CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

T_Bijlage 11 Cultuurhistorische gebiedsbeschrijving

Raadsvergadering 28 juni 2022, gemeente BerkellandBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan "Buitengebied Berkelland 2020"32.251 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Berkelland beschreven. Cultuurhistorische gebiedsbeschrijving

Juni 2012

BERKELLAND BESCHREVEN Cultuurhistorische gebiedsbeschrijving

INHOUD

1. INLEIDING

04

2.STAPPEN DOOR DE TIJD 2.1 De vorming van het landschap 2.2 De mensenhand vormt het land 2.3 Tijd van ijzer en romeinen 800 v. Chr. - 500 2.4 Middeleeuwen 500-1500 2.5 Nieuwe tijd 1500-1850 2.6 De 19e en 20ste eeuw 2.7 Samengevat

08 08 12 12 13 15 24 29

3. VERLEDEN IN DELEN 3.1 Vier landschappen 3.2 Velden 3.3 Oud cultuurland 3.4 Broekland 3.5 Beekdalen 3.6 Deelgebieden

31 32 33 39 44 47 50

4. LEVEN IN HET VERLEDEN 4.1 Thema 1 macht en gezag 4.2 Thema 2 geloven in het landschap 4.3 Thema 3 De Beken 4.4 Thema 4 Middelen van bestaan 4.5 Thema 5 Verkeer van A naar B 4.6 Thema 6 Bebouwing 4.7 Thema 7 Berkelland in wederopbouw

90 90 96 99 100 104 113 121

5. GOUDEN SPOREN 5.1 De kenmerken van Berkelland 5.2 Waardevolle ensembles A–klasse 5.3 Potentiele waardevolle ensembles B-klasse 5.4 Hotspots

133 133 133 148 150

6. WAT TE DOEN MET TOEN 6.1 Conclusies 6.2 Aanbevelingen

156 156 157

7. BRONNEN

158

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

3

1. INLEIDING Gemeente Berkelland is in 2005 ontstaan uit een fusie van de voormalige gemeenten Borculo, Eibergen, Neede en Ruurlo. Door de gemeentelijke herindeling is een nieuwe gemeente ontstaan met ca. 45.000 inwoners, wonend op een grondoppervlak van meer dan 26.000 hectare. Vergeleken met andere delen van Nederland heeft Berkelland een lage bevolkingsdichtheid. Dit betekent dat het landschap relatief ‘leeg’ is. Vanuit cultuurhistorisch en landschappelijk perspectief biedt de relatieve leegte perspectief; hier zijn ruimtelijk kwalitatieve en historisch interessante plekken terug te vinden. 0DDURYHUZHONHVSHFL¿HNHNZDOLWHLWHQKHEEHQZHKHW en waar zijn ze te vinden? Dit is een essentiële vraag wanneer de gemeente wil investeren in een mooie leefomgeving. Om meer te weten te komen over de kwaliteiten waarover Berkelland beschikt, is een inventarisatie uitgevoerd naar de in het verleden ontstane waardevolle landschappen, plekken, elementen en structuren. De uitkomsten zijn verwerkt in dit rapport. Een landschap vol wetenswaardigheden Het landschap in Nederland – en dus ook in Berkelland – is het resultaat van een eeuwenlange wisselwerking tussen mens en land. Overal zijn sporen te vinden die informatie bevatten over onze voorgangers; over hoe zij handelden en leefden met wat zij in de omgeving aantroffen.

En ook wij leven in een landschap vol overblijfselen uit dit verleden. De relicten zijn nu eenmaal aanwezig en voortdurend worden we geconfronteerd met de vraag wat we er mee moeten of kunnen. Het besef dat het landschap oud is en dat mensen bewust en onbewust veranderingen aanbrachten, maakt de omgeving interessant. Welke keuzes lagen ten grondslag aan bijvoorbeeld het graven van sloten? Waarom staat er een watermolen in het centrum van Borculo? Waarom heeft Rekken twee kernen? Waar komen de boerderijnamen ‘Oud en

Nieuw Pasop’ vandaan? Deze gebiedsbeschrijving geeft antwoord op zulke vragen. De antwoorden op deze vragen kunnen van dienst zijn bij het opstellen van bestemmingsplannen, bij het inspireren van recreatieve ondernemers, bij het bepalen of herbestemming een zinvolle optie is en bij vele andere dagelijkse gemeentelijke vraagstukken. De ingrediënten van Berkelland Gemeente Berkelland is zich bewust van het belang van cultuurhistorie voor de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid van de gemeente. Cultuurhistorie geeft een gebied een onderscheidend en eigen karakter. Eén van de vele voorbeelden hiervan is het landschap rond Kasteel Huis Ruurlo. Dit gebied is mede zo prachtig vanwege de historisch gegroeide relatie tussen het landschap langs de Baakse beek en de vestiging van een adellijk geslacht in het beekdal. In de directe omgeving zijn de oude pachtboerderijen, de dorpskern, de land–bouwgronden en lanenstructuren alle terug te herleiden tot Kasteel Huis Ruurlo. Kennis van de geschiedenis zorgt ervoor dat we het landschap beter begrijpen, de waarde ervan inzien en er zorgvuldiger mee om willen gaan. Met meer kennis kunnen de cultuurhistorische waarden op zo een manier beschermd worden dat ze kwaliteit toevoegen en een tegenwicht bieden tegen vervlakking en verrommeling. Het gaat om de unieke ingrediënten die Berkelland tot Berkelland maken.

Nog beter is het vooruit te denken en te kijken op welke wijze (door)ontwikkeling van cultuurhistorische elementen de omgeving kan versterken. Gemeente Berkelland wil zorgvuldig omgaan met de cultuurhistorische waarden. Daarom is het Gelders Genootschap gevraagd of zij in samenwerking met de historische verenigingen een cultuurhistorische gebiedsbeschrijving wil maken voor de hele gemeente, waarin zowel het ontstaan van de gemeente als de bestaande cultuurhistorische waarden zijn beschreven.

Rondom Kasteel Huis Ruurlo en het dorp Ruurlo zijn gebouwen, wegen en landschap met elkaar verbonden door het historische verhaal. Niet overal is de relatie even goed zichtbaar. Bij nieuwe ontwikkelingen kunnen de kenmerken die verloren zijn gegaan en die kwaliteit toevoegen als inspiratiebron gebruikt worden ter versterking van de ruimtelijke kwaliteit.

4

Gebiedsbeschrijving Berkelland

Met beleid werken aan kwaliteit De laatste jaren is door de overheid gewerkt aan het verankeren van de bescherming van cultuur– historische waarden in ruimtelijke plannen. De inbreng van cultuurhistorie in ruimtelijk beleid was één van de belangrijkste pijlers van de Modernisering Monumentenzorg (MoMo)01 in 2009. Een concrete doorwerking heeft de MoMo gekregen vanaf 2012 in de vernieuwing van het Besluit ruimtelijke ordening (Bro). Het gevolg is dat de open vaststellers van bestemmingsplannen verplicht zijn om niet alleen archeologie, maar ook de KLVWRULVFKHVWHGHERXZNXQGHHQKLVWRULVFKHJHRJUD¿H mee te nemen in de belangenafweging bij ruimtelijke ontwikkelingen. Concreet gaat het niet alleen meer om het beschermen van tot monument aangewezen panden en objecten, maar ook van andere waardevolle objecten en structuren. Maar voordat dit kan gebeuren, zal de gemeente goed inzichtelijk moeten hebben wat er voor waardevols te vinden is binnen de gemeentegrenzen. Daartoe dient deze cultuurhistorische gebiedsbeschrijving. Bescherming en kansrijke ontwikkelingen Op basis van de cultuurhistorische gebieds– beschrijving kan de gemeente de bevindingen en aanbevelingen opnemen in nieuw beleid. Dit zal in eerste plaats gaan om de bestemmingsplannen en structuurvisies, maar cultuurhistorie biedt meer. Het gaat niet alleen om het beschermen van waarden, maar ook om kansen zien en genereren.

