Biodiversiteitsplan
Tekst van het document
Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel
Uit te voeren actie
In bestaande oude loof en/of gemengde bossen meer streven naar zelfregulatie waarbij bossen de mogelijkheid krijgen om echt oud te worden. De waarden ‘rust’, ‘donkerte’ en ‘stilte’ worden hierbij gewaarborgd.
Termijn
Financiering vanuit
Initiatiefnemer(s)
Samen met
Overleg met relevante 2021-2031 partijen om de gewenste maatregelen tot uitvoering te brengen.
Subsidieregeling Natuurbeheer provincie Gelderland.
Provincie Gelderland.
Terreineigenaren (agrariërs en particulieren), Staatsbosbeheer, Waterschap Rijn en IJssel, VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.
Met gerichte maatregelen en/of gericht beheer in productiebossen van met name naaldhoutsoorten bevorderen van ontwikkeling richting inheemse boomsoorten met goede opbouw van gelaagdheid (ontwikkeling zoommantel-kern).
Overleg met relevante 2021-2031 partijen om de gewenste maatregelen tot uitvoering te brengen door het opstellen van een brochure, het houden van voorlichtingsbijeenkomsten, etc.
De houtopbrengst en co-financiering door de provincie Gelderland.
Gemeente Berkelland.
Provincie Gelderland, Bosgroep Middennederland, VAN Berkel en Slinge, boseigenaren en ecologen.
Versterken van het netwerk van landschapselementen tussen bestaande bossen in de gehele gemeente Berkelland. Opheffen van geisoleerde populaties.
In kaart brengen waar dit 2021-2031 het meest wenselijk is. Grondeigenaren ethousiasmeren en vervolgens nieuwe landschapselementen aanleggen.
Regeling Landschap, Regeling Waardevermindering grond en ANLb (Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer).
Terreineigenaren, VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.
Deelgebied Beken en rivieren Verschillende beken en de rivier de Berkel doorkruisen de ge-
probleem voor de biodiversiteit van de Achterhoekse beken,
meente Berkelland (zie figuur 7). Vrijwel al deze lijnvormige wa-
die grotendeels van regenwater afhankelijk zijn. Dit wordt ver-
teren zijn in het verleden gekanaliseerd. Langs veel van deze
sterkt doordat een aantal beektrajecten is ‘opgeleid’. Vissoorten
watergangen zijn bossen aanwezig en heeft de afgelopen 25
die afhankelijk zijn van de aanwezigheid van schone grind- en
jaar natuurontwikkeling plaatsgevonden om de ecologische
zandbodems zoals de beekprik, serpeling en winde zijn schaars
verbindingszones te versterken. Daarnaast is de waterkwaliteit
geworden. Soorten van helder, snelstromend, zoals de beek-
op veel plekken verbeterd en zijn de migratiemogelijkheden
donderpad, beekprik, bosbeekjuffer, elrits, gestippelde alver,
voor vissen geoptimaliseerd door de aanleg van vispassages.
grote gele kwikstaart, vlagzalm en waterspreeuw komen niet
Door het plaatselijk aanbrengen van natuurvriendelijke oevers
of nauwelijks voor. De meeste vissoorten van snelstromend
en ondiepe zones worden ook paai- en opgroeimogelijkheden
water zijn zeer gevoelig voor watervervuiling. De biodiversiteit
voor vissen gecreëerd.
is met name het hoogst waar watergangen een vrij natuurlijk verloop hebben en waar natuurontwikkeling heeft plaatsge-
De biodiversiteit van beken en rivieren is met name aangetast
vonden langs de beek of rivier, zoals de Buurserbeek, de Rams-
door eutrofiering van onder andere uitspoelende meststof-
beek en delen van de Berkel en Groenlose Slinge (zie figuur 7).
fen en effluent van rioolwaterzuiveringen, normalisatie van de
Soorten die afhankelijk zijn van beschaduwd stromend water,
beken door stuwen, sluizen, rechttrekken van oevers en door
zoals de bosbeekjuffer, komen slechts beperkt voor omdat na-
intensief waterbeheer. Recent is de droogte een groot
tuurlijke bosbeken vrijwel geheel ontbreken.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
27
DEELGEBIED BEKEN EN RIVIEREN Vrijwel alle stromende wateren in Berkelland zijn
aangepast beheer gaat het met veel soorten van
gekanaliseerd. Dit, gecombineerd met een steeds
stromend water weer beter en komen verdwenen
slechter wordende waterkwaliteit tot ongeveer 1980
soorten weer terug. Er liggen nog veel kansen om de
heeft ertoe geleid dat het slecht ging met veel soorten
biodiversiteit van stromende wateren verder te
van stromend water. Door verbetering van
verbeteren.
de waterkwaliteit en een meer natuurlijke inrichting en
Figuur 7. Natuurwaardenkaart deelgebied Beken en rivieren.
Ambassadeursoorten deelgebied Beken en rivieren In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de
IJsvogel. IJsvogels komen vooral voor langs langzaam
ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeur-
stromende beken met helder water en voldoende overhan-
soorten kort toegelicht.
gende takken van waaraf ze duiken op prooien in het water. Om te kunnen broeden hebben ze steile zandige oevers nodig waar de vogels een nestgang in kunnen graven.
28
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Otter. De otter leeft in allerlei soorten wateren met schoon
optimaal op de landbouw ingerichte waterhuishouding van
en visrijk water en een natuurlijke oeverzone met voldoende
het cultuurlandschap en de toename van het verharde opper-
dekking en rust. Na vele jaren van afwezigheid is de otter sinds
vlak. Deze factoren zorgen ervoor dat bij hevige regenval het
kort in klein aantal weer terug in de gemeente Berkelland.
water zich snel in de beken en rivieren verzamelt en de kans op overstromingen toeneemt. Voor de biodiversiteit van de
Weidebeekjuffer. De weidebeekjuffer is een soort van
beken en de rivieren is dit overigens geen knelpunt. Wel is de
zuurstofrijke stromende wateren in een open tot half open
huidige inrichting van de waterhuishouding van het agrarisch
landschap, zoals beken en rivieren. De oevers van het voort-
cultuurlandschap een knelpunt voor de biodiversiteit omdat
plantingswater zijn vaak steil en voor een deel beschaduwd.
dit op veel plekken leidt tot verdroging en daarmee het verlies
Langs de oever staat vaak een hoge, structuurrijke kruidenve-
aan biodiversiteit.
getatie, die gebruikt wordt als uitkijkpost voor de mannetjes. Barrières. Barrières in vorm van stuwen hebben in meerdere Winde. De volwassen winde leeft in de hoofdstroom van
opzichten een negatief effect op de biodiversiteit. Ze voorko-
de langzamer stromende benedenlopen van rivieren en de
men dat trekvissen zich kunnen verplaatsen tussen boven- en
hiermee in verbinding staande wateren. Een juveniele winde
benedenstroomse delen, met als gevolg dat soorten ontbre-
groeit op in de ondiepere langzaam stromende oeverzones.
ken en voorkomende soorten slechts in geringe aantallen aan-
Naarmate de dieren groter worden trekken ze naar dieper
wezig zijn. Door de stuwen wordt het geleidelijke verval van
water.
natuurlijke beken en rivieren teruggebracht tot enkele puntlocaties waar het verval extreem is. Het resultaat is dat tussen
Knelpunten
de stuwen sprake is van vrijwel stilstaand relatief diep water
Kanalisatie. Alle beken en rivieren in de gemeente Berkelland
gedurende een groot deel van het jaar. Soorten van relatief on-
zijn gekanaliseerd. Natuurlijke beken en rivieren met de bijbe-
diep en sterk stromend water, soorten van natuurlijke rivieren
horende beek- en rivierbegeleidende bossen zijn al lang gele-
en beken dus, hebben hier nier niet veel te zoeken. De afgelo-
den uit het landschap verdwenen, inclusief vele soorten plan-
pen 30 jaar zijn veel stuwen al vervangen door vispasseerbare
ten en dieren die aan deze ecosystemen zijn gebonden. De
constructies (vistrappen) waardoor trekvissen zich weer over
afgelopen 30 jaar is er echter een kentering gaande en is een
grotere afstanden kunnen verplaatsen. Deze maatregelen heb-
deel van de gekanaliseerde waterlopen weer meer natuurlijk
ben er echter niet tot relatief ondiep en sterk stromend water
ingericht. Verschillende soorten zijn weer teruggekeerd, mede
tussen de stuwen geleid. Bruggen en duikers vormen ook bar-
door verbetering van de waterkwaliteit, zoals beekrombout,
rières die effect hebben op de biodiversiteit, vooral op plekken
ijsvogel en otter.
