Biodiversiteitsplan
Tekst van het document
Winde
4. Natuurvriendelijke oevers
Water en natuur horen bij elkaar. In de afgelopen jaren zijn veel projecten uitgevoerd die dit onderkennen. Hiervan zijn projecten waarbij oevers natuurvriendelijker zijn gemaakt goede voorbeelden.
IJsvogel, otter, weidebeekjuffer, winde
5. Vismigratie
Vispasseerbaar maken of opheffen van barrières als stuwen en sluizen.
Winde
6. Ecologische verbindingszones
Belangrijke ecologische verbindingszones lopen via watergangen van het waterschap. Versterking van die functie is op allerlei wijzen mogelijk, bijvoorbeeld door natuurontwikkeling langs de watergang, aangepast beheer of nieuwe aanplant.
IJsvogel, otter, weidebeekjuffer, winde
7. Natuurvriendelijk maaibeheer en baggeren
Watergangen met ecologische potentie omvormen middels ecologisch beheer.
Weidebeekjuffer, winde
50
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Terreinbeherende organisaties Veel plant- en diersoorten komen in natuurgebieden voor.
gebied. Juist door samen te werken met andere partijen in
Deze natuurgebieden worden in het algemeen beheerd
het gebied kunnen terreinbeherende organisaties een
door de terreinbeherende organisaties als Staatsbosbeheer,
belangrijke bijdragen leveren aan het verhogen van de
Natuurmonumenten en Het Geldersch Landschap.
biodiversiteit, ook buiten de natuurgebieden. Door samen
Zij hebben dus een aanzienlijke verantwoordelijkheid voor
in te zetten op het verbinden van gebieden en het
het behoud van een groot deel van onze biodiversiteit.
verbeteren van de dbiodiversiteit kan meer resultaat
Daarnaast hebben zij te maken met het feit dat de natuurge-
worden behaald.
bieden grenzen aan bijvoorbeeld agrarische gebied, water gangen, gemeentelijke bermen e.d. Tussen natuurgebieden en aangrenzende functies vindt altijd een wisselwerking plaats, zo heeft bijvoorbeeld het beheer van aangrenzende agrarische percelen invloed op de natuurwaarden in een natuurgebied of akkerrandenbeheer op een perceel levert meer winst op als het perceel gelegen is naast een natuur
Onderwerp
Korte uitleg
Ambassadeursoort
Vernattingsmaatregelen bos
Veel bossen leiden onder verdroging. Herstel van de waterhuishouding is belangrijk.
Boompieper, bosuil, gevlekte orchis, gewone grootoorvleermuis, kleine ijsvogelvlinder, levendbarende hagedis
Bestrijden invasieve exoten
Japanse duizendknoop, bonte gele dovenetel, reuzenberenklauw etc.
Gevlekte orchis
Natuurvriendelijk bosbeheer (omvorming naar natuurlijke bostypen)
Omvormen van monoculturen en bospercelen met veel exoten naar meer natuurlijke bostypen
Gewone grootoorvleermuis, kleine ijsvogelvlinder
Ecologisch verantwoord kappen en dunnen
Bosbodem niet kapot rijden met zwaar materieel, takhout en snoeiafval opruimen, bodem niet frezen na kaalkap.
Kleine ijsvogelvlinder, levendbarende hagedis
Bosrandenbeheer
Hakhoutbeheer bosranden, stimuleren natuurlijke bosmantel
Boompieper, kleine ijsvogelvlinder, levendbarende hagedis
Herstel mineralenbalans bodem natuurgebieden
Op steeds meer plaatsen in Nederland wordt steenmeel uitgestrooid in natuurgebieden (voor herstel van de verstoorde mineralenbalans).
Boompieper, bosuil, gevlekte orchis, gewone grootoorvleermuis, kleine ijsvogelvlinder, levendbarende hagedis
Robuust maken ecologisch netwerk
Verbindingszones tussen natuurgebieden versterken
Kleine ijsvogelvlinder, gevlekte orchis
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
51
Overige In de gemeente Berkeland zijn naast bovengenoemde
biodiversiteit. In onderstaande tabel zijn als voorbeeld en
actoren in de gemeente nog veel meer partijen die een
ter inspiratie voor een aantal partijen mogelijke ideeën
bijdrage kunnen leveren aan het verhogen van de
opgeschreven.