Dit is van belang bij nieuwe ontwikkelingen, zowel ruimtelijk als economisch en recreatief. Historische wegen kunnen bijvoorbeeld prima een nieuwe functie NULMJHQGRRU]HWRHWHYRHJHQDDQHHQ¿HWVRI wandelpadennetwerk. Doel Het doel van deze gebiedsbeschrijving is het op hoofdlijnen beschrijven en het in beeld brengen van de meest bijzondere cultuurhistorische waarden die in Berkelland te vinden zijn. Op de beschrijving volgt een analyse van kansen en bedreigingen. Samen bevatten zij de opmaat voor nieuw te formuleren beleid. Dit alles met als doel de ruimtelijke kwaliteit van de leefomgeving te versterken. Waarom? Inzicht krijgen in het verleden is belangrijk om verschillende redenen. Ten eerste hebben veel cultuurhistorisch waardevolle elementen esthetische kwaliteiten die een landschap aantrekkelijk maken. Ten tweede heeft de cultuurhistorie een onderscheidend karakter gegeven aan landschappen. Die diversiteit tussen landschappen wordt door velen hoog gewaardeerd. Ten derde is het ook voor toekomstige generaties van belang dat ook zij het verleden kunnen herkennen in de omgeving. Dit kan bereikt worden door enerzijds het behoud van cultuurhistorische waarden te verankeren in

ruimtelijk beleid, maar anderzijds ook door cultuurhistorie als inspiratiebron te gebruiken voor ontwikkelingen. Ten vierde maken de esthetische, de onderscheidende en de erfgoedwaarden een landschap aantrekkelijk om in te wonen, werken en recreëren. In krimpgebieden als Berkelland biedt de cultuurhistorie kansen om tegenwicht te bieden aan de effecten van krimp. Betrokkenheid Voor het verkrijgen van draagvlak enerzijds en voor het integreren van verschillende soorten kennis anderzijds is in dit project samengewerkt met historische verenigingen en gemeentelijke mede– werkers van verschillende afdelingen. Door een transparant proces is een rapport gemaakt waarin lokale gebiedskennis, de beschrijving op hoofdlijnen ondersteunt. Doelgroep De doelgroep van dit project is tweeledig. Enerzijds zijn de resultaten bedoeld als bruikbare instrumenten voor de bestuurders en ambtenaren die werkzaam zijn bij de gemeente Berkelland. Anderzijds is het de burger voor wie de gemeente werkt. De inventarisatie moet daarmee ‘ambtelijk bruikbaar en burgerlijk leesbaar’ zijn. Werkwijze De beschrijving is het resultaat van een intensief traject, waarin samengewerkt is met diverse vakspecialisten, met historische verenigingen en met medewerkers van de gemeente. De historische verenigingen namen deel in een klankbordgroep die de tussenversies van het rapport becommentarieerden.

Binnen het Gelders Genootschap is integraal samengewerkt tussen PHGHZHUNHUVPHWKLVWRULVFKJHRJUD¿VFKH architectuurhistorische, stedenbouwkundige en bouwhistorische kennis. Als basis voor het verzamelen en documenteren van alle informatie heeft uitvoerig literatuuronderzoek plaatsgevonden. Dit is aangevuld met de uitkomsten van workshops met de klankbordgroep en met ervaren deskundigen, historische kaartanalyses, luchtfoto’s en veldwerk. Leeswijzer De historische verhalen over Berkelland zijn in deze beschrijving op verschillende manieren verteld. Er is gekozen voor vertelwijzen vanuit drie perspectieven: 1. Chronologisch(Hoofdstuk 2 Stappen door de tijd)  *HRJUD¿VFK +RRIGVWXN9HUOHGHQLQGHOHQ 3. Thematisch (Hoofdstuk 4 Leven in het verleden) H 2 Stappen door de tijd [chronologisch] De meest gangbare verteltechniek in de geschiedenis is de chronologische. Deze methode is toegepast in hoofdstuk 2 .

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

5

Het hoofdstuk fungeert als globaal historisch raamwerk. Hoofdstuk 2 is het kader (context) voor de meer gedetailleerde beschrijving in de volgende hoofdstukken. H  Verleden in delen [geogra¿sch] 9DQXLWJHRJUD¿VFKSHUVSHFWLHIYDOWKHWJURQGJHELHG van gemeente Berkelland op te splitsen in deellandschappen. Deze vertelmethode biedt kansen om gebiedskenmerken naar voren te laten komen. De verschillen en overeenkomsten met andere gebieden worden hierdoor benadrukt. Dit heeft praktisch nut bij het opstellen van gebiedsgericht beleid. H 4 Leven in het verleden [thematisch] De thematische vertelwijze is een goede manier om VDPHQKDQJHQWHLGHQWL¿FHUHQ7HJHQZRRUGLJZRUGW steeds vaker gebruikt gemaakt van zogenoemde µELRJUD¿HsQYDQKHWODQGVFKDS¶7KHPD¶VDOV infrastructuur, water, macht, arbeid en bebouwing hebben alle een sterke ruimtelijke component en bieden daarom een uitstekend vertrekpunt om de geschiedenis vanuit een bepaald perspectief te vertellen. Thema’s die voor deze beschrijving van toepassing zijn komen in hoofdstuk vier aan bod. H 5 Gouden sporen: Ensembles & Hotspots In hoofdstuk vijf is de informatie die in de hoofdstukken 3 en 4 is beschreven samengevat tot een selectie van waardevolle ensembles en ‘hotspots’. Deze laatste categorie bevat de waardevolle plekken die niet behoren tot een groter ensemble, maar die zeker het vermelden waard zijn.

H 6 Wat te doen met toen? De beschrijving eindigt met een hoofdstuk waarin vooruitgekeken wordt naar de toekomst. We weten nu wat er is, maar wat kunnen we er mee? Conclusies en aanbevelingen zijn te vinden in hoofdstuk 6.

6

Gebiedsbeschrijving Berkelland

VOETNOTEN HOOFDSTUK 01 01

MoMo, in werking getreden vanaf 2009

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

7

HOOFDSTUK 2 STAPPEN DOOR DE TIJD Landschap verandert voordurend. De mens kwam naar Oost Nederland op het moment dat er een aantrekkelijk leefklimaat was ontstaan in een bewoonbaar landschap. Vanaf die tijd heeft de mens ingegegrepen in het landschap en sporen nagelaten. Dit hoofdstuk gaat over de ontstaans– geschiedenis van Berkelland in chronologische volgorde. Het verleden wordt in grote stappen door de tijd verteld, zodat een context ontstaat voor hoofdstuk 3 en 4. Het verhaal begint met het ontstaan van het landschap.

2.1 DE VORMING VAN HET LANDSCHAP Berkelland ligt aan de rand van het uitgestrekte Noordzeebekken. In dit lage gebied monden de rivieren Rijn, Maas en Schelde uit in de Noordzee. Op de actuele hoogtekaart van Nederland is goed te zien dat Berkelland tussen hogere delen in ligt. De hoogten dragen in de volksmond de namen Veluwe, Lochemse berg, Needse berg, Montferlandse berg en ‘Eibergen’. Eibergen ligt samen met Groenlo, Aalten en Lichtenvoorde als een denkbeeldige Noord-Zuidlijn op de westelijke rand van het Oost-Nederlandse plateau. Het landschap daalt vanaf de rand van het plateau van 27 meter hoogte bij Eibergen tot 17 meter bij Haarlo. Samenvattend valt het Berkellandse

IJSSEL

landschap te verdelen in een oostelijk hooggelegen plateau en een licht glooiend dekzandgebied in het westen. Het dekzand wordt doorsneden door beken. De grootste beken zijn de Berkel, Slinge, Bolksbeek, Baakse Beek en Schipbeek. IJskoud landschap Het huidige landschap van de Achterhoek vertoont kenmerken die gevormd zijn in de geologische tijdvakken Pleistoceen (2,6 miljoen jaar geleden ca. 10.000 v. Chr.) en het Holoceen (ca. 10.000 v. Chr. – heden). In het Pleistoceen kwamen koude en warme perioden voor. In tenminste twee van de koude perioden - Elsterien en Saalien – werd de noordelijke helft van Nederland bedekt door ijs vanuit Scandinavië.

DEKZANDRUGGEN

VLAKTE MET STUWWAL VELUWE

KEILEEM, DRASSIG

OOST–NEDERLANDS DEKZANDPLATEAU

Hoogtekaart met in rood de hogere delen. Donkerbruin: zandruggen, Lichtbruin:lage midden, Blauw/Groen: IJsseldelta. (bron: RAAP)

8

Gebiedsbeschrijving Berkelland

Vooral de weersomstandigheden in het Saalien hebben gevolgen gehad voor het landschap in de Achterhoek. Ook het ontstaan van de Rijn en Maas in het Pleistoceen is van belang geweest bij de vorming van het land. Stuwwallen Het oostelijk zandgebied was in de voorlaatste ijstijd – Saalien – bedekt met ijs. Het landijs heeft zichtbare sporen achtergelaten in het landschap. De ijslobben zakten weg in de rivierafzettingen uit het Pleistoceen. Ze stuwden het rivierzand op tot stuwwallen. Voorbeelden van de stuwwallen zijn de Needse berg,

Geologische Tijd

Tijdvak

HOLOCEEN 8800 v. Chr. heden

PLEISTOCEEN 2,6 miljoen jaar v. Chr. – ca. 10.000 v. Chr.