waar beken en rivieren drukke wegen kruisen. Vooral de bunzing en de otter nemen dergelijke barrières door over de weg
Waterkwaliteit. Industrialisatie, riooloverstorten en intensi-
te lopen met het gevaar om verkeersslachtoffer te worden.
vering van de landbouw hebben tot ongeveer 30 jaar gelden geleid tot een enorme verslechtering van de oppervlaktewa-
Beheer. Het beheer van de beken en rivieren in het gebied is
terkwaliteit waardoor de biodiversiteit van het stromende wa-
in de eerste plaats gericht op voldoende afvoercapaciteit van
ter enorm afnam. Door allerlei maatregelen kwam hier onge-
water tijdens piekbelastingen. Het beheer is daarbij in hoofd-
veer 30 jaar geleden een kentering in en werd het water weer
zaak gericht op het voorkomen van teveel begroeiing in het
schoner. De waterkwaliteit vormt nu slechts voor een beperkte
water en op de oevers. Op veel plekken wordt daarbij niet
groep organismen een beperkte factor om terug te keren.
of nauwelijks rekening gehouden mate de biodiversiteit. Het beheer vindt vaak plaats op de verkeerde momenten en het
Waterkwantiteit. Tussen 1909 en 2019 is de gemiddelde
vrijkomende materiaal blijft vaak gefreesd op de locatie achter
jaarlijkse neerslag in Nederland toegenomen van 692 naar 873
waardoor de beheerintensiteit toeneemt en de biodiversiteit
mm, oftewel een toename van 26% in 110 jaar. Daarmee is ook
nog verder afneemt.
het neerslagoverschot (=neerslag min verdamping toegenomen). De door beken en rivieren af te voeren hoeveelheid water is dus flink toegenomen. De inrichting van de waterlopen is niet afgesteld op de gemiddelde waterafvoer, maar vooral op de piekmomenten. Deze waterafvoer op de piekmomenten is aanzienlijk toegenomen door de hiervoor genoemde toename van de neerslag, het vaker voorkomen van hoosbuien, de
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
29
Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:
Knelpunt
Weidebeekjuffer
Kanalisatie Waterkwaliteit
X
Waterkwantiteit
XX
Barrieres
IJsvogel
Winde
XXX
X X
XX
XX
X
XXX
BeheerInvasieve exoten
XX
X
X
Exoten
X
X
X
Kansen Natuurlijke inrichting. Vooral in de bovenstroomse trajecten
deze wegen hebben.
met veel verval zijn er kansen om beken weer een geheel na-
Natuurvriendelijk beheer. Noodzakelijk beheer alleen uit-
tuurlijke inrichting te geven, compleet met beek begeleidend
voeren op het juiste moment. Vrijkomend maaisel en bagger
bos, zonder onderhoudspaden langs het water en zonder stu-
afvoeren zodat op den duur de beheerintensiteit kan afnemen.
wen. In de benedenstroomse delen liggen vooral kansen voor
Beide maatregelen zijn gunstig voor de biodiversiteit. Een aan-
een meer natuurlijke inrichting met overstromingsgraslanden
passing van de organisatie van het waterschap is hiervoor no-
om waterpieken te bergen.
dig. De uitvoerende tak zal hierdoor deels komen te vervallen. Een deel van het werk zal door aannemers op het juiste mo-
Waterkwaliteit verbeteren. De waterkwaliteit kan verder verbeterd worden door de kwaliteit van de rioolwaterzuiverin-
ment moeten worden uitgevoerd.
gen te verbeteren en door nazuivering van het effluent uit de
Exoten terugdringen. Het terugdringen van exoten kan
rioolwaterzuiveringen in zuiveringsmoerassen. Ook maatrege-
door beken weer natuurlijk in te richten met beekbegeleidend
len om de uitspoeling van meststoffen uit agrarische percelen
bos, zonder stuwen en zonder onderhoudspaden. Watercras-
tegen te gaan zullen de waterkwaliteit ten goede komen.
sula en diverse exotische fauna van stilstaande en langzaam stromend water zal hierdoor verdwijnen. Op de oevers zullen
Waterkwantiteit afvlakken. Piekafvoeren kunnen afgevlakt
invasieve exoten als Japanse duizendknoop en reuzenberen-
worden door het waterbergend vermogen van agrarische
klauw het onderspit delven onder de dichte beplanting. Ook
landschap en bebouwd gebied te verbeteren en door beken
exotische rivierkreeften kunnen teruggedrongen worden door
en rivieren een meer natuurlijke inrichting te geven met onder
beken weer natuurlijk in te richten (stuwen eruit, bos erlangs).
andere de aanleg van overstromingsvlaktes en het aanleggen van meanders . Barrières opheffen. Alle stuwen in de beken en rivieren vervangen door vispasseerbare constructies, of beter nog, deze geheel weghalen en op regelmatige afstanden de beekbodem vastleggen om te diepe insnijding in het landschap te voorkomen. Alle bruggen met een hoge verkeersintensiteit voorzien van loopplanken onder de brug met een geleidingssysteem zodat bunzing en otter een veilige doorgang onder
30
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten:
Knelpunt
Weidebeekjuffer
Natuurlijke inrichting
IJsvogel
Winde
XXX
X
Waterkwaliteit verbeteren
X
X
X
Waterkwantiteit afvlakken
XX
XX
XX
X
XXX
X
X
XXX
X
Barrieres opheffen Natuurvriendelijk beheer
XX
exoten terugdringen
Beekkrombout
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
31
Uitgevoerde en actuele initiatieven •
In de afgelopen 25 jaar zijn tientallen kilometers geka-
Groenlosche Slinge, de Hupselsche beek, de Leerinkbeek
naliseerde beek weer meer natuurlijk ingericht door stu-
en de Ramsbeek. Hierdoor is in de gemeente Berkelland
wen te vervangen door vispasseerbare constructies voor
een duidelijke dooradering van natuur (vennen, heide,
stromingsminnende vissen als kopvoorn, wind en beek-
hoogveen, bossen en beken) ontstaan, zoals in de figuren
donderpad, door het aanleggen van meanders, door het
3 en te zien is.
aanpassen van taluds, door het aanpassen van het zomer-
•
De waterkwaliteit van beken is in de afgelopen 25 jaar
en winterbed en door het aanplanten van beekbegelei-
verder verbeterd door het optimaliseren van waterzuive-
dend bos. Deze maatregelen zijn vooral uitgevoerd in het
ringsinstallaties en allerlei milieumaatregelen in de land-
Gelders Natuurnetwerk (GNN) in en langs de Berkel, de
bouw.
Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel
Uit te voeren actie
Termijn
Financiering vanuit
Initiatiefnemer(s)
Samen met
Gekanaliseerde beken natuurlijker inrichten en waar mogelijk weer omvormen in natuurlijk meanderende beken zonder stuwen stromend door beek begeleidend bos.
In kaart brengen waar dit het meest wenselijk is en waar kansen liggen. Vervolgens per beek een plan maken en uitvoeren.
2021-2031 Subsidieregeling Natuurbeheer provincie Gelderland.
Waterschap Rijn en IJssel en Provincie Gelderland.
Aangrenzende terreineigenaren (agrariërs en particulieren), VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.
Realisatie van een meer klimaatrobuust watersysteem. Voor de beken betekent dit: meanders en overstromingsvlaktesaanleggen. Hiervoor kan ook aan te leggen beekbegeleidend bos gebruikt worden. Ook agrarisch natuurbeheer op aangrenzende lage cultuurgronden kan een middel zijn om dit te realiseren.
In kaart brengen waar kansen liggen. Vervolgens per beek een plan maken en uitvoeren.
2021-2040 Onder andere Waterschap Rijn en Subsidieregeling IJssel en Provincie Natuurbeheer provincie Gelderland. Gelderland.
Aangrenzende terreineigenaren (agrariërs en particulieren), VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.
Natuurinclusieve landbouw in de oorspronkelijke (geomorfologische) beekdalen waardoor meer water vastgehouden wordt in het deelgebied Agrarisch cultuurlandschap en waardoor de belasting van nutrienten en chemische bestrijdingsmiddelen op het beekwater afneemt.