Doelgroep
Onderwerp
Korte uitleg
Ambassadeursoort
Energieleveranciers
Biodiversiteit bij aanleg zonnevelden
Uitgangspunt is dat bij de aanleg van een zonneakker een bijdrage wordt geleverd aan de biodiversiteit. Landschapsherstel kans soms ook een kans zijn
Patrijs
Bedrijvenparkmanagement
Vergroenen van bedrijventerreinen.
Bedrijventerreinen duurzamer, leefbaarder en veerkrachtiger te maken. Individuele of samenwerkende bedrijven kunnen veel maatregelen nemen om biodiversiteit te versterken en tegelijkertijd het werkklimaat te verbeteren..
Braamsluiper, laatvlieger
Bedrijven
Natuurdaken en groene gevels
Stimuleren aanleg van natuurdaken en groene gevels. Met de aanleg van natuurdaken kan, zonder beslag te doen op extra buitenruimte, veel ecologische- en leefkwaliteit toegevoegd worden aan de omgeving. Ook groene gevels kunnen de biodiversiteit versterken.
Gierzwaluw, huismus, laatvlieger
IVN, Vogelwerkgroep, VAN Berkel en Slinge
Monitoring biodiversiteit
Zoveel mogelijk mensen enthousiast maken om vogels, vlinders etc. te monitoren. Hierdoor wordt de kennis over biodiversiteit enorm vergroot, inclusief de drive om biodiversiteit te vergroten.
52
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Echte koekoeksbloem
Communicatie Het biodiversiteitsplan is een momentopname en
biodiversiteit. Dat kan bijvoorbeeld via een vaste pagina in
inspiratiedocument dat met 1 keer lezen niet direct
het wekelijkse huis-aan-huis blad of via een pagina op de
zorgt voor een duurzame verandering. Voor de uitvoering
website van de gemeente. Maar ook het organiseren van
van het biodiversiteitsplan is het daarom zeer belangrijk het
bijeenkomsten over uiteenlopende onderwerpen die met
publiek regelmatig via allerlei communicatiekanalen te
biodiversiteit te maken hebben kan hier aan bijdragen.
informeren en te stimuleren om na te denken over
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
53
Bijlagen Bijlage 1. Overzicht kenmerkende soorten Bijlage 2. Beschrijving van de ambassadeursoorten Bijlage 3. Maatregelen ambassadeursoorten
Bijlage 1. Overzicht van de kenmerkende soorten In deze bijlage is een overzicht opgenomen van de kenmerkende dier- en plantensoorten waarvan de verspreiding is gebruikt voor het samenstellen van de natuurwaardenkaarten. Aan deze soorten is een puntenwaardering van 1 t/m 5 toegekend, gebaseerd op de in de tabel genoemde statussen van elke soort. In de natuurwaardenkaarten telt de puntenwaardering zoals weergegeven in deze twee tabellen mee. Een soort met een totaalscore van 5 weegt bijvoorbeeld in deze kaarten 5 maal zo zwaar als een soort met een totaalscore van 1.
Kenmerkende fauna
1
1
1
1
1 1
1 1
1 1 1
1
1 1 1
3
1
1
1
2
1 1 1 1 1 1 1 1 1
2 1
2 1
1 1
1
1 1
1
1 1
1
1 1 1 1 1
1
3
1
1 1 1
1
1
1 1
1 1 1 1
1 1
1 1 1
1
1 1
1
1
1
1 1
1
1
1 1 2
Biodiversiteit
x-factor
Kenmerkend
Rode Lijst
Overige soorten
Habitatrichtlijn
