CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Biodiversiteitsplan

Raadsvergadering 26 oktober 2021, gemeente BerkellandBij agendapunt: Bespreekstuk / Biodiversiteitsplan en Natuurwaardenkaart Gemeente Berkelland27.786 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel

Uit te voeren actie

In bestaande oude loof en/of gemengde bossen meer streven naar zelfregulatie waarbij bossen de mogelijkheid krijgen om echt oud te worden. De waarden ‘rust’, ‘donkerte’ en ‘stilte’ worden hierbij gewaarborgd.

Termijn

Financiering vanuit

Initiatiefnemer(s)

Samen met

Overleg met relevante 2021-2031 partijen om de gewenste maatregelen tot uitvoering te brengen.

Subsidieregeling Natuurbeheer provincie Gelderland.

Provincie Gelderland.

Terreineigenaren (agrariërs en particulieren), Staatsbosbeheer, Waterschap Rijn en IJssel, VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.

Met gerichte maatregelen en/of gericht beheer in productiebossen van met name naaldhoutsoorten bevorderen van ontwikkeling richting inheemse boomsoorten met goede opbouw van gelaagdheid (ontwikkeling zoommantel-kern).

Overleg met relevante 2021-2031 partijen om de gewenste maatregelen tot uitvoering te brengen door het opstellen van een brochure, het houden van voorlichtingsbijeenkomsten, etc.

De houtopbrengst en co-financiering door de provincie Gelderland.

Gemeente Berkelland.

Provincie Gelderland, Bosgroep Middennederland, VAN Berkel en Slinge, boseigenaren en ecologen.

Versterken van het netwerk van landschapselementen tussen bestaande bossen in de gehele gemeente Berkelland. Opheffen van geisoleerde populaties.

In kaart brengen waar dit 2021-2031 het meest wenselijk is. Grondeigenaren ethousiasmeren en vervolgens nieuwe landschapselementen aanleggen.

Regeling Landschap, Regeling Waardevermindering grond en ANLb (Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer).

Terreineigenaren, VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.

Deelgebied Beken en rivieren Verschillende beken en de rivier de Berkel doorkruisen de ge-

probleem voor de biodiversiteit van de Achterhoekse beken,

meente Berkelland (zie figuur 7). Vrijwel al deze lijnvormige wa-

die grotendeels van regenwater afhankelijk zijn. Dit wordt ver-

teren zijn in het verleden gekanaliseerd. Langs veel van deze

sterkt doordat een aantal beektrajecten is ‘opgeleid’. Vissoorten

watergangen zijn bossen aanwezig en heeft de afgelopen 25

die afhankelijk zijn van de aanwezigheid van schone grind- en

jaar natuurontwikkeling plaatsgevonden om de ecologische

zandbodems zoals de beekprik, serpeling en winde zijn schaars

verbindingszones te versterken. Daarnaast is de waterkwaliteit

geworden. Soorten van helder, snelstromend, zoals de beek-

op veel plekken verbeterd en zijn de migratiemogelijkheden

donderpad, beekprik, bosbeekjuffer, elrits, gestippelde alver,

voor vissen geoptimaliseerd door de aanleg van vispassages.

grote gele kwikstaart, vlagzalm en waterspreeuw komen niet

Door het plaatselijk aanbrengen van natuurvriendelijke oevers

of nauwelijks voor. De meeste vissoorten van snelstromend

en ondiepe zones worden ook paai- en opgroeimogelijkheden

water zijn zeer gevoelig voor watervervuiling. De biodiversiteit

voor vissen gecreëerd.

is met name het hoogst waar watergangen een vrij natuurlijk verloop hebben en waar natuurontwikkeling heeft plaatsge-

De biodiversiteit van beken en rivieren is met name aangetast

vonden langs de beek of rivier, zoals de Buurserbeek, de Rams-

door eutrofiering van onder andere uitspoelende meststof-

beek en delen van de Berkel en Groenlose Slinge (zie figuur 7).

fen en effluent van rioolwaterzuiveringen, normalisatie van de

Soorten die afhankelijk zijn van beschaduwd stromend water,

beken door stuwen, sluizen, rechttrekken van oevers en door

zoals de bosbeekjuffer, komen slechts beperkt voor omdat na-

intensief waterbeheer. Recent is de droogte een groot

tuurlijke bosbeken vrijwel geheel ontbreken.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

27

DEELGEBIED BEKEN EN RIVIEREN Vrijwel alle stromende wateren in Berkelland zijn

aangepast beheer gaat het met veel soorten van

gekanaliseerd. Dit, gecombineerd met een steeds

stromend water weer beter en komen verdwenen

slechter wordende waterkwaliteit tot ongeveer 1980

soorten weer terug. Er liggen nog veel kansen om de

heeft ertoe geleid dat het slecht ging met veel soorten

biodiversiteit van stromende wateren verder te

van stromend water. Door verbetering van

verbeteren.

de waterkwaliteit en een meer natuurlijke inrichting en

Figuur 7. Natuurwaardenkaart deelgebied Beken en rivieren.

Ambassadeursoorten deelgebied Beken en rivieren In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de

IJsvogel. IJsvogels komen vooral voor langs langzaam

ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeur-

stromende beken met helder water en voldoende overhan-

soorten kort toegelicht.

gende takken van waaraf ze duiken op prooien in het water. Om te kunnen broeden hebben ze steile zandige oevers nodig waar de vogels een nestgang in kunnen graven.

28

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Otter. De otter leeft in allerlei soorten wateren met schoon

optimaal op de landbouw ingerichte waterhuishouding van

en visrijk water en een natuurlijke oeverzone met voldoende

het cultuurlandschap en de toename van het verharde opper-

dekking en rust. Na vele jaren van afwezigheid is de otter sinds

vlak. Deze factoren zorgen ervoor dat bij hevige regenval het

kort in klein aantal weer terug in de gemeente Berkelland.

water zich snel in de beken en rivieren verzamelt en de kans op overstromingen toeneemt. Voor de biodiversiteit van de

Weidebeekjuffer. De weidebeekjuffer is een soort van

beken en de rivieren is dit overigens geen knelpunt. Wel is de

zuurstofrijke stromende wateren in een open tot half open

huidige inrichting van de waterhuishouding van het agrarisch

landschap, zoals beken en rivieren. De oevers van het voort-

cultuurlandschap een knelpunt voor de biodiversiteit omdat

plantingswater zijn vaak steil en voor een deel beschaduwd.

dit op veel plekken leidt tot verdroging en daarmee het verlies

Langs de oever staat vaak een hoge, structuurrijke kruidenve-

aan biodiversiteit.

getatie, die gebruikt wordt als uitkijkpost voor de mannetjes. Barrières. Barrières in vorm van stuwen hebben in meerdere Winde. De volwassen winde leeft in de hoofdstroom van

opzichten een negatief effect op de biodiversiteit. Ze voorko-

de langzamer stromende benedenlopen van rivieren en de

men dat trekvissen zich kunnen verplaatsen tussen boven- en

hiermee in verbinding staande wateren. Een juveniele winde

benedenstroomse delen, met als gevolg dat soorten ontbre-

groeit op in de ondiepere langzaam stromende oeverzones.

ken en voorkomende soorten slechts in geringe aantallen aan-

Naarmate de dieren groter worden trekken ze naar dieper

wezig zijn. Door de stuwen wordt het geleidelijke verval van

water.

natuurlijke beken en rivieren teruggebracht tot enkele puntlocaties waar het verval extreem is. Het resultaat is dat tussen

Knelpunten

de stuwen sprake is van vrijwel stilstaand relatief diep water

Kanalisatie. Alle beken en rivieren in de gemeente Berkelland

gedurende een groot deel van het jaar. Soorten van relatief on-

zijn gekanaliseerd. Natuurlijke beken en rivieren met de bijbe-

diep en sterk stromend water, soorten van natuurlijke rivieren

horende beek- en rivierbegeleidende bossen zijn al lang gele-

en beken dus, hebben hier nier niet veel te zoeken. De afgelo-

den uit het landschap verdwenen, inclusief vele soorten plan-

pen 30 jaar zijn veel stuwen al vervangen door vispasseerbare

ten en dieren die aan deze ecosystemen zijn gebonden. De

constructies (vistrappen) waardoor trekvissen zich weer over

afgelopen 30 jaar is er echter een kentering gaande en is een

grotere afstanden kunnen verplaatsen. Deze maatregelen heb-

deel van de gekanaliseerde waterlopen weer meer natuurlijk

ben er echter niet tot relatief ondiep en sterk stromend water

ingericht. Verschillende soorten zijn weer teruggekeerd, mede

tussen de stuwen geleid. Bruggen en duikers vormen ook bar-

door verbetering van de waterkwaliteit, zoals beekrombout,

rières die effect hebben op de biodiversiteit, vooral op plekken

ijsvogel en otter.