Agrarisers stimuleren om over te schakelen op natuurinclusieve landbouw.
2021-2030 Regeling Landschap, Regeling Waardevermindering grond en ANLb (Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer), diverse stimulereingregelingen voor natuurinclusieve landbouw.
VAN Berkel en Slinge en VALA.
32
LTO, gemeente Berkelland, individuele agrariërs.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Deelgebied Agrarisch cultuurlandschap Dit deelgebied vormt het grootste deel van de oppervlakte van de gemeente Berkelland (zie figuur 8). Het bestaat naast agrarische gronden ook uit kleinschalige natuurelementen, bossen kleiner dan 5 hectare, kleine bosschages, singels en houtwallen, woonerven en smalle en ondiepe watergangen en wegen, inclusief bermen. Deels is het agrarisch cultuurlandschap grootschalig en open door onder andere ruilverkavelingen. Op sommige plekken is het kenmerkende kleinscha-
Met het verdwijnen van elementen als akkerranden, steilranden, (knot)bomenrijen, overhoekjes, schrale bermen, hagen, heggen, houtwallen, kleine bosschages en kruidenrijke akkers zijn ook veel kenmerkende soorten verdwenen. Kritische soorten die afhankelijk zijn van kleinschalig landschap met voldoende geschikt leefgebied en daarin ook voldoende voedsel, zoals de grauwe klauwier, nachtegaal, wezel, zomertortel zijn schaars of verdwenen. Mede als gevolg van de intensieve landbouw is de insectenrijkdom enorm afgenomen.
lige coulisselandschap nog zichtbaar, zoals bijvoorbeeld rond Noordijk, het buitengebied ten noordoosten van Neede, in de
Dit zien we terug in het beperkte aantal waarnemingen van
Brinkmanshoek en rond het Stelkampsveld. De kenmerkende
typische soorten dagvlinders, maar ook in het beperkt
soorten van dit deelgebied zijn de soorten van (boeren)erven,
voorkomen van insectenetende vogels.
akker- en weidevogels en diverse planten, vogels, zoogdieren
De weidevogels hebben het moeilijk door het intensieve
en insecten van halfopen landschappen dooraderd met hout-
beheer van graslanden. Minder kritische soorten als kievit en
wallen, -singels, steile esranden, wegbermen, sloten en bosjes.
scholekster kunnen zich plaatselijk nog handhaven in maisak
DEELGEBIED AGRARISCH CULTUURLANDSCHAP De dooradering van dit landschap door houtwallen,
Verschillende particulieren in het buitengebied met wat
houtsingels, overhoekjes, struwelen, bosjes en ruige
grond bij de deur zetten zich in om het landschap rond
perceelscheidingen is in de afgelopen eeuw sterk
de woning/bedrijf te herstellen met vaak mooie resulta-
afgenomen. Veel landschapselementen liggen tegen-
ten. De toekomstige vergroening van het landbouwbe-
woordig geïsoleerd in het landschap. Door agrarisch
leid zal er mogelijk toe leiden dat de biodiversiteit in dit
natuurbeheer en weidevogelbescherming is
deelgebied uit een diep dal kan kruipen. Extra inzet van
gelukkig hier en daar nog wel wat van de vroegere
agrarisch natuurbeheer kan dit proces versnellen.
biodiversiteit te vinden en bloeit deze weer enigszins op.
kers en natuurterreinen, maar zijn in het agrarisch grasland al zeer schaars. Kritische weidevogels van vochtige omstandigheden, zoals de grutto, tureluur, wulp en zomertaling zijn in het agrarisch cultuurlandschap nog nauwelijks aanwezig. Bijzondere plantensoorten van graslanden en akkers zijn in dit deelgebied schaars door het intensieve beheer en de zware bemesting. Daar waar de kleinschaligheid nog aanwezig is, worden kenmerkende soorten als boerenzwaluw, geelgors, gekraagde roodstaart, kneu, patrijs, ringmus, spotvogel, steenuil nog gevonden. De hoogste biodiversiteit binnen het agrarisch cultuurlandschap wordt met name gevonden in de meest kleinschalige gebieden en waar het cultuurlandschap grenst aan natuurgebieden, bossen of beken, zoals bij het Needse Achterveld, het Noordijkerveld, langs de Veengoot en rondom het Stelkampsveld (zie figuur 8). In enkele open delen van het agrarisch cultuurlandschap komen nog redelijke aantallen weidevogels voor door beschermingsmaatregelen.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Ringslang
33
Figuur 8. Natuurwaardenkaart deelgebied Agrarisch cultuurlandschap.
Ambassadeursoorten deelgebied Agrarisch cultuurlandschap In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeursoorten kort toegelicht. Boomkikker. De boomkikker is in het zomerhalfjaar overdag vooral aan te treffen op struiken die zonnig en beschut staan. De meeste boomkikkers zijn aan te treffen op een hoogte van 1 tot 2 meter. Voor de voortplanting heeft de boomkikker ondiepe, visvrije, zonnig en beschut gelegen wateren nodig. De gemeente Berkelland is voor de boomkikker één van de
Grassklokje. Het grasklokje is in de gemeente Berkelland vooral te vinden in schrale bermen en slootkanten. Door vermesting en het klepelen van de begroeiing is het grasklokje enorm afgenomen. Kievit. Vroeger was de kievit in de gemeente Berkelland een echte weidevogel. De kievit is met de intrede van mais als broedvogel deels overgestapt op maisakkers waar in het vroege voorjaar de stoppels van het vorige jaar nog staan. Doordat het tegenwoordig verplicht is om een nagewas na mais te verbouwen staat er op de maisakkers in het voorjaar een flink gewas waardoor deze niet meer geschikt zijn voor de kievit om te broeden. De kievit gaat de laatste jaren dan ook hard achteruit.
belangrijkste gemeenten in Nederland.
34
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Patrijs. Patrijzen komen vooral voor op akkers en graslanden,
Bijenkasten. Honingbijen zijn van groot belang voor de be-
vooral in open en half open kleinschalig akker- en weideland-
stuiving van inheemse flora en landbouwgewassen. Het plaat-
schap. De kuikens zijn volledig van insecten afhankelijk. Daar-
sen van meerdere bijenkasten met honingbijen leidt echter tot
door overleven patrijzen
voedselconcurrentie met de wilde bijensoorten, waardoor
alleen op plekken waar voldoende insecten in (ruige) akkerran-
deze achteruitgaan. Ook kan dit een negatief effect hebben op
den en graslanden te vinden zijn. De patrijs is in de Achterhoek
andere bloembezoekende insecten.
de afgelopen 50 jaar met meer dan 95% afgenomen. Recent
Hakhoutbeheer. De meeste houtwallen, -singels en bosjes
neemt het aantal broedparen in Berkelland weer toe door op
in het gebied kenden tot ongeveer honderd jaar geleden een
de soort gericht agrarisch natuurbeheer waar vele agrariërs en-
hakhoutbeheer waardoor deze zeer dicht van structuur waren
thousiast aan meedoen.
en een zeer hoge biodiversiteit hadden. Deze hoge biodiversiteit hing sa-
Steenuil. Deze kleine uil broedt in Berkelland vooral op boe-
men met de toen nog vrij natuurlijke waterhuishouding en
renerven in kleinschalige, half open tot open landschappen.
goede kwaliteit van water en lucht en het extensieve land-
In bosrijke gebieden ontbreekt de soort. De steenuil bereikt in
bouwkundige gebruik
Nederland de hoogste dichtheden in de Achterhoek. De steen-
van aangrenzende gronden. Het hakhoutbeheer met een cy-
uil broedt in Berkelland vooral in schuurtjes en speciaal voor de
clus van ongeveer 10 tot 20 jaar leverde hout op dat vele ge-
steenuil opgehangen nestkasten.
bruiksdoelen had. Dit hout was op een gegeven moment niet meer nodig
Knelpunten
waardoor het hakhoutbeheer achterwege bleef en vele land-
Versnippering. Door de aftakeling van het netwerk van land-
schapselementen gerooid werden. De resterende houtwallen
schapselementen in het cultuurlandschap is de genetische
en -singels groeiden uit tot opgaande elementen met een
uitwisseling tussen populaties van planten en dieren sterk
hoogte van 20 tot
afgenomen. Het gevolg is inteelt en het lokaal uitsterven van
25 meter. In veel van deze elementen werden de ondergroei
soorten. Door het opruimen van houtsingels, -wallen en bos-
steeds ijler totdat slechts bomenrijen restten, die vaak ook nog
jes in het verleden liggen veel van de resterende elementen
tot grote hoogte opgesnoeid worden. De biodiversiteit van
tegenwoordig geïsoleerd in het landschap. De afgelopen hon-
deze
derd jaar is in het agrarische cultuurlandschap meer dan 90%
bomenrijen is over het algemeen gering in vergelijking met
van houtsingels en -wallen verdwenen. De watergangen en
een dichte hakhoutbegroeiing.