Weichselien Eemien

Veluwe, Utrechtse Heuvelrug, Montferland, Nijmegen maar ook de Lochemse berg ten noorden van Ruurlo.02 Het Oost-Nederlands Plateau Ten oosten van het Noordzeebekken ligt het OostNederlands Plateau. Dit plateau is miljoenen jaren geleden door krachten in de aardkorst omhoog geduwd.03 Door erosie is het plateau later in kleinere plateaus uiteen gevallen. Langs de plateaus liggen geulen, die door erosie zijn uitgesleten in de ondergrond. Op de geomorfologische kaart is te zien dat de grens van het Oost-Nederlands Plateau ligt op de lijn Eibergen-Lichtenvoorde-Aalten.

Perioden

Begin- en eindtijd

Onderwerpen

Nieuwste Tijd

1850-heden

Wederopbouw 1945-1965 Tweede Wereldoorlog 1940-1945 Interbellum 1918-1940 Eerste Wereldoorlog 1914-1918 Industrialisatie 1850-1900 Romantiek 1750-1850 Verlichting 1650-1750 Renaissance 1550-1650

Nieuwe Tijd

1500-1850

Tachtigjarige oorlog 1568-1648

Late Middeleeuwen

1250-1500

Volle Middeleeuwen

900-1250

Vroege Middeleeuwen

500-1000

Romeinse Tijd

12 v. Chr. - ca. 400

IJzertijd

800 v. Chr. – 12 v. Chr.

Bronstijd

2000-800 v. Chr.

Nieuwe Steentijd/ Neolithicum

5000 – 2000 v. Chr.

Midden Steentijd/ Mesolithicum

8800 – 5000 v. Chr.

Oude Steentijd/ Paleolithicum

300.000 – 10.000 v. Chr.

Saalien 300.000 – 130.000 jaar geleden

Merovingen 447-751 Karolingen 751-987

Landbouw

Toendralandschap Relatief warm Landijs en stuwwalvorming

Geologische, historische en culturele perioden en historische thema’s.

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

9

Op de reliefkaart van Gelderland is te zien dat het Oost-Nederlands plateau zich bevindt tussen de grens met Duitsland en de denkbeeldige lijn die Eibergen, Lichtenvoorde en Aalten met elkaar verbindt. (bron www.gelderland.nl)

NEEDE

BORCULO

MALLEM EIBERGEN

RUURLO

BELTRUM

Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000. De ondergrond van Berkelland bestaat grotendeels uit dekzand (licht en donker okergeel). Het hele gebied is doorsneden met beken met bijbehorende beekdalen. Ze stromen op de kaart als groene en donkerroze slingers door het landschap, van het hoge oosten tot de lagere komgebieden van de IJssel in het westen. Het lichtroze gebied in het oosten is het Oost-Nederlands plateau. Met rood zijn de stuwwallen van de Needse en Lochemse berg aangegeven. (bron: Stichting voor Bodemkartering, kaartblad 34-35)

10

Gebiedsbeschrijving Berkelland

Ten oosten van deze lijn liggen resten van oude rivierafzettingen; de terrassen. Op de kaart zijn de terrassen met roze weergegeven. De rivieren die hier stroomden, lieten zand en grind achter. Ook sneden zij zich steeds dieper in de ondergrond waardoor trapsgewijze terrassen ontstonden. De overgang van een hoog naar een laag terras ligt ten westen van Eibergen en Groenlo. Het hoge terras ligt op ca. 30 meter boven NAP. Het laagterras op 20 meter boven NAP. Het hoogteverschil is niet overal even goed zichtbaar. Dit komt doordat in andere, jongere perioden een nieuwe laag zand over de terrassen terecht is gekomen. Cultuurhistorische overblijfselen als steilranden in de omgeving van Eibergen en Mallem wijzen nog op de hoogteverschillen. Natte gebieden in hoog zandlandschap In het Saalien (300.000-150.000 jaar geleden), raakte het gebied bedolven onder landijs. Het ijs heeft een aantal blijvende veranderingen aangebracht in het Berkellandse landschap. Ten eerste stuwde het ijs de ondergrond op tot stuwwallen zoals de Needse Berg. Op andere plekken gebeurde het tegenovergestelde. Waar het ijs in contact kwam met de ondergrond, vlakte het land af. Een derde gevolg was de vorming van keileem. Het ijs had een mengsel van keien, grind, zand en leem meegesleept dat door het gewicht en het schuren van het ijs samengedrukt werd tot keileem.04 Dit materiaal laat weinig water door.

Op een aantal plekken waar het keileem vlak onder het maaiveld ligt, kan het water vrijwel niet wegzakken. Hierdoor komen vochtige gebieden voor in het relatief hoog gelegen oostelijk zandgebied. Een voorbeeld hiervan is het Ruurlose broek. In gebieden waar het water samen met afgestorven plantenresten bleef liggen is veen ontstaan. De venige bovenlaag is echter door toedoen van de mens – afgraving en afwatering - in latere tijden op veel plekken verdwenen. Op het zandige plateau, heeft het water zijn weg gevonden door natuurlijke waterlopen uit te snijden. Het water stroomt af van het oosten richting het westen. De Berkel is een voorbeeld van zo’n waterloop.

tweede koude periode: het Weichselien. In het Weichselien heerste een toendra-achtig klimaat met weinig tot geen beplanting. De ondergrond was permanent bevroren, terwijl de bovenlaag vrij spel had. De bovenlaag bevatte dekzand uit oude drooggevallen rivierbeddingen. De wind blies het zand op tot dekzandruggen en rivierduinen. Dekzandruggen zijn op veel plekken in de Achterhoek te herkennen in het landschap. Op de lijn Lichten–voorde, Ruurlo, Lochem, Laren en Harfsen ligt zo’n dekzandrug. De rug omsluit een groot laaggelegen bekken waar beken doorheen stromen. De verhogingen in het landschap belemmerde de afwatering. Samen met de weinig doorlatende keileemlaag heeft de vorming van het land gezorgd voor het ontstaan van het ‘natte midden’ van de Achterhoek. Naar een gematigder klimaat Het huidige geologische tijdvak – het Holoceen – brak 10.000 jaar geleden aan. De temperatuur en de zeespiegel steeg. De opwarming zorgde ervoor dat de groei van planten op gang kwam. Elk type landschap kende zijn eigen soorten beplanting. In het open landschap groeiden berken, dennen, eiken, elzen, iepen, hazelaars, lindes en (haag-) beuken. Op de hoge stuwwallen kwamen eiken en berken voor. De stuwwallen met keileem of klei waren begroeid met beuken en eiken en/ of eikenhagen. In het dekzandgebied groeiden eiken, berken en beuken. Elzen- en essenbossen bedekten de nattere beekdalen.

Het zachtere klimaat en de groei van planten trok zoogdiersoorten aan. Met de dieren kwamen ook de mensen die het landschap gingen gebruiken en veranderen.

Poolwoestijnen, zandruggen en moerassen De zandruggen en moerassen die in Berkelland voorkomen zijn grotendeels ontstaan in de

Steilrand bij Mallem.

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

11

2.2 DE MENSENHAND VORMT HET LAND Jagers en verzamelaars De eerste mensen betraden het oostelijk zandgebied in de Oude Steentijd. Zij trokken rond en leefden van de jacht en de visserij. Ook verzamelden zij eetbare planten, knollen, vruchten en bessen.05 Door het landschap te vergelijken met soortgelijke land– schappen valt te verwachten dat de mensen in de Steentijd leefden op hoge plekken in de buurt van beekdalen, zoals op de Needse Berg en op de overgang van de Needse Berg naar het Berkeldal. De oudste tastbare sporen van landgebruik in dit gebied dateren uit de Midden Steentijd. Een vuurstenen pijl bevestigt het verblijf van mensen uit deze periode ten zuiden van de Needse Berg en op een dekzandrug in het Berkeldal. Landbouwers Vanaf het begin van de Nieuwe Steentijd – ca. 4900 voor Chr. – vond de overgang plaats van het jagen en verzamelen naar een bestaan dat gebaseerd was op landbouw. Mensen zochten de hogere plekken in het bos op om zich voor langere tijd te vestigen. Zij kozen daarvoor de stuwwallen, hogere dekzanden en de smeltwaterafzettingen. De lagere dekzanden waren moerassig en daarom ongeschikt als woon- en werkplaats. Sporen van bewoners uit de Nieuwe Steentijd zijn aangetroffen in Neede en bij Hoonte. Van bos- naar parklandschap Een eerste gevolg van het landgebruik door de mens was de ontbossing.