waar beken en rivieren drukke wegen kruisen. Vooral de bunzing en de otter nemen dergelijke barrières door over de weg

Waterkwaliteit. Industrialisatie, riooloverstorten en intensi-

te lopen met het gevaar om verkeersslachtoffer te worden.

vering van de landbouw hebben tot ongeveer 30 jaar gelden geleid tot een enorme verslechtering van de oppervlaktewa-

Beheer. Het beheer van de beken en rivieren in het gebied is

terkwaliteit waardoor de biodiversiteit van het stromende wa-

in de eerste plaats gericht op voldoende afvoercapaciteit van

ter enorm afnam. Door allerlei maatregelen kwam hier onge-

water tijdens piekbelastingen. Het beheer is daarbij in hoofd-

veer 30 jaar geleden een kentering in en werd het water weer

zaak gericht op het voorkomen van teveel begroeiing in het

schoner. De waterkwaliteit vormt nu slechts voor een beperkte

water en op de oevers. Op veel plekken wordt daarbij niet

groep organismen een beperkte factor om terug te keren.

of nauwelijks rekening gehouden mate de biodiversiteit. Het beheer vindt vaak plaats op de verkeerde momenten en het

Waterkwantiteit. Tussen 1909 en 2019 is de gemiddelde

vrijkomende materiaal blijft vaak gefreesd op de locatie achter

jaarlijkse neerslag in Nederland toegenomen van 692 naar 873

waardoor de beheerintensiteit toeneemt en de biodiversiteit

mm, oftewel een toename van 26% in 110 jaar. Daarmee is ook

nog verder afneemt.

het neerslagoverschot (=neerslag min verdamping toegenomen). De door beken en rivieren af te voeren hoeveelheid water is dus flink toegenomen. De inrichting van de waterlopen is niet afgesteld op de gemiddelde waterafvoer, maar vooral op de piekmomenten. Deze waterafvoer op de piekmomenten is aanzienlijk toegenomen door de hiervoor genoemde toename van de neerslag, het vaker voorkomen van hoosbuien, de

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

29

Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:

Knelpunt

Weidebeekjuffer

Kanalisatie Waterkwaliteit

X

Waterkwantiteit

XX

Barrieres

IJsvogel

Winde

XXX

X X

XX

XX

X

XXX

BeheerInvasieve exoten

XX

X

X

Exoten

X

X

X

Kansen Natuurlijke inrichting. Vooral in de bovenstroomse trajecten

deze wegen hebben.

met veel verval zijn er kansen om beken weer een geheel na-

Natuurvriendelijk beheer. Noodzakelijk beheer alleen uit-

tuurlijke inrichting te geven, compleet met beek begeleidend

voeren op het juiste moment. Vrijkomend maaisel en bagger

bos, zonder onderhoudspaden langs het water en zonder stu-

afvoeren zodat op den duur de beheerintensiteit kan afnemen.

wen. In de benedenstroomse delen liggen vooral kansen voor

Beide maatregelen zijn gunstig voor de biodiversiteit. Een aan-

een meer natuurlijke inrichting met overstromingsgraslanden

passing van de organisatie van het waterschap is hiervoor no-

om waterpieken te bergen.

dig. De uitvoerende tak zal hierdoor deels komen te vervallen. Een deel van het werk zal door aannemers op het juiste mo-

Waterkwaliteit verbeteren. De waterkwaliteit kan verder verbeterd worden door de kwaliteit van de rioolwaterzuiverin-

ment moeten worden uitgevoerd.

gen te verbeteren en door nazuivering van het effluent uit de

Exoten terugdringen. Het terugdringen van exoten kan

rioolwaterzuiveringen in zuiveringsmoerassen. Ook maatrege-

door beken weer natuurlijk in te richten met beekbegeleidend

len om de uitspoeling van meststoffen uit agrarische percelen

bos, zonder stuwen en zonder onderhoudspaden. Watercras-

tegen te gaan zullen de waterkwaliteit ten goede komen.

sula en diverse exotische fauna van stilstaande en langzaam stromend water zal hierdoor verdwijnen. Op de oevers zullen

Waterkwantiteit afvlakken. Piekafvoeren kunnen afgevlakt

invasieve exoten als Japanse duizendknoop en reuzenberen-

worden door het waterbergend vermogen van agrarische

klauw het onderspit delven onder de dichte beplanting. Ook

landschap en bebouwd gebied te verbeteren en door beken

exotische rivierkreeften kunnen teruggedrongen worden door

en rivieren een meer natuurlijke inrichting te geven met onder

beken weer natuurlijk in te richten (stuwen eruit, bos erlangs).

andere de aanleg van overstromingsvlaktes en het aanleggen van meanders . Barrières opheffen. Alle stuwen in de beken en rivieren vervangen door vispasseerbare constructies, of beter nog, deze geheel weghalen en op regelmatige afstanden de beekbodem vastleggen om te diepe insnijding in het landschap te voorkomen. Alle bruggen met een hoge verkeersintensiteit voorzien van loopplanken onder de brug met een geleidingssysteem zodat bunzing en otter een veilige doorgang onder

30

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten:

Knelpunt

Weidebeekjuffer

Natuurlijke inrichting

IJsvogel

Winde

XXX

X

Waterkwaliteit verbeteren

X

X

X

Waterkwantiteit afvlakken

XX

XX

XX

X

XXX

X

X

XXX

X

Barrieres opheffen Natuurvriendelijk beheer

XX

exoten terugdringen

Beekkrombout

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

31

Uitgevoerde en actuele initiatieven •

In de afgelopen 25 jaar zijn tientallen kilometers geka-

Groenlosche Slinge, de Hupselsche beek, de Leerinkbeek

naliseerde beek weer meer natuurlijk ingericht door stu-

en de Ramsbeek. Hierdoor is in de gemeente Berkelland

wen te vervangen door vispasseerbare constructies voor

een duidelijke dooradering van natuur (vennen, heide,

stromingsminnende vissen als kopvoorn, wind en beek-

hoogveen, bossen en beken) ontstaan, zoals in de figuren

donderpad, door het aanleggen van meanders, door het

3 en te zien is.

aanpassen van taluds, door het aanpassen van het zomer-

•

De waterkwaliteit van beken is in de afgelopen 25 jaar

en winterbed en door het aanplanten van beekbegelei-

verder verbeterd door het optimaliseren van waterzuive-

dend bos. Deze maatregelen zijn vooral uitgevoerd in het

ringsinstallaties en allerlei milieumaatregelen in de land-

Gelders Natuurnetwerk (GNN) in en langs de Berkel, de

bouw.

Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel

Uit te voeren actie

Termijn

Financiering vanuit

Initiatiefnemer(s)

Samen met

Gekanaliseerde beken natuurlijker inrichten en waar mogelijk weer omvormen in natuurlijk meanderende beken zonder stuwen stromend door beek begeleidend bos.

In kaart brengen waar dit het meest wenselijk is en waar kansen liggen. Vervolgens per beek een plan maken en uitvoeren.

2021-2031 Subsidieregeling Natuurbeheer provincie Gelderland.

Waterschap Rijn en IJssel en Provincie Gelderland.

Aangrenzende terreineigenaren (agrariërs en particulieren), VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.

Realisatie van een meer klimaatrobuust watersysteem. Voor de beken betekent dit: meanders en overstromingsvlaktesaanleggen. Hiervoor kan ook aan te leggen beekbegeleidend bos gebruikt worden. Ook agrarisch natuurbeheer op aangrenzende lage cultuurgronden kan een middel zijn om dit te realiseren.

In kaart brengen waar kansen liggen. Vervolgens per beek een plan maken en uitvoeren.

2021-2040 Onder andere Waterschap Rijn en Subsidieregeling IJssel en Provincie Natuurbeheer provincie Gelderland. Gelderland.

Aangrenzende terreineigenaren (agrariërs en particulieren), VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.

Natuurinclusieve landbouw in de oorspronkelijke (geomorfologische) beekdalen waardoor meer water vastgehouden wordt in het deelgebied Agrarisch cultuurlandschap en waardoor de belasting van nutrienten en chemische bestrijdingsmiddelen op het beekwater afneemt.

