Rekenkamercommissie Rapportage - Participatie in Berkelland
Tekst van het document
Over de ambities en de praktijk van participatie in Berkelland
24 januari 2022
Inhoudsopgave 1.
Bestuurlijke rapportage
4
1.1
Over het onderzoek
4
1.2
Samenvatting en conclusies
5
1.3
Aanbevelingen
8
2.
Bestuurlijke reactie
10
3.
Nawoord rekenkamercommissie
12
4.
Onderzoeksvragen en onderzoeksaanpak
13
4.1
Onderzoeksvragen
13
4.2
Werkwijze en indeling rapport
13
5.
6.
7.
Inzichten uit de literatuur en uit ervaringen elders
14
5.1
Ontwikkelingen in participatie en inspraak
14
5.2
Kanttekeningen en bedenkingen
16
5.3
Lessen en aandachtspunten
17
5.4
Beantwoording eerste deelvragen
20
Visie en beleid Berkelland
21
6.1
Visie, ambitie en doelstellingen
21
6.2
Dagelijkse uitvoering en organisatie van participatie
26
6.3
Beantwoording van de deelvragen
29
De praktijk van participatie in Berkelland
30
7.1
Voorbeelden van participatie
30
7.2
Participatie; verder verkend
31
7.3
De rol van de gemeenteraad
36
7.4
Leren en verbeteren
38
7.5
Beantwoording van de deelvragen
39
Bijlagen
41
2
Voorwoord De rekenkamercommissie Berkelland heeft een onderzoek gedaan naar participatie. Hierbij is concreet onderzocht welke inspanningen door de gemeente Berkelland worden geleverd en wat leveren deze inspanningen op voor zowel inwoners als de gemeenten en welke aanbevelingen op basis hiervan gedaan kunnen worden om participatie in Berkelland tot een hoger niveau te brengen. Het onderwerp van participatie past bij de ambitie van Berkelland om de ambities en voornemens van de samenleving meer voorop te willen stellen. Het onderzoek is gestart in april 2021 en geëindigd met de afronding van de concept nota van bevindingen in november 2021. De conceptnota van bevindingen is aangeboden voor ambtelijk hoor en wederhoor. Doel hiervan was om de door de rekenkamercommissie gerapporteerde gegevens te verifiëren, zodat zeker is dat in de nota van bevindingen geen onjuiste staan vermelden. De uiteindelijke nota van bevindingen heeft geleid tot een definitief rapport waarin ook de conclusies en aanbevelingen zijn opgenomen. Deze nota is voorgesteld aan het college voor een bestuurlijke reactie. Het college heeft hierop gereageerd. Deze reactie is opgenomen in het rapport en voorzien van een nawoord van de rekenkamercommissie.
De rekenkamercommissie wil van de gelegenheid gebruik maken om een ieder die aan de totstandkoming van dit onderzoek een bijdrage heeft geleverd, daarvoor te bedanken. Namens de Rekenkamercommissie Berkelland, William van Deursen, voorzitter André de Boer, lid Anne-Linde Oldenhof, lid Joska Groen, secretaris Borculo, 24 januari 2022
Dit rapport is ondersteund door onderzoekers van PBLQ, Juliette Mies Jinne Samsom Peter Castenmiller
3
1. Bestuurlijke rapportage 1.1
Over het onderzoek
Het afgelopen jaar heeft de rekenkamercommissie Berkelland een inventarisatie uitgevoerd onder de raadsleden, daarin kwam het onderwerp participatie en specifiek burgerparticipatie regelmatig aan de orde. Ook voldeed het onderwerp aan de vooraf door de rekenkamercommissie vastgestelde criteria met betrekking tot de keuze en afweging van een onderwerp, namelijk: 1. Het is een onderwerp met financieel belang, bijvoorbeeld in relatie tot het wijk-en kerngericht werken en de Omgevingswet. 2. Het is een onderwerp met een groot maatschappelijk belang; 3. Het is een onderwerp waar twijfel over bestond over de uitvoering; 4. Er is een mate van risico met betrekking tot doelmatigheid, doeltreffendheid en rechtmatigheid. Een concept onderzoeksvoorstel is dan ook gepresenteerd aan de commissie Bestuur en Sociaal in maart jl. De gemeente Berkelland kent concreet ambities en voornemens om de samenleving voorop te stellen. Dit moet vorm krijgen, zo blijkt uit het coalitieakkoord, in een open houding richting de samenleving. Dit wil Berkelland niet alleen doen met woorden, maar vooral met daden: gezamenlijk op zoek gaan naar de best en meest passende oplossing voor maatschappelijke vraagstukken. Een belangrijk onderdeel hiervan is ook het wijk- en kerngericht werken.
Hierbij wordt samen met partners gekeken naar kansen, dillema’s en knelpunten in de wijken en kernen en worden gezamenlijke maatschappelijke vraagstukken opgelost. Een ander onderdeel is interactieve beleidsvorming. Hierdoor worden inwoners in staat gesteld om invloed te hebben op en inspraak te hebben in het gemeentelijk beleid voor hun eigen wijk, dorp of de gemeente in zijn algemeen. De rekenkamercommissie Berkelland heeft onderzocht welke activiteiten de gemeente in gang heeft gezet om betrokkenheid van inwoners en andere belanghebbenden bij het gemeentelijk beleid te stimuleren. Daarnaast is er aandacht voor de opbrengsten van de betrokkenheid van de inwoners en hoe dit is beleefd door de inwoners van de gemeente Berkelland. In dit onderzoek kijkt de rekenkamercommissie niet alleen terug, maar wordt ook, met het oog op toekomstige ontwikkelingen, aandacht besteed aan lessen die uit de huidige ervaringen kunnen worden getrokken. De rekenkamercommissie Berkelland heeft het onderzoeks- en adviesbureau PBLQ gevraagd hen te ondersteunen bij de uitvoering van het onderzoek. Het onderzoek heeft als doel om meer inzicht te krijgen in generieke factoren die bijdragen aan succesvolle participatie, visie en beleid ten aanzien van participatie in Berkelland en lessen die kunnen worden getrokken uit concrete casussen uit de praktijk.
Het onderzoek heeft zich geconcentreerd op participatie in de huidige raadsperiode. Het betrekken van inwoners bij gemeentelijk beleid wordt wel samengevat in het begrip burgerparticipatie. Deze term verwijst naar de situatie waarbij de gemeente zelf de regie heeft en de mogelijkheid biedt aan inwoners om inbreng te hebben op de voorbereiding of uitvoering van beleid. Sinds enige tijd wordt er ook wel gesproken over overheidsparticipatie. Het onderscheid met burgerparticipatie is dat het nu de overheid is die een bijdrage levert (of kan leveren) aan initiatieven die in de lokale gemeenschap zijn ontstaan. De rekenkamercommissie was primair geïnteresseerd in burgerparticipatie. Echter in de gemeente Berkelland wordt geen onderscheid gemaakt tussen overheids- en burgerparticipatie, daarom heeft de rekenkamercommissie besloten om in het onderzoek breder te kijken naar participatie in bredere zin. Deze term zal worden gebruikt voor zowel burgerals overheidsparticipatie. De centrale onderzoeksvraag is als volgt geformuleerd. Welke inspanningen ten aanzien van participatie worden door de gemeente Berkelland geleverd, wat leveren deze inspanningen op voor zowel inwoners als de gemeente en welke aanbevelingen kunnen worden gedaan om burgerparticipatie naar een hoger niveau te brengen?