De vroege landbouwers legden akkers aan in het bos door beplanting te verwijderen. Als de grond uitgeput was geraakt, lieten zij de akker braak liggen en begonnen elders opnieuw. Dit ODQGERXZV\VWHHPZRUGWµ]ZHUÀDQGERXZ¶JHQRHPG06 Nederzettingen hebben zich op deze manier steeds verplaatst. De verlaten grond groeide vol met grassen en kon vervolgens gebruikt worden voor het weiden van vee. In het gemengde eikenbos liet men varkens rondscharrelen. Op andere plekken kon het bos zich weer herstellen.07 De echte ontbossing zette door omsteeks 3000 voor Chr.. De uitputting van de grond leidde tot een structuurloze bodem waarvan de bovenste laag mineraalarm was. De laag met humusen ijzer hoopte zich op in een harde oerlaag die zich op 25 cm diepte bevond.08 Het boslandschap veranderde onder invloed van de mens in een half open, parkachtig landschap met heidevelden, akkers en grasland. Bevolkingstoename, stuifzanden en overstromende beken De agrarische leefwijze had zo een positieve uitwerking op de bevolkingsgroei, dat de bevolkingsdichtheid in Oost-Nederland toenam in de Bronstijd (2000-800 voor Chr.). Bij Borculo en Kisveld zijn sporen gevonden van nederzettingen

12

Gebiedsbeschrijving Berkelland

uit deze tijd. Bij Eibergen liggen grafheuvels en urnenvelden. De toename van de bevolking leidde gaandeweg tot verdere ontbossing. Uit stuifmeel– onderzoek is gebleken dat er in die periode meer heideachtige planten dan grasachtige planten groeiden op de verlaten akkers. Hieruit valt op te maken dat de voorheen humusrijke bosgrond steeds verder verarmde.09 Daarnaast kon het ontboste land het water minder goed vasthouden. Het land erodeerde. Het losse zand stoof op tot grote stuifzandgebieden. De beken begonnen bij hoge waterstanden buiten hun oevers te treden en zetten klei af in de beekdalen.

2.3 TIJD VAN IJZER EN ROMEINEN 800 V. CHR.-500 De IJzertijd (800 v. Chr. – 12 na Chr.) bracht veranderingen met zich mee in het dagelijks leven van de bewoners. Mensen ontdekten hoe zij ijzeroer konden verwerken tot ijzeren werktuigen. Die werktuigen gebruikten bij het bewerken van de grond, maar ook bij het handelen met en vechten tegen nieuwe volkeren die het land betraden, zoals de Romeinen. De Romeinen annexeerden Noordwest Europa in de eerste eeuw. De grens lag bij de Rijn. Het gebied ERYHQGH5LMQZDVGDDURPRI¿FLHHOJHHQRQGHUGHHO van het Romeinse Rijk. Toch was de Romeinse invloed wel aanwezig. Geregeld braken gevechten uit tussen de volkeren boven de Rijn en de Romeinen. Tegelijkertijd handelden de volkeren ook met elkaar. Sporen die de Romeinen hebben achtergelaten zijn evenals sporen van de periode daarvoor - lastig te vinden vanwege de bouwvoor die in de Middeleeuwen over oudere woon- en verblijfsplaatsen heen is komen te liggen. Kleine vondsten als Romeinse munten en sieraden bevestigen dat er contact was met het gebied boven de Rijn. De Romeinen verlieten de lage landen in de 4de en 5de eeuw na Chr. Zij hadden destijds te maken met verschillende aanvallen van Germaanse stammen, met daarnaast een economische crisis. Een onbekende periode Na de terugtrekking van de Romeinen, volgde een periode waarvan weinig bekend is.

Uit deze periode de Dark Ages - onbreken geschriften. Ook zijn de archeologische vondsten schaars. Men veronderstelt dat er grote volksverhuizingen plaatsvonden en dat het bevolkingsaantal afnam. Door de bevolkingsafname kon het bos zich herstellen tot ongeveer de 9de en 10de eeuw. Een bewijs voor het voorkomen van bos kan gevonden worden in de vele plaatsnamen die stammen uit de vroege Middeleeuwen, die volgde op de Dark Ages. Een groot aantal vroeg middeleeuwse plaatsnamen eindigen op –lo. Dit is een benaming voor een (open) plek in het bos. 10 11 Uit de betekenis

kan afgeleid worden dat in de vroege Middeleeuwen opnieuw plekken ontbost werden. Berkellandse voorbeelden zijn Borculo, Ruurlo en Haarlo.

2.4 MIDDELEEUWEN 500-1500 2.4.1 Vroege Middeleeuwen (500-1000) In de vroege Middeleeuwen werd de Achterhoek voornamelijk bewoond door Saksen. In dezelfde tijd bloeide onder leiding van de Merovingische dynastie, in het zuiden een machtig rijk op. Dit wordt ook wel het Merovingische rijk genoemd.12 De Merovingische Franken ondernamen diverse pogingen om hun rijk uit te breiden in het noorden. De Saksen konden na meerdere aanvallen, uiteindelijk niet standhouden. Een Merovingische knikwandpot uit de 6de of 7de eeuw die gevonden is op de Needse Berg geeft aan dat er contact was met de Merovingen. Een ander gevolg van de komst van de Merovingen is het begin van de kerstening. De Franken hadden hun christelijke geloof meegebracht naar de lage landen. Landschap en nederzettingen Vanaf 800 nam de bevolking toe en opnieuw had dit zijn weerslag op het landschap. Door de bevolkings– toename nam ook de hoeveelheid land toe die omgevormd was tot weide en akkers. De natte moerassen, beekdalen en broekgebieden dienden als weide en hooiland. Op de wat drogere plekken kwam bouwland te liggen. In deze strategische keuze ligt de oorsprong van het kampenlandschap verscholen. Een boerderij stond in die tijd vaak op of aan de rand van een akker. De bebouwing vormde samen met de akker een huiskamp.

De vroegmiddeleeuwse structuren die bij boerderijen met huiskampen horen zijn meestal onregelmatig en blokvormig. Ook nu nog worden deze kenmerken toegekend aan kampen– landschappen. De bevolkingstoename leidde ook tot de groei van nederzettingen. Nederzettingen uit de vroege Middeleeuwen varieerden in vorm en omvang. 13 Er waren vrijstaande boerderijen die soms met 2 tot 5 andere boerderijen een verspreid opgezette nederzetting vormden. Grotere nederzettingen waren er ook. Uit onderzoek in soortgelijke gebieden zijn nederzettingen gevonden met een grootte van 7 tot 20 boerderijen en 30 tot 100 bewoners. Bij een boerderij behoorde in die tijd waarschijnlijk 1,5 tot 4 ha akkerland. Vermoedelijk stammen veel boerderij– plaatsen en buurschappen in Berkelland uit de vroege 0LGGHOHHXZHQ2SGHZHVWÀDQNYDQGH1HHGVH%HUJ en bij erve Olminkhof te Olden Eibergen zijn resten gevonden van nederzettingen uit de vroege Middeleeuwen. 2.4.2 Volle Middeleeuwen (1000-1350) Hofstelsel Vanaf de 9de tot de 13e eeuw bepaalde het hofstelsel, gecombineerd met het markenstelsel, de manier van

leven in Berkelland. Doordat de twee stelsels met elkaar verweven raakten, is de verdeling van de macht en de inrichting van het bestuur een complexe aangelegenheid. In deze paragraaf wordt eerst het hofstelsel uitgelegd. De marken komen later aan bod. In hoofdlijnen werd het land bestuurd door personen die veel grond in bezit hadden. De grootgrond– bezitters gaven hun goed in leen uit aan leenmannen. De leenmannen lieten op hun beurt het werk uitvoeren door horigen. Althans, zo was de situatie vooral in de vroege periode van het hofstelsel. Later veranderde het stelsel mee met de veranderingen door de eeuwen heen. In de meest eenvoudige opzet van een hof, was er sprake van een centrumplaats of hoofdhof te midden van een groot areaal cultuurgrond. Voorbeelden hiervan zijn de hoven die bestaan hebben bij Mallem en Borculo. Op het hoofdhof woonde de hofheer of zijn vervanger. Op het land stonden kleine boerderijen waar horigen en pachters woonden. Zij waren verplicht om goederen in natura te leveren en om werkzaamheden te verrichten voor de hofheer. Hoven hadden weinig invloed op ontginningen. De primaire taak bestond uit het beheren van grondbezit. Niet het uitbreiden daarvan.14 In de beginperiode bestond een hof uit ongeveer drie boerderijen en een hoofdhof.