Agrarisers stimuleren om over te schakelen op natuurinclusieve landbouw.

2021-2030 Regeling Landschap, Regeling Waardevermindering grond en ANLb (Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer), diverse stimulereingregelingen voor natuurinclusieve landbouw.

VAN Berkel en Slinge en VALA.

32

LTO, gemeente Berkelland, individuele agrariërs.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Deelgebied Agrarisch cultuurlandschap Dit deelgebied vormt het grootste deel van de oppervlakte van de gemeente Berkelland (zie figuur 8). Het bestaat naast agrarische gronden ook uit kleinschalige natuurelementen, bossen kleiner dan 5 hectare, kleine bosschages, singels en houtwallen, woonerven en smalle en ondiepe watergangen en wegen, inclusief bermen. Deels is het agrarisch cultuurlandschap grootschalig en open door onder andere ruilverkavelingen. Op sommige plekken is het kenmerkende kleinscha-

Met het verdwijnen van elementen als akkerranden, steilranden, (knot)bomenrijen, overhoekjes, schrale bermen, hagen, heggen, houtwallen, kleine bosschages en kruidenrijke akkers zijn ook veel kenmerkende soorten verdwenen. Kritische soorten die afhankelijk zijn van kleinschalig landschap met voldoende geschikt leefgebied en daarin ook voldoende voedsel, zoals de grauwe klauwier, nachtegaal, wezel, zomertortel zijn schaars of verdwenen. Mede als gevolg van de intensieve landbouw is de insectenrijkdom enorm afgenomen.

lige coulisselandschap nog zichtbaar, zoals bijvoorbeeld rond Noordijk, het buitengebied ten noordoosten van Neede, in de

Dit zien we terug in het beperkte aantal waarnemingen van

Brinkmanshoek en rond het Stelkampsveld. De kenmerkende

typische soorten dagvlinders, maar ook in het beperkt

soorten van dit deelgebied zijn de soorten van (boeren)erven,

voorkomen van insectenetende vogels.

akker- en weidevogels en diverse planten, vogels, zoogdieren

De weidevogels hebben het moeilijk door het intensieve

en insecten van halfopen landschappen dooraderd met hout-

beheer van graslanden. Minder kritische soorten als kievit en

wallen, -singels, steile esranden, wegbermen, sloten en bosjes.

scholekster kunnen zich plaatselijk nog handhaven in maisak

DEELGEBIED AGRARISCH CULTUURLANDSCHAP De dooradering van dit landschap door houtwallen,

Verschillende particulieren in het buitengebied met wat

houtsingels, overhoekjes, struwelen, bosjes en ruige

grond bij de deur zetten zich in om het landschap rond

perceelscheidingen is in de afgelopen eeuw sterk

de woning/bedrijf te herstellen met vaak mooie resulta-

afgenomen. Veel landschapselementen liggen tegen-

ten. De toekomstige vergroening van het landbouwbe-

woordig geïsoleerd in het landschap. Door agrarisch

leid zal er mogelijk toe leiden dat de biodiversiteit in dit

natuurbeheer en weidevogelbescherming is

deelgebied uit een diep dal kan kruipen. Extra inzet van

gelukkig hier en daar nog wel wat van de vroegere

agrarisch natuurbeheer kan dit proces versnellen.

biodiversiteit te vinden en bloeit deze weer enigszins op.

kers en natuurterreinen, maar zijn in het agrarisch grasland al zeer schaars. Kritische weidevogels van vochtige omstandigheden, zoals de grutto, tureluur, wulp en zomertaling zijn in het agrarisch cultuurlandschap nog nauwelijks aanwezig. Bijzondere plantensoorten van graslanden en akkers zijn in dit deelgebied schaars door het intensieve beheer en de zware bemesting. Daar waar de kleinschaligheid nog aanwezig is, worden kenmerkende soorten als boerenzwaluw, geelgors, gekraagde roodstaart, kneu, patrijs, ringmus, spotvogel, steenuil nog gevonden. De hoogste biodiversiteit binnen het agrarisch cultuurlandschap wordt met name gevonden in de meest kleinschalige gebieden en waar het cultuurlandschap grenst aan natuurgebieden, bossen of beken, zoals bij het Needse Achterveld, het Noordijkerveld, langs de Veengoot en rondom het Stelkampsveld (zie figuur 8). In enkele open delen van het agrarisch cultuurlandschap komen nog redelijke aantallen weidevogels voor door beschermingsmaatregelen.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Ringslang

33

Figuur 8. Natuurwaardenkaart deelgebied Agrarisch cultuurlandschap.

Ambassadeursoorten deelgebied Agrarisch cultuurlandschap In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeursoorten kort toegelicht. Boomkikker. De boomkikker is in het zomerhalfjaar overdag vooral aan te treffen op struiken die zonnig en beschut staan. De meeste boomkikkers zijn aan te treffen op een hoogte van 1 tot 2 meter. Voor de voortplanting heeft de boomkikker ondiepe, visvrije, zonnig en beschut gelegen wateren nodig. De gemeente Berkelland is voor de boomkikker één van de

Grassklokje. Het grasklokje is in de gemeente Berkelland vooral te vinden in schrale bermen en slootkanten. Door vermesting en het klepelen van de begroeiing is het grasklokje enorm afgenomen. Kievit. Vroeger was de kievit in de gemeente Berkelland een echte weidevogel. De kievit is met de intrede van mais als broedvogel deels overgestapt op maisakkers waar in het vroege voorjaar de stoppels van het vorige jaar nog staan. Doordat het tegenwoordig verplicht is om een nagewas na mais te verbouwen staat er op de maisakkers in het voorjaar een flink gewas waardoor deze niet meer geschikt zijn voor de kievit om te broeden. De kievit gaat de laatste jaren dan ook hard achteruit.

belangrijkste gemeenten in Nederland.

34

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Patrijs. Patrijzen komen vooral voor op akkers en graslanden,

Bijenkasten. Honingbijen zijn van groot belang voor de be-

vooral in open en half open kleinschalig akker- en weideland-

stuiving van inheemse flora en landbouwgewassen. Het plaat-

schap. De kuikens zijn volledig van insecten afhankelijk. Daar-

sen van meerdere bijenkasten met honingbijen leidt echter tot

door overleven patrijzen

voedselconcurrentie met de wilde bijensoorten, waardoor

alleen op plekken waar voldoende insecten in (ruige) akkerran-

deze achteruitgaan. Ook kan dit een negatief effect hebben op

den en graslanden te vinden zijn. De patrijs is in de Achterhoek

andere bloembezoekende insecten.

de afgelopen 50 jaar met meer dan 95% afgenomen. Recent

Hakhoutbeheer. De meeste houtwallen, -singels en bosjes

neemt het aantal broedparen in Berkelland weer toe door op

in het gebied kenden tot ongeveer honderd jaar geleden een

de soort gericht agrarisch natuurbeheer waar vele agrariërs en-

hakhoutbeheer waardoor deze zeer dicht van structuur waren

thousiast aan meedoen.

en een zeer hoge biodiversiteit hadden. Deze hoge biodiversiteit hing sa-

Steenuil. Deze kleine uil broedt in Berkelland vooral op boe-

men met de toen nog vrij natuurlijke waterhuishouding en

renerven in kleinschalige, half open tot open landschappen.

goede kwaliteit van water en lucht en het extensieve land-

In bosrijke gebieden ontbreekt de soort. De steenuil bereikt in

bouwkundige gebruik

Nederland de hoogste dichtheden in de Achterhoek. De steen-

van aangrenzende gronden. Het hakhoutbeheer met een cy-

uil broedt in Berkelland vooral in schuurtjes en speciaal voor de

clus van ongeveer 10 tot 20 jaar leverde hout op dat vele ge-

steenuil opgehangen nestkasten.