4
1.2
Samenvatting en conclusies
Visie en beleid van de gemeente Berkelland De gemeente Berkelland heeft een eigen besturings- en organisatiefilosofie. In deze filosofie wordt het van groot belang geacht om de betrokkenheid en eigen kracht van inwoners, ondernemers, instellingen te behouden en te versterken. Dit resulteert in de doelstelling om structureel samen te werken met deze groepen en de eigen kracht van de lokale samenleving te benutten. Participatie wordt in Berkelland vanzelfsprekend geacht. Over het algemeen wordt gestreefd naar een situatie waarin de gemeente uitnodigend, faciliterend en flexibel is en probeert te werken vanuit een maatschappelijke behoefte. Deze algemene doelstelling heeft een concrete vertaling en invulling gekregen in diverse uitvoeringsdocumenten, waarvan het wijk- en kerngericht werken de voornaamste is. De gemeentelijke organisatie heeft er bewust van afgezien om een algemene visie op participatie op te stellen. Eveneens is geen sprake van het opstellen van vaste procedures en werkwijzen bij participatie. Binnen de gemeentelijke organisatie wordt gesteld dat met het vastleggen van dit beleid en de daarmee verbonden procedures, het risico te groot is dat aan de noodzakelijke aandacht voor maatwerk tekort wordt gedaan.
Er wordt op vertrouwd dat het vakmanschap van de medewerkers van de organisatie van een dusdanig niveau is dat dit een goede aandacht voor de betrokkenheid van de inwoners bij voor hun relevant beleid garandeert. Uit het onderzoek volgt dat er voldoende aanleiding is om aan te nemen dat over het algemeen de medewerkers van de organisatie goede aandacht hebben voor het betrekken van de inwoners bij beleid, of om open te staan voor initiatieven in de lokale samenleving. Dit geldt met name de medewerkers die betrokken zijn bij het wijk- en kernenbeleid van de gemeente. De participatie-inspanningen komen op alle beleidsterreinen van de gemeente aan bod, maar zijn het duidelijkst waarneembaar binnen het fysieke domein. Ruimtelijke thema’s lenen zich over het algemeen ook goed voor participatie vanuit de gedachte dat inwoners graag willen meedenken, - praten en -beslissen over de eigen (leef)omgeving. Lessen uit de Berkellandse praktijk Voor dit onderzoek zijn een vijftal participatieprocessen van verschillende aard onder de loep genomen. Dit geeft een beter inzicht in de dagelijkse praktijk vanuit verschillende perspectieven. Voor de uitvoering geldt dat de inrichting van een participatietraject wordt gedaan door de direct betrokken ambtenaar. Deze functionaris beschikt dan over veel discretionaire ruimte.
Voor de verbinding met de samenleving en het mogelijk maken van participatie leunt de gemeente in sterke mate op de gebiedscontactpersonen. Zij staan in direct contact met inwoners en bedrijven en weten daarom als geen ander welke sentimenten er spelen. Ze vormen op die manier een brug tussen de samenleving en het gemeentelijk participatiebeleid. De afstemming tussen beleidsmedewerkers en gebiedscontactpersonen is cruciaal voor het slagen van de participatieinspanningen van de gemeente: vanuit gemeenteperspectief om zo veel mogelijk inwoners bij participatie te betrekken en vanuit inwonerperspectief om initiatieven waar te maken en verwachtingen na te komen. In de praktijk blijkt dat beide perspectieven goed met elkaar kunnen worden verbonden. De meerwaarde zou nog effectiever kunnen zijn als deze op meer structurele basis zou plaatsvinden en zou worden gestuurd vanuit eenduidig gehanteerde uitgangspunten. De gebiedscontactpersonen merken op dit moment op dat niet alle medewerkers van de organisatie zich volledig bewust zijn van de uitgangspunten en deze, conform de doelstellingen, in de praktijk brengen. Dat wordt in de ogen van de gebiedscontactpersonen vooral veroorzaakt doordat Berkelland geen beleidsafspraken rondom participatie kent waar iedereen zich aan heeft gecommitteerd.
Een participatieve houding wordt vanzelfsprekend geacht, met als gevolg dat daar door verschillende gemeentelijke medewerkers anders mee wordt omgesprongen. Samenwerken met en betrekken van inwoners en bewonersverenigingen vergen specifieke competenties en vaardigheden van medewerkers. Hier wordt onder meer tijdens de “Mooi Wark Week” bij stilgestaan. In dit rekenkameronderzoek is gesproken met diverse deelnemers aan participatietrajecten binnen de gemeente Berkelland. Het algemene contact met de gemeente wordt overwegend als prettig ervaren, over de gebiedscontactpersonen wordt veelal lovend gesproken. De gemeente wordt gewaardeerd om de uitgedragen open houding en de toegankelijkheid in het contact. Sommige deelnemers hebben gedurende het proces echter ook tekortkomingen ervaren. Het meest voorkomende bezwaar is dat het participatieproces als erg
5
afhankelijk van de ambtenaar in kwestie wordt ervaren. De contactpersoon bij de gemeente bepaalt daarmee tot op zekere hoogte voor het gevoel van inwoners en belangenverenigingen de mogelijkheden. Bij minder succesvolle trajecten is het sentiment dat de gemeente niet echt luistert, maar inwoners voor voldongen feiten stelt. Betrokken burgers hebben ervaren dat in essentie er niets aan hen gevraagd wordt, en tevens dat er niets gebeurt met hun inbreng. De verwachtingen aan de kant van inwoners worden daarom niet helemaal waargemaakt. Hierbij geldt ook heb altijd aandacht voor heldere communicatie en werk aan verwachtingsmanagement, zowel bij aanvang, gedurende als na afloop van een participatietraject. De ervaringen met participatietrajecten worden niet structureel door betrokkenen geëvalueerd. Evaluaties vinden vooral plaats als er signalen zijn dat deelnemers van een participatietraject na afloop ontevreden zijn. Met name gebiedscontactpersonen geven aan geholpen te zijn door het frequenter delen van wederzijdse ervaringen om daar voor toekomstige trajecten lering uit te trekken. Rolopvatting gemeenteraad Het valt op dat de gemeenteraad weinig betrokken is geweest bij het bepalen van doelstellingen van het participatiebeleid van Berkelland.
Op zichzelf steunt de gemeenteraad de huidige koers van de organisatie, maar er wordt te weinig aanleiding ervaren om mee te praten over richtinggevende kaders. De informatievoorziening over het verloop van participatieprojecten wordt door de raad als onvoldoende bestempeld omdat deze te weinig duiding geeft aan de opvattingen van participanten. Initiatieven om in het algemeen een gezamenlijke visie van de raad op de wijze van besturen en de omgang met de lokale gemeenschap tot stand te brengen zijn niet afgerond. Verschillende raadsleden hebben aangegeven wel degelijk behoefte te hebben aan het raadsbreed bespreken van dergelijke uitgangspunten. Binnen deze raadsperiode is dit echter niet meer voorzien, maar er is in november 2021 wel een motie aangenomen waarin het college wordt opgeroepen om meer gestructureerd invulling te geven aan participatie. Zowel medewerkers van de organisatie als participanten zelf signaleren dat de uitkomsten van participatietrajecten binnen de raad soms ook worden geplaatst in de tegenstellingen tussen coalitie- en oppositiepartijen. Dat doet afbreuk aan de opbrengsten daarvan, en is daarmee ook teleurstellend voor de deelnemers zelf. Eveneens wordt gesignaleerd dat ervaren polarisatie in de gemeenteraad een constructieve coalitie- oppositie-overstijgende samenwerking voor participatie in de weg heeft gestaan.
Ervaringen van buiten Berkelland De bovenstaande alinea’s geven op hoofdlijnen weer welke inspanningen de gemeente ten aanzien van participatie levert en wat deze inspanningen in de praktijk opleveren. Hiermee is de centrale onderzoeksvraag grotendeels beantwoord. In het laatste gedeelte zal worden stilgestaan bij aanknopingspunten om participatie naar een hoger niveau te brengen. Deze aanknopingspunten zijn voor dit onderzoek onder meer ontleend aan algemene inzichten uit de literatuur en uit andere gemeenten, waarover in hoofdstuk drie verslag wordt gedaan. In het algemeen is daar beschreven dat in veel gemeenten soms geslaagde, soms minder geslaagde pogingen worden gedaan om van participatie een succes te maken. De lessen die daaruit kunnen worden getrokken zijn niet zonder meer overdraagbaar naar de praktijk van Berkelland. Immers, de successen en lessen in andere gemeenten worden mede bepaald door de voorgeschiedenis in die gemeenten, de verhoudingen in de lokale gemeenschap en tussen die gemeenschap en het gemeentebestuur en door specifieke politiek-bestuurlijke verhoudingen. Uit het onderzoek in Berkelland komt naar voren dat doelbewust is afgezien van het vastleggen van een algemene beleidsvisie ten aanzien van participatie.