Vanaf de 12e eeuw kwam er behoefte aan versterkte huizen, door ze in steen op te trekken, op een verhoging te plaatsen en of door een gracht om het huis te graven. Het middeleeuwse landschap In de volle Middeleeuwen nam de bevolking snel toe. Ook de ontbossing zette zich verder door. De mensen bewoonden niet alleen meer de hogere delen, maar zij vestigden zich bij voorkeur op de overgang van hoog naar laag. De reden hiervoor was het land– gebruik. In de lagere natte gebieden, zoals de beekdalen, groeiden grassen die prima dienden als wei- en hooiland. Sporen in het landschap uit deze periode zijn nu nog zichtbaar. De mens wilde steeds meer gebruik maken van de natte gebieden, maar om deze toegankelijk te maken was een goede afwatering nodig. In de Middeleeuwen begon men met het graven van weteringen en sloten. Ook zijn de lopen van beken verlegd ter verbetering van de afwatering en de bevaarbaarheid. Oude bouwlanden Kampen en essen komen veelvuldig voor op de zandgronden. Dit geeft de zandgronden een kenmerkend karakter. Afhankelijk van de locatie worden essen ook wel engen of enken genoemd. Dit type bouwland heeft zijn oorsprong in de vroege Middeleeuwen, maar kwam vooral in zwang in de volle Middeleeuwen. De akkers werden niet meer in de bossen, maar bij voorkeur bovenop de hoger gelegen zandruggen aangelegd, of op hoge plekken langs een beek.

De essen en kampen zijn typisch voor het oostelijk

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

13

Het mogelijke ontstaan van een es vanuit eenmansessen/ kampen. (Baas, 1991)

zandgebied, waar de ondergrond minder vruchtbaar was dan in de klei- en veengebieden in het westen van Nederland. Het systeem is dan ook gebaseerd op het vruchtbaar maken van de zandige grond met mest, plaggen en huisvuil. De mest was afkomstig van de potstallen waar men het vee bijeenbracht. Het vee stond in de stallen op heideplaggen. De plaggen zorgden er met hun structuur voor dat het water minder snel kon wegzakken in de grond. De bollende ‘esdekken’ die in de Achterhoek voorkomen, bestaan dan ook uit een zandondergrond met daarop een bouwvoor dat bestaat uit een mengsel van plaggen en mest. Soms werden ook kleizoden, bosstrooisel en huisafval gebruikt om de structuur en vruchtbaarheid van het bouwland te verbeteren.15 Uit de samen– stelling van een esdek, valt op te maken dat de essen en kampen te vinden zijn bij zandruggen die in de buurt liggen van landschappen die lange tijd in gebruik waren als heidevelden en graslanden. Kampen en essen In Berkelland komen zowel kampen als essen voor. Vanaf de 10de eeuw werd deze agrarische systematiek van grondgebruik op grote schaal toegepast en groeiden op een aantal plekken huiskampen eenmansessen - en nieuwe akkers aan elkaar tot grote complexen. Soms werd ook collectief een nieuw complex aangelegd, bijvoorbeeld door verwante families. De akkers werden niet meer alleen individueel bewerkt.

Vanaf 1000 ontstonden grote aaneengesloten bouwlandcomplexen die gezamenlijk werden beheerd.16 Dit houdt verband met de

14

Gebiedsbeschrijving Berkelland

bevolkingstoename en de groeiende vraag naar voedsel. Voorbeelden van grote essencomplexen zijn de essen van Olden Eibergen, kleine en grote es van Eibergen, Needse berg, Hupsel, Mallem, Gelselaar, Geesteren en Beltrum.17 Op de akkers werden vooral rogge en vlas geteeld voor de linnenweverij en gerst en hop voor het brouwen van bier. De vergroting heeft gevolgen gehad voor de verkavelingspatronen in het kampenlandschap. Naast de oude huiskampen werden nieuwe blokken met een regelmatiger vorm ontgonnen. Kampen groeiden aaneen en de aanvankelijke scheiding door middel van houtwallen verdween later waardoor de karakteristieke open essen ontstonden. Marken De bevolkingstoename zorgde er in de 13e eeuw voor dat er een grote behoefte was aan ontginningen. Meer land moest meer voedsel opleveren. Tot dan toe werden de in de buurt van de akkers gelegen vrije, woeste gronden door iedereen gebruikt. Door het intensieve gebruik waren de gronden echter verschraald. De voorziening van producten uit de wildernis zoals hout, turf, heideplaggen en gras kwam in gevaar. Het werd noodzakelijk om het gebruik en ieders aandeel daarin, aan banden te leggen. In het oostelijk zandgebied zijn rond 1200 organisaties opgericht die de reglementering rond het gebruik van gemeenschappelijke gronden onder hun hoede namen. Zij worden ‘markgenootschappen’ genoemd.

De marken zorgden ervoor dat de rechten van individuele boeren binnen een gemeenschap werden vastgelegd. Anderzijds bepaalde men welke gebieden onder de invloedssfeer van de gemeenschap vielen. Ieder lid kreeg aandelen of ‘waardelen’ naar rato van zijn grondbezit. Alleen de ‘gewaarde erven’ mochten vanaf de oprichting van het markgenootschap gebruik maken van de gezamenlijke grond. Als gevolg van het systeem namen de verschillen in sociale status toe. Dit kwam door de verdeling in vol gewaarde erven, gewaarde erven en keuters. Logischerwijs moesten de keuters en landlozen het YDDNDÀHJJHQWHJHQGHPDFKWYDQGHJHZDDUGH erven. Vaak konden zij enkel wat bijverdienen door hun diensten te verhuren aan de grootgrondbezitters. In het grondgebied van de huidige gemeente Berkelland werd in de 19e eeuw gesproken over de marken van Olden Eibergen, Mallem, Rekken, Eibergen & Holterhoek, Hupsel, Beltrum, Lintvelde, Avest, Zwolle, Noordijk, Lochuizen, Brammelo & Brammelerbroek, Neede & Hoonte, Dijke, Geesteren, Gelselaar, Haarlo en Ruurlo.18 Aan de top van de organisaties stond een ‘richter’. Vaak was het een eigenaar of gebruiker van een hof of erf die deze functie bekleedde. In de heerlijkheid Borculo waren de heren van Borculo bijna in alle marken erfelijk markrichter. De markrichter leidde de vergaderingen van de marken.

De heer van Borculo liet dit overigens soms ook over aan zijn rentmeester. Van uit het verleden is bekend dat er markevergaderingen gehouden werden op Erve Hofman in Mallem, Erve Odink in Rekken, Olminkhof in Olden Eibergen en Van Bevervoorde in Gelselaar. De indeling in marken is essentieel in het begrijpen van het landschap van nu. Een aantal marken groeide uit tot buurschappen die zich later ontwikkelden tot grotere nederzettingen, zoals Eibergen en Rekken. Belangrijk voor de groei van een mark tot nederzetting was de ligging nabij een centraal hof of versterkt huis, de oprichting van een kerk of kapel en de afstand tot een handelsroute, zoals tussen Deventer en Munster.

Ten tijde van de oprichting van marken vormde het leenstelsel de gangbare organisatie van bestuur. In wezen bouwde het markesysteem voort op de oorspronkelijke bestuurswijze van het Frankische hofstelsel met leenheren, leenmannen en leen– goederen. Overigens bestonden naast het ‘uitgeleende’ land of goed, ook vrije goederen. Borculo is een voorbeeld van een vrije heerlijkheid. Als een leenman overleed, kwam het geleende goed weer terug bij de leenheer. Maar wat vaker gebeurde, was dat de goederen werden overgeërfd binnen de familie. Door deze gang van zaken, gingen families de leengoederen steeds meer zien als eigendommen, met alle gevolgen van dien. 2.4.3 LATE MIDDELEEUWEN (1350-1500) Het hofstelsel veranderde van karakter door de eeuwen heen. Er waren in de late Middeleeuwen niet alleen leengoederen en marken. Na de kerstening, kwam daar ook een christelijke bestuurslaag bij in de vorm van kerspelen. Wat daarnaast speelde, was de afname van het aantal hoven. Sommige hoven bleven bestaan als grote boerderij. In andere gevallen werkten de rentmeesters of meiers zich op tot lokale grootgrondbezitters. Een enkele keer groeide een hof ook uit tot een kasteel.19

2.5 NIEUWE TIJD 1500-1850 Na de Middeleeuwen traden veranderingen op in de maatschappij die van blijvende aard waren. De nieuwe tijd begon met een hevige internationale strijd waarin de lage landen zich losmaakten van het Spaanse koningshuis. De Opstand - ook wel Tachtigjarige oorlog genoemd - eindigde met de oprichting van een republiek. Een tweede inter– nationale inmenging trad op aan het einde van de 18e eeuw. De Bataafse omwenteling had met name op bestuurlijk gebied gevolgen. Ook voor Berkelland. De Opstand In de 16e eeuw kwamen de Nederlandse gewesten in opstand tegen hun landsheer, de Spaans-Habsburgse koning Filips II. De opkomst van het calvinisme in noordwest Europa speelde een grote rol in de strijd tegen de overwegend katholieke zuidelijke gewesten. De tegenstellingen waren zo groot dat de noordelijke gewesten zich in 1588 verenigden tot de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Republiek werd ook wel de ‘Verenigde Provincien’ genoemd. Het grondgebied had min of meer dezelfde vorm en omvang als het huidige Nederland heeft. In dat opzicht stond de oprichting van de Republiek aan de wieg van het huidig staatsbestel. De republiek hield theoretisch stand tot het einde van de 18e eeuw. De oorlog ging niet voorbij aan de Achterhoek. Deze lag namelijk in de frontlinie.Op de lijn Zutphen, Lochem, Doetinchem en ‘s Heerenberg lag de defensielinie.