bruiksdoelen had. Dit hout was op een gegeven moment niet meer nodig

Knelpunten

waardoor het hakhoutbeheer achterwege bleef en vele land-

Versnippering. Door de aftakeling van het netwerk van land-

schapselementen gerooid werden. De resterende houtwallen

schapselementen in het cultuurlandschap is de genetische

en -singels groeiden uit tot opgaande elementen met een

uitwisseling tussen populaties van planten en dieren sterk

hoogte van 20 tot

afgenomen. Het gevolg is inteelt en het lokaal uitsterven van

25 meter. In veel van deze elementen werden de ondergroei

soorten. Door het opruimen van houtsingels, -wallen en bos-

steeds ijler totdat slechts bomenrijen restten, die vaak ook nog

jes in het verleden liggen veel van de resterende elementen

tot grote hoogte opgesnoeid worden. De biodiversiteit van

tegenwoordig geïsoleerd in het landschap. De afgelopen hon-

deze

derd jaar is in het agrarische cultuurlandschap meer dan 90%

bomenrijen is over het algemeen gering in vergelijking met

van houtsingels en -wallen verdwenen. De watergangen en

een dichte hakhoutbegroeiing.

wegbermen (vaak met een laanbeplanting) vormen wel een aaneengesloten netwerk. Dit netwerk kan echter niet de ge-

Beheer watergangen en wegbermen. Het beheer van het

volgen van de hiervoor beschreven versnippering opvangen

aaneengesloten netwerk van watergangen en wegbermen is

omdat de structuur van deze elementen niet functie van de

vrijwel geheel gericht op de water afvoerende functie en de

houtwallen, -singels en bosjes in de ecologische structuur van

verkeersfunctie. De enorme potentie van dit netwerk voor de

het gebied kan vervangen.

biodiversiteit wordt bij het beheer van dit grotendeels genegeerd, terwijl dit netwerk voor vele soorten van het agrarisch

Omvang. Door verkleining van landschapselementen verdwij-

cultuurlandschap het laatste refugium is. Het gevolg is een

nen soorten. Vaak gaat verkleining samen met achteruitgang

enorme afname van vooral flora en fauna van grasland- en

in kwaliteit, waardoor het verdwijnen van soorten verder ver-

zoomvegetaties. Bij het beheer van wegbermen wordt de

sterkt wordt. Door de landhonger van de landbouw zijn in de

laatste jaren in toenemende mate rekening gehouden met de

afgelopen tientallen jaren veel houtwallen en -singels smaller

biodiversiteit.

geworden. Landbouwkundige bodembewerkingen hebben daardoor steeds meer directe invloed op het wortelstelsel van

Kunstmest. Direct contact tussen kunstmestkorrels en dieren

bomen waardoor deze beschadigen en afsterven. Vaak reste-

met een dunne huid (amfibieën, vele soorten ongewervelden)

ren door deze ontwikkelingen slechts bomenrijen of in het erg-

kan voor deze dieren dodelijk zijn. Voor het bodemleven van

ste geval slechts een enkele solitaire

cultuurgronden heeft dit negatieve effecten. Kunstmestkorrels die in landschapselementen terechtkomen zorgen voor

boom. Overhoekjes zijn kleiner geworden of helemaal ver-

dezelfde negatieve effecten die hierboven onder “stikstof” zijn

dwenen omdat elke vierkante meter voorde landbouw telt.

beschreven.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

35

Intensief grondgebruik. Door het intensieve gebruik van

muizen door de eenvormige vegetatie opvallen en bejaagbaar

agrarische percelen kunnen weidevogels niet meer voldoen-

zijn. Jonge weidevogels vormen hier voor de predatoren een

de jongen grootbrengen waardoor de aantallen afnemen en

extra hapje.

soorten uitsterven. Door het intensieve gebruik van de percelen is het beschikbare voedsel voor kuikens afgenomen

Bestrijding eikenprocessierups. Bij de actieve bestrijding

waardoor deze aanzienlijk langer naar voedsel moeten zoeken.

van de eikenprocessierups met diverse biologische middelen

Door de monoculturen vallen de jongen veel meer op dan in

leggen ook veel andere soorten insecten het loodje. De be-

kruidenrijke graslanden. Beide factoren zorgen voor een toe-

strijding helpt slechts in het jaar van toepassing om de overlast

name van predatie van de jongen door allerlei roofdieren, met

van de eikenprocessierups te beperken. De gemeente

als gevolg een langzaam maar zeker uitsterven van de weide-

Berkelland gaf in 2019 € 105.000,- uit aan deze vorm van

vogels. Monoculturen zijn bovendien in trek bij veel soorten

bestrijding.

muizenjagers doordat hier vaak muizenplagen optreden en de Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:

Knelpunt

Boomkikker

Patrijs

Steenuil

Kievit

Grasklokje

Stikstof

X

XX

X

XX

XXX

Verdroging

XXX

X

X

XXX

XX

Vernatting

XX

Versnippering

XXX

XX

XXX

Omvang landschapselementen

XXX

XX

X

Beheer

XXX

XX

XX

XXX

Invasieve exoten

XX

X

X

X

Chemische bestrijdingsmiddelen

XX

XXX

XXX

XXX

Kunstmest

XX

XX

XX X

Bijenkasten

Intensief grondgebruik

XXX

XX

XXX

Zwerfkatten

XX

XX

XXX

Zwerfkatten. Zwerfkatten zorgen in het buitengebied voor overmatige sterfte van vooral vogels en kleine zoogdieren

36

XX

Kansen Natuurinclusieve landbouw. Het Europese en Nederlandse

en kunnen daarmee ook impact hebben op weidevogelpopu-

landbouwbeleid zal vooral de richting van de toekomstige

laties. Loslopende honden hebben soms hetzelfde effect.

landbouw in de gemeente Berkelland bepalen. Dit beleid zal

Er kan een hoge dichtheid aan zwerfkatten ontstaan, waardoor

er steeds meer op gericht zijn om de import van veevoer en

het natuurlijke evenwicht tussen prooidieren en inheemse

het gebruik van kunstmest en chemische bestrijdingsmidde-

predatoren verstoord wordt. Deze aantallen van bijvoorbeeld

len steeds verder te beperken, gecombineerd met het stimu-

wezel, hermelijn, bunzing, steenmarter, boommarter en

leren van herstel van het netwerk van landschapselementen.

verschillende soorten roofvogels.

Uiteindelijk kan dit leiden tot een fraai biodivers landschap

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

waar het aantrekkelijk is om te werken, te wonen en te r

Natuurvriendelijk beheer bermen en watergangen.

ecreëren. Een belangrijke voorwaarde daarbij is dat de land-

Overheden zoals de gemeente Berkelland en het waterschap

bouw en de afzetmarkt voor landbouwproducten zodanig ge-

hebben een grote verantwoordelijkheid om richting de ande-

organiseerd worden dat boeren een goede boterham kunnen

re eigenaren en beheerders van het buitengebied te laten zien

blijven verdienen in het gebied. Initiatieven voor een meer na-

dat herstel van de biodiversiteit van groot belang is. Dat kun-

tuurinclusieve landbouw zullen door de gemeente Berkelland

nen beide partijen doen door het netwerk van wegbermen en

waar mogelijk worden ondersteund.

watergangen zo optimaal mogelijk gericht op de biodiversiteit te beheren. Het is wrang om te zien dat door middel van agra-

Verdroging tegengaan. Herinrichting van het afwaterings-

risch natuurbeheer boeren vergoedingen krijgen voor aange-

systeem zodat droogteschade in de landbouw voorkomen

past beheer en inkomstenderving. Bij het ecologisch beheer

wordt. Dat heeft wel als consequentie dat in natte perioden

van bermen en watergangen is inkomstenderving niet aan de

niet elk agrarisch perceel te bewerken is. Door laaggelegen

orde, waardoor ecologisch beheer in principe voor veel

percelen in te richten en te beheren als kruidenrijk grasland

minder kosten kan dan op boerenland. Met andere woorden:

kunnen deze later in het jaar gemaaid worden en ontstaat

publieke middelen kunnen efficiënter ingezet worden.

geen landbouwkundige schade. Uitgangspunt moet zijn dat droogteschade veel schadelijker is dat incidentele schade door

Erven vergroenen. Op veel erven liggen kansen om de

teveel water. Verhoging van de grondwaterstand heeft een

biodiversiteit te bevorderen en een bijdrage te leveren aan

sterk positief effect op de biodiversiteit van

landschappelijke kwaliteit. Aanleg van erfbeplanting in de

landschapselementen, bossen en natuurgebieden.

vorm van bomen, hagen en hoogstam boomgaarden.

