Rekenkamercommissie Rapportage - Participatie in Berkelland
Tekst van het document
15
De passages in deze paragraaf kunnen ambivalentie bij de lezer oproepen vanwege de ogenschijnlijk wisselende zienswijzen van de raad. Deze verschillende zienswijzen zijn echter een afspiegeling van hoe raadsleden (chronologisch) tegen het onderwerp hebben aangekeken en hoe hun gedachtevorming is ontwikkeld.
37
helemaal overlaten aan het ambtelijk apparaat en pas achteraf worden geïnformeerd over de uitkomsten, of wensen zij een actievere rol gedurende participatietrajecten? Het traject voor de omgevingsvisie vormt hierop volgens raadsleden een positieve uitzondering. Hierbij was dat op voorhand wél expliciet gemaakt hoe de raad betrokken ging worden. Er is toen een raadswerkgroep in het leven geroepen, waarvan de bijeenkomsten ambtelijk worden voorbereid. Onder meer wordt met de werkgroep gedeeld welke informatie en inzichten de gemeente door participatie heeft opgehaald. Raadsleden geven aan dat er goede discussies plaatsvinden binnen de werkgroep over welke richting de visie zou moeten opgaan. Vanuit de ambtelijke organisatie bestaat het beeld dat het gebrek aan duidelijke uitgangspunten bij participatiebeleid bij besluitvorming door de raad tot onvoorspelbaarheid of inconsistentie kan leiden. De maatstaven waartegen participatie-inspanningen worden beoordeeld zijn op dit moment niet bepaald. Het gevolg hiervan is dat raadsleden van geval tot geval bekijken welke factoren voor hen meewegen bij het beoordelen van participatie. Er kan spanning ontstaan tussen de besluitvormingsautonomie door de raad en de uitkomsten van gevoerde participatietrajecten.
Eén betrokkene vertelt dat dit zich bijvoorbeeld manifesteert in de gemeenteraad die zich focust op het gelopen proces en vragen gaat stellen over de procedure in plaats van een inhoudelijke afweging maakt. Dit kan in de ogen van enkelen leiden tot onvoorspelbaarheid in de besluitvorming, bijvoorbeeld als deze wordt beïnvloed door de mening van een ontevreden eenling terwijl diens mening geen recht doet aan het algemeen belang. Maar dit wil niet zeggen dat de gemeenteraad participatietrajecten in de regel verkeerd beoordeelt, zo benadrukt de meerderheid van gesproken betrokkenen. Anders uitgedrukt: de genoemde onvoorspelbaarheid kan worden gezien als uitzondering. Volksvertegenwoordiging Als afvaardiging van de Berkellandse gemeenschap hebben raadsleden veel contact met inwoners en bedrijven. Raadsleden beschouwen het nauwe contact tussen kiezer en gekozene als belangrijk. Maar, zoals eerder in hoofdstuk drie is geconstateerd, bestaat er een inherente spanning tussen enerzijds de inbreng vanuit participatie door inwoners en anderzijds de positie van de raad. Deze spanning komt ook in Berkelland terug.
Door één medewerker wordt ter illustratie van deze spanning gewezen op de raad die voor kleine onderwerpen (bijvoorbeeld de eerdergenoemde pannakooi) alle ruimte durft te laten aan de gemeenschap en de gemeentelijke organisatie om tot een gewogen beslissing te komen, maar dat als het gaat om grotere onderwerpen, zoals de locatie van een nieuw schoolgebouw of de plaatsing van windmolens, de raad de teugels liever strakker in handen houdt en een eigenstandig besluit wenst te nemen. Dat kan in de praktijk tot knelpunten leiden, zeker omdat de raad ook heeft uitgesproken ‘inwoners zoveel mogelijk aan zet te laten’. De gemeentelijke organisatie probeert hier zo veel mogelijk naar te handelen, maar kan daarbij niet altijd rekenen op de steun door de gemeenteraad die bij grote projecten graag een eigen beoordeling van de situatie maakt. Dit gaat soms ten koste gaan van de uitgevoerde participatie-inspanningen. Raadsleden worden in de regel ook uitgenodigd om georganiseerde participatiebijeenkomsten bij te wonen. Volgens de gebiedscontactpersonen heeft dit als doel om hen te betrekken en te informeren over de sfeer bij zulke bijeenkomsten. In de praktijk blijkt dat raadsleden vanwege de drukke agenda’s vaak niet in de gelegenheid zijn om al deze bijeenkomsten bij te wonen.
