Rekenkamercommissie Rapportage - Participatie in Berkelland
Tekst van het document
Scheidslijnen tussen specialismen of afdelingen in de gemeentelijke organisatie zijn minder belangrijk geworden, de gemeentelijke organisatie gaat uit van eigen bijdrage aan het resultaat op basis van vakkennis, ervaring en expertise. Er is een gebiedsteam opgericht in 2016 dat is toegerust om adequaat en efficiënt inwonersinitiatieven verder te brengen. Onderdeel van dat team zijn gebiedscontactpersonen, zij zijn aanwezig in de kernen om te horen wat er leeft en bespreken iedere week initiatieven die door de bewoners zijn aangedragen. In de terugkoppeling wordt erkend dat het een proces is van ‘een lange adem,’ medewerkers en inwoners gaan niet vanzelf aan de slag. Projecten en activiteiten oppakken met alle verschillende stakeholders vraagt
10
Collegeprogramma gemeente Berkelland 2014-2018: “Veranderende Samenleving, Vernieuwd Bestuur”.
22
om constante aandacht voor rollen, taken en concrete doelstellingen. In dit document wordt de raad geadviseerd verder te bouwen aan de opgebouwde basis en beveelt continuïteit van beleid aan. Er worden een aantal specifieke adviezen gegeven voor het vervolg. Deze gaan met name over de (veranderende) taken en rollen van bestuur, inwoners en de raad en de invulling en het faciliteren daarvan. Adviezen aan de raad voor het vervolg van het ontwikkelprogramma
Omarm de “VSVB*-principes” Laat de gemeenteraad, samen met een groep inwoners, leidend zijn in dit proces Organiseer raadsinformatieavonden Maak de kring van betrokkenen groter en groter Taken en rollen afbakenen Geef blijvende ruimte aan experimenten
* De afkorting VSVB staat voor ‘Veranderende Samenleving, Vernieuwd Bestuur’
Beleidsdocumenten 2018 – 2021 De titel van het coalitieakkoord 2018-2022 is ‘Samen investeren in Berkelland’. Het samen doen met de samenleving wordt vooropgesteld: “We willen samen met de gemeenteraad en de organisatie doorpakken in de manier waarop we proberen de lokale samenleving een grotere rol te geven.” De gemeente Berkelland wil toe naar een situatie waarin samen met de samenleving wordt gezocht naar oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken en stelt hiertoe gebiedswethouders aan. Deze moeten een gezicht zijn voor het gemeentebestuur en ogen en oren voor in het gebied. Voor initiatieven uit de samenleving wil de gemeente een ‘ja mits’-uitgangpunt aannemen, waarbij ontmoeten en luisteren belangrijk zijn en betrokkenheid van inwoners, verenigingen ondernemers en instellingen een bijdrage kunnen leveren. In het coalitieakkoord geeft de gemeente aan dit te doen dit vanuit een open houding naar de samenleving en vanuit samenwerkingsbereidheid. De gemeente heeft opnieuw het zogenaamde VSVB-gedachtegoed (Veranderende Samenleving, Vernieuwd Bestuur) geïntroduceerd, gericht op wijk- en kerngericht werken. De gemeente wil de inzet, kennis en ervaring van inwoners vooropstellen en steeds meer als gelijkwaardige partner met elkaar aan tafel zitten. Gesteld wordt dat er in de bestuursperiode 2014-2018 een basis is gelegd voor het wijk- en kerngericht werken.
Met het doel dichter bij de wijken te staan, wordt invulling gegeven aan gebiedswethouderschap en een gebiedsteam, daarmee wordt de ambtelijke organisatie verder ingericht op het gebiedsgerichte werken. Nu wil de gemeente meer aansluiten bij de inwoners. Dit wordt onder meer vormgegeven in het Wijk- en kerngericht werken. In de notitie ‘Doorontwikkeling Wijk- en kerngericht werken’ uit januari 2019 wordt uiteengezet hoe de gemeente dat wil aanpakken. Het werk van de gemeente moet aansluiten bij wat er leeft bij inwoners, ondernemers, instellingen en verenigingen in kernen, wijken en buurten. Door mensen zelf aan het roer te zetten, wordt betrokkenheid bij de fysieke omgeving vergroot evenals de sociale cohesie. In januari 2019 zijn raadsleden, professionals en inwoners over het wijk- en kerngericht werken geïnformeerd via een thema-avond waar zij aan de hand van workshops in gesprek konden gaan over wijkgericht werken. In het collegeprogramma 2018-2022 is eenmalig € 2,5 miljoen vrijgemaakt voor wijk- en kerngericht werken. In de programmabegroting is van 2019 tot en met 2022 jaarlijks een bedrag € 625.000 opgenomen voor het ondersteunen van en initiatieven uit wijken, buurten en kernen. Dit is later gespecifieerd in een collegebesluit uit april 2019 waarmee een krediet van €625.000 per jaar wordt vrijgemaakt voor o.a.
de ontwikkeling en communicatie over wijk- en kerngericht werken, het Naoberfonds en het ondersteunen van wijken die dat nodig hebben. De financiering voor het wijk- en kerngericht werken is niet door de gemeenteraad vastgesteld. De raad heeft algemene instemming aan het beleid gegeven door middel van het collegeprogramma. De verdere invulling hiervan is door het college ter hand genomen waarbij geen expliciete beslissingen meer door de raad worden genomen. In september 2019 is het rapport ‘Wijkanalyses voor dorps- en wijkgericht werken’ aan de raad voorgelegd. Dit rapport betreft een nulmeting, die de gemeente heeft laten uitvoeren in het kader van het wijk- en kerngericht werken. Het is een inventarisatie van de wijken, waarin het gaat over hoe inwoners hun omgeving ervaren en waarvoor zij zich kunnen en willen inzetten. De gemeente Berkelland onderscheidt 11 kernen. De
23
Willen
grote kernen Borculo, Eibergen, Neede en Ruurlo zijn door de gemeente opgedeeld in een aantal wijken. In totaal worden 39 kernen en wijken onderscheiden. Voor de aanpak van wijk- en kerngericht werken schetst de rapportage een kader waarin kunnen en willen centraal staan: Kunnen Ja Nee Dorp pakt het zelf op. Inzet gemeente: Het dorp wil wel, maar kan niet. In dit geval kan de gemeente initiatieven ondersteunen en Niets doen inwoners en bedrijven helpen ideeën ten Voorwaardenscheppend Ja uitvoer te brengen. Inzet gemeente: Aanspreekbaar zijn Samenwerken Ondersteunen bij doorontwikkeling Faciliteren Ondersteunen Dit zal vanuit het dorp niet snel voorkomen. Vanuit het dorp is geen actie te verwachten. Bij een publiek belang kan de gemeente Alleen als sprake is van een publiek belang is inwoners betrekken. Inzet gemeente: inzet van de gemeente gewenst.