Zowel het college van B&W als vertegenwoordigers van de organisatie stellen dat zo’n beleidsstuk al snel zou kunnen ontaarden in een blauwdruk waarin staat voorgeschreven hoe de gemeente participatie wil inkaderen. Dit staat op gespannen voet met de Berkellandse praktijk, zo valt te horen, waarin een participatieve houding ten aanzien van de samenleving bij medewerkers overwegend van nature aanwezig en vanzelfsprekend is. Bovendien zou expliciet participatiebeleid afbreuk kunnen doen aan het maatwerk dat bij participatie wordt gevraagd. De heersende opvatting uit de literatuur is desondanks dat een bepaalde mate van formalisering ook bevorderlijk kan werken voor participatie. Hiervoor zijn in het algemeen drie argumenten te onderscheiden:
6
Binnen een overheidsorganisatie, in het bijzonder een gemeente, kunnen vastgelegde en binnen de organisatie algemeen bekende uitgangspunten met betrekking tot participatie een positieve uitwerking hebben voor het dagelijks handelen van medewerkers. De uitgangspunten bieden in deze vorm meerwaarde als ze worden herkend en doorleefd door de medewerkers, en niet beperkt blijven tot papieren ambities. Om vrijblijvendheid en willekeur in participatietrajecten te vermijden strekt het in het algemeen tot aanbeveling om enkele uitgangspunten en basiswerkwijzen in het gemeentelijk participatiebeleid vast te leggen. Hier profiteren met name participanten van. Het vastleggen van enkele basisuitgangspunten is van belang om de positie, verantwoordelijkheden en rollen van betrokken spelers te verduidelijken. Dat betreft het college van B&W, de ambtelijke organisatie en de gemeenteraad. In dat verband is het ook relevant om vast te leggen hoe frequent en op welke wijze de raad wordt geïnformeerd over participatietrajecten en hun opbrengsten. De huidige werkwijze in Berkelland waarbij veel discretionaire ruimte aan de ambtenaren wordt toegekend, leidt in de praktijk niet bij alle betrokkenen tot tevredenheid. Met name de gebiedscontactpersonen geven aan dat zij behoefte zouden hebben aan meer explicitering van gemeenschappelijke uitgangspunten als vertrekpunt voor participatietrajecten.
Tegelijkertijd wordt opgemerkt dat deze explicitering niet moet doorschieten in te strakke kaders, omdat dat zou niet passen bij de lokale cultuur en omgangsvormen. Tevens wordt meegegeven dat eventuele uitgangspunten bottom-up uit de medewerkers gevormd en voorgesteld zouden moeten worden. Daartoe is in Berkelland alle aanleiding, omdat er genoeg ervaringen zijn opgedaan wat wel en niet goed werkt. Voor Berkelland trekt de rekenkamercommissie daarmee de conclusie dat het, niettegenstaande de goede doordachte argumenten om het participatiebeleid zo vrij mogelijk te laten, het toch goed is om enkele basisuitgangspunten vast te leggen. Dit verschaft de basis om daaraan organisatiebreed aandacht te besteden zodat deze uitgangspunten nog meer gemeengoed worden, en ‘rolvast’ in de praktijk worden gebracht.
7
1.3
Aanbevelingen
Voor het college van B&W 1.
Zorg voor breed binnen de organisatie gedeelde (grond)waarden die ten grondslag liggen aan de werkwijze bij participatie in Berkelland;
De huidige participatiewerkwijze leunt sterk op de inzet en bereidwilligheid van individuele medewerkers, zo wordt van verschillende kanten ervaren (inwoners, gebiedscontactpersonen en raadsleden). Het beleid is met oog op continuïteit en transparantie gebaat bij de formulering van algemeen gedeelde kernwaarden met betrekking tot participatie. De rekenkamercommissie wenst te benadrukken dat deze vorm van formalisering allerminst betekent dat er straks gewerkt moet worden aan de hand van een participatie-blauwdruk. Het gaat om het creëren van voorspelbaarheid en transparantie zodat het makkelijker wordt om wederzijdse verwachtingen te bepalen en achteraf daarover verantwoording af te leggen. Voor de totstandkoming van de kernwaarden wordt aanbevolen om deze bottom-up vanuit de organisatie te formuleren. Hier zit de meeste kennis en ervaring met de uitvoering van participatie. 2.
Zorg dat naast de gebiedscontactpersonen medewerkers binnen hun takenpakket de ruimte hebben om goede invulling te geven aan participatie en investeer permanent en aandachtig in een organisatiecultuur waarin de medewerkers zich inzetten voor beleidsprocessen waar betrokkenen in de lokale gemeenschap inbreng kunnen hebben.
De gebiedscontactpersonen hebben als voornaamste taak om verbinding te leggen en te onderhouden met de gemeenschap. Het college wil daarnaast dat ook andere medewerkers van de gemeentelijke organisatie zich bezighouden met participatie als de situatie daar om vraagt. Dit is gemakkelijker gezegd dan gedaan, zeker als participatie-activiteiten zich naast het overige werk opstapelen. Het is raadzaam om participatie een permanente plek te geven in het takenpakket van de medewerkers en om hiermee door te gaan en deze inzet zelfs te intensiveren, zeker bij de instroom van nieuwe medewerkers. Ondanks dat een participatieve grondhouding van nature in Berkelland aanwezig is, kan niet vanzelfsprekend worden geacht daar invulling aan geeft. Ook het meer structureel evalueren van participatietrajecten, zoals eerder benoemd, zal dit punt versterken. 3.
Heb altijd aandacht voor heldere communicatie en werk aan verwachtingsmanagement, zowel bij aanvang, gedurende als na afloop van een participatietraject.
Door te participeren krijgen inwoners de mogelijkheid om met hun opvattingen en ideeën invloed uit te oefenen. Het is aan de gemeente om aan de voorkant van het proces aan te geven hoe ver die invloed reikt, om zo teleurstellingen achteraf te voorkomen. Hoe doorslaggevend is de participatie in het uiteindelijke besluit door de gemeente? Inwoners die participeren willen weten hoe er met hun inbreng wordt omgesprongen. Dat reikt verder dan uitleg aan het begin van een participatietraject, maar heeft ook betrekking op communicatie gedurende het proces en informatieverstrekking na afloop wat er met de inbreng wordt gedaan. 4.
Besteed meer tijd aan het structureel evalueren van gelopen participatietrajecten om ervan te leren, zowel bij goede als slechte ervaringen. Deel dit ook met de raad en om de controlerende rol van de raad mogelijk te maken.
Vastgesteld is dat er te weinig wordt geëvalueerd hoe de uitvoering van participatie door verschillende hoofdrolspelers wordt ervaren. Dit beperkt het collectieve leerproces. Juist omdat er bij participatie sprake is van het leveren van maatwerk is het belangrijk om ervaringen uit te wisselen en het professionele gesprek met elkaar te blijven voeren. De hieruit opgedane inzichten dienen ter lering en niet ter afrekening. Door de geleerde lessen ook met de raad te delen krijgen raadsleden een beter overzicht van de verscheidenheid aan participatiecasussen en de aanpakken daarbinnen. Met deze informatie is de gemeentelijke participatieuitvoering beter navolgbaar, wat bijdraagt aan de controlerende taak van de raad.
8
5.
Bespreek de overeengekomen waarden tevens met de gemeenteraad en streef naar het expliciteren en uitwerken van de rol en verantwoordelijkheid van de raad. In het onderzoek is vastgesteld dat de gemeenteraad nauwelijks bij participatie betrokken wordt. Het blijft tot op heden onuitgesproken welke rol raadsleden bij participatie willen krijgen. Dit leidt in de praktijk tot onduidelijkheid en ongemak. De rekenkamercommissie beveelt daarom aan om eventueel toekomstige kernwaarden bij participatie ook met de gemeenteraad te bespreken, en in te gaan op de onderlinge rolverdeling tussen ambtelijke organisatie, college van B&W en gemeenteraad. Dit draagt bij aan de voorspelbaarheid van het beleid.