Bovendien is het in sommige gevallen voor raadsleden lastig om zich niet in de participatiediscussies als volksvertegenwoordiger te mengen.
7.4
Leren en verbeteren
Veel organisaties hebben de ambitie om zicht verder te ontwikkelen, door te leren van de ervaringen in de praktijk. Ook de gemeente Berkelland heeft de wil om te leren van eerdere ervaringen met participatie. De vraag is dan op welke wijze dat proces van leren, evalueren en verbeteren is ingericht. In Berkelland is het voornemen om afgeronde participatietrajecten met betrokkenen te evalueren, met als uiteindelijk doel om er lering uit te trekken voor de toekomst. Maar dat voornemen wordt op dit moment nog te weinig structureel behaald, zo is van verschillende kanten te horen. Hierbij bestaan verschillen tussen afdelingsconcerns. Zo wordt er binnen het sociaal domein meer aandacht gegeven aan het organiseren van evaluaties dan elders.
38
Binnen de ambtelijke organisatie vinden evaluaties vooral plaats als er signalen zijn dat deelnemers van een participatietraject na afloop ontevreden zijn. Er wordt dan binnen de organisatie gesproken over wat er is misgegaan en op welke manier de ontevredenheid kan worden opgelost. Daarnaast is er ruimte voor het bespreken van casuïstiek. Dit vindt ad hoc tussen medewerkers plaats. Betrokkenen vinden dat zulke gesprekken vooral algemene inzichten opleveren, zonder dat daarbij expliciet wordt afgesproken welke dingen er bij vervolgtrajecten praktisch moeten worden veranderd. Al met al wordt het lerende vermogen van zulke gesprekken als beperkt getypeerd. Als belangrijkste oorzaak voor het niet structureel evalueren wordt gewezen op de hoge werkdruk en volle opdrachtportefeuilles van ambtenaren. Binnen de gemeenteraad worden evenmin ervaringen met participatie besproken. Dat impliceert dat er ook daar geen lessen worden getrokken, op basis waarvan het beleid zou kunnen worden bijgesteld. Door vele betrokkenen binnen de gemeentelijke organisatie wordt erkend dat evaluatie een belangrijkere rol in Berkelland moet krijgen. Daarbij zou het niet van belang moeten zijn of louter geleerd van teleurstellende voorbeelden. Naast leren kan het delen van praktijkcasussen ook tot energie binnen de organisatie leiden.
Dit is onder meer gebleken tijdens de Mooi Wark Week waarin eerder goede voorbeelden zijn besproken en met elkaar gedeeld. In het bijzonder wordt de behoefte uitgesproken om meer structureel het gesprek te voeren tussen gebiedscontactpersonen en beleidsmedewerkers/projectleiders. De gebiedscontactpersonen zijn als naar voren geschoven post het directe aanspreekpunt voor inwoners en beschikken daarmee over inzichten waar andere medewerkers niet per definitie over beschikken. Tegelijkertijd zijn de gebiedscontactpersonen afhankelijk van het uitvoerende werk van de gemeentelijke organisatie om aan behoeften en wensen van inwoners te voldoen. De afstemming tussen deze twee is dus cruciaal, met name voor eenstemmig verwachtingsmanagement richting de participant. Gebiedscontactpersonen geven te kennen zulke afstemming met de organisatie te waarderen, en veel toegevoegde waarde voor hun eigen werk zien om te kunnen sparren over lopende casussen. Berkelland doet geen onderzoek naar de tevredenheid van inwoners bij participatietrajecten. Weliswaar is er tijdelijk geoefend met een participatiemonitor, maar zulke onderzoeken zijn geen onderdeel gaan uitmaken van het participatiebeleid.
Eén betrokkene merkt op dat doordat Berkelland weinig feedback van participanten vraagt, ontevreden inwoners misschien sneller de weg zullen zoeken naar de wethouder of de gemeenteraad, met als risico dat het beklag in een politieke context uit zijn verband wordt gehaald. Opnieuw wordt uitgesproken dat de organisatie veel kan winnen door in de toekomst meer aandacht voor evaluatie te hebben.