Nee Inzet gemeente: Stimuleren Verleiden Verleiden; zoeken naar gedeeld belang Overtuigen Overtuigen Doordrukken Zoeken naar mensen die iets willen Een conclusie uit de rapportage is dat inwoners van Berkelland in vergelijking met inwoners van andere nietstedelijke gemeenten in Nederland kritischer antwoorden op de stellingen 'de gemeente betrekt inwoners voldoende bij plannen, activiteiten en voorzieningen', 'inwoners krijgen voldoende ruimte om initiatieven te realiseren', 'de gemeente doet wat ze zegt' en 'de gemeente stelt zich flexibel op als dat nodig is'. Op dit aspect wordt ruimte ervaren voor verbetering. Inwoners van Berkelland vinden overigens wel vaker dan in vergelijkbare gemeenten dat de gemeente goed naar hun mening luistert; volgens het rapport gaat het kennelijk om wat er daarna gebeurt. Overige conclusies uit het rapport gaan over het soort thema’s waar inwoners betrokken bij willen worden. Als het gaat om meedenken met de gemeente, dan is niet ieder thema even populair. Over het algemeen geldt: hoe concreter, hoe beter. Inwoners willen vooral meedenken over onderwerpen in het fysieke domein. 'Wonen en woonomgeving', 'natuur en duurzaamheid' en 'openbare ruimte' scoren het hoogste volgens dit rapport. Aanbevelingen voor wijkgericht werken uit Wijkanalyses voor dorps- en wijkgericht werken’
Werk aan de relatie tussen gemeente en bewoners: zorg voor een helder aanspreekpunt, korte lijnen en een goede terugkoppeling Sluit aan bij de energie in de wijk: de zorgen, wensen en trots van bewoners zijn goede startpunten voor wijkgericht werken Sluit aan bij de schaal waar men zich bij betrokken voelt: soms is dat de straat, soms de buurt, soms de wijk Vraag bewoners naar hun prioriteiten voor de wijk en sluit hier waar mogelijk bij aan Zorg voor snel zichtbaar resultaat Bij voorkeur domeinoverstijgend: fysiek + sociaal (koppelkansen) Zoek een 'logische ingang' en een 'logisch moment': als de straat open moet om de riolering te vervangen dan is dat een ideaal moment om samen met bewoners te kijken naar de inrichting van de openbare ruimte. Maken bewoners zich vooral zorgen over inbraken in de wijk, dan is dat een logisch startpunt voor het gesprek - en komen andere onderwerpen wellicht in tweede instantie aan bod Lijkt alles in orde in een wijk? Ook dan is wijkgericht werken nuttig; goed houden wat goed is vraagt ook energie
Aan mensen die in het afgelopen jaar een initiatief hebben ontplooid in hun wijk of hieraan hebben bijgedragen, is gevraagd welke rol de gemeente speelde en of dat overeenkwam met hun wens. Ongeveer een derde van de initiatiefnemers zegt dat de gemeente 'geen rol' heeft gespeeld en tien procent vindt dat wenselijk.
24
De gemeente Berkelland heeft een online inspraakplatform ‘Berkelland Spreekt’ waarmee ongeveer vier keer per jaar een inwonerspanel wordt geraadpleegd over allerlei (actuele) onderwerpen. Het panel heeft zo’n 1500 leden en een onderzoekbureau voert de onderzoeken uit. De resultaten worden onder andere gebruikt als input voor beleid. Thema’s in het inspraakplatform (vanaf 2018)
Verkiezingen (januari/februari 2021) Omgevingsvisie (januari/februari 2021) Preventie (oktober/november 2020) Woonbehoefte (augustus/september 2020) Dementie (juni/juli 2020) Berkelland in Balans (november/december 2019) Cultuur en Erfgoedvisie (september/oktober 2019) Jongerenaanpak en Communicatiekanalen (mei 2019) Identiteit en Vrijwilligersvervoer (april 2019) Uw woning en het vrijwilligerspunt (augustus 2018) Waar staat je gemeente?, Lokale radio en BerkelBericht (mei/juni 2018)
In 2019 is een bijeenkomst georganiseerd om te onderzoeken of de G1000-aanpak een bijdrage kan leveren aan de versterking van participatie in de gemeente Berkelland. Een G1000-aanpak (ofwel: burgertop) biedt potentieel meer mogelijkheden om ideeën en voorstellen voor te leggen aan het gemeentebestuur, waardoor het vertrouwen tussen de politiek, het gemeentelijke apparaat en de inwoners van Berkelland bevorderd zou kunnen worden. Onderdeel van de aanleiding voor het onderzoek naar de G1000 aanpak was het streven van de gemeenteraad om samen met inwoners van Berkelland de samenleving te versterken en inwoners van Berkelland meer mogelijkheden te geven om te participeren in het gesprek over beleid en om beleidsvorming te initiëren. Tijdens de bijeenkomst is een toelichting gegeven over de G1000-aanpak en ervaringen gedeeld over de G1000 in Borne. Uitkomst van de bijeenkomst was dat Berkelland geen burgertop instelt, maar klein wil beginnen met participatie in de kernen. De overweging is dat inwoners actief zijn in hun directe omgeving en willen meepraten over concrete onderwerpen. De raad besloot om in plaats van een G1000 een actief leertraject op te zetten voor lopende en startende participatietrajecten om het proces te versnellen en versterken. Met de uitkomsten van het leertraject zou participatie verder kunnen worden ontwikkeld.
Vooralsnog heeft zo’n actief leertraject nog niet plaatsgevonden.11 De Omgevingswet De aangekondigde Omgevingswet heeft belangrijke raakvlakken met participatie. Vooruitlopend op de inwerkingtreding van de Omgevingswet is in april 2019 een ambitiedocument opgesteld. Het document geeft richting aan de manier waarop Berkelland de voorbereiding op de nieuwe wet aanpakt. In het ambitiedocument schetst de gemeente Berkelland zichzelf als partner van de samenleving en wil zij ruimte en vertrouwen geven, maar ook verantwoordelijkheid aan initiatiefnemers. De gemeenteraad stelt doelen, kaders en spelregels voor planvorming, participatie en besluitvorming, en toetst achteraf of het college het goed heeft gedaan. Ruimte voor het college wordt op verschillende manieren gecreëerd, bijvoorbeeld door het werken met kwaliteitscriteria en algemenere beoordelingsregels in plaats van gedetailleerde voorschriften. Vertaling van Omgevingswet voor Berkelland (Ambitiedocument Omgevingswet Berkelland) De gemeente moet bij besluiten in het kader van het omgevingsrecht (omgevingsvisie, omgevingsplan en omgevingsvergunning) aangeven hoe zij de omgeving bij de voorbereiding heeft betrokken. En wat zij met de resultaten heeft gedaan (motiveringsplicht).
De aanvrager van een omgevingsvergunning moet aangeven of en hoe er overleg is geweest met belanghebbenden en is zelf verantwoordelijk voor het verkrijgen van draagvlak voor zijn plan, bijvoorbeeld door aan te geven wat hij heeft gedaan met de inbreng uit het overleg met omwonenden. 11
Hiervoor zijn verschillende redenen, zoals de (gebruikelijke) drukte voor de raad en personele wisselingen in de griffie. Daarnaast zou dit leertraject deel uitmaken van een breder project gericht op de bestuurscultuur binnen de gemeente. Dit project is in deze periode niet gestart.
25
De gevraagde verandering in het kader van de Omgevingswet sluit aan bij de ambities van de gemeente in het kader van wijk- en kerngericht werken en de ‘ja, mits’-houding. Onder meer geeft de gemeente aan om in het kader van de voorziene veranderingen vanwege de Omgevingswet meer aandacht te willen besteden aan de bedoelingen van een aanvrager in plaats van de aanvraag zelf louter strikt te toetsen. In plaats van een ‘toetsingsplanologie’ wil de gemeente juist spreken over en handelen naar ‘uitnodigingsplanologie’. Democratische vernieuwing Berkelland In het kader van democratische vernieuwing in de gemeente Berkelland heeft de gemeente verschillende activiteiten geïnitieerd, waaronder de ‘Quick Scan Lokale Democratie’ (2019). Daarnaast is er sprake van het project ‘Experimenteren met democratische vernieuwing’ en het opstellen van spelregels voor participatie binnen de gemeente Berkelland (in het kader van de Omgevingswet). Een adviesbureau is gevraagd de aanpak en samenhang tussen de verschillende activiteiten te begeleiden, om zo te komen tot het formuleren van een visie op democratische vernieuwing. Dit traject is na afronding van de eerste stap stopgezet omdat werd vastgesteld dat er eerst nader zou moeten worden gesproken over de bestuurscultuur.
De ‘Quick Scan Lokale Democratie’ scan inventariseert hoe inwoners, raadsleden, ambtenaren en collegeleden nu kijken naar het democratische samenspel in hun gemeente (het samenspel tussen representatieve, participatieve en maatschappelijke democratie). Aan het onderzoek hebben inwoners, raadsleden, collegeleden en ambtenaren meegedaan, hen is naar hun meningen en wensen gevraagd rondom een aantal thema’s: 1) lokale democratie en democratische prioriteiten, 2) raad, college en ambtelijke organisatie, 3) communicatie, 4) burgerparticipatie en 5) overheidsparticipatie. Na tussenrapportage over de eerste bevindingen is het project stilgezet. Naar mening van zowel het betrokken onderzoeksbureau als de raad zelf waren de verhoudingen in de raad dusdanig dat geen vruchtbaar vervolg aan dit project zou kunnen worden gegeven. Binnen de raad was een werkgroep democratische vernieuwing actief betrokken bij het traject “Experimenteren met Democratische Vernieuwing”. Ook de activiteiten van deze werkgroep zijn feitelijk stilgezet, om dezelfde redenen bij het stilvallen van het leertraject van de raad.