Voor de gemeenteraad 6.
Denk in gezamenlijk verband na over de kernwaarden voor participatie voor de gemeente Berkelland die behulpzaam zijn bij het beoordelen van participatie-uitkomsten bij besluitvorming.
Hoewel er bij motie is opgeroepen tot meer structuur bij de werkwijze en uitvoering van participatie, bestaan er tussen raadsfracties nog duidelijke verschillen van mening over de mate van formalisering en kadering die bij participatie gewenst is. Dit bleek onder meer in de gesprekken die met raadsfracties zijn gevoerd in het kader van dit onderzoek. Door het gezamenlijke gesprek te voeren over dit onderwerp en argumenten uit te wisselen kan de raad hier ook gezamenlijk (lees: meerderheid) een standpunt over innemen. Met het college van B&W kan vervolgens worden nagegaan in hoeverre dit standpunt overeenstemt met de voorgestelde (grond)waarden voor participatie. Zulke gezamenlijke uitgangspunten dragen tevens bij aan voorspelbaarheid in de beoordeling van participatie-uitkomsten bij besluitvorming.
9
2. Bestuurlijke reactie
10
11
3. Nawoord rekenkamercommissie Borculo, 24 januari 2022 Geachte leden van het college van B&W, De rekenkamercommissie dankt het college van B&W voor zijn bestuurlijke reactie. De rekenkamercommissie is verheugd dat het college van B&W het rapport waardevol vindt voor het versterken van participatie in de gemeente Berkelland en dat ze de aanbevelingen onderschrijft. Inhoudelijke toelichting aanbeveling twee We vinden het gezien uw reactie van belang om uit te leggen hoe we precies aanbeveling twee waaraan u indirect aan refereert bedoelen. Aanbeveling twee geeft aan dat het van belang is om participatie breder in de organisatie te borgen. Dit omdat een goed samenspel tussen de gebiedscontactpersonen en (beleids)medewerkers cruciaal is voor het slagen van de participatie-inspanningen van de gemeente. Er zou dus ook aandacht moeten zijn in het takenpakket van andere medewerkers dan de gebiedscontactpersonen voor participatie, bijvoorbeeld door hier expliciet aandacht aan te besteden door het structureel evalueren van participatietrajecten en door (nieuwe) medewerkers expliciet mee te nemen in wat er op gebied van participatie van hun wordt verwacht. Verbinding tussen motie 21-29 en het rapport We juichen het idee toe om de uitvoering van de aanbevelingen te koppelen aan de motie. De aanbevelingen en de motie zijn complementair aan elkaar.
We raden dan ook aan om bij het specifiek opstellen van de participatieverordening en participatiehandreiking rekening te houden met de aanbevelingen, in het bijzonder de (uitvoering van) aanbevelingen één, drie en zes. Verder zouden we adviseren om bij de participatieverordening en participatiehandreiking gebruik te maken van de inzichten uit dit rapport. Enerzijds natuurlijk wat betreft de in dit rapport beschreven Berkellandse situatie en anderzijds de inzichten uit de literatuur en ervaringen elders. De Rekenkamercommissie ziet uit naar de behandeling van het rapport in de gemeenteraad en zal de ontwikkelingen op dit gebied blijven volgen. Met vriendelijke groet, Namens de Rekenkamercommissie William van Deursen BLS NPM MBM Voorzitter
12
4. Onderzoeksvragen en onderzoeksaanpak 4.1
Onderzoeksvragen
De centrale vraagstelling is uitgewerkt in verschillende deelvragen. De deelvragen hebben betrekking op de periode van 2017 tot 2021. Inzichten uit literatuur en ervaringen elders 1. Welke generieke factoren dragen bij aan succesvolle burgerparticipatie? a. Waarom, wanneer en op welke wijze zijn burgerparticipatietrajecten zinvol en gewenst? b. Welke vormen van burgerparticipatie zijn er te onderscheiden en welke is waarvoor geschikt? c. Wat zegt de literatuur over kritische succes- en faalfactoren voor burgerpartipatietrajecten? d. Wat betekent burgerparticipatie voor de kaderstellende en controlerende rol van de raad? Visie en beleid van Berkelland 2. Welke visie, ambitie en doelstellingen leven er binnen de gemeente Berkelland op het gebied van burgerparticipatie (zowel geschreven als ongeschreven)? 3. In welke beleidsterreinen komt burgerparticipatie voor en welke kaders en spelregels zijn door wie vastgesteld? 4. Is er behoefte aan een aanscherping of verdieping van de kaders en regels voor burgerparticipatie? 5. Hoe heeft de gemeente de inzet van burgerparticipatie in de praktijk georganiseerd? Lessen uit de Berkellandse praktijk 6. Welke voorbeelden (casussen) van burgerparticipatie kent de gemeente Berkelland? 7. Hoe ziet burgerparticipatie er in de praktijk uit bij een aantal casussen? 8.
Wat was de opbrengst van deze voorbeelden van burgerparticipatie? In relatie tot de impliciete en expliciete doelen van burgerparticipatie en het beleidsdoel In relatie tot de concrete doelen van het voorbeeld In relatie tot wat de gemeenschap verwachtte 9. Welke overkoepelende lessen kunnen worden getrokken uit de casussen? 10. Welke rollen vervullen raad, college en ambtelijke organisatie met betrekking tot burgerparticipatie? 11. In hoevere en op welke wijze wordt geleerd van eerdere burgerparticipatietrajecten? Handvatten voor de toekomst 12.Welke voorbeelden elders bieden handvatten voor eventuele verbeterpunten?
4.2
Werkwijze en indeling rapport
De gemeente Berkelland kan leren van inzichten en ervaringen elders op gebied van participatie. Om deze reden is ook aandacht besteed aan algemene ontwikkelingen met betrekking tot participatie in andere gemeenten. Deze ontwikkelingen worden in het vijfde hoofdstuk beschreven. In het zesde hoofdstuk komen de visie en de uitgangspunten met betrekking tot participatie in Berkelland aan de orde. De bevindingen in dat hoofdstuk zijn grotendeels ontleend aan de relevante beleidsdocumenten en interviews met bestuurders en ambtenaren die bij dit beleid zijn betrokken. De praktijk van dit beleid staat centraal in het zevende hoofdstuk. Bij vijf specifieke casussen is verdiepend onderzoek gedaan om zo meer zicht te krijgen op de dagelijkse praktijk van participatie. De keuze voor die casussen is ingegeven door verschillende overwegingen. Het belangrijkste selectiecriterium is geweest dat het moest gaan om participatietrajecten die een intensieve betrokkenheid van verschillende deelnemers hebben gekend. Ook is gekozen voor actuele (nog lopende of recent afgeronde) trajecten. In de context van deze casestudies is gesproken met inwoners van Berkelland die actief zijn geweest in die casussen. In het zevende hoofdstuk wordt tevens ingegaan op de rollen van raad, college en ambtelijke organisatie.
Tevens is er in dit hoofdstuk aandacht voor de wijze waarop geleerd wordt van eerdere participatietrajecten.
13
Het onderhavige onderzoek heeft, gezien de geformuleerde vragen, overwegend een verkennend karakter. Vanuit die optiek is er in dit onderzoek voor gekozen om geen normenkader te hanteren. Wel zullen de bevindingen in samenhang geanalyseerd en geïnterpreteerd worden.