7.5
Beantwoording van de deelvragen
In dit hoofdstuk zijn verschillende deelvragen aan de orde geweest. In de afzonderlijke paragrafen is daar nader op ingegaan. Ter afsluiting van dit hoofdstuk worden de bevindingen samengevat aan de hand van de deelvragen. Participatie in de praktijk, 6. Welke voorbeelden (casussen) van burgerparticipatie kent de gemeente Berkelland? 7. Hoe ziet burgerparticipatie er in de praktijk uit bij een aantal casussen? 8. Wat was de opbrengst van deze voorbeelden van burgerparticipatie? In relatie tot de impliciete en expliciete doelen van burgerparticipatie en het beleidsdoel In relatie tot de concrete doelen van het voorbeeld In relatie tot wat de gemeenschap verwachtte 9. In hoevere en op welke wijze wordt geleerd van eerdere burgerparticipatietrajecten? 10. Welke rollen vervullen raad, college en ambtelijke organisatie met betrekking tot burgerparticipatie 11. Welke overkoepelende lessen kunnen worden getrokken uit de casussen? Berkelland kent uiteenlopende voorbeelden van participatie. Een aantal van deze casussen zijn kort beschreven om een beeld te vormen van de verscheidenheid.
39
Naar een aantal trajecten is verder onderzoek gedaan: het evenementenbeleid, het Staring College en speelveldje aan de Vogelenzangstraat en de Kronenkamp. Gebleken is dat de gebiedscontactpersonen een centrale rol spelen in het leggen van verbinding met en mogelijk maken van participatie door de samenleving. Het wijk- en kerngericht werken is daarom ook specifiek als casus onderzocht. De ervaringen van participanten zijn overwegend positief, in het bijzonder over de inzet van de gebiedscontactpersonen. Maar er worden ook enkele kanttekeningen geplaatst. Zo wordt opgemerkt dat het participatieproces afhankelijk is van de ambtenaar in kwestie die het contact voert en dat terugkoppeling vanuit de gemeente soms te wensen over laat. Daarnaast wordt meegegeven dat participatietrajecten niet altijd tot verandering leiden. Soms is het sentiment dat de gemeente niet écht luistert, omdat ambtenaren al weten in richting ze willen gaan. Op zulke momenten wekt de gemeente verwachtingen bij participanten (dat ze invloed met hun stem kunnen uitoefenen) die ze niet waarmaken. Over het algemeen kan over de opbrengsten van participatietrajecten worden gezegd dat inwoners tevreden zijn over de bereikbaarheid en toegankelijkheid van de gemeente. De uitnodigende en betrokken houding die de gemeente nastreeft met het beleid wordt in de praktijk ook zo ervaren.
Waar inwoners en belangenverenigingen kritischer op zijn is de uitvoering van participatie en wat met de opbrengsten wordt gedaan. Bij het opvolgingsproces voelen inwoners zich minder goed betrokken door de gemeente. De verwachtingen aan de kant van inwoners worden daarom niet helemaal waargemaakt. Voor de gemeente zijn de opbrengsten van participatie in het vorige hoofdstuk aan de orde geweest. De gemeente waardeert allereerst de uiteenlopende meningen en opvattingen die met participatie worden opgehaald. Deze vergroten de kwaliteit van het beleidsproces. Daarnaast beschouwt de gemeente participatie als een waardevol middel om verbinding te maken en houden met de samenleving. Hierbij gaat het over zaken als in contact staan met inwoners, het voeren van het menselijke gesprek en het ophalen van en gehoor geven aan heersende sentimenten. Er is gebleken dat het participatiebeleid in de praktijk niet tot nauwelijks wordt geëvalueerd. Daarom is het moeilijk om structureel lessen te trekken voor toekomstige verbetering. Door alle betrokkenen wordt wel de aanleiding gezien en behoefte gevoeld om meer structureel gezamenlijk te praten over participatie-ervaringen. Een van de redenen die wordt aangegeven waarom dit niet gebeurd is dat de capaciteit ontbreekt.