Soort Alpenwatersalamander Appelvink Argusvlinder Atalanta Azuurwaterjuffer Baardvleermuis Baars Bandheidelibel Bastaardkikker beekforel Beekoeverlibel Beekprik Beekrombout Bergeend Bermpje Bittervoorn Blankvoorn Blauwband Blauwborst Blauwe breedscheenjuffer Blauwe glazenmaker Blauwe Reiger Bloedrode heidelibel Boerenzwaluw Bont dikkopje Bont zandoogje Bonte Vliegenvanger Boomblauwtje Boomkikker Boomklever Boomkruiper Boomleeuwerik Boommarter Boompieper Boomvalk Bosbeekjuffer Bosmuis Bosrietzanger Bosuil Braamsluiper Brandgans Brandts vleermuis Brasem Brasem/Kolblei Bruin blauwtje Bruin zandoogje Bruine glazenmaker Bruine kikker Bruine korenbout Bruine rat Bruine winterjuffer Bruinrode heidelibel
Vogelrichtlijn
Puntenwaardering Wet natuurbescherming Overig
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Per deelgebied is aangekruisd welke soorten kenmerkend zijn
Vennen, hoogveen, heiden en Beken en Agrarisch Bebouw Totaal schraallanden Bossen rivieren cultuurlandschap gebied 3 3 x x 5 x 1 1 4 x 1 4 x 2 3 x 4 x 5 x 5 x 3 2 x 3 x 1 2 4 x 2 x 1 2 1 4 x 5 x x 1 2 1 5 x 3 x 2 x 4 x 4 x 3 x 4 5 x 2 2 2 x 3 x x 2 4 x 1 1 3 2 x 2 2 3 x 1 3 1
62
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
55
1
1
1
1 1 1 1 1 1
1
1
1
1
1 1 1 1 1 1
1
1
1
1 1
3 1
1 1
1 1
1 1
1
2 1
1 1
1 1
1 1
1 1 1
1 1
1
1 1 1
2 2 1
1 1
1 1
1
2 1
1
1
1 1
1
1 1 1 1
1
1
1 1 1
1
1
1
1
1 1
1 1
1
1
1 1
1
1
2
2 1 1
2
Biodiversiteit
x-factor
Kenmerkend
Rode Lijst
Overige soorten
Soort Bruinrode/Steenrode heidelibel Buizerd 1 Bunzing Citroenvlinder Dagpauwoog Dambordje Das Distelvlinder Dodaars 1 Draaihals 1 Driedoornige stekelbaars Dwergmuis Dwergspitsmuis Edelhert Eekhoorn Egel Eikenpage Ekster 1 Europese aal Europese Kanarie 1 Europese meerval Fazant 1 Fitis 1 Fluiter 1 Franjestaart Fuut 1 Gaai 1 Geelgors 1 Geelsprietdikkopje Geelvlekheidelibel Gehakkelde aurelia Gekraagde Roodstaart 1 Gele Kwikstaart 1 gele luzernevlinder Gentiaanblauwtje Geoorde Fuut 1 Gevlekte witsnuitlibel Gewone bosspitsmuis Gewone dwergvleermuis Gewone grootoorvleermuis Gewone oeverlibel Gewone pad Gewone pantserjuffer Gewone/Grijze grootoorvleermuis Gewone/Kleine/Ruige dwergvleermuis Gewone/Tweekleurige bosspitsmuis Giebel Gierzwaluw 1 Glanskop 1 Glassnijder Goudhaan 1 Goudvink 1 Grasmus 1 Graspieper 1 Grauwe Gans 1 Grauwe Vliegenvanger 1 Groene kikker (Onb.) Groene Specht 1 Groenling 1 Groentje Groot dikkopje Groot koolwitje Grote Barmsijs 1 Grote Bonte Specht 1 Grote bosmuis Grote Canadese gans 1 Grote Gele Kwikstaart 1 Grote Karekiet 1 Grote keizerlibel Grote Lijster 1 Grote modderkruiper Grote roodoogjuffer Grote vos Grote weerschijnvlinder Grote Zaagbek 1 Grutto 1 Haas
Habitatrichtlijn
Vogelrichtlijn
Puntenwaardering Wet natuurbescherming Overig
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Per deelgebied is aangekruisd welke soorten kenmerkend zijn
Vennen, hoogveen, heiden en Beken en Agrarisch Bebouw Totaal schraallanden Bossen rivieren cultuurlandschap gebied 1 2 4 x 1 1 5 4 x 1 4 x 5 x 1 2 2 2 3 3 2 2 3 5 x 1 2 x 2 4 x 4 x 2 2 4 x 4 x 2 1 4 x 4 x 2 5 x 5 x 5 x 2 2 x 3 x x x 1 2 1 3 2 1 1 4 x 2 x 2 2 x 2 x 3 x 4 x 2 4 2 3 x 2 x 4 x 2 1 2 2 4 2 5 x 5 1 4 x 5 x 1 4 5 x 2 4 x 2
63 56
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
1 1
1 1
1 1
1
1 1 1
1
1 1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1 1 1
1
1 1
1 1
1
1 1 1
1 1
1 1
1 1
1
1
1
1
1 1 1 1 1 1
1
1
1 1
1
1 1 1 1 1 1
1
1
1 1 1