Landschapsherstel. In het buitengebied wonen veel

Ecologische bestrijding eikenprocessierups. De eikenpro-

particulieren die veel grond in eigendom hebben. Hier ligt een

cessierups niet meer actief bestrijden. Het geld wat daarmee

kans om de opgave om het netwerk van landschapselemen-

bespaard wordt inzetten voor een meer op biodiversiteit ge-

ten te herstellen deels te realiseren, ondersteund door

richte inrichting en beheer van de probleemlocaties. Dit is een

verschillende subsidieregelingen. Ook voor boeren zijn de

duurzame investering, in tegenstelling tot het spuiten

mogelijkheden om het landschap te herstellen verruimd,

tegen de eikenprocessierups.

doordat de waardevermindering van de grond sinds kort uit-

Zwerfkatten bestrijden. Het accent bij de jacht verleggen

gekeerd kan worden bij het omzetten van cultuurgrond in

naar zwerfkatten en enkele invasieve

landschapselementen, los van subsidies voor aanleg en be-

exoten zoals de muskusrat.

heer. Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:

Kansen

Boomkikker

Patrijs

Steenuil

Kievit

Grasklokje

Natuurinclusieve landbouw

X

X

X

X

X

Verdroging tegengaan

X

X

X

X

landschapsherstel

X

X

X

Natuurvriendelijk beheer

X

X

X

X

X

X

X

X

X

bermen en watergangen Erven vergroenen Zwerfkatten bestrijden

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

X

37

Uitgevoerde en actuele initiatieven •

Aanleg en herstel van honderden landschapselemen-

•

Van 2005-2019 werd slechts een klein percentage van

ten via gemeentelijke projecten in de afgelopen 25 jaar.

alle bermen in Berkelland ecologisch beheerd, het

Eerst via de GPL (Gemeentelijke Projecten Landschap),

merendeel van de bermen werd geklepeld wat resul-

vervolgens via PMJP regeling en sinds enkele jaren via de

teerde in soortenarme, uniforme bermen. Sinds 2020

Regeling Landschap en Biodiversiteit. De genoemde sub-

is het concept ecologisch bermbeheerplan al van

sidieregelingen zijn gemeentelijke subsidieregelingen

kracht in de gemeente Berkelland waardoor anno 2021

die vooral door de VAN Berkel en Slinge werden/worden

50% van de bermen conform dit plan ecologisch be-

uitgevoerd. Het is belangrijk dat de Regeling Landschap

heerd worden. Insteek is om alle bermen ecologisch te

en Biodiversiteit de komende jaren wordt gecontinueerd.

gaan beheren dat wil zeggen: deels gefaseerd maaien en afvoeren van het maaisel en deels nietsdoen ten

•

Het agrarisch natuur- en landschapsbeheer heeft na

behoeve van de ontwikkeling van gelaagdheid van

2015 een enorme impuls gekregen door de ANLb

kruiden, struiken en jonge bomen onder laanbomen.

(Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer) die door de VALA (Vereniging Agrarisch Landschap Achterhoek)

•

Uitvoering van het project ‘Gastheer van het Landschap’

wordt uitgevoerd. De VALA is één van de 40 collec-

draagt indirect bij aan behoud en versterking van de

tieven in Nederland die als intermediair tussen over-

biodiversiteit. Doel van dit project is om door educatie

heid en grondgebruiker verantwoordelijk zijn voor

deelnemers bewust te maken van de waarde van het

de uitvoering van het ANLb. Via het ANLb kunnen

landschap.

grondgebruikers een vergoeding krijgen voor natuurvriendelijk grondgebruik en het beheer van landschaps-

•

Het project Basiskwaliteit Natuur van Vogelbescherming

elementen. Vóór 2016 waren in de gemeente Berkelland

omschrijft welke milieu-, inrichtingsen beheercondities in

de mogelijkheden voor een vergoeding voor natuur-

de verschillende landschappen aanwezig moeten zijn en

vriendelijk beheer van agrarische percelen zeer beperkt.

welke hersteld moeten worden. De gemeente Berkelland is sinds 2021 één van de piotgebieden voor dit project.

•

Bermen en opgaande elementen vormen een be-

Dit project ligt in het verlengde van dit biodiversiteits-

langrijk onderdeel van het netwerk voor de biodiversi-

plan. Samen met de verschillende actoren in het gebied

teit van belangrijke leefgebieden. Door deze bermen

wordt er vanuit deze pilot op detailniveau gekeken welke

opnieuw in te richten of te herstellen van opgaande

maatregelen nodig zijn om een basiskwaliteit voor natuur

landschapselementen (houtwallen en -singels) heeft

in de toekomst te garanderen.

de gemeente de afgelopen 5 jaar 40 strekkend kilometers aan opgaande landschapselementen gerealiseerd.

•

Sinds kort kunnen via het project Waardevermindering Grond landschapselementen gesubsidieerd aangelegd worden op landbouwgrond waarbij ook de waardevermindering van de grond financieel gecompenseerd wordt. In het verleden kon deze waardevermindering niet gecompenseerd worden waardoor de aanleg van landschapselementen vooral op agrarische bedrijven niet vaak plaatsvond. Voor informatie over deze regeling kan contact opgenomen worden met de VALA.

38

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel

Uit te voeren actie

Omvorming van intensieve landbouw naar natuurinclusieve landbouw. Er ontstaat daardoor een hogere biodiversiteit in akkers en weilanden. De belasting van het milieu door meststoffen en chemische bestrijdingsmiddelen in de bodem en het grondwater neemt af.

Agrarisers stimuleren om 2021-2030 over te schakelen op natuurinclusieve landbouw.

Regeling Landschap, LTO, gemeente Regeling Waardevermin- Berkelland, dering grond en ANLb individuele (Agrarisch Natuur en agrariërs. Landschapsbeheer), diverse stimulereingregelingen voor natuurinclusieve landbouw.

Optimaal ecologisch beheer van bermen en watergangen in de gehele gemeente Berkelland waardoor een betere verspreiding van soorten en betere genenuitwisseling gaat plaatsvinden.

Opstellen en uitvoeren 2021-2031 ecologisch beheerplan voor de watergangen, inclusief de oevers en de onderhoudspaden. Beheer van de bermen conform het ecologisch bermbeheerplan.

Het budget voor beheer van watergangen en wegbermen, mogelijk aangevuld door provinciale middelen.

Behoud, herstel en versterken van het netwerk van landschapselementen tussen bestaande terreinen in de gehele gemeente Berkelland.

Agrarisers stimuleren om over te schakelen op natuurinclusieve landbouw.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Termijn

Financiering vanuit

Initiatiefnemer(s)

Samen met VAN Berkel en Slinge en VALA.

Waterschap Rijn en IJssel en de gemeente Berkelland.

2021-2031 Stimuleren van inwoners Gemeente om landschapsBerkelland, VAN elementen aan te leggen Berkel en Slinge, / te herstellen. VALA en Voortzetting terreineigenaren. groene handhaving.

39

Deelgebied Bebouwd gebied Ook de biodiversiteit in het bebouwd gebied binnen de

en gierzwaluwen gevonden. Vooral de wat oudere bebou-

gemeente Berkelland is bekeken. Het gaat hierbij specifiek

wing biedt nog voldoende mogelijkheden voor nestel- en

om de woonkernen Beltrum, Borculo, Eibergen, Geesteren,

verblijfplaatsen onder dakpannen, in de spouwmuren en

Gelselaar, Haarlo, Neede, Noordijk, Rekken, Rietmolen en

achter regenpijpen. Helaas zijn veel moderne huizen en tui-

Ruurlo (zie figuur 9). Het stedelijk gebied, met een afwis-

nen weinig interessant als leefgebied voor vogels, zoogdie-

seling tussen bebouwing, tuinen, openbaar groen en wa-

ren, insecten en daarmee ook vleermuizen. Kritische soorten

terelementen, is voor een aantal soorten het kenmerkende

van het stedelijk gebied, die afhankelijk zijn van voldoende

habitat. Soorten als huismus, gierzwaluw, gewone dwerg-

braakliggende terreinen en andere ruige begroeiing met

vleermuis, kauw, laatvlieger, steenmarter en Turkse tortel

onkruiden, zoals de Europese kanarie, kuifleeuwerik en

vinden hier hun belangrijkste leefgebied.

ringmus zijn nagenoeg verdwenen uit het bebouwd gebied. Bij voldoende afwisseling tussen bebouwing en robuuste

De hoogste biodiversiteit binnen dit deelgebied wordt met

groenstructuren zijn vleermuizen, egel, bunzing konijn en

name in de grotere woonkernen behaald (zie figuur 9). Dit

vogels als appelvink, goudvink, groenling en verschillende

komt met name omdat hier een grotere afwisseling is tussen

spechtensoorten ook in het stedelijk gebied te vinden.

oude bebouwing, nieuwe bebouwing, groene begraafplaat-

Bijzondere muurflora is zeldzaam. Op enkele oude en

sen, waterelementen, parken, braakliggende percelen en

vochtige muren en in waterputten zijn nog enkele waarne-

bomenrijen. Met name in oude wijken worden de grootste

mingen van soorten als blaasvaren, muurvaren, schubvaren,

populaties gebouwbewonende vleermuizen, huismussen

steenbreekvaren en tongvaren te vinden.