5. Inzichten uit de literatuur en uit ervaringen elders De eerste onderzoeksvraag richt zich op het inventariseren van inzichten uit de algemene literatuur over participatie. Deze vraag kent de volgende deelvragen: Inzichten uit literatuur en ervaringen elders 1. Welke generieke factoren dragen bij aan succesvolle burgerparticipatie? a. Waarom, wanneer en op welke wijze zijn burgerparticipatietrajecten zinvol en gewenst? b. Welke vormen van burgerparticipatie zijn er te onderscheiden en welke is waarvoor geschikt? c. Wat zegt de literatuur over kritische succes- en faalfactoren voor burgerpartipatietrajecten? d. Wat betekent burgerparticipatie voor de kaderstellende en controlerende rol van de raad? In dit hoofdstuk komen inzichten uit de relevante literatuur aan de orde. Dit vormt de basis voor de beantwoording van de verschillende deelvragen. Overigens vindt op deze wijze ook al de beantwoording van onderzoeksvraag 12 plaats: Handvatten voor de toekomst 12. Welke voorbeelden elders bieden handvatten voor eventuele verbeterpunten? Deelvragen 1a en b komen in paragraaf 3.1 aan bod. In de tweede paragraaf van dit hoofdstuk wordt ingegaan op kanttekeningen en bedenkingen en besteedt zodoende aandacht aan deelvraag 1c. In Paragraaf drie worden de vragen 1d en 12 verkend.
Na presentatie van relevante inzichten en bevindingen is de concrete beantwoording van deze vragen in paragraaf 3.4 opgenomen.
5.1
Ontwikkelingen in participatie en inspraak
Inspraak in het overheidsbeleid is vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw steeds gebruikelijker geworden. In Nederland bestond tot die tijd de traditie van ‘vertrouwen in de machthebbers’, gecombineerd met een grote mate van ‘lijdzaamheid en volgzaamheid’ van de burgers. Dat begon in de jaren zestig te veranderen. Vooral jongeren eisten een grotere inbreng in het bestuur en stelden de vanzelfsprekendheid van het ‘regentenbestuur’ - zoals zij het openbaar bestuur uit die tijd typeerden - ter discussie. In korte tijd waren de ontwikkelingen spectaculair en gaven de vermeende regenten ruim toe. Op allerlei terreinen, niet alleen bij de overheid maar bijvoorbeeld ook in het hoger onderwijs, werden vergaande vormen van inspraak toegestaan. Het gegeven dat het individuele burgers het voorrecht werd gegund om in te spreken in de vergaderingen van gemeenteraden of provinciale staten werd als revolutionair ervaren.1 Dit recht tot inspraak werd vastgelegd in de wet. Achteraf gezien is het wellicht een toch wat beperkte verruiming van de mogelijkheden voor burgers om zich te bemoeien met de totstandkoming van beleid. Immers, de kaders en spelregels waarbinnen de inspraak plaatsvindt worden geheel en al bepaald door de overheid in kwestie. Ook in de jaren zeventig ontstaat al het gevoel dat de verkregen mate van invloed niet heel bijzonder was.
Veeleer werd er op gewezen dat de inspraak zich voltrok als een ‘rituele dans’. De doorwerking van de inspraak bleef beperkt.2 Het formaliseren van de inspraak wordt wel gezien als de eerste golf in het verruimen van de mogelijkheden voor burgers om invloed uit te oefenen op de totstandkoming van beleid. Het startpunt van de tweede golf is goed aanwijsbaar. Dat ligt in de eerste jaren na de gemeenteraadsverkiezingen van 1990. De opkomst bij die gemeenteraadsverkiezingen werd met ongeveer 60% voor die tijd als ‘dramatisch laag’ ervaren. Dat riep vragen op over de legitimiteit van en het draagvlak voor de lokale democratie. Algemeen bestond er het 1
2
M. Leyenaar en P. Castenmiller, Democratie is meer dan kiezen. In: R.B. Andeweg en M. Leyenaar (red.), Alle stemmen tellen! Een eeuw algemeen kiesrecht. Amsterdam, 2017, pagina 246. P. van Houwelingen, A. Boele en P. Dekker, Burgermacht op eigen kracht? Den Haag, 2014.
14
gevoel dat burgers nu echt meer invloed zouden willen, waarmee ook de lokale democratie nieuw leven kon worden ingeblazen. Kort na de gemeenteraadsverkiezingen ontstonden in vele gemeenten allerlei initiatieven voor interactief bestuur en de coproductie van beleid.3 “De ‘kloof tussen burger en politiek’ was ineens een veelbesproken thema. In tal van gemeenten bevatten de collegeakkoorden van 1994 de nodige voornemens om de burger meer invloed te geven op de politieke besluitvorming. Invloed die verder ging dan louter de rituele inspraak.’4 In veel gemeenten werd geëxperimenteerd met burgerpanels, focusgroepen, scenarioontwikkelingen of burgerschouws. Ook organiseerden verschillende gemeenten (raadplegende of besluitvormende) referenda. In de twee grootste gemeenten van Nederland was toentertijd al verschillende jaren sprake van territoriale decentralisatie, in de vorm van stadsdelen met eigen bevoegdheden en wijkraden. Ook andere gemeenten kenden al vele jaren wijk- en buurtraden, zij het dat die geen eigen bestuursvorm kenden. In vele landelijke gemeenten was het al gebruikelijk dat in de kernen en buurtschappen bewonersverenigingen actief waren die op de een of andere wijze ook betrokken werden bij het gemeentelijk beleid. Met de toenemende aandacht voor het vergroten van de inspraak van de inwoners, kregen dergelijke bewonersinitiatieven eveneens een sterkere positie.
In die jaren ontstond ook de metafoor van de participatieladder, om daarmee aan te geven hoeveel invloed burgers hadden op de besluitvorming. De stadia op deze ladder lopen van informeren, via raadplegen, adviseren tot coproduceren en samen beslissen. Maar al met al is het, ondanks de verruiming van en het veel bredere repertoire aan inspraakmogelijkheden, nog steeds de overheid die regie over de participatie voert. Immers, het is de overheid die de randvoorwaarden en procedures bepaalt waarbinnen de burgers inbreng kunnen hebben.
Figuur 1: Participatieladder volgens Edelenbos en Monnikhof (2001)
Allerlei maatschappelijke ontwikkelingen geven ook vandaag de dag nog flinke impulsen aan burgerparticipatie. Dat geldt onder meer voor de aankomende Omgevingswet en discussies rond de Regionale Energietransitie (RES). In de Omgevingswet wordt gesteld dat bij alle initiatieven die van belang zijn voor de inrichting van de ruimtelijke omgeving het verplicht is dat de belanghebbenden in staat worden gesteld om hun mening te geven en zo invloed uit te oefenen op de concrete plannen. Zodra de wet in werking zal treden, zullen gemeenten hun inspraak- en participatieverordening hierop moeten aanpassen. De plannen om energiebesparende maatregelen te nemen, zoals die ontwikkeld worden in het kader van de RES, komen mede tot stand op basis van intensieve betrokkenheid van vertegenwoordigers uit de lokale gemeenschap.
3 4
I. Pröpper en D. Steenbeek, De aanpak van interactief beleid. Bussum, 1999. M. Leyenaar en P. Castenmiller, Democratie is meer dan kiezen. In: R.B. Andeweg en M. Leyenaar (red.), Alle stemmen tellen! Een eeuw algemeen kiesrecht. Amsterdam, 2017, pagina 246.
15
Ruimtelijke thema’s lenen zich over het algemeen ook goed voor participatie vanuit de gedachte dat inwoners graag willen meedenken, - praten en -beslissen over de eigen (leef)omgeving. Daar waar het initiatief voor inspraak voorheen bij de gemeente lag (burgerparticipatie), gebeurt het sinds enkele jaren geregeld dat gemeenten aansluiten bij initiatieven vanuit de samenleving (overheidsparticipatie). Hiermee wordt bedoeld dat de overheid ruimte geeft aan in de lokale gemeenschap ontstane initiatieven: regels en randvoorwaarden worden niet of zo min mogelijk opgelegd aan initiatiefnemers en de overheid neemt de rol op zich van deelnemer bij het initiatief. Dit is dan de derde golf. In de 21ste eeuw zijn zo verschillende nieuwe vormen van participatie ontstaan en beproefd. Een bijzondere exponent daarvan zijn de zogenaamde G1000-toppen. Dit initiatief komt voort uit het gedachtegoed van de Vlaamse filosoof Van Reybrouck, die nadrukkelijk stelt dat de representatieve democratie, met gekozen bestuurders, aan waarde en betekenis heeft verloren. Hij constateert dat, mede vanwege gestegen opleidingsniveau in de samenleving en de ruime beschikbaarheid van voor iedereen toegankelijke informatie (onder meer via internet), het onnodig is om nog vertegenwoordigers te kiezen die namens ‘de bevolking’ de besluiten nemen.