1
1 1 1
2
2
1 1
1
1 1
1 1
1 1
1
1
1
1 2
1
1
1
1
1 1 1
2 2
1
1 1 1
1 2 2
1 1 1
1 1
1
1 1
1
1 1
2 2
1
1
1 1 1 1
1
2
Biodiversiteit
x-factor
Kenmerkend
Rode Lijst
Overige soorten
Habitatrichtlijn
Soort Heideblauwtje Heikikker Hermelijn Holenduif Hooibeestje Hop Houtduif Houtpantserjuffer Houtsnip Huismuis Huismus Huisspitsmuis Huiszwaluw Icarusblauwtje Iepenpage IJsvogel Kamsalamander Kanaaljuffer Kauw Keizersmantel Kerkuil Kievit Klein geaderd witje Klein koolwitje Kleine Bonte Specht kleine ijsvogelvlinder Kleine Karekiet Kleine modderkruiper kleine parelmoervlinder Kleine Plevier Kleine roodoogjuffer Kleine vos Kleine vuurvlinder Kleine watersalamander Kleine Zilverreiger Kneu Knobbelzwaan Koekoek Koevinkje Kokmeeuw Kolblei Kolgans Konijn Koninginnenpage Koolmees Koolwitje (soort onbepaald) Koperwiek Kopvoorn Koraaljuffer Krakeend Kramsvogel Kruisbek Kuifeend Kuifmees Kwartel Laatvlieger Landkaartje Levendbarende hagedis Matkop Meerkikker Meerkoet Merel Metaalglanslibel Middelste Bonte Specht Mol Nachtegaal Nachtzwaluw Noordse witsnuitlibel Oeverloper Oeverzwaluw Ooievaar Oostelijke vos Oranje luzernevlinder Oranjetipje Paardenbijter Patrijs Pimpelmees
Vogelrichtlijn
Puntenwaardering Wet natuurbescherming Overig
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Per deelgebied is aangekruisd welke soorten kenmerkend zijn
Vennen, hoogveen, heiden en Beken en Agrarisch Bebouw Totaal schraallanden Bossen rivieren cultuurlandschap gebied 5 x 5 x 4 x 2 x 2 4 x 2 1 4 x 1 4 x 2 4 x 3 5 4 x 4 x 2 2 x x 4 x 3 x 3 x 1 1 3 x 4 x 2 3 x 3 x 3 1 1 2 2 2 4 x 2 4 2 2 1 2 3 3 x 2 1 2 4 x 4 x 2 3 3 x 2 2 x 4 x 4 x 1 4 x 4 x 2 x 2 2 1 4 x 2 x 4 x x 5 x 4 x 3 3 4 1 1 2 x 1 4 x 2
64 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
57
1
1 1 1 1
1
1
1 1 1
1 1 1
1
1 1
1 1
1 1 1
1
1
1
1
1 1 1 1 1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1 2 1
1
1 2
1
1 1 1
1
1
1
1 1 1 1 1
1
1 1
1
1
1 1 1
1
1
1
1
1
1
1
1
1 1
1 1 1
1 1 1
1
1 1 1
1
1
1
1 1 1
1
1
1 1
1 1
1
1
1 1 1 1 1
1
1
1 1 1 1
1
1
1
1 1
1 1
1 1 1 1 1 1
1
1 1
1
1 1 1
Biodiversiteit
x-factor
Kenmerkend
Rode Lijst
Overige soorten
Habitatrichtlijn
Soort Plasrombout Platbuik Poelkikker Pos Putter Raaf Ransuil Ree Rietgors Rietvoorn Rietzanger Ringmus Ringslang Rivierdonderpad Riviergrondel Roek Roodborst Roodborsttapuit Rosse vleermuis Rosse woelmuis Ruige dwergvleermuis Scheefbloemwitje Scholekster Serpeling Sijs Slechtvalk Slobeend Smaragdlibel Smient Snoek Snor Sperwer Spotvogel Spreeuw Sprinkhaanzanger Staartblauwtje Staartmees Steenmarter Steenrode heidelibel Steenuil Stormmeeuw Tafeleend Tangpantserjuffer Tapuit Tengere grasjuffer Tengere pantserjuffer Tiendoornige stekelbaars Tjiftjaf Torenvalk Tuinfluiter Tureluur Turkse Tortel Variabele waterjuffer Veldleeuwerik Veldmuis Venglazenmaker Venwitsnuitlibel Vetje Viervlek Vink Visdief Vos Vroege glazenmaker Vuurgoudhaan Vuurjuffer Vuurlibel Waterhoen Waterral Watersnip Watersnuffel Waterspreeuw Watervleermuis Weidebeekjuffer Wespendief Wezel Wielewaal Wild zwijn
Vogelrichtlijn
Puntenwaardering Wet natuurbescherming Overig
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Per deelgebied is aangekruisd welke soorten kenmerkend zijn