6.2
Dagelijkse uitvoering en organisatie van participatie
Bij de uitvoering van participatie wordt in Berkelland geen vaste werkwijze of blauwdruk toegepast, bijvoorbeeld ten aanzien van de vorm van participatie, de timing en de intensiteit. Dergelijke keuzes worden per project afzonderlijk gemaakt. Maatwerk wordt volgens sommigen zelfs expliciet verlangd vanwege de diversiteit aan kernen en gebieden binnen Berkelland. Sommige kernen staan veel kritischer tegenover de gemeente dan andere. Soms zijn de belangentegenstellingen groter of betreft een ontwikkeling een grotere of een kleinere groep in een gemeenschap. Al deze zaken spelen mee als het gaat over de keuze voor de uitvoering van participatie. Bij gebrek aan een vastgestelde participatiewerkwijze is er veel ambtelijke vrijheid voor medewerkers om per project of casus te bepalen welk type of niveau van participatie gewenst is. Enerzijds wordt deze vrijheid van handelen als wenselijk gezien om maatwerk te kunnen leveren aan inwoners. Tegelijkertijd wordt geconstateerd dat participatief handelen nog niet bij alle medewerkers binnen de organisatie in dezelfde mate gemeengoed is. De ambities van de gemeente op het gebied van participatie zijn over het algemeen bij alle medewerkers bekend. Gesteld wordt dat deze in de context van gebruikelijke leer- en cultuurtrajecten binnen de organisatie aan de orde komen.
Tegelijkertijd geven deze ambities nog wel ruimte voor eigen interpretatie van participatie. Er worden nadrukkelijk stappen in gezet, wat aangemoedigd en ondersteund wordt door een lopende ontwikkelagenda. De concernopdrachtgevers zijn zich ervan bewust dat participatief handelen specifieke competenties van medewerkers vraagt en dat dit niet zomaar tot stand komt. Daarnaast geven medewerkers aan dat ze door elkaar worden geïnspireerd. Zo worden er door het gebiedsteam fotoboeken gemaakt met daarin (succes)verhalen die op het gemeentehuis zijn in te zien.
26
Bovendien wordt inspiratie geput uit en geleerd van externe sprekers die de gemeente uitnodigt12. Toch wordt er door ambtenaren die dicht op de samenleving staan aangegeven aan dat zij behoefte hebben aan zekere handvatten voor en evaluatie van de maatwerktrajecten. In de praktijk komt het erop neer dat de keuze voor een participatietraject wordt gemaakt door de direct betrokken ambtenaar. Hierbij wordt ondersteuning geboden door de afdeling communicatie, die vanaf het begin van een project meedenkt over de aanwezige stakeholders en de geschikte communicatieaanpak. Door beleidsmedewerkers wordt opgemerkt dat Berkelland op alle treden van de participatieladder initiatieven ontplooit: van informeren tijdens een informatieavond, raadplegen via enquêtes en het digitale inwonerspanel, inwinnen van advies bij klankbordgroepen en bewonersorganisaties, tot aan vormen van co-creatie. Hier is geen algemene aanpak voor. De inschatting welke mate van invloed (of trede op de participatieladder) passend is wordt gemaakt door de verantwoordelijk projectleider of beleidsmedewerker. Wijk- en kerngericht werken Berkelland kent gebiedsteams. Deze bestaan uit enkele medewerkers van de organisatie die zich in hun werkzaamheden richten op de verschillende dorpen of buurtschappen binnen de gemeente.
Binnen de organisatie is er ook voor elke kern binnen de gemeente een ambtelijk contactpersoon, de gebiedscontactpersoon. Deze functionaris staat veelvuldig met inwoners in contact en weet daarom goed welke ontwikkelingen er aldaar zijn en is bekend met de opvattingen daarover. Vanuit die kennis kan de contactpersoon binnen de gemeentelijke organisatie aangeven hoe de gemeente daarop kan anticiperen. De contactpersonen slaan op deze manier een brug tussen de samenleving en de overheid en vervullen een centrale rol in de participatieaanpak van de gemeente. Er zijn ook gebiedswethouders, wat betekent dat de wethouders naast hun reguliere portefeuille een gebied onder hun hoede hebben. Hoe de wethouders deze rol invullen verschilt onderling. Opgemerkt wordt dat de gebiedswethoudersrol conflictueus kan zijn wanneer de doelstellingen vanuit de reguliere portefeuille niet overeenkomen met de belangen vanuit een gebied. Binnen de gemeentelijke organisatie bestaat tevredenheid over het functioneren van de gebiedscontactpersonen ter bevordering van de participatieambitie van de gemeente. Wel wordt door een ambtelijk leidinggevende opgemerkt dat de samenwerking tussen de gebiedsteams en de beleidsmedewerkers in de organisatie nog kan worden verbeterd.
Door leden van de gebiedsteams wordt aangegeven dat zij al bij de vormgeving van trajecten betrokken wensen te zijn, zodat zij vooraf kunnen meedenken over de inrichting van participatie. De gebiedscontactpersonen stellen dat de kwaliteit van de trajecten hiermee zou verbeteren, omdat hiermee de beleidskennis wordt gecombineerd met de kennis waar zij over beschikken uit het veld. Daarnaast denken de gebiedscontactpersonen baat te hebben bij algemeen gedeelde uitgangspunten bij participatie, bijvoorbeeld geformuleerd in een handreiking. In het huidige beleid wordt er veel verantwoordelijkheid neergelegd bij individuele medewerkers die participatietrajecten vanuit hun eigen professionaliteit benaderen. Deze werkwijze kan negatieve gevolgen hebben voor de borging van het beleid, bijvoorbeeld als iemand wegvalt of als iemand minder overtuigd is van de meerwaarde van participatie. Een handreiking voor participatie zou in de ogen van de gebiedscontactpersonen betreft uitkomst kunnen bieden, bijvoorbeeld wat betreft verwachtingen managen, kennisdeling en transparantie. Gebleken is dat de gemeente inzet op het versterken van de samenwerking tussen de gebiedsteams, die zich concentreren op de fysieke leefomgeving, en de voormelkaar teams in het sociaal domein. De gebiedscontactpersoon en de welzijnsmedewerker spreken elkaar op wekelijkse basis.
Hiermee denkt de gemeente er goed in te slagen om diverse vragen en behoeften uit de samenleving op te vangen en op te pakken. Kwaliteit van participatieprocessen De vraag hoe een succesvol participatieproces eruit ziet, wordt door medewerkers verschillend beantwoord. Medewerkers zijn het erover eens dat participatie niet altijd leidt tot eensgezindheid en consensus. Er zullen
12
Onder meer Ferenc van Damme, de VNG en buurgemeenten
27
altijd belangentegenstellingen zijn, die niet zomaar met louter participatie kan worden weggenomen. En dat hoeft ook niet, zo wordt door medewerkers benadrukt. Goede participatie is namelijk op andere manieren te herkennen. Allereerst wordt gewezen op het organiseren van een goed proces, dat wordt gekenmerkt door goede communicatie met participanten, het inventariseren van diverse meningen en tot slot het nemen van een afgewogen besluit. In dat proces krijgt iedereen de mogelijkheid om zijn of haar opvatting aan het voetlicht te brengen waarbij de gemeente aan de betrokkenen duidelijk maakt hoe er met hun opvattingen wordt omgegaan. Participatie wordt ook van waarde gezien bij het verzamelen van meningen en opvattingen. Vanuit de opvatting is een participatieproces geslaagd op het moment dat het veelzijdige input oplevert om tot een afgewogen besluit te komen, zo geven verschillende geïnterviewden aan. Een derde geeft aan dat transparantie over besluitvorming en het managen van verwachtingen over het proces de essentiële onderdelen zijn voor succesvolle participatie. Tot slot wordt er door een geïnterviewde nog gewezen op de intrinsieke waarde van het voeren van het gesprek tussen de gemeente en de gemeenschap. Het succes van participatie wordt vanuit dat oogpunt bepaald door de mate waarin het onderlinge gesprek mogelijk is gemaakt.