wegbermen (vaak met een laanbeplanting) vormen wel een aaneengesloten netwerk. Dit netwerk kan echter niet de ge-
Beheer watergangen en wegbermen. Het beheer van het
volgen van de hiervoor beschreven versnippering opvangen
aaneengesloten netwerk van watergangen en wegbermen is
omdat de structuur van deze elementen niet functie van de
vrijwel geheel gericht op de water afvoerende functie en de
houtwallen, -singels en bosjes in de ecologische structuur van
verkeersfunctie. De enorme potentie van dit netwerk voor de
het gebied kan vervangen.
biodiversiteit wordt bij het beheer van dit grotendeels genegeerd, terwijl dit netwerk voor vele soorten van het agrarisch
Omvang. Door verkleining van landschapselementen verdwij-
cultuurlandschap het laatste refugium is. Het gevolg is een
nen soorten. Vaak gaat verkleining samen met achteruitgang
enorme afname van vooral flora en fauna van grasland- en
in kwaliteit, waardoor het verdwijnen van soorten verder ver-
zoomvegetaties. Bij het beheer van wegbermen wordt de
sterkt wordt. Door de landhonger van de landbouw zijn in de
laatste jaren in toenemende mate rekening gehouden met de
afgelopen tientallen jaren veel houtwallen en -singels smaller
biodiversiteit.
geworden. Landbouwkundige bodembewerkingen hebben daardoor steeds meer directe invloed op het wortelstelsel van
Kunstmest. Direct contact tussen kunstmestkorrels en dieren
bomen waardoor deze beschadigen en afsterven. Vaak reste-
met een dunne huid (amfibieën, vele soorten ongewervelden)
ren door deze ontwikkelingen slechts bomenrijen of in het erg-
kan voor deze dieren dodelijk zijn. Voor het bodemleven van
ste geval slechts een enkele solitaire
cultuurgronden heeft dit negatieve effecten. Kunstmestkorrels die in landschapselementen terechtkomen zorgen voor
boom. Overhoekjes zijn kleiner geworden of helemaal ver-
dezelfde negatieve effecten die hierboven onder “stikstof” zijn
dwenen omdat elke vierkante meter voorde landbouw telt.
beschreven.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
35
Intensief grondgebruik. Door het intensieve gebruik van
muizen door de eenvormige vegetatie opvallen en bejaagbaar
agrarische percelen kunnen weidevogels niet meer voldoen-
zijn. Jonge weidevogels vormen hier voor de predatoren een
de jongen grootbrengen waardoor de aantallen afnemen en
extra hapje.
soorten uitsterven. Door het intensieve gebruik van de percelen is het beschikbare voedsel voor kuikens afgenomen
Bestrijding eikenprocessierups. Bij de actieve bestrijding
waardoor deze aanzienlijk langer naar voedsel moeten zoeken.
van de eikenprocessierups met diverse biologische middelen
Door de monoculturen vallen de jongen veel meer op dan in
leggen ook veel andere soorten insecten het loodje. De be-
kruidenrijke graslanden. Beide factoren zorgen voor een toe-
strijding helpt slechts in het jaar van toepassing om de overlast
name van predatie van de jongen door allerlei roofdieren, met
van de eikenprocessierups te beperken. De gemeente
als gevolg een langzaam maar zeker uitsterven van de weide-
Berkelland gaf in 2019 € 105.000,- uit aan deze vorm van
vogels. Monoculturen zijn bovendien in trek bij veel soorten
bestrijding.
muizenjagers doordat hier vaak muizenplagen optreden en de Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:
Knelpunt
Boomkikker
Patrijs
Steenuil
Kievit
Grasklokje
Stikstof
X
XX
X
XX
XXX
Verdroging
XXX
X
X
XXX
XX
Vernatting
XX
Versnippering
XXX
XX
XXX
Omvang landschapselementen
XXX
XX
X
Beheer
XXX
XX
XX
XXX
Invasieve exoten
XX
X
X
X
Chemische bestrijdingsmiddelen
XX
XXX
XXX
XXX
Kunstmest
XX
XX
XX X
Bijenkasten
Intensief grondgebruik
XXX
XX
XXX
Zwerfkatten
XX
XX
XXX
Zwerfkatten. Zwerfkatten zorgen in het buitengebied voor overmatige sterfte van vooral vogels en kleine zoogdieren
36
XX
Kansen Natuurinclusieve landbouw. Het Europese en Nederlandse
en kunnen daarmee ook impact hebben op weidevogelpopu-
landbouwbeleid zal vooral de richting van de toekomstige
laties. Loslopende honden hebben soms hetzelfde effect.
landbouw in de gemeente Berkelland bepalen. Dit beleid zal
Er kan een hoge dichtheid aan zwerfkatten ontstaan, waardoor
er steeds meer op gericht zijn om de import van veevoer en
het natuurlijke evenwicht tussen prooidieren en inheemse
het gebruik van kunstmest en chemische bestrijdingsmidde-
predatoren verstoord wordt. Deze aantallen van bijvoorbeeld
len steeds verder te beperken, gecombineerd met het stimu-
wezel, hermelijn, bunzing, steenmarter, boommarter en
leren van herstel van het netwerk van landschapselementen.
verschillende soorten roofvogels.
Uiteindelijk kan dit leiden tot een fraai biodivers landschap
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
waar het aantrekkelijk is om te werken, te wonen en te r
Natuurvriendelijk beheer bermen en watergangen.
ecreëren. Een belangrijke voorwaarde daarbij is dat de land-
Overheden zoals de gemeente Berkelland en het waterschap
bouw en de afzetmarkt voor landbouwproducten zodanig ge-
hebben een grote verantwoordelijkheid om richting de ande-
organiseerd worden dat boeren een goede boterham kunnen
re eigenaren en beheerders van het buitengebied te laten zien
blijven verdienen in het gebied. Initiatieven voor een meer na-
dat herstel van de biodiversiteit van groot belang is. Dat kun-
tuurinclusieve landbouw zullen door de gemeente Berkelland
nen beide partijen doen door het netwerk van wegbermen en
waar mogelijk worden ondersteund.
watergangen zo optimaal mogelijk gericht op de biodiversiteit te beheren. Het is wrang om te zien dat door middel van agra-
Verdroging tegengaan. Herinrichting van het afwaterings-
risch natuurbeheer boeren vergoedingen krijgen voor aange-
systeem zodat droogteschade in de landbouw voorkomen
past beheer en inkomstenderving. Bij het ecologisch beheer
wordt. Dat heeft wel als consequentie dat in natte perioden
van bermen en watergangen is inkomstenderving niet aan de
niet elk agrarisch perceel te bewerken is. Door laaggelegen
orde, waardoor ecologisch beheer in principe voor veel
percelen in te richten en te beheren als kruidenrijk grasland
minder kosten kan dan op boerenland. Met andere woorden:
kunnen deze later in het jaar gemaaid worden en ontstaat
publieke middelen kunnen efficiënter ingezet worden.
geen landbouwkundige schade. Uitgangspunt moet zijn dat droogteschade veel schadelijker is dat incidentele schade door
Erven vergroenen. Op veel erven liggen kansen om de
teveel water. Verhoging van de grondwaterstand heeft een
biodiversiteit te bevorderen en een bijdrage te leveren aan
sterk positief effect op de biodiversiteit van
landschappelijke kwaliteit. Aanleg van erfbeplanting in de
landschapselementen, bossen en natuurgebieden.
vorm van bomen, hagen en hoogstam boomgaarden.