Hij stelt voor om in (lokale) gemeenschappen bij loting inwoners aan te wijzen die of voor een bepaalde tijd of anders bij specifieke onderwerpen de besluiten kunnen nemen. In deze benadering wordt veel belang gehecht aan ‘deliberatie’; in onderlinge discussie, ondersteund door goede informatie, komen burgers tot ‘betere besluiten’. De G1000-toppen, zoals die eerst in Vlaanderen en later in Nederland her en der plaatsvonden, zijn een praktische uitwerking van dit idee. Op toevalbasis worden 1000 mensen (overigens meestal minder) in een gemeente uitgenodigd om deel te nemen aan een menings- en besluitvormingsproces. Deze mensen komen enkele malen bijeen, waarbij ze onderling de discussie aangaan en uiteindelijk tot een gezamenlijk opvatting of voorgenomen besluit komen. De laatste jaren is er wel sprake van meer en meer veelzijdige initiatieven. Zo zijn er gemeenten waar inwoners in een wijk of buurt zelf invulling kunnen geven aan door de gemeente ter beschikking gestelde budgetten. Tevens zijn er gemeenten die werken met het zogeheten ‘right-to-challenge’. Dit recht geeft inwoners de mogelijkheid om de uitdaging aan te gaan dat zij beter invulling denken te kunnen geven aan specifieke gemeentelijke taken en verantwoordelijkheden. In dat geval wordt de taak of verantwoordelijkheid door de gemeente in kwestie ook toevertrouwd aan deze inwoners.
Mede gezien de veelzijdigheid in initiatieven en vormen van inwonersbetrokkenheid is niet op voorhand duidelijk welke van deze, in welke omstandigheden, nuttig of succesvol zijn. Wat in de ene gemeente met enthousiasme wordt beproefd en tot positieve resultaten leidt, komt in een andere gemeente niet verder dan het opperen van een mogelijkheid om de inbreng van inwoners te vergroten. Veel lijkt af te hangen van het enthousiasme waarmee het gemeentebestuur zelf de verschillende mogelijkheden faciliteert, serieus neemt en steunt. Met de verschillende vormen van participatie zijn in de afgelopen jaren de nodige, en zeker ook wisselende, ervaringen opgedaan. Op de achtergronden en redenen van die wisselende ervaringen wordt in paragraaf 3.3 ingegaan.
5.2
Kanttekeningen en bedenkingen
Met alle goede bedoelingen en veelzijdige initiatieven zijn er toch ook de nodige kanttekeningen te plaatsen bij de meerwaarde van participatie. Onderzoek laat zien dat het merendeel van de deelnemende burgers autochtoon is, middelhoog- tot hoogopgeleid en toch al betrokken bij de lokale politiek. De ‘stem’ van bijvoorbeeld laagopgeleiden, migranten of jongeren wordt te weinig gehoord en hun belangen worden daardoor te weinig meegenomen in de afwegingen die leiden tot besluitvorming.5 Zelfs als de eerste selectie van deelnemers aan dergelijke trajecten op toevalbasis (door loting) plaatsvindt, blijkt dat er toch weer een zekere mate van selectiviteit onder de deelnemers optreedt. In alle participatietrajecten kan daarmee de vraag worden gesteld hoe representatief de deelnemers zijn voor alle inwoners. Tegelijkertijd wordt ook wel
5
M. Leyenaar en P. Castenmiller, Democratie is meer dan kiezen. In: R.B. Andeweg en M. Leyenaar (red.), Alle stemmen tellen! Een eeuw algemeen kiesrecht. Amsterdam, 2017, pagina 250-251.
16
vastgesteld dat intensieve participatieprocessen, met veel ruimte voor interactie tussen de deelnemers, bijdragen aan grotere veelzijdigheid in mogelijke besluiten, met soms creatieve en onvoorziene suggesties.6 In essentie is de representatieve democratie, waarbij gekozen bestuurders de beslissingen nemen, nog weinig veranderd. Immers, de raad is en blijft krachtens de wet het enige besluitvormende (‘hoogste’) orgaan binnen de lokale gemeenschap. Daardoor is onvermijdelijk dat spanning ontstaat tussen enerzijds de inbreng vanuit participatie door inwoners en anderzijds de positie van de raad. In de praktijk van allerlei inspraak- en participatieprocessen moet deze spanning geadresseerd worden. In menige evaluatie van participatieprocessen wordt geconstateerd dat essentieel is om de mate van invloed van participanten op de uiteindelijke besluitvorming expliciet te maken, waarmee tegelijkertijd wordt aangegeven welke ruimte voor eigen beslissingen bij de raad blijft.
5.3
Lessen en aandachtspunten
Ondertussen is er meer dan een halve eeuw ervaring met inspraak en verdergaande vormen van participatie opgedaan. Die ervaringen zijn wisselend. Van de eerste golf, die vooral tot uiting komt in het formaliseren van inspraak gedurende besluitvormingsprocessen wordt vaak gesteld dat hier sprake is van een ‘rituele dans’, met weinig doorwerking. Zoals eerder in dit hoofdstuk opgemerkt, krijgt de formele inspraak ook nu nog nieuwe impulsen omdat gemeenten hun inspraakverordening zullen moeten aanvullen met een participatieverordening op basis van de Omgevingswet. Verder zijn er in veel gemeenten ervaringen opgedaan met burgerparticipatie en ook wel met initiatieven die te kenschetsen zijn als overheidsparticipatie. In het algemeen is de in paragraaf 3.2 benoemde spanning daarin steeds duidelijk aanwezig. Zo gebeurt het geregeld dat gemeenteraden de opbrengsten van participatietrajecten terzijde schuiven en een beslissing nemen die wezenlijk afwijkt van de voorkeur van de deelnemers aan het participatieproces. Het spreekt voor zich dat de deelnemers aan dergelijke participatietrajecten dan achteraf daarover zeer ontevreden zijn, en melden dat hun vertrouwen in de overheid is afgenomen.
De betrokken raadsleden motiveren hun afwijkende standpunt vaak met verwijzingen naar de vermeende selectiviteit van de participanten of door hen waargenomen onvolledigheden of onvolkomenheden in het participatieproces. Naar participatie zijn verschillende wetenschappelijke onderzoeken gedaan naar participatieprocessen. Op basis van de inzichten uit de algemene participatieliteratuur7 kunnen verschillende generieke lessen worden getrokken. Deze laten zich als volgt samenvatten: Generieke lessen met betrekking tot beleid:
Gemeenten kunnen participatie op verschillende manieren faciliteren. Het is van belang om te beseffen dat participatie geen synoniem is voor inspraak of voor draagvlak. Informeren is tegelijkertijd wel degelijk een vorm van participatie. Door duidelijk te zijn met wat voor type participatie de inwoner te maken heeft, wordt duidelijk wat er mee zal gebeuren.
Voor de betrokken ambtenaren moeten de te hanteren uitgangspunten bij participatie bekend, helder en dusdanig concreet zijn, dat zij deze goed in de praktijk kunnen brengen. Anders gezegd, er moet sprake zijn van een concrete, algemene en bij voorkeur vastgelegde basis voor het participatiebeleid. Immers, het mag niet zo zijn dat de participanten in kwestie afhankelijk zijn van de persoonlijke voorkeuren van de betrokken portefeuillehouder of uitvoerende ambtenaren.
Vastgelegd beleid is op zichzelf niet voldoende. Binnen de gemeentelijke organisatie moet sprake zijn van een cultuur waarin de medewerkers het beleid ook met enthousiasme in de praktijk willen brengen.
Weliswaar vormt vastgelegd beleid het uitgangspunt, dat beleid mag niet als een ‘keurslijf’ gaan werken. Elk participatietraject kent andere ambities en doelstellingen, een andere scope en andere
6
G. Boogaard en A. Michels (red.), G1000, ervaringen met burgertoppen. Amsterdam, 2016; E. Tonkens, M. Trappenburg, M. Hurenkamp en J. Schmidt, Montessoridemocratie, spanningen tussen burgerparticipatie en de lokale politiek. Amsterdam, 2015. Zie ook: T.J. Renson, Does deliberation bear better citizens? Gent, 2021. Zie ook: W. Blijleven, (2021). Public Bricoleurs: The practice and experience of local civil servants at the frontlines of public engagement.