Vennen, hoogveen, heiden en Beken en Agrarisch Bebouw Totaal schraallanden Bossen rivieren cultuurlandschap gebied 2 1 3 2 2 4 4 x 2 2 x x 1 4 x x 4 x 4 4 x 3 x 2 2 3 x 4 x 2 3 2 x 4 x 4 x 2 x 2 4 1 3 1 4 x x 2 4 x 2 4 x 4 2 2 1 4 x 2 2 2 3 2 2 1 2 4 x 2 4 x 2 x 2 4 x 2 x 4 x 4 x 3 x 1 2 4 2 3 x 3 x 1 2 2 4 x 4 x 1 3 x 4 x 3 x 4 4 4 x x 2
65 58
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
1
1
1
1 1
1 1
1 1 1 1
1 1 1 1 1 1
1
1 1 1 1
Biodiversiteit
1
x-factor
Overige soorten
Kenmerkend
1
1 1
Rode Lijst
1 1 1
Habitatrichtlijn
Soort Wintertaling Witgat Witte Kwikstaart Woelrat Woelrat/Molmuis Wulp Zadellibel Zanglijster Zeelt Zilvermeeuw Zomertaling Zomertortel Zuidelijke glazenmaker Zuidelijke heidelibel Zuidelijke oeverlibel Zwarte heidelibel Zwarte Kraai Zwarte Mees Zwarte Roodstaart Zwarte Specht Zwartkop Zwartsprietdikkopje Zwervende heidelibel Zwervende pantserjuffer
Vogelrichtlijn
Puntenwaardering Wet natuurbescherming Overig
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Per deelgebied is aangekruisd welke soorten kenmerkend zijn
Vennen, hoogveen, heiden en Beken en Agrarisch Bebouw Totaal schraallanden Bossen rivieren cultuurlandschap gebied 4 x 2 2 x 2 2 4 x 1 2 1 2 4 x 4 x 1 1 2 2 2 x 3 x 2 x 3 x 2 2 1 2
66 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
59
Kenmerkende flora
x-factor
Biodiversiteit
1
Kenmerkend
1
Per deelgebied is aangekruisd welke soorten kenmerkend zijn
Rode Lijst
Overige soorten
Habitatrichtlijn
Soort Beemdkroon Beenbreek Bevertjes Blaasvaren Blauw walstro Blauwe knoop Bolderik Bonte paardenstaart Borstelgras Bosaardbei Bospaardenstaart Brede waterpest Dauwnetel Donkergroene basterdwederik Draadgentiaan Dubbelloof Dwergbloem Dwergvlas Echte guldenroede Eenarig wollegras Engels gras Franse silene Galigaan Geelhartje Gele kornoelje Gevlekte orchis Gewone agrimonie Grondster Grote wolfsklauw Heidekartelblad Heidemelkviooltje Hondsviooltje Jeneverbes Kamgras Kattendoorn Klein warkruid Kleine bevernel Kleine valeriaan Klimopklokje Klimopwaterranonkel Klokjesgentiaan Korenbloem Krabbenscheer Kranssalie Kruidvlier Kruipbrem Lathyruswikke Lavendelhei Liggende vleugeltjesbloem Melkviooltje Moerasbasterdwederik Moerashertshooi Moeraskartelblad Moerassmele Moeraswespenorchis Nachtkoekoeksbloem Oeverkruid Ondergedoken moerasscherm Ongelijkbladig fonteinkruid Parnassia Rapunzelklokje Riempjes Rijsbes Rond wintergroen Ronde zonnedauw Schubvaren Sierlijke vetmuur
Vogelrichtlijn
Puntenwaardering Wet natuurbescherming Overig
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
1 2 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 1 2 2 1 2 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 1 1 2 2 1 1 2 1 1 1 1 2 2 2 1 2
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Vennen, hoogveen, heiden en Totaal schraallanden 4 x 5 x 4 x 5 5 4 x 4 5 4 x 4 4 4 4 4 4 x 4 4 x 4 x 5 5 x 4 4 4 x 4 x 4 4 x 4 4 x 5 x 4 x 5 x 4 x 4 x 4 x 4 4 x 5 5 4 x 5 4 x 4 4 4 4 4 x 4 x 5 x 5 x 5 x 5 4 x 4 x 5 x 5 x 4 4 x 5 x 4 4 x 4 x 4 x 5 x 5 x 5 x 5 5 x
Bossen
Beken en Agrarisch Bebouw rivieren cultuurlandschap gebied
x
x x x
x
x
x x