Uitdagingen In de gevoerde gesprekken zijn verschillende uitdagingen voor de gemeente geschetst. In de eerste plaats wordt de gemeentelijke informatievoorziening over participatie naar inwoners genoemd. Het gaat dan bijvoorbeeld over het transparant communiceren over de (on)mogelijkheden van bewoners om met een eigen initiatief of plan te komen, en de rol van de gemeente daarbij. De website zou een logische plek zijn om deze informatie te ontsluiten maar dit gebeurt in de ogen van directe betrokkenen nog te weinig. Daarnaast gaat informatievoorziening over waarmaken wat je belooft en toezegt. Als voorbeeld daarvan wordt gewezen op toezeggingen van gebiedscontactpersonen aan inwoners die niet overeenkwamen met het doe-vermogen van de achterliggende organisatie. Dit kan tot teleurstelling leiden, zo wordt uitgesproken. Tot slot kan de gemeente nog verbeteren in het verwachtingsmanagement over de besluitvorming: het moet klip en klaar aan participanten worden gemaakt wie uiteindelijk het besluit neemt en waarom. Ook het onderwerp van representativiteit wordt als punt van aandacht genoemd. De gemeente Berkelland onderneemt verschillende activiteiten om ervoor te zorgen dat ze zichtbaar en aanspreekbaar is voor groepen die minder makkelijk in contact staan met de gemeente.
Tegelijkertijd wordt opgemerkt dat steeds vaker belangengroepen prominent de aandacht op zich weten te vestigen. Doordat deze groepen vaak ‘beter de weg kennen’ kunnen ze meer invloed uitoefenen dan particulieren. Voorbeelden hiervan zijn georganiseerde raden, zoals de dorpsraad of de welzijnsraad. De gemeente gaat de samenwerking met deze groepen graag aan, maar dit moet niet ten koste of in de plaats gaan van het contact met individuele participanten. Ten derde wordt gewezen op de mogelijke grenzen aan participatie. Dat de gemeente een grote ambitie met betrekking tot participatie heeft is bekend, maar het is de vraag of dat in alle situaties wederzijds is. Als het bijvoorbeeld gaat over het onderhoud van groenvoorzieningen in wijken dan nodigt de gemeente omwonenden nadrukkelijk uit om daar zelf gevolg aan te geven. Deze vorm van doe-democratie is zelfs in een gesprek genoemd als ultieme vorm van participatie, waarbij de van nature aanwezige zelfredzaamheid van Berkellandse inwoners het beste naar voren komt. Maar, zo waarschuwen sommige medewerkers, niet alle omwonenden zitten daar op te wachten. Sommige buurtbewoners vinden zelfs dat het onderhouden van de groenvoorziening een gemeentelijke taak pur sang is, waarvan de gemeente niet zomaar kan verwachten dat ze deze uit handen kan geven.
In andere woorden: er moet blijvend worden nagedacht over de bereidheid van inwoners om ook met de gemeente te participeren. Een laatste uitdaging voor participatie is dat de grote ambitie van de gemeente ook impact heeft op de organisatie. Het goed inrichten van participatieprocessen vraagt tijd en inzet van de medewerkers en de gevraagde capaciteit wordt groter bij politieke druk op trajecten.
28
6.3
Beantwoording van de deelvragen
Samenvattend wordt in deze laatste paragraaf de beantwoording van de volgende deelvragen beschreven. Visie en beleid van Berkelland 2. Welke visie, ambitie en doelstellingen leven er binnen de gemeente Berkelland op het gebied van burgerparticipatie (zowel geschreven als ongeschreven)? 3. In welke beleidsterreinen komt burgerparticipatie voor en welke kaders en spelregels zijn door wie vastgesteld? 4. Is er behoefte aan een aanscherping of verdieping van de kaders en regels voor burgerparticipatie? 5. Hoe heeft de gemeente de inzet van burgerparticipatie in de praktijk georganiseerd?
Gebleken is dat de visie, ambities en doelstellingen van de gemeente met participatie niet in één document zijn vastgelegd. In verschillende documenten zijn de relevante uitgangspunten en voorgestane werkwijzen verwoord. In die documenten wordt consequent gepleit voor meer mogelijkheden voor inwoners om invloed te hebben op het gemeentelijk beleid. Deze ambities zijn bevestigd in gesprekken met medewerkers van de organisatie. In principe is participatie in Berkelland mogelijk in alle gemeentelijke beleidsterreinen. In de praktijk ligt de nadruk op het fysieke domein, mede omdat inwoners daar eerder zelf actief worden. Kaders en spelregels zijn niet expliciet vastgelegd. Voor houvast kijken gebiedscontactpersonen met name naar het wijk- en kerngericht werken. Naar mening van veel voor het beleid verantwoordelijke ambtenaren zijn alle medewerkers zich er van bewust dat er aandacht en ruimte moeten zijn voor de inbreng van inwoners. Aangenomen wordt dat ambtenaren bekend zijn met de uitgangspunten voor participatie en weten hoe te handelen. Maar binnen de gemeentelijke organisatie wordt wisselend behoefte ervaren aan een aanscherping of verdieping van de kaders en regels voor participatie. Met name vanuit gebiedsteams wordt aangegeven dat zij vooraf willen meedenken over de inrichting van participatie.
De inzet van participatie is in praktijk veelal georganiseerd over de lijn van het wijk- en kerngericht werken. De samenwerking tussen de beleidsmedewerker en de gebiedscontactpersoon is daarin cruciaal. Door gebiedscontactpersonen wordt opgemerkt dat de huidige werkwijze in Berkelland, waarbij veel verantwoordelijkheid wordt neergelegd bij individuele medewerkers, kwetsbaar kan zijn voor de borging van participatie, bijvoorbeeld als een medewerker uitvalt of als een medewerker minder overtuigd is van de meerwaarde van participatie. Wat in hun ogen zou kunnen helpen is het formuleren van een handreiking met daarin algemeen gedeelde uitgangspunten bij de uitvoering van participatie. Dit zou de organisatie meer stabiliteit bieden bij de uitvoering van participatie wat betreft de organisatie van kennisdeling, transparantie en het managen van verwachtingen.
29
7. De praktijk van participatie in Berkelland In dit hoofdstuk staat de praktijk van participatie in Berkelland centraal. Met betrekking tot de praktijk zijn verschillende onderzoeksvragen geformuleerd: Participatie in de praktijk, 6. Welke voorbeelden (casussen) van burgerparticipatie kent de gemeente Berkelland? 7. Hoe ziet burgerparticipatie er in de praktijk uit bij een aantal casussen? 8. Wat was de opbrengst van deze voorbeelden van burgerparticipatie? In relatie tot de impliciete en expliciete doelen van burgerparticipatie en het beleidsdoel In relatie tot de concrete doelen van het voorbeeld In relatie tot wat de gemeenschap verwachtte 9. In hoevere en op welke wijze wordt geleerd van eerdere burgerparticipatietrajecten? 10. Welke rollen vervullen raad, college en ambtelijke organisatie met betrekking tot burgerparticipatie 11. Welke overkoepelende lessen kunnen worden getrokken uit de casussen? Ten behoeve van de overzichtelijkheid van dit hoofdstuk behandelen we de relevante onderzoeksvragen in verschillende paragrafen. Dat begint bij onderzoeksvraag zes, met een opsomming van voorbeelden van participatie in Berkelland in paragraaf één. In de tweede paragraaf volgt een beschrijving van de praktijk (onderzoeksvragen zeven en acht). Onderzoeksvraag tien, over de rollen van de raad, college en ambtelijke organisatie komt in de derde paragraaf aan de orde.
Vervolgens wordt in paragraaf 5.4 ingegaan op de opbrengsten van participatie en de lessen die daaruit kunnen worden getrokken (vragen negen en elf). In de vijfde en laatste paragraaf vatten we het hoofdstuk aan de beantwoording van de deelvragen samen.