Zoals wel in veel gemeenten gebruikelijk is, is het vooral de ambtelijke organisatie die invulling geeft aan participatieprocessen, daarin in staat gesteld en gesteund door het college van B&W. Meermalen is genoemd dat het college positief staat ten aanzien van participatie. Onder meer in de rol van wijkwethouder (of wijkburgemeester) leveren de leden van het college van B&W zo ook hun bijdrage. De gemeenteraad in Berkelland is maar zijdelings betrokken bij het participatiebeleid. Op grote lijnen vindt de raad dat de gemeente ‘inwoners zoveel mogelijk aan zet moet laten’, maar nadere kaders hiervoor zijn niet besproken of meegegeven. Bij besluitvorming kan dit tot lastige situaties leiden, omdat er geen maatstaven zijn waartegen participatie-inspanningen worden beoordeeld. De situatie wordt van geval tot geval bekeken. In uitzonderingsgevallen wordt door de organisatie opgemerkt dat de raad niet rolvast handelt door uitkomsten van participatietrajecten voor politiek gewin in te zetten. Op basis van het bovenstaande kunnen grofweg de volgende overkoepelende lessen worden getrokken. Ten eerste wordt de participatieve grondhouding van de gemeente door inwoners herkend en gewaardeerd. Deze bevinding geeft voor de betrokkenen aanleiding en energie om met het beleid door te gaan.
De belangrijkste aanmerking op het huidige beleid die uit de casussen is gebleken is dat de verwachtingen in de praktijk echter niet altijd worden waargemaakt, en dat dit dus een belangrijk aandachtspunt bij toekomstige trajecten zou moeten zijn. Ten slotte wordt door iedereen de behoefte geuit om de resultaten (positief en negatief) van participatietrajecten meer grondig met elkaar te evalueren ten behoeve van collectief leren en ontwikkelen.
40
Bijlagen 1. Lijst van respondenten In onderstaand overzicht is weergegeven met welke functionarissen binnen de gemeentelijke organisatie in het kader van het onderzoek een gesprek heeft plaatsgevonden.
Burgemeester
Gemeentesecretaris / algemeen directeur Concernopdrachtgever dienstverlening Programmamanager uitvoering Sociaal Domein Programmamanager ‘Fijn Leven en Werken’ Programmamanager invoering Omgevingswet Medewerker Team Vergunningen Regisseur Wijk- en Kerngericht werken Verschillende wijkcontactfunctionarissen Griffier Griffiemedewerker Communicatiemedewerker Diverse projectleiders Beheerder Naboarfonds
Verder is in de lokale gemeenschap is gesproken met diverse betrokkenen bij participatieprojecten. Tevens heeft een groepsgesprek met raadsleden plaatsgevonden en hebben aanvullend nog enkele bilaterale gesprekken plaatsgevonden met fractievoorzitters van partijen die ontbraken bij het groepsgesprek.
41
2. Geraadpleegde documenten Naam
VSVB - Voorstel en besluit - Veranderende samenleving, vernieuwd bestuur
BenW-besluit over Terug- en vooruitblik Ontwikkelprogramma Veranderende Samenleving Vernieuwd Bestuur 2017 Wijkanalyses voor dorps- en wijkgericht werken - 1 mei 2019 - Eindrapport
Raadsbrief - Brief van college van BenW over Wijk- en kerngericht werken
MEMO miniconferentie wijk- en kerngericht werken
Offerte Berkelland democratische vernieuwing met plan van aanpak 08072019
Actief in de doe het samen samenleving Berkelland
Berkelland Spreekt - Factsheet Omgevingsvisie 19-03-2021
Ambitiedocument Omgevingswet Berkelland
Motie G1000 - Burgertop
Memo Ambtelijk vakmanschap - Essay Ambtelijk Vakmanschap digitaal
Programmabegroting 2017 & 2019
Collegeprogramma 2018-2022
Gemeente_Berkelland_Open_antwoorden_Quick_Scan_Lokale_Democratie
Gemeente_Berkelland_Rapportage_Quick_Scan_Lokale_Democratie
Gemeente_Berkelland_Tabellenbijlage_Quick_Scan_Lokale_Democratie
Jaarrekening 2016
Memo bij essay
Openstellen kredieten wijk en kerngericht werken, besluit 2 april 2019_zaak 239570
Raadsbrief Uitvoeringsvisie VMK
Raadsvoorstel begroting 2015
Uitvoeringsvisie Voormekaar
Verder met Wijk- en kerngericht werken Berkelland
Voorstel en besluit Motie G1000-Burgertop
Wijk- en kerngericht werken, besluit 22 januari 2019_zaak 237233
Motie “Afspraken participatie inwoners en belanghebbenden” (3 november 2021)
42