x x x
x
x
x
x
x
x
x x
x x
x x
x
x
x x x
x x x x
x x
x
x
x
x
x
x x
67 60
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Kenmerkend
x-factor
Biodiversiteit
1
Per deelgebied is aangekruisd welke soorten kenmerkend zijn
Rode Lijst
Overige soorten
Habitatrichtlijn
Soort Slanke mantelanjer Slofhak Spaanse ruiter Steenanjer Stekelbrem Stijve moerasweegbree Stijve ogentroost s.l. Teer vederkruid Torenkruid Tweestijlige meidoorn Valkruid Veenbies Verfbrem Vleeskleurige orchis Vlottende bies Waterdrieblad Waterlepeltje Waterscheerling Welriekende agrimonie Welriekende nachtorchis Wijdbloeiende rus Wilde gagel Witte snavelbies
Vogelrichtlijn
Puntenwaardering Wet natuurbescherming Overig
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
1 1 1 1 1 2 1 2 1 2 1 1 2 2 2 1 2 2 1 2 2 1 1
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
Vennen, hoogveen, heiden en Totaal schraallanden 4 4 4 x 4 4 x 5 x 4 x 5 4 5 5 x 4 x 5 x 5 x 5 x 4 5 x 5 x 4 5 x 5 x 4 x 4 x
68
Bossen
Beken en Agrarisch Bebouw rivieren cultuurlandschap gebied x
x x
x
x
x
61
Bijlage 2. Beschrijving van de ambassadeursoorten Ambassadeursoorten van het deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraalgraslanden Boompieper
Herkenning De boompieper lijkt sterk op de graspieper maar heeft een markanter koppatroon en een iets dikkere snavel. Langs de flanken lopen fijne dunne penseelstreekjes die duidelijk dunner zijn dan de borststreping (bij de graspieper zijn deze ongeveer gelijk); als het te zien is, is de korte achternagel ook een goed kenmerk. De soort is het best te onderscheiden aan de hand van geluid en gedrag. Er is geen verschil tussen mannetjes en vrouwtjes. Broeden De boompieper zingt van begin april tot in augustus en broedt vanaf half mei. Per jaar worden één tot twee legsels met vier tot zes eieren geproduceerd. Het nest wordt gebouwd door het vrouwtje. Het betreft een kommetje van droog gras, vaak met een bodem van mos en fijnere grassen, gelegen in een kuil in de grond. Na 12-14 dagen broeden komen de eieren uit, en na eenzelfde periode kunnen de jongen vliegen. Voedsel Het voedsel bestaat voornamelijk uit insecten. De jongen worden uitsluitend gevoed met insecten, voornamelijk snuitkevers. Voedsel zoeken gebeurt voornamelijk op de grond, met name tussen bladafval en lage begroeiing, soms ook op twijgjes, takjes en boomstronken. Leefgebied Op de zandgronden is de boompieper een karakteristieke broedvogel van heidevelden en duinen met enige opslag. De soort nestelt ook in schraal grasland en soms in graslanden met botanisch graslandbeheer.
Ook populierenbossen en verdrogende en verbossende laagveenmoerassen worden soms bezet. Verspreiding In de afgelopen tientallen jaren verloor de boompieper terrein vooral in het Deltagebied, het rivierengebied en delen van Zuid-Limburg, maar hier was de soort nooit erg talrijk. In de belangrijke gebieden voor de boompieper; op de zandgronden van Oost- en Zuid-Nederland ontwikkelden de
69 62
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
aantallen zich positief. In figuur 1 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 1. Verspreiding boompieper 2010-2020.