7.1
Voorbeelden van participatie
In de gesprekken met ambtenaren zijn diverse voorbeelden van participatie naar voren gekomen. Om antwoord te kunnen geven op de verschillende onderzoeksvragen is er naar een specifiek aantal casussen uitgebreider onderzoek gedaan. Om daarnaast ook iets te kunnen zeggen over de verscheidenheid aan participatie worden allereerst een overzicht gegeven van een aantal voorbeelden uit Berkelland. Locatie GSM mast Een eerste voorbeeld gaat over de maatschappelijke behoefte rondom het telefoniebereik in het buitengebied. Naar mening van verschillende inwoners was de dekking in bepaalde gebieden van de gemeente onvoldoende. Er is toen gezocht naar een locatie voor een extra GSM-mast. Allereerst is dat gebeurd in samenwerking met telefonieproviders om vast te kunnen stellen waar de dekking van het mobiele netwerk moest verbeteren. Vervolgens is in samenspraak met bewoners van het gebied de locatie van de mast bepaald. Uiteindelijk is gekozen voor een locatie aan de rand van een Gelders natuurgebied. Alhoewel deze locatie niet op de steun van iedereen kon rekenen, houdt de gemeente wel een positief gevoel aan dit traject over omdat op basis van opvattingen van bewoners verschillende opties tegen elkaar zijn afgewogen. Op zo’n moment kan er volgens betrokkenen worden gesproken van een ‘uitgelopen proces’.
Pannakooi Borculo De pannakooi in Borculo13 is een voorbeeld hoe er in de praktijk door de gebiedscontactpersonen aan participatie wordt gewerkt. Er lag een besluit voor om de pannakooi te sluiten en te verwijderen, omdat de buurt overlast zou ervaren. De gebiedscontactpersonen wisten echter dat de gebruikers van de pannakooi veelal afkomstig waren uit aangrenzende buurten en van omliggende scholen. Uit gesprekken volgde dat de pannakooi wel degelijk nog in een (speel)behoefte voorzag. Maar de gemeente wilde ook tegemoetkomen aan de overlast, en heeft er daarom uiteindelijk, na iedereen gehoord te hebben, voor gekozen om de pannakooi om te bouwen door de hoge hekken te verwijderen.
13
De pannakooi in Borculo wordt vernieuwd - OverBorculo.nl
30
Sporthal Ruurlo Voor de sporthal in Ruurlo zijn door de gemeente heel actief met de beheerorganisatie afspraken gemaakt. Vanuit dat perspectief is dat een prima participatietraject geweest, omdat er goede, inhoudelijke gesprekken zijn gevoerd. Door de omgeving wordt dat waarschijnlijk anders gewaardeerd. Zij zullen stellen dat de participatie volledig is mislukt. Het onderzoek heeft deze casus gevolgd tot juni. Vertaling landelijk preventieakkoord Het landelijk preventieakkoord is eerst regionaal is vertaald en daarna lokaal ingekleurd. Op basis van voornemens is de gemeente het gesprek aangegaan met inwoners, professionals en raadsleden middels een open avond, en is hun gevraagd wat ze van die voornemens vonden en of ze nog wat misten. In dergelijke gesprekken bleek dan dat er al sprake is van veel initiatieven per kern. Daar werd ook gesproken over hoe de initiatieven zich tot elkaar verhouden, en wat kan worden gedaan om aan de al bestaande initiatieven meer bekendheid te geven. Steunpunt vrijwilligers- en mantelzorg Een ander voorbeeld is de inrichting van het steunpunt vrijwilligers- en mantelzorg. Onder begeleiding van een externe partij is er een zogenoemde effectenarena georganiseerd. Dit biedt de mogelijkheid te bepalen welk effect je wilt realiseren. Er hebben verschillende sessies met inwoners plaatsgevonden, die een bijdrage hebben geleverd aan de visie.
Inwonerspanel Binnen het sociaal domein wordt ook wel gebruikt gemaakt van het bestaande online-panel (inwonerspanel), vooral voor eerste oriënterende reacties op mogelijke initiatieven of om eerste beelden op te halen. In de Corona-periode zijn één-op-één contacten wel doorgegaan, maar veel initiatieven konden geen doorgang vinden. Zorg voor wie dat nodig heeft Het uitvoeringsprogramma sociaal domein (zorg voor wie dat nodig heeft) is een voorbeeld waarbij de participatie meerwaarde heeft gehad om het programma concreet te maken. Er was commitment, zowel bij de raad als de inwoners. Er was sprake van losse initiatieven, maar hier waren ze in een uitvoeringsprogramma samengebracht. Daarvoor heeft de participatie meerwaarde gehad. Projecten worden nu geëvalueerd, daaraan nemen de inwoners/deelnemers ook deel.
7.2
Participatie; verder verkend
Er zijn vijf casussen geselecteerd voor nader onderzoek: Kronenkamp, Speelveldje aan de Vogelenzangstraat, het Evenementenbeleid, het Staringcollege en het wijk- en kerngericht werken. Tijdens het onderzoek is geconstateerd dat een groot deel van de participatietrajecten plaatsvindt in het fysieke domein. Veel inwoners van Berkelland voelen zich vooral betrokken bij ontwikkelingen in hun directe leefomgeving, iets waarin ze overigens in vergelijking met vele andere gemeenten in Nederland niet uniek zijn. Het ligt daarom ook voor de hand dat voor een nadere verkenning van de praktijk van het beleid, waarbij gesproken is met betrokken inwoners, vooral projecten in het fysieke domein aan de orde waren. De casussen worden eerst in algemeenheid beschreven, waarna dieper wordt ingegaan op de ervaringen van inwoners. Kronenkamp De waterzuiveringsinstallatie waar nu de Kronenkamp ligt, is in 2004 stilgelegd en gekocht door de toenmalige gemeente Neede. Die gemeente had de bedoeling om alles te slopen en nieuwbouw te ontwikkelen, door de krimp in de Achterhoek zijn die plannen echter nooit uitgevoerd. In 2012 heeft de gemeente Berkelland, waar Neede ondertussen deel van was gaan uitmaken, opdracht gegeven om een flora/fauna onderzoek te starten voor het opruimen van het terrein en de sloop van de gebouwen van de oude waterzuivering.
De gemeente zag toen kansen voor ontwikkeling van de plek, bijvoorbeeld als een natuurpark met ideeën voor survival, vleermuizen en forelvissen. Hiervoor is ook input
31
van inwoners gevraagd en er is een voorstel aan het college gedaan. Uiteindelijk zijn deze plannen gestrand en wilde het college het gebied alsnog renoveren. Het IVN (Instituut voor Natuureducatie), afdeling Oost-Achterhoek en Stichting Vleermuizen Neede wilde graag iets doen voor de gemeenschap. Eerdere plannen (expositieruimte voor informatie over de vleermuis en versteend gebied aan de gemeenschap schenken) waren op niets uitgelopen. Er is een gesprek op gang gekomen vanuit de gemeente met IVN over de waterzuiveringsinstallatie, waarin het voorwerk aan collegevoorstellen en rapportages is gedeeld. IVN en Stichting Vleermuizen Neede zijn vervolgens een samenwerking aangegaan en een projectgroep gestart om het gebied tot natuurpark te realiseren. Zij hebben in 2016 een projectplan geschreven en hebben dat met de gemeente (bestuurlijk) afgestemd. De gemeente had tijdens het traject de oud-projectleider van het gebied als contactpersoon aangewezen voor het initiatief. Het plan is uiteindelijk formeel in het collegeoverleg gekomen, waarna het gebied in erfpacht van de gemeente is overgenomen. Uiteindelijk heeft de gemeente het voor de sloop gereserveerde geld (150.000 euro) beschikbaar gesteld voor het initiatief, daarna moest er zelf voor financiering gezorgd worden. Via de provincie is ook een startsubsidie van 5000 euro beschikbaar gesteld.