Marken in de Graafschap (Demoed, 1987)

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

15

Circumvallatielinie rond Groenlo. Het noordelijke deel ligt in gemeente Berkelland, richting Beltrum, Avest en Hupsel. De roodgekleurde delen zijn bekend, de ligging van de groen gekleurde delen is gebaseerd op de kaart van Hugo de Groot. (bron: BKP Grolse linie 1627)

16

Gebiedsbeschrijving Berkelland

De Staatsen hadden hun garnizoenen in deze steden - inclusief Doesburg - gelegerd. Zij maakten daarbij gebruik van de kastelen die er stonden. De Spanjaarden hadden hun uitvalsbasis in Groenlo, Bredevoort en Anholt. Een aantal plaatsen werd verschillende keren belegerd. De bevolking onderging nadelige gevolgen van de oorlog. De soldaten trokken plunderend door het land. Om plunderingen tegen te gaan, kregen de dorpen en buurschappen een maandelijkse contributie opgelegd. Dit hielp slechts gedeeltelijk. Soldaten van zowel de Staatse als de Spaanse zijde bedreigden de bewoners met het in brand steken van hun huizen en stallen, wanneer zijn niet bereid waren om vee en andere bezittingen af te staan.20 Een ander gevolg voor de inwoners van Berkelland waren de godsdiensttwisten tussen de hervormden en de bisschop van Munster. Dit leidde onder andere tot een mix van protestantse en katholieke inwoners. Ook heeft de strijd tot gevolg gehad dat de bewoners van het oosten van dit gebied over kerkepaden te kerke gingen in Zwilbroek. Pas na de verovering van Groenlo in 1627, Venlo en Roermond kwam het leven in rustiger vaarwater terecht. Van de verovering van Groenlo zijn een aantal sporen overgebleven in het landschap. De circumvallatielinie rondom de vestingstad Groenlo, lag met het noordelijke deel in het gebied dat nu tot gemeente Berkelland behoort.

De insluitingslinie is aangelegd door Frederik Hendrik in de zomer van 1627 en is gebruikt om de Spanjaarden te verjagen uit het bezette Groenlo. De linie is niet overal even goed zichtbaar. Nog herkenbaar zijn de resten van schansen en andere aarden verdedigingswallen. De linie heeft bestaan uit redoutes, schansen, kwartieren, liniedijken en schootsvelden. De kenmerkende structuur is met luchtfoto’s soms waarneembaar. Binnen de gemeentegrenzen van Berkelland liggen vijf kwartieren, hoorwerk ‘Het Hart’ en de Hollandse Schans. Binnen de kwartieren konden soldaten uitrusten. Een hoornwerk bestond uit twee halve bastions.21 Bevolkingsomstandigheden De zeventiende eeuw hield over het algemeen voorspoed in, al was dit van relatief korte duur. Tijdens de gouden eeuw lag het economisch zwaartepunt in het westen van de Republiek. Inmiddels is aangetoond dat ook de voornamelijk agrarische gemeenschappen in het oosten van ons ODQGZLVWHQWHSUR¿WHUHQYDQHHQJXQVWLJHPDUNW Halverwege de 17e eeuw, stagneerde de economie. Het einde van deze economische voorspoed werd buiten Amsterdam sterker gevoeld dan daar binnen. In de kleinere marktplaatsen sloeg de krimp genadeloos toe. De inwonersaantallen van steden en dorpen liepen drastisch terug en de prijzen voor landbouwproducten daalden. Tegelijkertijd werd de belasting steeds verhoogd.

Het centrale bestuur - de Generaliteit - verkeerde continue in geldnood.

Bataafse republiek in 1798. De Achterhoek is verdeeld over de departementen Ouden IJssel en Van den Rijn. (Bron: www. wikipedia.org )

De Republiek had na de Tachtigjarige oorlog namelijk opnieuw te maken met oorlogen. Tussen 1688 en 1697 woedde de Negenjarige oorlog tegen Frankrijk. Niet veel later raakte de Republiek betrokken in de Spaanse Successieoorlog ( 1701-1714). De kosten werden steeds gedragen door de bevolking. Tussen 1650 en 1750 trad overigens een verschuiving op in de bevolkingsspreiding. In het westen van de Republiek nam de bevolking af, terwijl er in het oosten inwoners bij kwamen. Tegen het einde van de 17e eeuw nam het aantal keuterboeren en landlozen toe. Een deel van de bevolking kwam terecht in de lagere sociale klasse en trokken naar het platteland.22 De keuters stichtten vaak op afgelegen plaatsen in de marken kleine boerenbedrijven. Zo ontstonden kampontginningen en/ of huttenkolonies. Hervormingen Aan het einde van de 18e eeuw kwam in navolging van de Verlichting en de Franse Revolutie een µÀXZHOHQUHYROXWLH¶RSJDQJLQGH5HSXEOLHN De revolutie was gericht tegen de macht van de elite. Men wilde strijden voor meer ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’ in de inrichting van de staat. De bevolking was gesplitst in twee partijen. De Orangisten pleitten voor het behoud van het oude systeem. De Patriotten streden voor hervormingen.

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

17

Hierbij werden zij geholpen door de Girondijnen, een partij die ontproten was uit de Franse revolutie. In 1793 vielen de Fransen de Nederlanden binnen. Zij werden gesteund door de Hattemse patriotten– leider Herman Willem Daendels en het Bataafs legioen, bestaande uit gevluchte patriotten.23 Zij veroverden diverse steden en gebieden. De Bataafse omwenteling heeft in Gelderland ongeveer drie maanden in beslag genomen, van november 1794 tot februari 1795. De gevolgen waren op vele terreinen merkbaar. Ten eerste werd in Gelderland de Landdag - bestaande uit de gewesten Gelre en Zutphen - omgedoopt in de Provisionele Representanten van het Volk van Gelderland. Anders dan voorheen, werd het volk niet alleen meer vertegenwoordigd door steden, maar ook door plattelandsgemeenten. Ten tweede werd een scheiding aangebracht tussen de bestuurlijke en de rechterlijke macht. Zo werd de rechterlijke macht ondergebracht in het Hof der Justitie. In 1795 werd de Bataafse Republiek uitgeroepen. Behalve de genoemde bestuurlijke veranderingen, betekende dit ook voor de bevolking dat zij voortaan geregistreerd moest worden in een burgerlijke stand.

Daarnaast kwam er een uniforme rechtspraak, een munteenheid, vastgestelde maten en gewichten en UHJHOVRPWUHQWGHEHODVWLQJKHI¿QJ2RNEHODQJULMN ZDVGHDIVFKDI¿QJYDQGHKHHUOLMNHUHFKWHQ Het betekende het einde van heerlijkheid Borculo, die eeuwenlang een grote stempel drukte op het gebied. Daarvoor in de plaats werd het land ingedeeld in gemeenten met aan het hoofd een burgemeester. De meeste bestuurlijke rechten die behoorden tot de heerlijkheden gingen over naar de gemeenten. Voor katholieken brak een tijd aan waarin zij na een periode van circa 200 jaar weer geaccepteerd werden als gelijke burgers. De Bataafse republiek was een bondgenoot van de Franse republiek. De republiek was immers met hulp van de Fransen in het leven geroepen. De Fransen drukten echter nadien een zware stempel op de Nederlanden, bijvoorbeeld door het legeren van Franse soldaten. Ook moest de republiek schadevergoeding betalen en leningen verstrekken aan Frankrijk. In 1798 kwam een einde aan de UHYROXWLH1DFRQÀLFWHQWXVVHQGHKHUYRUPHUVHQGH conservatieven, kwam een partij aan de macht die voor een compromis koos. Uiteindelijk greep Napoleon zijn kans om de Nederlanden beter te controleren. Hij richtte de vazalstaat ‘Koninkrijk Holland’ op in 1806. Zijn broer Lodewijk Napoleon werd koning. Het Koninkrijk hield niet lang stand.