Gevlekte orchis
Herkenning De gevlekte orchis is te herkennen aan de (dichte) vlekken op de bladeren, de aren met veel lila tweezijdig symmetrische bloemen met hun typische bouw van de bloemdekbladen en waarbij de naar onderen stekende lipvormig zijn. Bijzonderheden De stofvormige fijne zaden van orchideeën kunnen alleen maar tot kieming komen als de juiste mycorhiza in de bodem aanwezig zijn. Hierdoor is het aantal mogelijke standplaatsen van een orchideeënsoort zeer beperkt. Dat maakt dat deze planten daardoor slechts zelden aan te treffen zijn, maar als ze ergens staan dan zijn het vaak ook veel exemplaren. Verspreiding De gevlekte orchis komt voor in Europa en Azië. De gevlekte orchis is een zeldzame soort in Nederland. In Nederland komt de soort voor op vochtige bodems, tot moerassige standplaatsen, in blauwgraslanden en in lichte bossen met een goed ontwikkelde kruidlaag. In figuur 2 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen. 70 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
63
Figuur 2. Verspreiding gevlekte orchis 2010-2020.
Levendbarende hagedis
Herkenning De levendbarende hagedis is een relatief kleine soort met een maximale lengte van 18 cm. De tekening is zeer variabel. De grondkleur is bruin, met soms een groenige of rossig-bronsachtige glans. De mannetjes van de levendbarende hagedis hebben een oranje buik met veel zwarte stipjes. De vrouwtjes hebben een gelige buik zonder stipjes. Voortplanting Levendbarende hagedissen zijn zoals de naam al zegt eierlevendbarend. De eieren komen in het moederlichaam tot ontwikkeling en komen tijdens of zeer kort nadat ze zijn afgezet uit. De legselgrootte is sterk afhankelijk van de grootte van het vrouwtje en varieert tussen de drie en acht jongen. De hoogste in de vrije natuur vastgestelde leeftijd bedraagt acht jaar. Gemiddeld worden echter leeftijden van drie tot vier jaar bereikt. Levenswijze Heide en hoogveen vormen de voorkeurshabitat. De soort komt ook voor in open bossen en ruige, schrale graslanden, in bermen van (spoor)wegen en in een beperkt deel van de duinen. De levendbarende hagedis is een vochtminnende soort die in de genoemde leefgebieden wordt aangetroffen op zon geëxponeerde terreindelen. Levendbarende hagedissen eten voornamelijk geleedpotigen, waaronder veel spinnen.
71 64
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Verspreiding De levendbarende hagedis komt voor op het grootste deel van de Nederlandse zandgronden en in Zuid-Limburg. De soort is aanwezig op de Zeeuwse eilanden en vervangt daar in de duinen de zandhagedis. Op Terschelling komen beide soorten gezamenlijk voor, maar in de rest van de duinen komen alleen zandhagedissen voor. In figuur 3 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 3. Verspreiding levendbarende hagedis 2010-2020.
72
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
65
Ambassadeursoorten van het deelgebied Bossen Bosuil
Herkenning De bosuil is ongeveer zo groot als een zwarte kraai en heeft een grote ronde kop en grote, brede vleugels. Er zijn drie kleurvarianten: grijs, donkerbruin en roestrood. Bij al deze kleurvormen komen lengtestrepen op het verenpak voor. De schouders en vleugels zijn getekend met witte druppels. De ogen zijn zwart. Overdag rusten ze veelal dicht tegen een boomstam aangedrukt. Ze hebben een gedrongen lichaam en een relatief grote kop. Broeden De bosuil heeft één legsel per jaar, in voedselarme jaren heeft de bosuil zelfs geen legsel. De legperiode is soms al in februari, meestal in maart. Een legsel varieert van 1-7 eieren, de broedduur is 28-29 dagen. Het nest wordt in een boomholte gemaakt, ook nestkasten of ruimtes in gebouwen worden gebruikt. Incidenteel broedt de soort op de grond of in een eksternest. Jongen klauteren soms al na 2 weken, maar meestal later uit het nest. De jongen zijn vliegvaardig na drie maanden. Voedsel De bosuil eet vooral allerlei kleine zoogdieren en vogels, tot het formaat jonge konijnen en duiven. Daarnaast eet de bosuil ook kikkers, padden, kevers, regenwormen (jongen) en incidenteel vis. Leefgebied De bosuil komt vooral voor in open loofbos, gemengd bos, boerenerven, (stads)parken, groene woonwijken met oude bomen en grote binnentuincomplexen. Plaatselijk komt de bosuil ook wel in duingebieden voor, broedend in konijnenholen.