Landschapsherstel. In het buitengebied wonen veel
Ecologische bestrijding eikenprocessierups. De eikenpro-
particulieren die veel grond in eigendom hebben. Hier ligt een
cessierups niet meer actief bestrijden. Het geld wat daarmee
kans om de opgave om het netwerk van landschapselemen-
bespaard wordt inzetten voor een meer op biodiversiteit ge-
ten te herstellen deels te realiseren, ondersteund door
richte inrichting en beheer van de probleemlocaties. Dit is een
verschillende subsidieregelingen. Ook voor boeren zijn de
duurzame investering, in tegenstelling tot het spuiten
mogelijkheden om het landschap te herstellen verruimd,
tegen de eikenprocessierups.
doordat de waardevermindering van de grond sinds kort uit-
Zwerfkatten bestrijden. Het accent bij de jacht verleggen
gekeerd kan worden bij het omzetten van cultuurgrond in
naar zwerfkatten en enkele invasieve
landschapselementen, los van subsidies voor aanleg en be-
exoten zoals de muskusrat.
heer. Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:
Kansen
Boomkikker
Patrijs
Steenuil
Kievit
Grasklokje
Natuurinclusieve landbouw
X
X
X
X
X
Verdroging tegengaan
X
X
X
X
landschapsherstel
X
X
X
Natuurvriendelijk beheer
X
X
X
X
X
X
X
X
X
bermen en watergangen Erven vergroenen Zwerfkatten bestrijden
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
X
37
Uitgevoerde en actuele initiatieven •
Aanleg en herstel van honderden landschapselemen-
•
Van 2005-2019 werd slechts een klein percentage van
ten via gemeentelijke projecten in de afgelopen 25 jaar.
alle bermen in Berkelland ecologisch beheerd, het
Eerst via de GPL (Gemeentelijke Projecten Landschap),
merendeel van de bermen werd geklepeld wat resul-
vervolgens via PMJP regeling en sinds enkele jaren via de
teerde in soortenarme, uniforme bermen. Sinds 2020
Regeling Landschap en Biodiversiteit. De genoemde sub-
is het concept ecologisch bermbeheerplan al van
sidieregelingen zijn gemeentelijke subsidieregelingen
kracht in de gemeente Berkelland waardoor anno 2021
die vooral door de VAN Berkel en Slinge werden/worden
50% van de bermen conform dit plan ecologisch be-
uitgevoerd. Het is belangrijk dat de Regeling Landschap
heerd worden. Insteek is om alle bermen ecologisch te
en Biodiversiteit de komende jaren wordt gecontinueerd.
gaan beheren dat wil zeggen: deels gefaseerd maaien en afvoeren van het maaisel en deels nietsdoen ten
•
Het agrarisch natuur- en landschapsbeheer heeft na
behoeve van de ontwikkeling van gelaagdheid van
2015 een enorme impuls gekregen door de ANLb
kruiden, struiken en jonge bomen onder laanbomen.
(Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer) die door de VALA (Vereniging Agrarisch Landschap Achterhoek)
•
Uitvoering van het project ‘Gastheer van het Landschap’
wordt uitgevoerd. De VALA is één van de 40 collec-
draagt indirect bij aan behoud en versterking van de
tieven in Nederland die als intermediair tussen over-
biodiversiteit. Doel van dit project is om door educatie
heid en grondgebruiker verantwoordelijk zijn voor
deelnemers bewust te maken van de waarde van het
de uitvoering van het ANLb. Via het ANLb kunnen
landschap.
grondgebruikers een vergoeding krijgen voor natuurvriendelijk grondgebruik en het beheer van landschaps-
•
Het project Basiskwaliteit Natuur van Vogelbescherming
elementen. Vóór 2016 waren in de gemeente Berkelland
omschrijft welke milieu-, inrichtingsen beheercondities in
de mogelijkheden voor een vergoeding voor natuur-
de verschillende landschappen aanwezig moeten zijn en
vriendelijk beheer van agrarische percelen zeer beperkt.
welke hersteld moeten worden. De gemeente Berkelland is sinds 2021 één van de piotgebieden voor dit project.
•
Bermen en opgaande elementen vormen een be-
Dit project ligt in het verlengde van dit biodiversiteits-
langrijk onderdeel van het netwerk voor de biodiversi-
plan. Samen met de verschillende actoren in het gebied
teit van belangrijke leefgebieden. Door deze bermen
wordt er vanuit deze pilot op detailniveau gekeken welke
opnieuw in te richten of te herstellen van opgaande
maatregelen nodig zijn om een basiskwaliteit voor natuur
landschapselementen (houtwallen en -singels) heeft
in de toekomst te garanderen.
de gemeente de afgelopen 5 jaar 40 strekkend kilometers aan opgaande landschapselementen gerealiseerd.
•
Sinds kort kunnen via het project Waardevermindering Grond landschapselementen gesubsidieerd aangelegd worden op landbouwgrond waarbij ook de waardevermindering van de grond financieel gecompenseerd wordt. In het verleden kon deze waardevermindering niet gecompenseerd worden waardoor de aanleg van landschapselementen vooral op agrarische bedrijven niet vaak plaatsvond. Voor informatie over deze regeling kan contact opgenomen worden met de VALA.
38
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel
Uit te voeren actie
Omvorming van intensieve landbouw naar natuurinclusieve landbouw. Er ontstaat daardoor een hogere biodiversiteit in akkers en weilanden. De belasting van het milieu door meststoffen en chemische bestrijdingsmiddelen in de bodem en het grondwater neemt af.
Agrarisers stimuleren om 2021-2030 over te schakelen op natuurinclusieve landbouw.
Regeling Landschap, LTO, gemeente Regeling Waardevermin- Berkelland, dering grond en ANLb individuele (Agrarisch Natuur en agrariërs. Landschapsbeheer), diverse stimulereingregelingen voor natuurinclusieve landbouw.
Optimaal ecologisch beheer van bermen en watergangen in de gehele gemeente Berkelland waardoor een betere verspreiding van soorten en betere genenuitwisseling gaat plaatsvinden.
Opstellen en uitvoeren 2021-2031 ecologisch beheerplan voor de watergangen, inclusief de oevers en de onderhoudspaden. Beheer van de bermen conform het ecologisch bermbeheerplan.
Het budget voor beheer van watergangen en wegbermen, mogelijk aangevuld door provinciale middelen.
Behoud, herstel en versterken van het netwerk van landschapselementen tussen bestaande terreinen in de gehele gemeente Berkelland.
Agrarisers stimuleren om over te schakelen op natuurinclusieve landbouw.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Termijn
Financiering vanuit
Initiatiefnemer(s)
Samen met VAN Berkel en Slinge en VALA.
Waterschap Rijn en IJssel en de gemeente Berkelland.
2021-2031 Stimuleren van inwoners Gemeente om landschapsBerkelland, VAN elementen aan te leggen Berkel en Slinge, / te herstellen. VALA en Voortzetting terreineigenaren. groene handhaving.
39
Deelgebied Bebouwd gebied Ook de biodiversiteit in het bebouwd gebied binnen de
en gierzwaluwen gevonden. Vooral de wat oudere bebou-
gemeente Berkelland is bekeken. Het gaat hierbij specifiek
wing biedt nog voldoende mogelijkheden voor nestel- en
om de woonkernen Beltrum, Borculo, Eibergen, Geesteren,
verblijfplaatsen onder dakpannen, in de spouwmuren en
Gelselaar, Haarlo, Neede, Noordijk, Rekken, Rietmolen en
achter regenpijpen. Helaas zijn veel moderne huizen en tui-
Ruurlo (zie figuur 9). Het stedelijk gebied, met een afwis-
nen weinig interessant als leefgebied voor vogels, zoogdie-
seling tussen bebouwing, tuinen, openbaar groen en wa-
ren, insecten en daarmee ook vleermuizen. Kritische soorten
terelementen, is voor een aantal soorten het kenmerkende
van het stedelijk gebied, die afhankelijk zijn van voldoende
habitat. Soorten als huismus, gierzwaluw, gewone dwerg-
braakliggende terreinen en andere ruige begroeiing met
vleermuis, kauw, laatvlieger, steenmarter en Turkse tortel
onkruiden, zoals de Europese kanarie, kuifleeuwerik en
vinden hier hun belangrijkste leefgebied.
ringmus zijn nagenoeg verdwenen uit het bebouwd gebied. Bij voldoende afwisseling tussen bebouwing en robuuste
De hoogste biodiversiteit binnen dit deelgebied wordt met
groenstructuren zijn vleermuizen, egel, bunzing konijn en
name in de grotere woonkernen behaald (zie figuur 9). Dit
vogels als appelvink, goudvink, groenling en verschillende
komt met name omdat hier een grotere afwisseling is tussen
spechtensoorten ook in het stedelijk gebied te vinden.
oude bebouwing, nieuwe bebouwing, groene begraafplaat-
Bijzondere muurflora is zeldzaam. Op enkele oude en
sen, waterelementen, parken, braakliggende percelen en
vochtige muren en in waterputten zijn nog enkele waarne-
bomenrijen. Met name in oude wijken worden de grootste
mingen van soorten als blaasvaren, muurvaren, schubvaren,
populaties gebouwbewonende vleermuizen, huismussen
steenbreekvaren en tongvaren te vinden.