7
17
deelnemers. In de aanpak moet ruimte zijn voor flexibiliteit en maatwerk.
Het is van belang is om eenmaal vastgelegd beleid niet als een gegeven te beschouwen, maar om dit levend en actueel te houden. Dat impliceert dat het van belang is om structureel ervaringen met participatietrajecten vast te leggen en die in de organisatie te bespreken en evalueren, zodat daar ook verbeterpunten uit afgeleid worden.
18
Generieke lessen met betrekking tot de uitvoering:
Bij de start van een participatieproces, zeker als het initiatief bij de overheid ligt, is het zaak om het proces duidelijk en volledig uit te werken. Hierdoor weten niet alleen de participanten waar ze aan toe zijn, maar bestaat er ook duidelijkheid over hoe er achteraf een beoordeling kan plaatsvinden of het proces conform de afspraken is verlopen. De consequentie daarvan is onder meer dat raadsleden niet achteraf tot een geheel eigen beoordeling van het proces komen en meer ruimte nemen voor een zelfstandige raadsbeslissing dan aan de participanten was voorgespiegeld.
Als een overheid te maken krijgt met initiatieven uit de samenleving (overheidsparticipatie), dan is de overheid niet in de positie om de uitgangspunten en randvoorwaarden te bepalen. Wel blijft het zaak dat aan de initiatiefnemers duidelijk wordt gemaakt wat zij van de gemeente wel én niet kunnen verwachten en op welke wijze de uitkomsten door kunnen werken in (eventuele) gemeentelijke besluitvorming. Dat impliceert dat er binnen de gemeente sprake moet zijn van enkele vastgelegde en algemeen gedeelde uitgangspunten hoe gereageerd gaat worden op initiatieven in de samenleving.
Het is van belang dat gemeenten hun ambtenaren de tijd en ruimte geven om deel te nemen aan participatieprocessen. Het verdient aanbeveling om participatie niet alleen te zien als taak van de ‘participatieambtenaar’ die toch al de wijk in gaat, maar ingebed wordt in alle facetten van de gemeentelijke organisatie. Gemeenten doen er goed aan om te investeren in de samenwerking tussen afdelingen en ambtenaren.
Communicatie is van groot belang. Aan de voorkant moeten de posities van alle betrokkenen, participanten, medewerkers van de organisatie en de gemeenteraad, duidelijk en expliciet worden gemaakt. Tijdens het proces moeten alle betrokkenen op de hoogte worden gehouden van zowel de procesmatige en inhoudelijke voortgang. Na afloop moeten zowel het doorlopen proces en als de opbrengsten voor alle betrokkenen worden beschreven, zodat al die betrokkenen in staat zijn om zowel dat proces als de opbrengsten goed te beoordelen. Generieke lessen met betrekking tot rollen en verantwoordelijkheden
De regie in participatieprocessen ligt veelal bij het college van B&W; in de praktijk vertegenwoordigd door de ambtelijke organisatie. In het uitwerken van het proces moet worden aangegeven op welke wijze de raad wordt betrokken. Dat kan zich beperken tot louter het informeren over het verloop van het proces en de uitkomsten daarvan. Maar het kan ook zijn dat de raad als geheel of anders individuele raadsleden een actieve rol hebben in de overleggen en de uiteindelijke opbrengsten
Bij de start van een participatieproces worden de uitgangspunten, het proces en de beoogde doorwerking in het gemeentelijk beleid vastgelegd. In dat verband worden ook de rollen en verantwoordelijkheden van college van B&W en de raad beschreven. Wat de raad betreft moet er aandacht zijn wat hun rol betekent voor hun kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende verantwoordelijkheden. De raad moet worden betrokken bij het bepalen van die rol. Gedurende het proces kunnen niet alleen geen veranderingen meer plaatsvinden; de verschillende spelers moeten zich in de praktijk conformeren aan hun rol. Anders zijn misverstanden en teleurstellingen onvermijdelijk.
De gemeenteraad kan voor haar volksvertegenwoordigende rol gebruik maken van signalen vanuit de buurt- en bewonersverenigingen. De signalen over wensen en zorgen van inwoners en ondernemers zijn waardevol, ook als de signalen niet iedereen vertegenwoordigen. Een diversiteit aan signalen helpt de raad om tot een eigen beredeneerde afweging te komen.
In de praktijk van veel gemeenten blijkt participatie een kwetsbaar proces. Lang niet altijd is er sprake van vastgelegd beleid. Als er al sprake is van vastgelegd beleid, biedt dit geregeld te weinig houvast voor een goede inrichting van de praktijk. Een enthousiaste inrichting van het beleid, in lijn met de algemene uitgangspunten blijkt maar al te vaak toch mede bepaald te worden door de persoonlijke opvattingen van een portefeuillehouder of ambtenaar in kwestie. De communicatie over het participatieproces is lang niet altijd optimaal. Daarnaast komt wel voor dat een gemeenteraad de opbrengsten van participatietrajecten terzijde schuift, of toch meer eigen beslissingsruimte neemt dan de participanten hadden verwacht.
19
5.4
Beantwoording eerste deelvragen
Met gebruikmaking van bovenstaande inzichten uit de literatuur kunnen de relevante deelvragen worden beantwoord. Dit waren de volgende: Inzichten uit literatuur en ervaringen elders 1. Welke generieke factoren dragen bij aan succesvolle burgerparticipatie? a. Waarom, wanneer en op welke wijze zijn burgerparticipatietrajecten zinvol en gewenst? b. Welke vormen van burgerparticipatie zijn er te onderscheiden en welke is waarvoor geschikt? c. Wat zegt de literatuur over kritische succes- en faalfactoren voor burgerpartipatietrajecten? d. Wat betekent burgerparticipatie voor de kaderstellende en controlerende rol van de raad? Het antwoord op de vraag of participatietrajecten zinvol of gewenst zijn, is afhankelijk van het normatieve oordeel over de kwestie of binnen de representatieve democratie alle belangen voldoende zijn vertegenwoordigd, of dat vergroting van de inbreng van specifieke groepen inwoners is gewenst. De in dit hoofdstuk geschetste ontwikkelingen laten zien dat in de loop der jaren tekortkomingen zijn onderscheiden aan de representatieve, indirecte democratie en dat dientengevolge meer steun is ontstaan voor participatietrajecten. In de schets van de ontwikkelingen zijn ook verschillende vormen van participatie aan de orde gekomen. In het algemeen is niet aan te geven welke specifieke vorm van participatie geschikt is voor welke situatie.
Veel is afhankelijk van specifieke lokale omstandigheden en de basishouding van het gemeentebestuur ten aanzien van het versterken van de inbreng van de inwoners. Dit betekent wel dat voor elk concrete participatieproces de met de participatie beoogde opbrengsten en de rollen en verantwoordelijkheden van zowel college van B&W en de raad moeten worden beschreven. Het vergroten van de mogelijkheden voor participatie leidt tot een andere, meer bescheiden rol van het verkozen algemene bestuur; de gemeenteraad. Om te beginnen wordt hun kaderstellende rol in sommige gevallen beperkt, omdat bij een grotere verantwoordelijkheid van groepen van inwoners die laatsten zelf besluiten kunnen nemen, meestal over de inrichting van hun directe leefomgeving. Ook hun volksvertegenwoordigende rol wordt genuanceerd, omdat burgers immers direct hun voorkeuren in het politieke proces kunnen inbrengen.