Figuur 9. Natuurwaardenkaart deelgebied Bebouwd gebied.

40

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

DEELGEBIED BEBOUWD GEBIED De gestage achteruitgang van broedvogels in steden en

wordt voor nieuwbouw en niet op biodiversiteit gerichte

dorpen in Nederland wijst erop dat de biodiversiteit in

inrichting en beheer van openbaar groen zijn enkele oor-

het bebouwde gebied achteruit gaat. In Berkelland zal

zaken van deze achteruitgang. Biodiversiteit stimuleren

dat niet anders zijn. Verstening van tuinen, nieuwbouw

in de bebouwde omgeving kan op vele manieren. Dit

die niet toegankelijk is voor vogels en vleermuizen,

plan geeft daarvoor verschillende mogelijkheden.

het na-isoleren van woningen, groen dat opgeofferd

Ambassadeursoorten deelgebied bebouwd gebied In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeursoorten kort toegelicht. Braamsluiper. De braamsluiper is een zangvogel die in de loop van april uit zijn overwinteringsgebied in Afrika terugkeert. De braamsluiper is als broedvogel vrijwel geheel uit

en dakpannen of onder het lood rondom de schoorsteen. Soms worden ze ook op zolders aangetroffen. Bij renovatie en naisolatie van woningen gaan veel verblijfplaatsen verloren en worden levende dieren soms ingesloten met de dood tot gevolg. Vleermuizen zijn erg kwetsbaar omdat de vrouwtjes maar één of twee jongen per jaar krijgen.

Knelpunten

het buitengebied verdwenen. Zijn ratelende zang wordt te-

Gemeentelijk groen. Er zijn nog resterende oude beplan-

genwoordig vrijwel uitsluitend in de bebouwde kom

ting welke bestaat uit uitheemse soorten en/of monocul-

gehoord waar structuurrijke tuinen en parken met dicht

turen. De meeste graslanden in de bebouwde kom worden

struikgewas de belangrijkste onderdelen van zijn leefgebied

intensief als gazon beheerd. Bomen kunnen vaak niet oud

vormen.

worden omdat ze ondergeschikt zijn in allerlei ruimtelijke plannen. Groenstructuren zijn vaak onderbroken en vormen

Gierzwaluw. De gierzwaluw arriveert rond 30 april uit zijn

geen netwerk. De hiervoor genoemde punten hebben alle

overwinteringsgebied in Afrika. De gierzwaluw vliegt altijd,

een negatieve impact op de biodiversiteit.

met uitzondering wanneer gebroed wordt. Oude stadswijken en gebouwen vormen het favoriete broedhabitat waar

Straat- en trottoirkolken. Veel kleine dieren, vooral

de gierzwaluw vooral onder dakpannen broedt. Door

amfibieën, die op straat belanden kunnen door de trottoir-

renovatie van oude gebouwen gaan vaak nestlocaties

banden niet meer van de straat af komen en worden langs

verloren. Zowel bij nieuwbouw als bij renovatie kan

de trottoirbanden naar de trottoirkolken geleid waar ze ver-

kunstmatige broedgelegenheid aangebracht worden.

volgens invallen en een gewisse dood tegemoet gaan. Na-isolering woningen en andere gebouwen. Als gevolg

Huismus. Huismussen broeden in een los kolonieverband.

van de grote opgave om zoveel mogelijk energie te bespa-

Het nest wordt vooral gemaakt onder dakpannen, in gaten

ren worden bestaande woningen en gebouwen aanvullend

en kieren van gebouwen en in mussenkasten. De soort is

geïsoleerd. Vaak komen daarbij vleermuizen, huismus en

het talrijkst aanwezig in oudere buitenwijken, met rommeli-

gierzwaluw in het gedrang. Vaste verblijf- en broedplaatsen

ge tuinen. De afgelopen 20 jaar is de huismus sterk in aantal

van deze soorten verdwijnen.

achteruit gegaan. Als er teveel hoge bomen verschijnen, verdwijnt de huismus. Door renovatie en naisolatie

Verstening tuinen en openbare ruimte. Door tijdgebrek

gaan vaak nestlocaties verloren. Zowel bij nieuwbouw als bij

en desinteresse voor groen is in de afgelopen jaren het

renovatie kan kunstmatige broedgelegenheid aangebracht

groen in veel tuinen vervangen door steen.

worden.

Ook is op verschillende plekken openbaar groen omgezet in onder andere parkeerplaatsen. Dit heeft grote nadelen

Laatvlieger. Kraamkolonies van deze vleermuis komen

voor de biodiversiteit en ook leidt dit tot hittestress en extra

voor zover bekend alleen in gebouwen voor. Ze wonen in

wateroverlast op momenten met veel neerslag. Door deze

de spouwmuur, achter de betimmering, onder daklijsten

verstening daalt het grondwaterniveau en kan schade aan woningen (verzakkingen) ontstaan.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

41

Grote klaproos

Chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest.

particulieren is in de periode 2014-2019 gestegen.

Gewasbeschermingsmiddelen die particulieren en

Naast het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen

bedrijven gebruiken zijn bestrijdingsmiddelen tegen onder

is ook het gebruik van kunstmest een belangrijke oorzaak

andere onkruid, insecten, slakken en schimmels.

voor de afname van de biodiversiteit in de bebouwde

De verkoop van gewasbeschermingsmiddelen aan

omgeving.

Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten: Knelpunten

Huismus

Laatvlieger

Gierzwaluw

Braamsluiper

Gemeentelijk groen

XX

XX

XX

XXX

Na-isolering gebouwing

XXX

XXX

XXX

Verstening tuinen

XXX

XX

XX

XXX

????

XXX

XXX

XXX

XXX

Straat- en trottoirkolken

42

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Kansen Natuurlijk gemeentelijk groen. Bij vervanging van bomen

maken. Diervriendelijke na-isolering woningen en andere

en struiken of bij nieuwaanleg kiezen voor inheemse soorten,

gebouwen. Bij het isoleren van bestaande gebouwen gaan

waarbij autochtoon plantmateriaal gebruikt wordt. Monocul-

veel verblijfplaatsen van vleermuizen en broedlocaties van

turen in beplantingen omvormen in soortenrijke beplantin-

vogels verloren. In feite gaat het daarbij om overtreding van

gen. Gazonbeheer vervangen door hooilandbeheer.

de Wet natuurbescherming. Door goede voorlichting kan dit

Bij ruimtelijke plannen meer rekening houden met aanwezige

grotendeels voorkomen worden.

(oude) bomen. Streven naar een aaneengesloten netwerk van duurzame groenstructuren (gemeentelijk groen én overig

Ontstening tuinen. Steen eruit, planten (die niet zijn behan-

groen).

deld met chemische bestrijdingsmiddelen) erin. Voorlichting aan inwoners. Koppelen aan bestrijding eikenprocessierups, hittestress, verdroging, groen is relaxed, etc.

Aanpassen straat- en trottoirkolken. Straat- en trottoirkolken zodanig aanpassen dat minder dieren hier het slachtoffer van worden. Ook kunnen trottoirbanden die met het straat-

Schade door katten verminderen. Bevolking voorlichten

oppervlak een hoek van 90 graden maken vervangen door

over schade door katten en wat je er aan kunt doen.

banden die een hoek van 45 graden of minder met de straat

Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten: Kansen

Huismus

Laatvlieger

Gierzwaluw

Braamsluiper

Natuurlijk gemeentelijk groen

X

X

X

X

Diervriendelijke na-isolering bebouwing

X

X

X

Onstening tuinen

X

X

X

Schade door katten verminderen

X

Aanpassen straat- en trottoirkolken

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

X X

43

Grote bonte specht

Uitgevoerde en actuele initiatieven •

Een deel van de gazons in de bebouwde kommen van de gemeente Berkelland wordt sinds enkele jaren meer ecologisch beheerd door ze minder vaak te maaien en het maaisel af te voeren. Hierdoor worden deze gazons kruiden- en bloemrijker.

Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel

Uit te voeren actie

Termijn

Ecologisch inrichten van particuliere tuinen, schoolpleinen, industrieterreinen met inheems plantmateriaal.

Stimuleren bewustwording vanuit lopende herinrichting van openbare ruimte en/of civiele projecten en vervolgens gewenste maatregelen uitvoeren.

2021-2030 Soms zijn subsidieGemeente Berkelland. gelden vanuit provincie, rijk en/of gemeente beschikbaar voor terreinen met een openbare / gemeenschappelijke functie ivm versterken biodiversiteit.

Inwoners, ondernemers en (vrijwilligers) organisaties.

Optimaal ecologische inrichting en beheer van openbaar groen in de gehele gemeente Berkelland. Daardoor betere verspreiding en vestigingsmogelijkheden van soorten waardoor een betere genenuitwisseling gaat plaatsvinden.

Vanaf ontwerp tot aanleg en beheer van het openbaar groen inzetten op maximale verhoging van biodiversiteit.

2021-2031 Het budget voor groenbeheer en inrichting openbare ruimte.

Gemeente Berkelland.

Inwoners, ondernemers en (vrijwilligers) organisaties.

Optimaliseren van de groene hoofdstructuur binnen de bebouwde kom. Zorgen voor een betere verbinding met het buitengebied.

Inventariseren van hiaten in de huidige groene hoofdstructuur en vervolgens deze hiaten opvullen.

2021-2031 Bestaand budget groen en inrichting openbare ruimte

Gemeente Berkelland.

Inwoners, ondernemers en (vrijwilligers) organisaties.

44

Financiering vanuit

Initiatiefnemer(s)

Samen met

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Inspiratie voor bewustwording, beleving en handelen De mogelijkheden om de biodiversiteit in de gemeente Berkelland te verhogen beperken zich niet tot de top-3-lijsten met initiatieven in dit biodiversiteitsplan. Op basis van de kansen- en knelpuntenanalyse zijn er, samen met de partners in het gebied, nog vele andere maatregelen mogelijk om het leefgebied van de aanwezige plant- en diersoorten te verbeteren. In

dit

hoofdstuk

wordt

voor

verschillende

actoren in het gebied (gemeente, inwoners, agrariërs, waterschap, terreinbeherende organisaties en overige)

beschreven

welke

aanvullende

initiatieven

ze

kunnen oppakken om de biodiversiteit te verhogen. Dit hoofdstuk is vooral een oproep aan de lezer om aan de slag te gaan om de biodiversiteit te verbeteren. Wellicht ontstaan bij u nieuwe ideeën om de biodiversiteit te verhogen. Neem contact op met de gemeente indien u hulp nodig heeft om een idee verder uit te werken en tot uitvoer te brengen! Onderstaande tabellen geven mogelijke ideeën voor gemeente, inwoners, organisaties en ondernemers:

INRICHTING EN BEHEER Onderwerp

Korte uitleg

Communicatie naar bewoners

Ambassadeursoort

1. Ecologisch berm- en slootkantbeheer

Bermen en sloten met ecologische potentie omvormen middels ecologisch beheer.

Informatiefolder; info op de website van de gemeente

Grasklokje, levendbarende hagedis, otter, weidebeekjuffer

2. Stoppen meemaaien gemeentelijke bermen door inwoners

Vanuit de gemeente actief communiceren naar bewoners om het beheer van de berm aan de gemeente over te laten om zo de biodiversiteit te vergroten.

Informatiefolder; info op de website van de gemeente

Grasklokje, levendbarende hagedis

3. Hooilandbeheer

Gazons en bermen in kernen van dorpen omvormen naar hooilandbeheer.

Informatiefolder; info op de website van de gemeente

Huismus, laatvlieger, braamsluiper

4. Aanleg en beheer waterelementen

Op diverse locaties binnen de gemeente nieuwe waterelementen aanleggen en bestaand beheer omvormen.

Informatiefolder; info op de website van de gemeente

Huismus, laatvlieger, braamsluiper

5. Inzaaien met inheemse kruidenmengsels

Bij afronding van civieltechnische werken wordt inheems plantmateriaal en kruidenmengsels ingezet.

Informatiefolder

Gewone grootoorvleermuis, huismus, patrijs

6. Herstel van oude landschapselementen door nieuwe aanplant

Op diverse locatie binnen de gemeente vervallen landschapselementen herstellen door aanplant inheemse soorten van autochtone afkomst.

Informatiefolder; info op de website van de gemeente

Boompieper, braamsluiper, gewone grootoorvleermuis, laatvlieger, patrijs

7. Aanplant bomen(lanen) en landschapselementen

Op diverse locatie binnen de gemeente nieuwe bomen en/of landschapselementen aanleggen, waarbij inheemse soorten van autochtone afkomst gebruikt worden.

Informatiefolder; info op de website van de gemeente

Kleine ijsvogelvlinder, laatvlieger, boomkikker

8. Ecologische bestrijding van de eikenprocessierups

Middels inrichting en beheer van groen binnen de gemeente de eikenprocessierups op ecologisch verantwoorde wijze bestrijden. Plan van aanpak opstellen.

Plan van aanpak; Informatiefolder; info op de website van de gemeente

Boompieper, gewone grootoorvleermuis, laatvlieger, gierzwaluw, huismus

9. Bestrijding invasieve exoten

Plan van aanpak opstellen met als doel om samen met andere partijen in het gebied invasieve exoten structureel te bestrijden.

Plan van aanpak; Informatiefolder; info op de website van de gemeente

Grasklokje, boomkikker, levendbarende hagedis

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

45

Dagpauwoog

INFORMEREN EN ENTHOUSIASMEREN BEWONERS Onderwerp

Korte uitleg

Communicatie naar bewoners

Ambassadeursoort

1. Bijeenkomst natuur inclusief bouwen

Deze bijeenkomst wordt georganiseerd om geïnteresseerden te informeren over de mogelijkheden omtrent natuur inclusief bouwen.

Via de website van de gemeente, Achterhoeks nieuws.

Gewone grootoorvleermuis, gierzwaluw, huismus, laatvlieger

2. Biodiversiteitseducatie op basis- en middelbare scholen

Middels buitenonderwijs leerlingen het belang van biodiversiteit laten inzien en ervaren.

3. Nieuws over biodiversiteit

Bewoners eens per maand middels een vaste pagina in een huis-aan-huis blad informeren over groene, regionale en landelijke activiteiten, presenteren van resultaten biodiversiteit burgerinitiatieven, artikel over biodiversiteit, etc.

Via de website van de gemeente, Achterhoeks nieuws.

Kleine ijsvogelvlinder

4. (Online) cursus ‘Biodiversiteit in jouw tuin’

Een basiscursus (in samenwerking met IVN?) voor alle inwoners die iets willen leren over biodiversiteit in hun eigen tuin of buurt.

Via de website van de gemeente, Achterhoek nieuws.

Huismus

5. Cursus Gastheer van het landschap organiseren voor recreatiebedrijven

Doel: Eigenaren / medewerkers van een recreatiebedrijf die bezoekers over de bijzonderheden van het landschap kunnen vertellen. Hierdoor toename van de kwaliteit van de dienstverlening.

Via de website van de gemeente, Achterhoek nieuws.

46

Boomkikker

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Inwoners gemeente Berkelland De inwoners van de gemeente Berkelland kunnen een

ongewenste boomopslag te verwijderen, het helpen met

belangrijke bijdrage leveren aan het vergroten van de

snoei- en zaagwerkzaamheden, het helpen bij de

biodiversiteit. Zij kunnen de biodiversiteit rond eigen huis

paddentrek, etc. Naast het uitvoeren van praktische zaken

en tuin verhogen, maar ook als vrijwilligers activiteiten

kunnen inwoners worden betrokken bij het inventariseren

oppakken die bijdragen aan verhoging van de biodiversiteit

of monitoren van natuur(ontwikkeling) en wellicht dienen

elders in de gemeente. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het

als een bron van kennis bij beleidsontwikkeling.

openhouden van heide en bloemrijk grasland door

Onderwerp

Korte uitleg

Communicatie naar bewoners

Ambassadeursoort

1. Vergroenen van de tuin

Inwoners stimuleren hun tuinen te vergroenen. Meer groen in tuinen geeft meer planten en diersoorten een kans.

Informatiefolder. Zaadmengsel, plant, struik of boom cadeau geven. Website gemeente.