Speelveldje aan de Vogelenzangstraat Het speelveld Vogelenzangstraat was onderdeel van het project ‘woonstraten Plan Zuid’. Voor dat project werd in de buurt een herinrichting gedaan en daarvoor is een participatietraject geweest. Hiervoor zijn echter alleen de directe omwonenden betrokken, niet de omwonenden van het speelveld Vogelenzangstraat. In het project woonstraten Plan Zuid was ervoor gekozen om water te laten afvloeien op het veldje naar de Vogelezangstraat, en daar ook tijdelijk vast te houden indien nodig. Bij hevige buien loopt het trapveldje bij het speelveld daardoor tijdelijk onder water waarna het water verder zou worden afgevoerd. Omdat de herinrichting niet de Vogelezangstraat betrof, waren de bewoners aldaar niet direct betrokken bij de herinrichting en overige plannen. De afvoer van het speelveldje bevatte daarnaast een technisch probleem, waardoor het veldje geruime tijd onder water stond en niet bruikbaar was om te spelen. De aanpak van dit probleem heeft een tijd op zich laten wachten en de gemeente heeft de buurt op dat moment niet geïnformeerd over het probleem. De technische problemen bij de afwatering van het veld leidden er toe dat het veld onder water stond. Doordat die situatie gevaarlijk werd zijn er hekken omheen gezet.
In het kader van de varianten om de problemen op te lossen, is onder meer overwogen om met rioolpijpen de afwatering door te trekken naar een sloot. Anticiperend op die oplossing had de aannemer alvast wat pijpen aangeschaft en op het terrein opgeslagen. Maar uiteindelijk is om technisch/inhoudelijke redenen daar niet voor gekozen en zijn de pijpen weer afgevoerd. Die gang van zaken heeft veel vragen opgeroepen in de buurt. Omwonenden hebben geprotesteerd met onder andere spandoeken tegen de langdurige opslag van het materiaal en het probleem met de afwatering, waarna het verhaal de politiek en de pers bereikte. De hekken en overgebleven bouwmateriaal van het project woonstraten Plan Zuid zijn daarna weggehaald. Vanuit de gemeente was inmiddels een nieuw project gestart voor de inrichting van de speelplek. De toestellen worden vervangen, omdat deze verouderd zijn. Het participatietraject hierbij is vanwege corona niet fysiek verlopen. Buurtbewoners (en een aantal belanghebbenden) zijn per brief gevraagd om mee te denken over de nieuwe inrichting. Eerste schetsen en ideeën zijn door de gemeente voor de zomer van 2021 gepresenteerd, door een tent neer te zetten op het terrein zelf waar de omwonenden van de plannen kennis hebben kunnen nemen en daarop hebben kunnen reageren.
Evenementenbeleid In Berkelland zijn veel (grote en kleine) organisaties en verenigingen die evenementen organiseren. Het organiseren van evenementen wordt door nieuwe regelgeving (onder andere Omgevingswet) echter steeds
32
ingewikkelder. Er verandert veel voor organisatoren van evenementen. De gemeente is daarom aan de slag gegaan met het in kaart brengen van alle regelingen en procedures om hen te helpen. De gemeente heeft een eerste conceptbeleid opgesteld met input vanuit verschillende plekken in de organisatie. Vervolgens zijn er twee informatiesessies georganiseerd waarvoor evenementorganisatoren zijn benaderd en uitgenodigd. De avonden werden geopend door de burgemeester en per avond waren er zo’n twintig à dertig geïnteresseerden digitaal aanwezig. Tijdens deze informatiesessies werden de aanwezigen meegenomen in het veranderende/veranderde evenementenbeleid, waarna er ruimte was voor discussie. Het beleid is vervolgens aan het college voorgelegd en vastgelegd. Echter, op basis van die discussie tijdens de informatiesessies is er ook een voorstel aan de raad gedaan om een subsidie in het leven te roepen voor de eerste aanvraag van de omgevingsvergunning. Daarnaast worden, waar mogelijk, de omgevingsvergunningen voor een periode van vijf jaar verleend. Staring college Het Staring College was op twee locaties in Borculo gevestigd, op de Beukenlaan en op de Herenlaan. Met het oog op de toekomstbestendigheid komt er één nieuwbouwlocatie die de oude twee locaties vervangen.
Daarvoor heeft een locatieverkenning plaatsgevonden en zijn twee scenario’s uitgewerkt, enerzijds nieuwbouw op De Wildbaan en anderzijds nieuwbouw op de Beukenlaan. De gemeente heeft input op de scenario’s gevraagd vanuit de samenleving om draagvlak voor de locaties te bepalen. Ook zijn ideeën en aandachtpunten uit de omgeving opgehaald. In oktober 2019 hebben inloopavonden plaatsgevonden. Daarnaast is er gesproken met omwonenden van De Wildbaan, de klankbordgroep van de Beukenlaan en met verenigingen op de Wildbaan. De gemeente constateerde dat er meer draagvlak was voor De Wildbaan, daarnaast hebben o.a. de stedenbouwkundige inpassing en het verkeer bijgedragen aan de keuze. Er werden daar positieve neveneffecten verwacht van mogelijke samenwerking tussen onderwijs en verenigingen en andere maatschappelijke organisaties. De uitkomsten uit het locatieonderzoek zijn in juli 2020 aan de raad voorgelegd en de raad heeft ingestemd met De Wildbaan als unilocatie voor het Staring College in Borculo. De gemeente is daarna met input van aanwonenden en verenigingen aan de slag gegaan voor een nieuwe inrichting voor de nieuwe locatie. Op basis van een visie, een structuurmodel (opgesteld in samenwerking met een stedenbouwkundig bureau), is de gemeente in de eerste helft van 2021 het gesprek aangegaan met belanghebbenden (omwonenden, gebruikers, verenigingen).
Er hebben digitale bijeenkomsten plaatsgevonden en er zijn bilaterale overleggen geweest tussen de gemeenten en belanghebbenden. Ook heeft wethouder van der Neut met de Jongerenraad gesproken, deze stond positief tegenover het voornemen. De gemeenteraad heeft in juli 2021 ingestemd met de herinrichting van het gebied De Wildbaan volgens de voorgelegde visie (structuurmodel). Ook is de keuze gemaakt om de binnensportaccommodatie te centraliseren met een uitbreiding van ’t Timpke. De gemeente benoemt bij haar plannen dat nog niet het gehele plan is ingevuld, zij stelt daarmee in te spelen op latere ontwikkelingen. Wijk- en kerngericht werken Begin 2019 heeft het College van B&W de nota ‘Verder met wijk- en kerngericht werken’ besproken en bevestigd. In het besluit wordt genoemd dat het college nog met een uitwerkingsplan komt. Ook de financiële consequenties zouden in een later stadium aan de orde komen.
33
In de nota wordt aangegeven dat de basis voor wijk- en kerngericht werken in Berkelland in collegeperiode 2014-2018 is gelegd. Het college bevestigt in de nieuwe nota de volgende ambities: Ambities Wijk- en kerngericht werken (2019) - Het realiseren van behouden van een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving - Het bevorderen van de relatie tussen de gemeente en de samenleving - Het bevorderen van de kwaliteit van de dienstverlening van de gemeente De gemeente kondigt aan om op het niveau van de wijken en buurten allerlei kwalitatieve en kwantitatieve gegevens te willen inventariseren, op basis waarvan de gemeente kan “bepalen waar duidelijke kansen liggen op korte termijn en waar we kunnen en moeten aanhaken om ook in het begin te laten zien dat we een betrouwbare en slagvaardige partner zijn. Maar deze analyse levert ook een beeld op waar bijvoorbeeld op langere termijn en wellicht meer op strategisch niveau acties nodig zijn, gekoppeld aan onze eigen ambities. Deze analyse doen we nu aan het begin als 0-meting. De bedoeling is om de analyse elke drie jaar te doen en de gegevens telkens te actualiseren.” Voorts wordt het werken met gebiedswethouders bevestigd: “De gebiedswethouder is de bestuurlijke ambassadeur voor het gebied en aanspreekpunt voor thema’s en onderwerpen die in een gebied leven.