Figuur 9. Natuurwaardenkaart deelgebied Bebouwd gebied.
40
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
DEELGEBIED BEBOUWD GEBIED De gestage achteruitgang van broedvogels in steden en
wordt voor nieuwbouw en niet op biodiversiteit gerichte
dorpen in Nederland wijst erop dat de biodiversiteit in
inrichting en beheer van openbaar groen zijn enkele oor-
het bebouwde gebied achteruit gaat. In Berkelland zal
zaken van deze achteruitgang. Biodiversiteit stimuleren
dat niet anders zijn. Verstening van tuinen, nieuwbouw
in de bebouwde omgeving kan op vele manieren. Dit
die niet toegankelijk is voor vogels en vleermuizen,
plan geeft daarvoor verschillende mogelijkheden.
het na-isoleren van woningen, groen dat opgeofferd
Ambassadeursoorten deelgebied bebouwd gebied In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeursoorten kort toegelicht. Braamsluiper. De braamsluiper is een zangvogel die in de loop van april uit zijn overwinteringsgebied in Afrika terugkeert. De braamsluiper is als broedvogel vrijwel geheel uit
en dakpannen of onder het lood rondom de schoorsteen. Soms worden ze ook op zolders aangetroffen. Bij renovatie en naisolatie van woningen gaan veel verblijfplaatsen verloren en worden levende dieren soms ingesloten met de dood tot gevolg. Vleermuizen zijn erg kwetsbaar omdat de vrouwtjes maar één of twee jongen per jaar krijgen.
Knelpunten
het buitengebied verdwenen. Zijn ratelende zang wordt te-
Gemeentelijk groen. Er zijn nog resterende oude beplan-
genwoordig vrijwel uitsluitend in de bebouwde kom
ting welke bestaat uit uitheemse soorten en/of monocul-
gehoord waar structuurrijke tuinen en parken met dicht
turen. De meeste graslanden in de bebouwde kom worden
struikgewas de belangrijkste onderdelen van zijn leefgebied
intensief als gazon beheerd. Bomen kunnen vaak niet oud
vormen.
worden omdat ze ondergeschikt zijn in allerlei ruimtelijke plannen. Groenstructuren zijn vaak onderbroken en vormen
Gierzwaluw. De gierzwaluw arriveert rond 30 april uit zijn
geen netwerk. De hiervoor genoemde punten hebben alle
overwinteringsgebied in Afrika. De gierzwaluw vliegt altijd,
een negatieve impact op de biodiversiteit.
met uitzondering wanneer gebroed wordt. Oude stadswijken en gebouwen vormen het favoriete broedhabitat waar
Straat- en trottoirkolken. Veel kleine dieren, vooral
de gierzwaluw vooral onder dakpannen broedt. Door
amfibieën, die op straat belanden kunnen door de trottoir-
renovatie van oude gebouwen gaan vaak nestlocaties
banden niet meer van de straat af komen en worden langs
verloren. Zowel bij nieuwbouw als bij renovatie kan
de trottoirbanden naar de trottoirkolken geleid waar ze ver-
kunstmatige broedgelegenheid aangebracht worden.
volgens invallen en een gewisse dood tegemoet gaan. Na-isolering woningen en andere gebouwen. Als gevolg
Huismus. Huismussen broeden in een los kolonieverband.
van de grote opgave om zoveel mogelijk energie te bespa-
Het nest wordt vooral gemaakt onder dakpannen, in gaten
ren worden bestaande woningen en gebouwen aanvullend
en kieren van gebouwen en in mussenkasten. De soort is
geïsoleerd. Vaak komen daarbij vleermuizen, huismus en
het talrijkst aanwezig in oudere buitenwijken, met rommeli-
gierzwaluw in het gedrang. Vaste verblijf- en broedplaatsen
ge tuinen. De afgelopen 20 jaar is de huismus sterk in aantal
van deze soorten verdwijnen.
achteruit gegaan. Als er teveel hoge bomen verschijnen, verdwijnt de huismus. Door renovatie en naisolatie
Verstening tuinen en openbare ruimte. Door tijdgebrek
gaan vaak nestlocaties verloren. Zowel bij nieuwbouw als bij
en desinteresse voor groen is in de afgelopen jaren het
renovatie kan kunstmatige broedgelegenheid aangebracht
groen in veel tuinen vervangen door steen.
worden.
Ook is op verschillende plekken openbaar groen omgezet in onder andere parkeerplaatsen. Dit heeft grote nadelen
Laatvlieger. Kraamkolonies van deze vleermuis komen
voor de biodiversiteit en ook leidt dit tot hittestress en extra
voor zover bekend alleen in gebouwen voor. Ze wonen in
wateroverlast op momenten met veel neerslag. Door deze
de spouwmuur, achter de betimmering, onder daklijsten
verstening daalt het grondwaterniveau en kan schade aan woningen (verzakkingen) ontstaan.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
41
Grote klaproos
Chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest.
particulieren is in de periode 2014-2019 gestegen.
Gewasbeschermingsmiddelen die particulieren en
Naast het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen
bedrijven gebruiken zijn bestrijdingsmiddelen tegen onder
is ook het gebruik van kunstmest een belangrijke oorzaak
andere onkruid, insecten, slakken en schimmels.
voor de afname van de biodiversiteit in de bebouwde
De verkoop van gewasbeschermingsmiddelen aan
omgeving.
Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten: Knelpunten
Huismus
Laatvlieger
Gierzwaluw
Braamsluiper
Gemeentelijk groen
XX
XX
XX
XXX
Na-isolering gebouwing
XXX
XXX
XXX
Verstening tuinen
XXX
XX
XX
XXX
????
XXX
XXX
XXX
XXX
Straat- en trottoirkolken
42
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Kansen Natuurlijk gemeentelijk groen. Bij vervanging van bomen
maken. Diervriendelijke na-isolering woningen en andere
en struiken of bij nieuwaanleg kiezen voor inheemse soorten,
gebouwen. Bij het isoleren van bestaande gebouwen gaan
waarbij autochtoon plantmateriaal gebruikt wordt. Monocul-
veel verblijfplaatsen van vleermuizen en broedlocaties van
turen in beplantingen omvormen in soortenrijke beplantin-
vogels verloren. In feite gaat het daarbij om overtreding van
gen. Gazonbeheer vervangen door hooilandbeheer.
de Wet natuurbescherming. Door goede voorlichting kan dit
Bij ruimtelijke plannen meer rekening houden met aanwezige
grotendeels voorkomen worden.
(oude) bomen. Streven naar een aaneengesloten netwerk van duurzame groenstructuren (gemeentelijk groen én overig
Ontstening tuinen. Steen eruit, planten (die niet zijn behan-
groen).
deld met chemische bestrijdingsmiddelen) erin. Voorlichting aan inwoners. Koppelen aan bestrijding eikenprocessierups, hittestress, verdroging, groen is relaxed, etc.
Aanpassen straat- en trottoirkolken. Straat- en trottoirkolken zodanig aanpassen dat minder dieren hier het slachtoffer van worden. Ook kunnen trottoirbanden die met het straat-
Schade door katten verminderen. Bevolking voorlichten
oppervlak een hoek van 90 graden maken vervangen door
over schade door katten en wat je er aan kunt doen.
banden die een hoek van 45 graden of minder met de straat
Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten: Kansen
Huismus
Laatvlieger
Gierzwaluw
Braamsluiper
Natuurlijk gemeentelijk groen
X
X
X
X
Diervriendelijke na-isolering bebouwing
X
X
X
Onstening tuinen
X
X
X
Schade door katten verminderen
X
Aanpassen straat- en trottoirkolken
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
X X
43
Grote bonte specht
Uitgevoerde en actuele initiatieven •
Een deel van de gazons in de bebouwde kommen van de gemeente Berkelland wordt sinds enkele jaren meer ecologisch beheerd door ze minder vaak te maaien en het maaisel af te voeren. Hierdoor worden deze gazons kruiden- en bloemrijker.
Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel
Uit te voeren actie
Termijn
Ecologisch inrichten van particuliere tuinen, schoolpleinen, industrieterreinen met inheems plantmateriaal.
Stimuleren bewustwording vanuit lopende herinrichting van openbare ruimte en/of civiele projecten en vervolgens gewenste maatregelen uitvoeren.
2021-2030 Soms zijn subsidieGemeente Berkelland. gelden vanuit provincie, rijk en/of gemeente beschikbaar voor terreinen met een openbare / gemeenschappelijke functie ivm versterken biodiversiteit.
Inwoners, ondernemers en (vrijwilligers) organisaties.
Optimaal ecologische inrichting en beheer van openbaar groen in de gehele gemeente Berkelland. Daardoor betere verspreiding en vestigingsmogelijkheden van soorten waardoor een betere genenuitwisseling gaat plaatsvinden.
Vanaf ontwerp tot aanleg en beheer van het openbaar groen inzetten op maximale verhoging van biodiversiteit.
2021-2031 Het budget voor groenbeheer en inrichting openbare ruimte.
Gemeente Berkelland.
Inwoners, ondernemers en (vrijwilligers) organisaties.
Optimaliseren van de groene hoofdstructuur binnen de bebouwde kom. Zorgen voor een betere verbinding met het buitengebied.
Inventariseren van hiaten in de huidige groene hoofdstructuur en vervolgens deze hiaten opvullen.
2021-2031 Bestaand budget groen en inrichting openbare ruimte
Gemeente Berkelland.
Inwoners, ondernemers en (vrijwilligers) organisaties.
44
Financiering vanuit
Initiatiefnemer(s)
Samen met
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Inspiratie voor bewustwording, beleving en handelen De mogelijkheden om de biodiversiteit in de gemeente Berkelland te verhogen beperken zich niet tot de top-3-lijsten met initiatieven in dit biodiversiteitsplan. Op basis van de kansen- en knelpuntenanalyse zijn er, samen met de partners in het gebied, nog vele andere maatregelen mogelijk om het leefgebied van de aanwezige plant- en diersoorten te verbeteren. In
dit
hoofdstuk
wordt
voor
verschillende
actoren in het gebied (gemeente, inwoners, agrariërs, waterschap, terreinbeherende organisaties en overige)
beschreven
welke
aanvullende
initiatieven
ze
kunnen oppakken om de biodiversiteit te verhogen. Dit hoofdstuk is vooral een oproep aan de lezer om aan de slag te gaan om de biodiversiteit te verbeteren. Wellicht ontstaan bij u nieuwe ideeën om de biodiversiteit te verhogen. Neem contact op met de gemeente indien u hulp nodig heeft om een idee verder uit te werken en tot uitvoer te brengen! Onderstaande tabellen geven mogelijke ideeën voor gemeente, inwoners, organisaties en ondernemers:
INRICHTING EN BEHEER Onderwerp
Korte uitleg
Communicatie naar bewoners
Ambassadeursoort
1. Ecologisch berm- en slootkantbeheer
Bermen en sloten met ecologische potentie omvormen middels ecologisch beheer.
Informatiefolder; info op de website van de gemeente
Grasklokje, levendbarende hagedis, otter, weidebeekjuffer
2. Stoppen meemaaien gemeentelijke bermen door inwoners
Vanuit de gemeente actief communiceren naar bewoners om het beheer van de berm aan de gemeente over te laten om zo de biodiversiteit te vergroten.
Informatiefolder; info op de website van de gemeente
Grasklokje, levendbarende hagedis
3. Hooilandbeheer
Gazons en bermen in kernen van dorpen omvormen naar hooilandbeheer.
Informatiefolder; info op de website van de gemeente
Huismus, laatvlieger, braamsluiper
4. Aanleg en beheer waterelementen
Op diverse locaties binnen de gemeente nieuwe waterelementen aanleggen en bestaand beheer omvormen.
Informatiefolder; info op de website van de gemeente
Huismus, laatvlieger, braamsluiper
5. Inzaaien met inheemse kruidenmengsels
Bij afronding van civieltechnische werken wordt inheems plantmateriaal en kruidenmengsels ingezet.
Informatiefolder
Gewone grootoorvleermuis, huismus, patrijs
6. Herstel van oude landschapselementen door nieuwe aanplant
Op diverse locatie binnen de gemeente vervallen landschapselementen herstellen door aanplant inheemse soorten van autochtone afkomst.
Informatiefolder; info op de website van de gemeente
Boompieper, braamsluiper, gewone grootoorvleermuis, laatvlieger, patrijs
7. Aanplant bomen(lanen) en landschapselementen
Op diverse locatie binnen de gemeente nieuwe bomen en/of landschapselementen aanleggen, waarbij inheemse soorten van autochtone afkomst gebruikt worden.
Informatiefolder; info op de website van de gemeente
Kleine ijsvogelvlinder, laatvlieger, boomkikker
8. Ecologische bestrijding van de eikenprocessierups
Middels inrichting en beheer van groen binnen de gemeente de eikenprocessierups op ecologisch verantwoorde wijze bestrijden. Plan van aanpak opstellen.
Plan van aanpak; Informatiefolder; info op de website van de gemeente
Boompieper, gewone grootoorvleermuis, laatvlieger, gierzwaluw, huismus
9. Bestrijding invasieve exoten
Plan van aanpak opstellen met als doel om samen met andere partijen in het gebied invasieve exoten structureel te bestrijden.
Plan van aanpak; Informatiefolder; info op de website van de gemeente
Grasklokje, boomkikker, levendbarende hagedis
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
45
Dagpauwoog
INFORMEREN EN ENTHOUSIASMEREN BEWONERS Onderwerp
Korte uitleg
Communicatie naar bewoners
Ambassadeursoort
1. Bijeenkomst natuur inclusief bouwen
Deze bijeenkomst wordt georganiseerd om geïnteresseerden te informeren over de mogelijkheden omtrent natuur inclusief bouwen.
Via de website van de gemeente, Achterhoeks nieuws.
Gewone grootoorvleermuis, gierzwaluw, huismus, laatvlieger
2. Biodiversiteitseducatie op basis- en middelbare scholen
Middels buitenonderwijs leerlingen het belang van biodiversiteit laten inzien en ervaren.
3. Nieuws over biodiversiteit
Bewoners eens per maand middels een vaste pagina in een huis-aan-huis blad informeren over groene, regionale en landelijke activiteiten, presenteren van resultaten biodiversiteit burgerinitiatieven, artikel over biodiversiteit, etc.
Via de website van de gemeente, Achterhoeks nieuws.
Kleine ijsvogelvlinder
4. (Online) cursus ‘Biodiversiteit in jouw tuin’
Een basiscursus (in samenwerking met IVN?) voor alle inwoners die iets willen leren over biodiversiteit in hun eigen tuin of buurt.
Via de website van de gemeente, Achterhoek nieuws.
Huismus
5. Cursus Gastheer van het landschap organiseren voor recreatiebedrijven
Doel: Eigenaren / medewerkers van een recreatiebedrijf die bezoekers over de bijzonderheden van het landschap kunnen vertellen. Hierdoor toename van de kwaliteit van de dienstverlening.
Via de website van de gemeente, Achterhoek nieuws.
46
Boomkikker
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Inwoners gemeente Berkelland De inwoners van de gemeente Berkelland kunnen een
ongewenste boomopslag te verwijderen, het helpen met
belangrijke bijdrage leveren aan het vergroten van de
snoei- en zaagwerkzaamheden, het helpen bij de
biodiversiteit. Zij kunnen de biodiversiteit rond eigen huis
paddentrek, etc. Naast het uitvoeren van praktische zaken
en tuin verhogen, maar ook als vrijwilligers activiteiten
kunnen inwoners worden betrokken bij het inventariseren
oppakken die bijdragen aan verhoging van de biodiversiteit
of monitoren van natuur(ontwikkeling) en wellicht dienen
elders in de gemeente. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het
als een bron van kennis bij beleidsontwikkeling.
openhouden van heide en bloemrijk grasland door
Onderwerp
Korte uitleg
Communicatie naar bewoners
Ambassadeursoort
1. Vergroenen van de tuin
Inwoners stimuleren hun tuinen te vergroenen. Meer groen in tuinen geeft meer planten en diersoorten een kans.
Informatiefolder. Zaadmengsel, plant, struik of boom cadeau geven. Website gemeente.