De Fransen werden verdreven en in 1813 is vervolgens het Koninkrijk der Nederlanden gesticht. De zoon van voormalig stadhouder Willem V werd aangesteld als Koning Willem I. De hervormingen die hadden plaatsgevonden sinds de Bataafse revolutie werden echter niet terug– gedraaid.

18

Gebiedsbeschrijving Berkelland

Afschaf¿ng Marken Sinds de oprichting van de Republiek, Bataafse republiek en de stichting van het Koninkrijk, was het centraal bestuur dichterbij gekomen. In Den Haag kwamen onderwerpen aan bod in die gevolgen hadden voor de regio’s die wat verder af lagen van het ‘westen’. Al sinds halverwege de 18e eeuw waren door het liberale denken in het tijdperk van de Verlichting, stemmen opgekomen voor het verdelen van de gemeenschappelijke gronden. De intellectuele elite had door de goede graanprijzen aan het einde van de 18e eeuw, interesse gekregen voor de rendabiliteit in de landbouw. Dit had hoogstwaarschijnlijk te maken met het feit dat zij zelf vaak grootgrondbezitters waren. Verlichte heren zagen de markegenootschappen als ‘eene ontzaggelijke groote hinderpaal tegen de voortgang der landbouw’.22 De heren hadden echter weinig oog voor het belang van de wilde woeste gronden voor de boeren op de zandgronden. Terwijl de gronden in de praktijk onmisbaar waren in het landbouwsysteem. Boeren met weinig vee konden daar namelijk voor weinig geld vee laten grazen en ze konden plaggen afsteken op de heide voor brandstof en voor het bedekken van de stalvloeren. Overigens kwamen ook in andere Europese landen ontwikkelingen op gang waarbij gronden werden verdeeld. Het achterliggende idee was dat de grond HI¿FLsQWHUJHEUXLNW]RXZRUGHQDOVKHWLQSULYDDWEH]LW was.

Koning Lodewijk Napoleon schiep een juridisch kader om tot verdeling te komen. Er was toen zo weinig draagvlak dat de meeste initiatieven strandden. In de 19e eeuw veranderde dit aanzienlijk. Dit had te maken met de uitvinding van kunstmest en de opkomst van landbouwcooperaties die zich bezig hielden met de verwerking van zuivel en aardappelen. Ook kwamen er boerenleenbanken.

Intermezzo kaartbeeld ca. 1800 Op de afbeelding is het grondgebied van de huidige gemeente Berkelland weergegeven zoals het rond 1785 in gebruik was. Opvallend zijn de grote lege gebieden, zoals het Lochemse veen, Ruurlose broek, Noordijker broek, Gelseler broek, de Waterhoek, het Hunterveld, het Haarlose veld en de Eibergse heide. Op de kaart is te zien dat het leven zich in Berkelland voornamelijk afspeelde langs de beekdalen. De beken liggen als levensaders door het land. Langs het water lagen de akkers en weilanden. Hier zijn ook de meeste nederzettingen tot bloei gekomen. Aan de Berkel liggen van oost naar west; Rekken, Eibergen, Haarlo en Borculo.

Gelselaar en Geesteren liggen als hoger gelegen enclaves aan weerskanten van de Bolksbeek. Beltrum bestaat uit een groot complex van landbouwgronden tussen de Slinge en de Leerinkbeek. Dit zijn overigens niet de namen die in die tijd gebruikt werden. Het verloop is ook veranderd door de eeuwen heen. Ruurlo ligt aan de Baakse beek. Enigszins afgelegen lagen Hupsel en andere buurschappen. Globaal gezien kan het patroon van bewoning op hogere plekken in de buurt van water vrijwel overal worden herkend in Berkelland.

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

19

Intermezzo kaartbeeld ca. 1840 De kaart uit 1833-1835 is nauwkeuriger ingetekend dan de kaart uit 1785. Hierdoor is geen goede vergelijking mogelijk als het gaat om de groei van nederzettingen. Wat wel opvalt zijn het voorkomen van lange rechte wegen, die niet ingetekend zijn in 1785. De meest in het oog springende is de ‘Straatweg van Zutphen naar Winterswijk’ over Ruurlo en Groenlo. Ook is in de periode tussen de kaartbeelden begonnen met de ontginning van het Ruurlose broek. In het eerder lege gebied, zijn rechte vakken ingetekend. Dit geldt ook voor het Wolfersveen tussen Beltrum en Zelhem. Het Eibergse veld lijkt echter nog net zo leeg als voorheen.

7RSRJUD¿VFKHNDDUWRPVWUHHNV EURQ*URWH+LVWRULVFKH$WODVYDQ1HGHUODQG2RVW1HGHUODQG

20

Gebiedsbeschrijving Berkelland

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

21

Intermezzo kaartbeeld ca. 1900 Deze kaart laat zien dat de broekgebieden en velden in cultuur gebracht worden. De moderne, rationele en rechte verkaveling contrasteert met de kronkelende lijnen en onregelmatige blokken van het oude cultuurland. De belangrijkste doorgaande wegen zijn met rood ingetekend. De kleur geeft aan dat de wegen verhard waren met klinkers, grint of gruis. Bij dergelijke wegen stonden tolhuizen. Nieuwe elementen zijn ook de stations en spoorlijnen, bijvoorbeeld bij Neede. In de buurt van het spoor staan ook twee stoomweverijen ingetekend. De komst van industrie en spoorwegen hangen met elkaar samen en is een typisch fenomeen uit de periode 1880-1920.

+LVWRULVFKH$WODV*HOGHUODQG&KURPRWRSRJUD¿VFKH.DDUWGHV5LMNV

22

Gebiedsbeschrijving Berkelland

Juni 2012 |

Gelders Genootschap

23

2.6 DE 19E EN 20STE EEUW In de 19e eeuw veranderde het Berkellandse landschap, dat eeuwenlang op een soortgelijke wijze in gebruik was geweest, opnieuw. Voor de modernisatie doordrong, bestond een groot deel van Berkelland uit onbebouwde woeste grond. De bewoning en het landgebruik lagen vrijwel altijd langs de beken. Dit begon te veranderen vanaf circa 1820. Het land werd centraal geregeerd, wat tot gevolg had dat er meer aandacht kwam voor de oprichting van scholen, de aanleg van wegen en spoorlijnen en de verdeling van de gezamenlijke gronden. Tegelijkertijd zorgde de uitvinding van stoommachines voor de opkomst van industrieën. Deze 19e eeuwse ontwikkelingen brachten veel teweeg in de samenleving. Markeverdeling en ontginningen Nieuwe inzichten in ontwateringstechnieken, in de ontginningen en in de agrarische bedrijfsvoering leidden in combinatie met een vooruitgangsgeloof in de maakbaarheid van het land, tot veranderingen in het landschap. Deze vonden plaats tot in de tweede helft van de 19e eeuw. Woeste heidegronden en drassige broekgebieden zoals het Eibergse Veld, Ruurlose Broek, Noordijkerveld, het Lintveldse Broek en het Bellegoor konden vanaf toen door het verbeteren van de afwatering plaats maken voor ontginningen ten behoeve van de landbouw. Dit zorgde voor een totale herinrichting en metamorfose van het land.

De herinrichting werd vergemakkelijkt door de invoering van het kadaster in 1832, waardoor de grenzen van de marken nauwkeurig vastgelegd waren. Vanaf circa 1840 startte de grootschalige ontginning in traag tempo, mede omdat door mestgebrek de zandgronden niet erg rendabel en gewild waren. Bovendien waren de grond- en pachtprijzen gestegen toen bleek dat de landbouw winstgevender kon zijn dan ze tot dan toe was. Dit viel niet te combineren met de behoefte aan weidegebieden voor bijvoorbeeld schapen. Pas na de markewet van 1886 en het gebruik van kunstmest rond 1900 kwam de ontginning in een stroomversnelling terecht. In het oosten van Berkelland, werd in 1845 de mark van Mallem als eerste verdeeld. Ook niet gewaarde keuters konden recht hebben op stukken grond. Kenmerkend voor de jonge ontginningen uit de 19e en 20ste eeuw zijn de regelmatige patronen en haakse hoeken in de verkaveling van het land en de eenzijdigheid in het landgebruik.23 Vaak zijn hele stukken land uitsluitend in gebruik voor soortgelijke landbouwdoeleinden; veehouderij, tuinbouw of akkerbouw. Wegen Het centrale bestuur ging zch in de 19e eeuw ook bezighouden met de aanleg van nieuwe wegen. Tot die tijd was het wegbeheer een taak geweest