20
6. Visie en beleid Berkelland In dit hoofdstuk staat het beleid van de gemeente Berkelland centraal. Dit beleid is verkend aan de hand van de volgende deelvragen: Visie en beleid van Berkelland 2. Welke visie, ambitie en doelstellingen leven er binnen de gemeente Berkelland op het gebied van burgerparticipatie (zowel geschreven als ongeschreven)? 3. In welke beleidsterreinen komt burgerparticipatie voor en welke kaders en spelregels zijn door wie vastgesteld? 4. Is er behoefte aan een aanscherping of verdieping van de kaders en regels voor burgerparticipatie? 5. Hoe heeft de gemeente de inzet van burgerparticipatie in de praktijk georganiseerd? In de volgende paragraaf worden onder andere de visie, ambitie en doelstellingen ten aanzien van participatie beschreven, waarmee wordt ingegaan op de tweede en derde deelvraag. Deelvraag vier en vijf komen aan bod in paragraaf 4.2. In de laatste paragraaf wordt dit hoofdstuk samengevat met beantwoording van de deelvragen twee tot en met vijf.
6.1
Visie, ambitie en doelstellingen
Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen geschreven en ongeschreven ambities in Berkelland. In de gesprekken wordt duidelijk dat de gemeente participatie een belangrijke rol toedicht. Het structureel aandacht hebben voor participatie bij beleidsvorming- en uitvoering is bij de gemeente Berkelland vanzelfsprekend, zo geven betrokkenen aan in de uitgevoerde interviews in het kader van dit rekenkameronderzoek. Er wordt gesteld dat participatie in het DNA of in de genen van de medewerkers zit. Als verklaring daarvoor wordt gewezen op de kleinschaligheid van de gemeente waarbij de afstand tussen bewoners en overheid over het algemeen overbrugbaar is. Er zijn ook ambtenaren die dit beeld wat nuanceren en aangeven dat ‘participatie in de genen’ niet voor álle medewerkers geldt. Daarnaast zijn er natuurlijk verschillen tussen de kernen in Berkelland, maar over het algemeen zijn de korte lijntjes tussen de gemeenschap en gemeente overal aan de orde. Naar de mening van de geïnterviewde ambtenaren nemen medewerkers van de gemeentelijke organisatie uit zichzelf een participatieve houding aan. In Berkelland wordt er geen strikt onderscheid gemaakt tussen vormen van burgerparticipatie (met een initiërende overheid) en overheidsparticipatie (met een deelnemende overheid).
Participatie wordt begrepen als het structureel betrekken van inwoners, ondernemers en belanghebbenden, ongeacht of het initiatief afkomstig is uit de gemeente of de samenleving. De algemene stelregel is dat de gemeente uitnodigend, faciliterend en flexibel is en probeert te werken vanuit een maatschappelijke behoefte. Deze ambitie is niet opgeschreven in een overkoepelende beleidsvisie op participatie met uitgangspunten en doelstellingen. Er zijn wel aangrenzende beleidsdocumenten die raken aan de ambitie. Door betrokkenen in de organisatie wordt uitgelegd dat er geen behoefte is om de verschillende initiatieven met betrekking tot participatie vast te leggen in een algemene visie. Naar hun mening hebben de medewerkers van de gemeente uit eigen beweging, ingegeven door de cultuur van de organisatie, al aandacht voor participatie. Sommigen noemen het zelfs onverstandig om beleid met betrekking tot participatie vast te leggen. Dat zou te weinig flexibiliteit bieden om in te spelen op de specifieke omstandigheden waarbinnen elk participatietraject plaatsvindt. Bij deze redenering wordt ook benadrukt dat ondanks de afwezigheid van een overkoepelende visie er voldoende richtinggevende beleidsdocumenten zijn voor participatie.
Het gaat om het coalitieprogramma uit 2018, de aanpak van Wijk- en kerngericht werken (2019), de organisatie- en sturingsfilosofie (2019)8, uitvoeringsvisie Voormelkaar (2020) en bijdragen aan een essay over ‘ambtelijk vakmanschap’9 (2019).
8 9
Zie ook: https://www.youtube.com/watch?v=ziMriLZOnkU Zie: W. Blijleven, M. van Hulst en F. Hendriks, Publieke Bricoleurs, over ambtelijk vakmanschap op het raakvlak van gemeente en gemeenschap; Tilburg, 2019.
21
Met betrekking tot het bevorderen van het (gewenste) ambtelijk vakmanschap wordt door de gemeentelijke organisatie benadrukt dat de leeractiviteiten sinds kort hierop zijn aangepast. Zo is er sinds het voorjaar van 2021 sprake van een digitale leeromgeving; de Berkelland Academie. Via de Academie hebben medewerkers toegang tot een groot leeraanbod. Ook in andere trajecten zoals het wijk- en kerngericht werken, de omgevingswet en de organisatieontwikkeling staat het gedachtengoed van ambtelijk vakmanschap centraal. Hieronder volgt een gestructureerde uiteenzetting van de overige geschreven beleidsdocumenten in de periode 2014-2021 die een relatie hebben met beleid of ambitie omtrent participatie. Beleidsdocumenten 2014 – 2018 Op basis van het coalitieakkoord 2014-201810 is Berkelland in 2015 gestart met het ontwikkelprogramma Veranderende samenleving, vernieuwd bestuur. In het programma is te lezen dat wordt gestreefd naar een ‘overheid die naast u staat en meedenkt, in plaats van boven u staat en bedenkt’. De gemeente wil inzetten op participatie en samenwerking met de samenleving. Daarvoor werkt de gemeente ook aan het ontwikkelen van een andere rol en houding. Daarbij wordt de rolverdeling en samenwerking tussen inwoners, onderwijs, ondernemers en de overheid opnieuw vormgegeven.
De gemeente wordt meer een partner voor inwoners, ondernemers en organisaties, in plaats van de partij die alles bepaalt en regelt. Met dit ontwikkelplan verwacht de gemeente een aantal resultaten te bereiken, waaronder een groei in sociale verbondenheid, beleid, regels en projecten die passen bij de samenleving, en een kleinere afstand tussen samenleving, college, gemeenteraad en ambtenaren. Dit moet zich uiten in: een nadere invulling van taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden van medewerkers en gemeentebestuur; een meer op samenwerking gerichte houding en gedrag; een organisatie die is toegerust op de nieuwe rol van de gemeente; met bijpassende instrumenten en beleids- en besluitvormingsprocessen en het feit dat leren experimenteren gewoon is. Om het Ontwikkelprogramma ‘Veranderende samenleving, vernieuwd bestuur’ (VSVB) en het aanleren van nieuwe vormen van samenwerken te ondersteunen, heeft de gemeente Berkelland in de Programmabegroting van 2015 tot en met 2018 jaarlijks €50.000,- gereserveerd. Dit budget zou onder andere worden ingezet voor de dialoog met de samenleving (o.a. communicatiemiddelen, inloopuren), het ondersteunen van actieve betrokkenheid van bewoners en organisaties en eventueel ook als bijdrage bij concrete projecten.
Daarnaast wordt gesproken over het belang van procesondersteuning bij bestuurlijke vernieuwing, kennisontwikkeling, (organisatie van de) voorbeeldprojecten en communicatie. In de jaarrekening over 2017 wordt melding gemaakt van diverse initiatieven, zoals de inzet van de Participatiemonitor om te leren van ervaringen met participatie en een werkbezoek aan projecten in Groningen en Drenthe om inspiratie op te doen, door drie leden van het college van B&W samen met dorpsorganisaties, huurdersverenigingen, een woningcorporatie, een welzijnsraad en een seniorenraad. Volgens de programmarekening is in 2017 € 33.000 van het beschikbare budget van € 50.000 besteed. De jaarrekening 2018 van de gemeente Berkelland geeft geen uitsluitsel over de besteding van het beschikbare budget. Zowel bij de baten als de lasten bij de post zijn in bijlage 2 van deze jaarrekening geen bedragen vermeld. Eind 2017 is de raad geïnformeerd over het ontwikkelprogramma ‘Veranderde samenleving, vernieuwd bestuur’ door middel van een terug- en vooruitblik. In deze terugblik geeft de gemeente aan dat er (met name in de ambtelijke organisatie) een cultuuromslag heeft plaatsgevonden in de benadering van initiatieven van inwoners, bedrijven en instellingen. Een groot deel van de ambtelijke activiteiten zijn gebiedsgericht en programmagericht georganiseerd.