Braamsluiper, huismus, laatvlieger
2. Natuurdaken en groene gevels
Met de aanleg van natuurdaken kan, zonder beslag te doen op extra buitenruimte, veel ecologische- en leefkwaliteit worden toegevoegd in de bebouwde kom. Ook groene gevels kunnen de biodiversiteit versterken.
Informatiefolder. Bijeenkomst. Website gemeente.
Huismus
3. Hooilandbeheer
Het stimuleren van bewoners om inheemse bloemen en planten te planten, nestkastjes op te hangen, composthoop aan te leggen, insecten-hotel te installeren, onkruid met de hand te verwijderen, tegels te vervangen door planten, ’savonds lichten in de tuin uit te doen, vijver aan te leggen, minder te maaien, e.d.
Informatiefolder. Bijeenkomst. Website gemeente.
Braamsluiper, gierzwaluw, huismus, laatvlieger
4. Vergroenen straat
Samen met buurtbewoners de straat vergroenen, door bijvoorbeeld aanplant van planten rondom de bomen in een straat.
Informeren van inwoners over dergelijke projecten uitgevoerd elders in het land. Website gemeente.
Huismus, laatvlieger
5. Gebruik chemische bestrijdingsmiddelen verminderen
In de bebouwde kom is het gebruik van allerlei chemische bestrijdingsmiddelen misschien wel groter dan in de moderne landbouw.
Website gemeente, Achterhoeks Nieuws
Huismus, laatvlieger
Boomhommel
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
47
Agrariërs De achteruitgang in het aantal nuttige flora- en fauna-
(bron: Louis Bolk Instituut). De gemeente Berkelland is een
soorten (kruiden, bodemleven, bijen en andere insecten,
plattelandsgemeente met een cultuurlandschap waarin het
etc.) op en rond landbouwbedrijven is zorgwekkend. Maar
agrarisch gebruik de belangrijkste rol speelt.
biodiversiteit is de basis voor landbouw: die zorgt voor de
Agrariërs kunnen dus een belangrijke rol spelen in het
productie en heeft een belangrijke stabiliserende werking:
verhogen van de biodiversiteit binnen de gemeente
ziektes, plagen en schadelijke emissies blijven binnen de
Berkelland en daar zelf ook erg veel baat bij hebben.
perken en bovendien levert biodiversiteit natuurwaarde op
Onderwerp
Korte uitleg
Communicatie naar bewoners
Ambassadeursoort
1. De bodembiologie als basis
Hoe beter de bodembiodiversiteit en de bodemstructuur zijn ontwikkeld, hoe beter de (gewas)opbrengsten zijn. Bodem is de basis van gezond voedsel, maar een levende bodem is ook de basis van biodiversiteit én speelt een rol bij klimaat, zowel bij vastleggen van CO2 als bij het inspelen op klimaatverandering.
Cursus bodembiologie
Kievit, patrijs, steenuil
2. Akkerranden en kruidenrijke akkers
Kruidenrijke akkerranden en kruidenrijke akkers vormen een belangrijke voedselbron voor akkervogels zoals de patrijs en de geelgors. Akkerranden kunnen een belangrijke rol spelen in de natuurlijke bestrijding van plaaginsecten in de aangrenzende akkers.
Via VALA
Patrijs, steenuil
3. Weidevogelvriendelijk beheer
Weidevogels hebben moeite te overleven door de steeds verdere intensivering van de landbouw. De vogelpopulatie van deze soorten is nu tot kritieke aantallen gedaald omdat er vooral te weinig kuikens kunnen overleven op het boerenland. Door weidevogelvriendelijk beheer neemt de overleving van kuikens toe.
Informatie en oproep voor hulp bij vrijwillige nestbescherming weidevogels
Kievit, patrijs
4. Aanplant oude fruitboomrassen
Op veel erven is de hoogstam boomgaard verdwenen. Door in verval geraakte boomgaarden weer te herstellen en nieuwe boomgaarden bij erven aan te leggen kan de biodiversiteit op erven een flinke impuls krijgen.
Via VAN Berkel & Slinge
Steenuil
5. Herstel van de groenblauwe dooradering
Onder groenblauwe dooradering worden landschapselementen verstaan in het landelijk gebied, zoals bermen, sloten, perceelsranden en houtwallen. Veel van deze elementen zijn lijnvormig en omsluiten de agrarische percelen waardoor ze een netwerk vormen. Sinds halverwege vorige eeuw verdwijnen deze elementen uit het landschap door intensivering van het agrarisch gebruik.
Via VAN Berkel & Slinge
Weidebeekjuffer, patrijs, levendbarende hagedis
Tabel loopt door op de volgende pagina >
48
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Onderwerp
Korte uitleg
Communicatie naar bewoners
Ambassadeursoort
6. Stimuleren van agrarisch natuurbeheer
Het agrarisch natuurbeheer levert in het landelijk gebied een belangrijke bijdrage aan het behoud en herstel van de biodiversiteit en landschappelijke waarden.
Via VALA / VAN Berkel & Slinge
Kievit, patrijs, steenuil
7. Bijeenkomst natuur inclusieve landbouw
Deze bijeenkomst wordt georganiseerd t.b.v. de agrarisch sector en is bedoeld om kennis uit te wisselen en om bekendheid en gebruik van bestaande regelingen en mogelijkheden te vergroten
Via de website van de gemeente, Achterhoeks nieuws
Kievit, patrijs
8. Behouden en realisatie van overhoekjes, hagen, heggen, groene erven, poelen e.d.
Kleine landschapselementen bestaan uit soorten of levensgemeenschappen die ook een belangrijk onderdeel zijn van de biodiversiteit.
Via VAN Berkel & Slinge
Boomkikker, gevlekte orchis, levendbarende hagedis, patrijs
9. Meedoen met BIMAG
LTO Noord, BoerenNatuur en de Vlinderstichting hebben onder de noemer Boeren InsectenMonitoring Agrarische Gebieden (BIMAG) gezamenlijk een programma opgezet om boeren zelf (dagen nacht)vlinders te laten monitoren in het agrarisch gebied.
Achterhoeks Nieuws, Website gemeente
Gewone grootoorvleermuis, laatvlieger
Appelpad wilgen knotten
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
49
Waterschap Naast het feit dat het waterschap een civieltechnische
Middels inrichting, beheer en onderhoud kan het
organisatie is, heeft het ook een belangrijke taak als
waterschap deze ecologische verbindingen verder optima-
maatschappelijke partner om maatschappelijke opgaven
liseren en de biodiversiteit verhogen. Het waterschap kan
zoals de energietransitie, verduurzaming van de landbouw,
niet alleen een belangrijke bijdrage leveren aan haar eigen
verstedelijking, klimaatadaptatie en de versterking van de
biodiversiteitsdoelen, maar ook aan die van de gemeente
biodiversiteit, op te pakken. Waterschap Rijn en IJssel
Berkelland. Door samen te werken en gebruik te maken van
beheert binnen de gemeente Berkelland vele kilometers
elkaars kennis en ervaringen kunnen Waterschap
watergangen. Om deze in goede staat te houden, voert het
Rijn & IJssel, de gemeente Berkelland, inwoners en andere
waterschap onderhoud uit zoals maaien, baggeren en het
relevante partijen werken aan het verhogen van de
onderhouden van onder andere groen, stuwen en gemalen.
biodiversiteit binnen de gemeente.
Door onderhoud en beheer aan te passen kan de biodiversiteit worden verhoogd. Tevens lopen belangrijke ecologische verbindingszones via de watergangen van Waterschap Rijn en IJssel.
Onderwerp
Korte uitleg
Ambassadeursoort
1. Bestrijding invasieve exoten
Invasieve exoten kunnen naast het beschadigen van dijken en watergangen, of het belemmeren van de aan- en afvoer van water ook de biodiversiteit onder druk zetten en het voortbestaan van inheemse dieren en planten bedreigen.
Weidebeekjuffer
2. Natuurlijk beekherstel
Water en natuur horen bij elkaar. In de afgelopen jaren zijn veel projecten uitgevoerd die dit onderkennen. Hiervan zijn beekherstelprojecten goede voorbeelden.
IJsvogel, otter, weidebeekjuffer, winde
3. Hermeandering
Water en natuur horen bij elkaar. In de afgelopen jaren zijn veel projecten uitgevoerd die dit onderkennen. Hiervan zijn hermeanderingprojecten goede voorbeelden.