De gebiedswethouder geeft het gemeentebestuur een gezicht en fungeert voor het college als ogen en oren in het gebied. De wethouder is zichtbaar en aanspreekbaar in het gebied.” Daarnaast zijn er (vier) gebiedscontactpersonen. Hun rol is als volgt omschreven. Rol Gebiedscontactpersonen De rol van de contactpersoon is in drie categorieën op te delen: A. aanspreekpunt kernen: vragen via mail, inloop, telefoon, zaak. Deze verder brengen in de interne gemeentelijke organisatie of verbindingen leggen naar andere partijen. B. netwerkbouwer: relaties opbouwen en behouden met de inwoners en stakeholders binnen het gebied en binnen de eigen organisatie. Weten wie er betrokken kunnen en moeten zijn bij diverse ontwikkelingen en waar nodig ook actief die verbindingen leggen. C. regisseur: procesmanager in de sturing op de maatschappelijke doelen per wijk of kern n.a.v. de wijkanalyses, bewoners stimuleren, inspireren en ondersteunen, interne sparringpartner voor projectleiders en spil in de omslag die binnen de organisatie, college en raad nodig is om de mindset van wijk- en kerngericht werken verder te brengen.
Als relevante partners in de wijken en buurten worden genoemd - Partnerorganisaties zoals ProWonen en de politie; - Maatschappelijke organisaties, zoals scholen, kerken, zorginstellingen en sportverenigingen - Bewonersorganisaties zoals met name bestaande dorpsbelangen, wijkraden en buurtverenigingen - Inwoners en ondernemers. Ervaringen met participatie In de verkenning van de praktijk heeft het onderzoek zich geconcentreerd op de verwachtingen en ervaringen van inwoners en bewonersorganisaties. De ervaringen rondom de casussen Kronenkamp, het evenementenbeleid, Vogelenzangstraat en het Staring college zijn gebundeld. Aan de ervaringen van de bewonersorganisaties wordt apart aandacht besteed, omdat in het wijk- en kerngericht werken een groot deel van het participatiebeleid in Berkelland gestalte krijgt. Rondom de verschillende trajecten wordt door betrokkenen genoemd dat de gemeente zijn best doet om goed te communiceren. Zij stellen dat er gesprekken worden gevoerd en uitleg wordt gegeven door de gemeente, maar dat het proces daarna geregeld stokt. Wat er vervolgens met de inbreng gebeurt is voor participanten in verschillende trajecten onduidelijk. Genoemd wordt als reden dat de gemeente vooraf niet realistisch is en te weinig afbakent waar de ruimte voor participatie ligt.
Zo bleek bijvoorbeeld de ruimte voor inbreng bij de inrichting van het gebied rond de Wildbaan Campus achteraf veel kleiner dan vooraf gedacht door participanten.
34
Organisaties en inwoners zien mooie kansen en brengen die ter kennisname aan de gemeente, maar daar blijkt veel later geen ruimte voor, met teleurgestelde participanten als resultaat. Een participant stelt dat “Als het een geldkwestie is, dan moet de gemeente dat zeggen. Het is best vreemd om ons in eerste instantie uit te nodigen, maar hen vervolgens geen inspraak te geven.” Het algemene contact met de gemeente rondom bijvoorbeeld evenementen en vergunningen wordt door meerdere participanten als prettig ervaren. Ook over de gebiedscontactpersonen wordt veelal lovend gesproken en een geïnterviewde gaf daarnaast aan zelfs een gesprek met de burgemeester mogelijk is. Ook wordt echter meermaals genoemd dat het contact afhankelijk is van de ambtenaar in kwestie die je treft. Dat is soms juist erg moeizaam. Er wordt gesteld dat initiatieven dan niet van de grond komen of dat er achteraf wordt niet gecommuniceerd over een traject. Een geïnterviewde zei over de communicatie van de gemeente: “Het blijft vaak ‘hangen’ bij de gemeente, terugkoppeling laat te lang op zich wachten of komt niet. Aangeven dat het nog even duurt zou al helpen. Of persoonlijke terugkoppeling, in plaats van een bericht in het gemeenteboekje.” Een ander beschreef dat hij goed contact heeft met de gebiedscontactpersoon, maar dat niet alle contacten met gemeente soepel lopen.
Hij gaf aan dat het nogal eens afhankelijk is van de persoon die je treft, zo had hij ook ervaring met ‘stroeve ambtenaren’ rondom bijvoorbeeld nieuwbouwplannen en duurzaamheid. Een ander geeft aan “Je wordt wel gehoord, maar er wordt niet geluisterd.” De geïnterviewde geeft aan dat hij niet goed geïnformeerd werd over een traject, het kostte veel energie om duidelijkheid te krijgen van de gemeente. Ook bij de verantwoordelijke wethouder kreeg hij geen antwoord, deze verwees hem naar de raad. Een aantal van de geïnterviewde inwoners uit Berkelland gaven aan dat zij goed de weg weten binnen de gemeente, door bijvoorbeeld eerdere ervaring vanuit hun werk. Zij schetsten dat zij daardoor effectiever hun doel weten te bereiken. Doordat zij weten hoe het werkt in een gemeentelijke organisatie, stellen zij te weten bij de juiste mensen aan te kloppen. Een van de geïnterviewde inwoners geeft aan dat er goed contact was met de portefeuillehouder. De toenmalige burgemeester hadden zij gevraagd om ambassadeur te worden voor hun traject en was er vooraf nadrukkelijk contact geweest met de raad. Bij ander traject werd kennis en ervaring over gemeenten ingezet, door actie te voeren en de lokale pers en raadsleden te betrekken. Hierdoor werd op korte termijn actie vanuit de gemeente uitgelokt.
In de verkenning van het wijk- en kerngericht werken is gebleken dat veel dorpsbelangen, wijkraden en buurtverenigingen een warme band onderhouden met de gemeentelijke organisatie, vertegenwoordigd door de contactpersoon. Veel vertegenwoordigers van dergelijke bewonersorganisaties ervaren de contactpersoon als bereikbaar, betrokken, bereid tot communicatie en overleg. De essentie van veel buurt- en dorpsverenigingen in Berkelland is de organisatie van het jaarlijkse (zomer)feest. Deze verenigingen ervaren dat de eisen die aan dergelijke evenementen worden gesteld steeds toenemen. Maar tegelijkertijd zijn ze vrijwel alle bekend met het initiatief van de gemeente om deze (nieuwe) eisen gezamenlijk te bespreken en om op basis daarvan een handreiking op te stellen. Dit initiatief is gewaardeerd. Nog steeds ervaren vertegenwoordigers van deze verenigingen het goed te doen om de feesten te realiseren, en zijn ze tevreden over de ondersteuning door de gemeente. Met enige regelmaat brengt de (gebieds-)wethouder ook een bezoek aan zo’n feest. Als het gaat om ingrijpender kwesties in dorpen of buurten, is de waardering voor de gemeente genuanceerder. In de rondgang langs diverse verenigingen zijn woningbouwprojecten ter sprake gekomen, infrastructurele plannen of de aanleg van zonneparken.
In die trajecten waren de betrokken verengingen lang niet altijd tevreden over het optreden van de gemeente. Dat betrof zowel de informatieverstrekking daarover (te laat, niet volledig), de bereidheid om in gesprek te gaan met vertegenwoordigers van de diverse verenigingen en de mate waarin de gemeente toezeggingen en afspraken nakwam. Wederom waren de diverse respondenten tevreden over de inzet van de contactfunctionarissen, maar constateerden zijn dat deze functionarissen niet altijd hun enthousiaste en betrokken houding konden nakomen, ook omdat ze - naar waarneming van de respondenten - er onvoldoende in slaagden om de andere betrokkenen binnen de gemeentelijke organisatie goed in de interactie mee te krijgen.
