisch kampenlandschap in het zuidoosten van Ruurlo behorende bij Kasteel Huis Ruurlo met hallehuisboerderijen uit de 19e eeuw en zandwegen.
Arbeiderswoningen Wilhelminastraat Ruurlo.
Juni 2012 |
Gelders Genootschap
59
3.6.2 BORCULO & OMGEVING
Essen en streekeigen bebouwing in Haarlo.
‘Om half 6 kwamen we eindelijk aan in de ellendige stad Borculo, die opvalt door akelig vervallen huizen en straten die met vuilnis en mest overdekt zijn. We gingen binnen bij Martens. Zijn herberg ligt buiten de poort vlak tegenover de laan van het slot. Nadat we uitgerust waren, gingen wij daarheen. (…) Wij wandelen dus wat rond en rookten wat pijpen in het mooie bos bij het slot. (…) Nu gingen wij het kasteel binnen. In een oude, grote, maar slecht gemeubileerde kamer, waar de ratten over de vloer wandelden, ontvingen wij mevrouw De Mapasche (…)’.
verdrietige gebeurtenis niet meer terugkeren op zijn landgoed. Hij liet in zijn testament beschrijven dat het landgoed geschonken moest worden aan de pastorie en armen van de R.K. gemeenten. Rond 1900 werd er een opvangplaats en opvoedingsgesticht voor jongens opgericht onder de naam Leo-Gesticht. Op het terrein stonden een hoofdgebouw, boerderij, scholengemeenschap en een kapel. In 1993 zijn het hoofdgebouw en de kapel afgebroken. In plaats daarvan kwamen er eigentijdse gebouwen te staan.38 Tegenwoordig is het terrein een internaat voor jongens en meisjes.
Jacob van Lennep in zijn reisdagboek uit 1823. Mak en Mathijsen (2005), P 208.
Haarlo wordt in de 12e eeuw vermeld in bronnen. De naam is een samenstelling van ‘haar’, dat ‘zandige heuvelrug’ betekent, en ‘lo’, dat ‘bos’ betekent. Haarlo ligt ten zuiden van de Berkel, tussen Borculo (west) en Eibergen (oost). In Haarlo lagen in de Middeleeuwen goederen die behoorden tot het Stift Vreden, een vrouwenklooster in Westfalen, Duitsland. Andere goederen vielen binnen het eigendom van de Heer van Borculo. Op kerkelijk gebied behoorde Haarlo oorspronkelijk bij het kerspel Eibergen, maar het maakte zich hiervan later los. Haarlo is in de 19e en 20ste eeuw uitgegroeid tot een lintvormige nederzetting langs de Borculoseweg en de Eibergseweg.
Borculo is een stad. In de omgeving liggen de dorpen Geesteren en Gelselaar en de – deels voormalige - buurschappen Lemperhoek, Nederbiel, Respelhoek, Kulsdom, Overbiel, Heure, Drietelaar en Haarlo.37 Tegenwoordig kennen we de nabijgelegen buurschappen Leo-Stichting, Haarlo en Dijkhoek. Plaatsnamen Borculo wordt voor het eerst genoemd aan het einde van de 12e eeuw. De schrijfwijze is dan ‘Burkelo’. De naam kan een samenstelling zijn van ‘berk’ en ‘lo’, dat bos of lege plek in het bos kan betekenen. In het dialect spreekt men over ‘Borkló’. Leo-Stichting heeft een bijzondere ontstaansgeschiedenis. In de 18e eeuw lag op deze plek het landgoed ‘De Rietler’ of ‘Drietelaar’. De jonge dochter van Mr. Wessel van Eylll was verdronken in de gracht op het landgoed. Mr. Van Eyll wilde door de
60
Gebiedsbeschrijving Berkelland
Landschap Borculo ligt in een waterrijk gebied, tussen de Berkel, Slinge en Leerinkbeek. Het water zorgde ervoor dat dit gebied gemakkelijk te verdedigen was en ook daarvoor gebruikt werd. Het landschap rondom Borculo bestaat uit Beekdallandschap met kamp– ontginningen en houtwallen.
Verder van het water af liggen de velden bij Haarlo en het Bellegoor. Ontwikkelingsgeschiedenis Borculo is ontstaan als kasteelnederzetting in het Berkeldal. Rondom Borculo lagen de marken van Gelselaar, Geesteren, Borculo, Dijkhoek en Haarlo.39 Door de gunstige ligging aan de Berkel en door de aansluiting op het middeleeuwse handelswegennetwerk, ontwikkelde Borculo zich tot een kleine marktstad. Een beeldende herinnering aan deze ligging aan handelswegen is boerderijmuseum De Lebbenbrugge, in het buitengebied ten westen van Borculo. Deze zeer oude, maar in de jaren dertig van de 20ste eeuw sterk gerestaureerde boerderij deed in het verleden dienst als tolherberg. Hier rustten handelsreizigers uit en betaalden zij hun tol. Stedelijk karakter Borculo In 1375 ontving Borculo stadsrechten, verleend door Gijsbert VI, Heer van Bronckhorst. In die periode werden ook verdedigingswallen aangelegd rondom de kern. Vernauwingen in het stratenpatroon zorgden ervoor dat de toegang tot de stad gemakkelijk kon worden afgesloten. De wallen zijn in de 17e eeuw grotendeels weer verdwenen. De oude vorm van de stad is echter nog herkenbaar door het verloop van het water rondom de binnenstad en de ring die gevormd wordt door de Korte Wal, Lange :DOHQGH+RÀDDQ,QVWHGHQERXZNXQGLJRS]LFKW
wordt het karakter van de stad ook sterk bepaald door het moleneiland met sluizencomplex en watermolens uit de 17e eeuw. Dit ensemble ligt aan de westkant van de binnenstad. Aan de zuidoostzijde lag, direct tegen huidige de stad, het inmiddels verdwenen Hof te Borculo. Dit kasteel is in de 18e eeuw grotendeels afgebroken. De plek is echter nog herkenbaar en onder de grond bevinden zich nog resten. De hoofdstructuur van de stadsplattegrond wordt gevormd door het T-vormige samenstel van Muraltplein, Hofstraat en Voorstad. De T-vormige hoofdstructuur is als eerste bebouwd. Centraal in deze T-vorm bevindt zich de laatgotische St. Joriskerk. In de 17e eeuw kwamen er woningen bij in de stad van ambachtslieden en handelaren. Van een echte verdichting van het binnenstedelijk gebied was echter pas sprake in de periode 1850-1940. Tot die tijd hadden deze gedeelten van de stad nog een vrij open karakter. De ontwikkeling van Borculo is zichtbaar naar voren gekomen bij de bouwhistorische inventarisatie. De meeste bouwhistorisch interessante panden bevinden zich aan de T-vormige hoofdstructuur (Muraltplein, Hofstraat, Voorstad), op het Eiland en langs de Korte en Lange Wal. De uitbreiding van de stad voltrok zich in de 19e eeuw en het begin van de 20ste eeuw langs de Steenstraat,