24

Gebiedsbeschrijving Berkelland

van de marken. Maar na de verdeling kwam deze taak bij de gemeenten terecht. Doorgaande wegen kregen steeds vaker een verhard oppervlak. In 1845 werd een grindweg aangelegd tussen Groenlo, Eibergen en Haaksbergen. Daarna volgde de Deventer Kunstweg van Deventer via Borculo naar Groenlo. De uitbreiding met een zijtak van Haarlo via Eibergen en Rekken naar Vreden is in 1851 uitgevoerd. De meeste doorgaande wegen lagen op de grens tussen het oude cultuurlandschap met akkers en de woeste gronden. Een uitzondering waren de wegen van Eibergen naar Groenlo en Winterswijk. Deze hadden een recht tracé over de woeste gronden. Naast de verharde wegen voor het snellere verkeer, bleven de wegen voor de ontsluiting van de landerijen voor lange tijd uit een zandig wegdek bestaan. Een gevolg van de vernieuwing in de infrastructuur was dat de woeste gronden beter te bereiken waren. En dit was handig voor het ontginnen. Scheepvaart Met name tussen 1820 en 1860 was scheepvaart van belang. In die tijd voeren Berkelzompen over de Berkel.24 Door verbeterde landwegen verminderde de scheepvaart. De Berkel kreeg vanaf toen een grote rol in de afwatering. Dit had te maken met de verdeling van de marken en het graven van sloten die op Berkel afwaterden. Spoorwegen In 1839 deed de spoorwegen hun intrede in het Nederlandse landschap. Het oosten werd in een latere fase aangesloten op het spoorwegennet.

In 1878 kam de spoorweg Winterswijk-Zutphen gereed. In 1884 volgden de spoorlijnen tussen Winterswijk en Neede en van Ruurlo naar Hengelo (OV).25 Het spoor was vooral van belang voor de opkomende industrie in Twente, Achterhoek, langs de Oude IJssel en over de grens in Duitsland. De spoorlijn stond in Berkelland vooral in dienst van de industrieën van Neede en Eibergen, Borculo en Ruurlo. Met de trein werd steenkool aangevoerd voor de fabrieken die gebruik maakten van stoommachines. Ook de agrarische sector vaarde wel bij de spoorwegen. Landbouwproducten konden per trein afgevoerd worden en men kon sneller aan kunstmest komen. Door de spoorwegen verbeterde tevens de verbinding tussen het oosten en het westen van Nederland. Industrie Door de betere ontsluiting van het oosten van Nederland, kwam een industrie op gang in Berkelland. De weverij was de meest voorkomende bedrijvigheid. In Neede en Eibergen zijn nog gebouwen te vinden die herinneringen oproepen aan deze tijd. Het gaat niet alleen om oude fabrieken, maar ook om arbeidershuizen en directeursvilla’s. De industrie zorgde hierdoor ook voor een verandering in het straatbeeld van de van oorsprong door landbouw gedomineerde nederzettingen.

Bewoning en bebouwing De economische vooruitgang, verbeterde voedselkwaliteit en de komst van nieuwe industrieën leidde in de 20ste eeuw tot een groei van dorpen en steden. Veel mensen trokken naar plaatsen waar werk was in de nieuwe fabrieken. De groei is in de beginperiode voorzichtig te zien aan de uitbreiding door middel van lintbebouwing langs de oudere wegen. In latere perioden begint de planmatige uitbreiding met arbeiderswijken. Dit had te maken met de Woningwet die in 1901 werd ingevoerd. Vanaf die tijd ging de overheid zich actief bezighouden met het welzijn van de inwoners en eisen stellen aan woningbouw. Rond 1930 leidde dit tot uitbreidingsplannen in de grotere kernen. 6SHFL¿HNYRRU%HUNHOODQGLVRRNGHSHULRGHYDQGH ‘wederopbouw’ van Borculo na de verwoestingen van een cycloon op 10 augustus 1925. De ravage was enorm. Het is daarom dat in Borculo veel bouwwerken terug te vinden zijn uit deze periode. Twee jaar later werden ook Beltrum, Olden Eibergen en Neede getroffen door een cycloon. Na de Tweede Wereldoorlog begon de nationale wederopbouw. In rap tempo moest gebouwd worden om de groeiende bevolking van woningen te voorzien. Kenmerkend zijn de inpassing van de UXLPWHYRRUDXWR¶VGHHI¿FLsQWLHHQGHPDVVD± productie. Er trad een scheiding van functies op, resulterende in woongebieden, werkgebieden en winkelcentra.

Standaardisatie en wederopbouw in het buitengebied Tot de Tweede Wereldoorlog kwamen in de Achterhoek veel gebouwen en landschapspatronen voor die typisch waren voor de streek. In het oosten van Berkelland kwamen – en komen - bijvoorbeeld veel boerderijen voor in het buitengebied met grote kappen met oranje-rode dakpannen, een lage gootlijn en witte belijningen. De boerderijen hebben een rechthoekige vorm of een T-variant. Het type gebouw, in combinatie met het zandlandschap, is kenmerkend voor het oosten van Nederland. Het beeld veranderde na de Tweede Wereldoorlog in de periode van wederopbouw tot op heden. Na de Tweede Wereldoorlog brak een tijd aan met grote maatschappelijke en economische veranderingen. De modernisering in de agrarische sector zorgde voor mechanisering, specialisatie en schaalvergroting in de bedrijfsvoering, wat uiteindelijk consequenties had voor het landschap. In het ontwerp en bij de bouw van agrarische gebouwen werd gekeken naar functionaliteit en kostenbesparing. Dit vond op landelijk niveau plaats en vaak werd de vormgeving van de agrarische bebouwing overgelaten aan landelijk opererende stallenbouwers. Hierdoor is vervlakking opgetreden in de agrarische gebieden. Voorbeelden van naoorlogse niet-streekeigen bebouwing zijn

bijvoorbeeld de ligboxenstallen die vanaf de jaren ‘60 gebouwd zijn.26 Ruilverkaveling Niet alleen de bebouwing maakte een standaardisatie door, ook het landschap kreeg te maken met grootschalige veranderingen. De bedrijven groeiden in oppervlakte en door machines konden grotere percelen bewerkt worden. Om het werk te versnellen, werd landelijk ruilverkaveling mogelijk gemaakt. Doel was het verbeteren van de inrichting van het landelijk gebied. Verbetering was nodig omdat het grondbezit versnipperd was, veel percelen slecht bereikbaar waren en de ontwatering vaak te wensen overliet. De eerste ruilverkavelingswet dateert uit 1924, maar de meeste ruilverkavelingsprocessen vonden plaats tussen 1950 en 1975. Bij een proces waren boeren, hun belangenorganisaties, het kadaster, waterschappen, gemeenten, provincies en het Rijk betrokken.27 Grondeigenaren konden in overleg kavels met elkaar ruilen, zodat hun grondeigendom aaneengeschakeld en rondom de boerderij kwam te liggen. De gevolgen voor het landschap waren groot, aangezien op veel plaatsen de eeuwenoude verkaveling verdween. Ook zijn kronkelende wegen en begrenzingen recht getrokken. Toch heeft de ruilverkaveling voor het oostelijk zandgebied niet zo desastreus uitgepakt als elders in het land. In de Achterhoek is aansluiting gezocht bij de bestaande blokverkaveling. Wel zijn veel houtwallen verdwenen.

Ook is vermoedelijk een aantal verhogingen - zoals steilranden - geëgaliseerd. Kenmerkend voor de ruilverkavelingsblokken is de oververtegen– woordiging van naoorlogse boerderijen. Maar ook de diepe rechtgetrokken wateren, gedraineerde percelen, 20ste eeuwse gemalen en betonnen bruggen. Ruilverkavelingsprocessen voltrokken zich rond Beltrum, Noordijk en Rietmolen. De herverkaveling kwam bij Noordijk en Rietmolen op gang in 1948, toen de Aan- en Verkoop Vereniging Noordijk en Coöperatieve Landbouwvereniging Rietmolen en Omstreken een aanvraag voor ruilverkaveling indienden bij de Cultuurtechnische Dienst. Het plan werd ‘Ruilverkaveling Neederberg’ genoemd. Het hele plangebied was bij elkaar ca. 1.200 ha groot. Een van de doelstellingen was om alle bedrijven aan een verharde weg te brengen. Een insteekweg kon eventueel ook een oplossing bieden. Binnen het hele proces vonden ook boerderijverplaatsingen plaats, bijvoorbeeld aan de Schoolweg, en de Blinkweg. In een aantal gevallen zijn in die periode oudere woningen en boerderijen afgebroken, ten behoeve van het verbeteren en verbreden van de infra– structuur of de afwatering. Daarvoor in de plaats kwamen boerderijen en bungalows, losstaande stallen en schuren en rechte wegen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=d4232518-de63-4b3d-bb55-7a5d5331a3dc