35
7.3
De rol van de gemeenteraad
Participatie door inwoners van een gemeente vindt altijd plaats in een politiek-bestuurlijke context, waar gemeenteraad, college van B&W en ambtelijke organisatie specifieke rollen en verantwoordelijkheden hebben. Over de rollen en verantwoordelijkheden van het college en de ambtelijke organisatie is in hoofdstuk drie al het nodige gepasseerd. In deze paragraaf wordt met name ingegaan op de vraag hoe de gemeenteraad van Berkelland de rollen ten aanzien van participatie invult. De taken van de gemeenteraad zijn drieledig: het vormen van de volksvertegenwoordiging, het stellen van kaders en het controleren van het college van B&W. Kaderstelling Voor het onderzoek is een digitale raadsbijeenkomst gehouden om op te halen welke beelden en opvattingen raadsleden over participatie hebben. Hierin bleek dat de fracties die aan deze bijeenkomst hebben deelgenomen14 een positieve grondhouding aannemen ten aanzien van participatie. Eén raadslid noemde dat participatie onontkoombaar is binnen het werk dat de gemeente uitvoert. Participatie wordt uitgelegd als iets dat de gemeente simpelweg moet doen om legitimiteit te krijgen voor het gevoerde beleid. Daarnaast resulteert participatie in inzichten uit de samenleving waar de gemeente anders misschien niet op was gekomen.
Het brengt in die zin evenwicht in de argumenten die ten grondslag liggen aan belangrijke besluiten die de gemeente neemt. Eén duidelijke constante binnen de opvatting van raadsleden is dat dat de gemeente inwoners zoveel mogelijk aan zet zou moeten laten. Tegelijkertijd waken raadsleden ervoor dat de gemeente zomaar aan alle initiatieven uit de samenleving gehoor geeft. Als voorbeeld is gesproken over het organiseren van een groot festival op initiatief van een inwoner. Daarbij is het van belang dat er bredere steun voor zo’n initiatief bestaat en dat er niet zomaar voorbij wordt gegaan aan de belangen van minderheden. Raadsleden zien het als taak van de gemeente om zorgvuldig verschillende belangen tegen elkaar af te wegen. Een positieve grondhouding ja, maar dus geen vrijbrief om overal mee in te stemmen, en de regie om te besluiten blijft bij de gemeente. Waar de grondhouding van raadsleden ten aanzien van participatie dus positief is, heeft dat zich in de praktijk nog niet vertaald in concreet meegegeven kaders. Eerder in deze rapportage is al genoemd dat het participatiebeleid van de gemeente niet is vastgelegd in één centraal (visie-)document. Er zijn wel andere beleidsdocumenten die relevante passages voor participatie bevatten, maar deze leiden in de ogen van raadsleden niet tot een samenhangende basis voor burgerparticipatie.
Uit de raadsbijeenkomst kwam bovendien naar voren dat er geen eensgezindheid bestaat over eventuele kaders. Er bestaan verschillende beelden tussen, en soms zelfs binnen, fracties over hoe de kaders en uitgangspunten voor participatie eruit moeten zien. Zo is één raadslid van mening dat de raad zich moet uitspreken over het soort onderwerpen dat zich wel en niet leent voor participatie. Volgens deze deelnemer wordt er nu nog te vaak in Berkelland om participatie gevraagd bij onderwerpen waarbinnen de gemeente maar beperkt of geen speelruimte heeft voor eigen beleid. Door de (on)mogelijkheden aan de voorkant aan initiatiefnemers mee te geven, kan teleurstelling achteraf makkelijk worden voorkomen, zo wordt genoemd. In het gesprek bleek tevens dat er verschillen van inzicht zijn over het gewicht dat aan de uitkomsten van participatie in de besluitvorming moet worden toegekend. In dat verband zijn ook kritische opmerkingen gemaakt over het draagvlak bij die uitkomsten. Worden die vooral gedragen door een kleine groep van actieve participanten? Of hebben die een bredere basis in de gemeenschap? Bij een gebrek aan helderheid over uitgangspunten kunnen met name participanten de dupe worden, omdat hen onvoldoende duidelijk wordt gemaakt wanneer hun inbreng gewenst is en hoe er daarna mee wordt omgesprongen.
Is deze inbreng adviserend of doorslaggevend? Hier heeft de raad zelf ook geen eensgezind antwoord op, maar er is wel overeenstemming dat de huidige praktijk tot miscommunicatie en onvoorspelbaarheid kan leiden.
14
Bij deze bijeenkomst ontbraken raadsleden van de VVD en het CDA. In een later stadium is contact geweest met beide fracties. De aldus verkregen inzichten zijn eveneens verwerkt in deze rapportage.
36
Al met al werd duidelijk dat de gedachtevorming binnen de raad over participatie (nog) niet tot consensus over de uitgangspunten en procedures heeft geleid; een inzicht dat wordt gedeeld door de in het kader van dit onderzoek gesproken raadsleden. Zij ervaren ook dat dit gebrek aan consensus meer en meer problematisch wordt. Er zijn in het recente verleden wel inspanningen verricht om spelregels en procedures voor participatie door de gemeenteraad te laten vastleggen. In 2019 is een initiatief gestart om via een nieuw ingestelde raadswerkgroep ‘spelregels voor het participatieproces’ te definiëren. De handreiking zou minimale spelregels bevatten over hoe de gemeente vooraf belanghebbenden betrekt bij haar besluitvorming en wat zij vraagt van initiatiefnemer, waarbij maatwerk het uitgangspunt is. De handreiking werd geacht houvast te bieden voor de rolverdeling en samenwerking tussen de gemeente en de samenleving en het wijk- en kerngericht werken. De raadswerkgroep is echter - onder meer vanwege de corona-omstandigheden momenteel niet actief; de handreiking is daarmee niet opgesteld. Het is aan de nieuwe raad om te bepalen of hier een vervolg aan wordt gegeven. Ook in de raadsbijeenkomst is ter sprake gebracht in hoeverre raadsleden aanvullende spelregels willen definiëren om participatie-initiatieven meer in te kaderen.
Het merendeel van de aanwezigen wijst extra spelregels van de hand, omdat deze een te grote last zouden leggen op de bereidheid van burgers om überhaupt te participeren. Spelregels worden neergezet als directe beperking van de bewegingsvrijheid die met participatie juist zou moeten worden gecreëerd. Een enkel raadslid is wél nadrukkelijk voorvechter van meer regels en structuur. Als argument wordt voornamelijk gewezen op de onvoorspelbaarheid die uit het huidige vrije participatiebeleid voortkomt. Inwoners mogen weliswaar meedoen, maar weten meestal niet waar ze aan toe zijn. In het ergste geval wordt volledig voorbijgegaan aan participatie-uitkomsten waardoor inwoners zich afkeren van het initiatief en apathie ontwikkelen. Een actueel voorbeeld dat hierbij meerdere keren wordt genoemd is het plaatsen van windmolens in de gemeente. In november 2021 is het onderwerp participatie opnieuw in de gemeenteraad aan de orde geweest. De raad heeft toen, middels een motie15, het college opgeroepen om meer gestructureerd na te denken over de wijze van betrokkenheid en inbreng van participanten bij lopende en toekomstige trajecten, en explicieter in raadsvoorstellen op te nemen wat er met participatie is gedaan. Een mogelijk middel hiervoor zou een ‘participatieverordening’ of ‘participatiehandreiking’ kunnen zijn. De motie werd met ruime meerderheid aangenomen.
Controle In de praktijk komt het erop neer dat het uitvoeren van participatie hoofdzakelijk in handen ligt van de ambtelijke organisatie. Alleen als er sprake is van besluitvorming waar participatie-activiteiten onderdeel van hebben uitgemaakt komt de gemeenteraad in beeld. Afgesproken is dat collegevoorstellen aan de raad worden voorzien van een standaard paragraaf waar wordt aangegeven of, en zo ja hoe er aan participatie is gedaan. Raadsleden geven echter aan dat ze de huidige informatievoorziening als onvoldoende ervaren. Weliswaar herkennen raadsleden dat door het college in voorstellen wordt aangegeven of er aan participatie is gedaan, maar deze informatie is van te weinig diepgang om een inhoudelijke afweging te maken over de kwaliteit. Zij stellen dat door het college bijvoorbeeld wordt gezegd dat er in het kader van participatie een buurtbijeenkomst is geweest, maar niet hoeveel omwonenden hierbij aanwezig waren, of wat de sfeer typeerde. Op basis hiervan stelt het merendeel van de raadsleden dat de informatievoorziening vanuit het college beter moet rondom participatie. Tegelijkertijd geven medewerkers uit de gemeentelijke organisatie aan te dat het hen niet duidelijk is op welke manier de gemeenteraad bij participatietrajecten betrokken wil worden. Willen raadsleden participatie