Braamsluiper, huismus, laatvlieger

2. Natuurdaken en groene gevels

Met de aanleg van natuurdaken kan, zonder beslag te doen op extra buitenruimte, veel ecologische- en leefkwaliteit worden toegevoegd in de bebouwde kom. Ook groene gevels kunnen de biodiversiteit versterken.

Informatiefolder. Bijeenkomst. Website gemeente.

Huismus

3. Hooilandbeheer

Het stimuleren van bewoners om inheemse bloemen en planten te planten, nestkastjes op te hangen, composthoop aan te leggen, insecten-hotel te installeren, onkruid met de hand te verwijderen, tegels te vervangen door planten, ’savonds lichten in de tuin uit te doen, vijver aan te leggen, minder te maaien, e.d.

Informatiefolder. Bijeenkomst. Website gemeente.

Braamsluiper, gierzwaluw, huismus, laatvlieger

4. Vergroenen straat

Samen met buurtbewoners de straat vergroenen, door bijvoorbeeld aanplant van planten rondom de bomen in een straat.

Informeren van inwoners over dergelijke projecten uitgevoerd elders in het land. Website gemeente.

Huismus, laatvlieger

5. Gebruik chemische bestrijdingsmiddelen verminderen

In de bebouwde kom is het gebruik van allerlei chemische bestrijdingsmiddelen misschien wel groter dan in de moderne landbouw.

Website gemeente, Achterhoeks Nieuws

Huismus, laatvlieger

Boomhommel

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

47

Agrariërs De achteruitgang in het aantal nuttige flora- en fauna-

(bron: Louis Bolk Instituut). De gemeente Berkelland is een

soorten (kruiden, bodemleven, bijen en andere insecten,

plattelandsgemeente met een cultuurlandschap waarin het

etc.) op en rond landbouwbedrijven is zorgwekkend. Maar

agrarisch gebruik de belangrijkste rol speelt.

biodiversiteit is de basis voor landbouw: die zorgt voor de

Agrariërs kunnen dus een belangrijke rol spelen in het

productie en heeft een belangrijke stabiliserende werking:

verhogen van de biodiversiteit binnen de gemeente

ziektes, plagen en schadelijke emissies blijven binnen de

Berkelland en daar zelf ook erg veel baat bij hebben.

perken en bovendien levert biodiversiteit natuurwaarde op

Onderwerp

Korte uitleg

Communicatie naar bewoners

Ambassadeursoort

1. De bodembiologie als basis

Hoe beter de bodembiodiversiteit en de bodemstructuur zijn ontwikkeld, hoe beter de (gewas)opbrengsten zijn. Bodem is de basis van gezond voedsel, maar een levende bodem is ook de basis van biodiversiteit én speelt een rol bij klimaat, zowel bij vastleggen van CO2 als bij het inspelen op klimaatverandering.

Cursus bodembiologie

Kievit, patrijs, steenuil

2. Akkerranden en kruidenrijke akkers

Kruidenrijke akkerranden en kruidenrijke akkers vormen een belangrijke voedselbron voor akkervogels zoals de patrijs en de geelgors. Akkerranden kunnen een belangrijke rol spelen in de natuurlijke bestrijding van plaaginsecten in de aangrenzende akkers.

Via VALA

Patrijs, steenuil

3. Weidevogelvriendelijk beheer

Weidevogels hebben moeite te overleven door de steeds verdere intensivering van de landbouw. De vogelpopulatie van deze soorten is nu tot kritieke aantallen gedaald omdat er vooral te weinig kuikens kunnen overleven op het boerenland. Door weidevogelvriendelijk beheer neemt de overleving van kuikens toe.

Informatie en oproep voor hulp bij vrijwillige nestbescherming weidevogels

Kievit, patrijs

4. Aanplant oude fruitboomrassen

Op veel erven is de hoogstam boomgaard verdwenen. Door in verval geraakte boomgaarden weer te herstellen en nieuwe boomgaarden bij erven aan te leggen kan de biodiversiteit op erven een flinke impuls krijgen.

Via VAN Berkel & Slinge

Steenuil

5. Herstel van de groenblauwe dooradering

Onder groenblauwe dooradering worden landschapselementen verstaan in het landelijk gebied, zoals bermen, sloten, perceelsranden en houtwallen. Veel van deze elementen zijn lijnvormig en omsluiten de agrarische percelen waardoor ze een netwerk vormen. Sinds halverwege vorige eeuw verdwijnen deze elementen uit het landschap door intensivering van het agrarisch gebruik.

Via VAN Berkel & Slinge

Weidebeekjuffer, patrijs, levendbarende hagedis

Tabel loopt door op de volgende pagina >

48

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Onderwerp

Korte uitleg

Communicatie naar bewoners

Ambassadeursoort

6. Stimuleren van agrarisch natuurbeheer

Het agrarisch natuurbeheer levert in het landelijk gebied een belangrijke bijdrage aan het behoud en herstel van de biodiversiteit en landschappelijke waarden.

Via VALA / VAN Berkel & Slinge

Kievit, patrijs, steenuil

7. Bijeenkomst natuur inclusieve landbouw

Deze bijeenkomst wordt georganiseerd t.b.v. de agrarisch sector en is bedoeld om kennis uit te wisselen en om bekendheid en gebruik van bestaande regelingen en mogelijkheden te vergroten

Via de website van de gemeente, Achterhoeks nieuws

Kievit, patrijs

8. Behouden en realisatie van overhoekjes, hagen, heggen, groene erven, poelen e.d.

Kleine landschapselementen bestaan uit soorten of levensgemeenschappen die ook een belangrijk onderdeel zijn van de biodiversiteit.

Via VAN Berkel & Slinge

Boomkikker, gevlekte orchis, levendbarende hagedis, patrijs

9. Meedoen met BIMAG

LTO Noord, BoerenNatuur en de Vlinderstichting hebben onder de noemer Boeren InsectenMonitoring Agrarische Gebieden (BIMAG) gezamenlijk een programma opgezet om boeren zelf (dagen nacht)vlinders te laten monitoren in het agrarisch gebied.

Achterhoeks Nieuws, Website gemeente

Gewone grootoorvleermuis, laatvlieger

Appelpad wilgen knotten

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

49

Waterschap Naast het feit dat het waterschap een civieltechnische

Middels inrichting, beheer en onderhoud kan het

organisatie is, heeft het ook een belangrijke taak als

waterschap deze ecologische verbindingen verder optima-

maatschappelijke partner om maatschappelijke opgaven

liseren en de biodiversiteit verhogen. Het waterschap kan

zoals de energietransitie, verduurzaming van de landbouw,

niet alleen een belangrijke bijdrage leveren aan haar eigen

verstedelijking, klimaatadaptatie en de versterking van de

biodiversiteitsdoelen, maar ook aan die van de gemeente

biodiversiteit, op te pakken. Waterschap Rijn en IJssel

Berkelland. Door samen te werken en gebruik te maken van

beheert binnen de gemeente Berkelland vele kilometers

elkaars kennis en ervaringen kunnen Waterschap

watergangen. Om deze in goede staat te houden, voert het

Rijn & IJssel, de gemeente Berkelland, inwoners en andere

waterschap onderhoud uit zoals maaien, baggeren en het

relevante partijen werken aan het verhogen van de

onderhouden van onder andere groen, stuwen en gemalen.

biodiversiteit binnen de gemeente.

Door onderhoud en beheer aan te passen kan de biodiversiteit worden verhoogd. Tevens lopen belangrijke ecologische verbindingszones via de watergangen van Waterschap Rijn en IJssel.

Onderwerp

Korte uitleg

Ambassadeursoort

1. Bestrijding invasieve exoten

Invasieve exoten kunnen naast het beschadigen van dijken en watergangen, of het belemmeren van de aan- en afvoer van water ook de biodiversiteit onder druk zetten en het voortbestaan van inheemse dieren en planten bedreigen.

Weidebeekjuffer

2. Natuurlijk beekherstel

Water en natuur horen bij elkaar. In de afgelopen jaren zijn veel projecten uitgevoerd die dit onderkennen. Hiervan zijn beekherstelprojecten goede voorbeelden.

IJsvogel, otter, weidebeekjuffer, winde

3. Hermeandering

Water en natuur horen bij elkaar. In de afgelopen jaren zijn veel projecten uitgevoerd die dit onderkennen. Hiervan zijn hermeanderingprojecten goede voorbeelden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=a40906a2-1e3c-46f7-8ea2-f0bb28687712