Leefgebied van de bosuil heeft voldoende (oude) bomen nodig en het gehele jaar genoeg voedsel ter beschikking en er moeten voldoende rust- en broedplaatsen aanwezig zijn. Door de flexibiliteit in prooikeuze kan de bosuil in relatief veel landschapstypen gedijen. Verspreiding De aantallen broedparen van de bosuil zijn sinds 1990 iets afgenomen. De laatste 10 jaar is de stand stabiel. In figuur 4 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
73
66
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Figuur 4. Verspreiding bosuil 2010-2020.
Gewone grootoorvleermuis
Herkenning De gewone grootoorvleermuis is herkenbaar aan zijn grote oren. De oren kunnen 3 tot 4 cm lang zijn en zijn ruim half zo lang als het lichaam. De gewone grootoorvleermuis is een middelgrote vleermuis met zeer brede en relatief lange vleugels met een spanwijdte van 24 tot 28,5 cm. Het gewicht ligt tussen de 4,5 en 12 gram. De gewone grootoorvleermuis wordt ook wel de bruine grootoorvleermuis genoemd: de rugvacht is geelbruin tot bruin en de buikvacht is grijs- tot geelwit. Buik en rug hebben een donkerbruine ondervacht. De kleur van de snuit is variabel, van roze tot bruin getint. Grootoorvleermuizen hebben vrij grote ogen. De wratjes boven de ogen zijn bij de gewone grootoorvleermuis goed zichtbaar. Voortplanting De paartijd loopt van de herfst tot in het voorjaar. In de herfst en het voorjaar worden grootoorvleermuizen waargenomen, die vanaf een hangplaats aan bijvoorbeeld een boomstam, luid roepend de aandacht trekken. In die tijd worden seksueel actieve mannetjes in boomholtes, op zolders en in nest- en vleermuiskasten gevonden. Voedsel De grootoorvleermuis jaagt met een langzame, zeer wendbare vlucht dicht op of door de vegetatie, waar insecten van bladeren of uit de lucht worden gegrepen. Vaak vliegen ze in een langzame, stijgende vlucht verticaal van onderen naar boven langs vegetatie of wanden.
Soms blijven ze stil 74 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
67
hangen (bidden) in de lucht. De prooien worden dan direct van de vegetatie afgepikt. Gewone grootoorvleermuizen vangen diverse relatief grote, vaak dagactieve of niet-vliegende prooien, zoals dagpauwogen, langpootmuggen, spinnen, kevers, schietmoten, vliegen, rupsen, steekmuggen en oorwormen. Grote prooien worden meegenomen naar een hangplaats en daar opgegeten. Deze hangplaatsen kunnen bestaan uit een boomtak of plafondbalk. Gewone grootoorvleermuizen jagen op beschutte plekken in bos en kleinschalig parkachtig landschap, boven bospaden, in lanen en open plekken, langs bosranden en laag boven (bloeiende) kruidenvegetaties of langs en door de kroon van (bloeiende) bomen. Als wendbare vlieger jagen ze ook veel in gebouwen, bijvoorbeeld op zolders, in schuren en in stallen met vee. Verblijfplaatsen De gewone grootoorvleermuis gebruikt zeer uiteenlopende soorten verblijfplaatsen. Ze worden in de zomer aangetroffen op zolders, achter betimmeringen, daklijsten en vensterluiken, in spouwmuren en onder dakpannen, in holten en spleten in bomen en in nest- en vleermuiskasten. Als winterverblijf worden vooral ondergrondse ruimten gebruikt, zoals grotten, kalksteengroeven, oude steenfabrieken, bunkers, forten, vestingwerken, ijskelders en (kasteel)kelders. Overwinterende gewone grootoorvleermuizen zijn echter ook op zolders en in kerktorens, en een enkele keer in boomholtes gevonden.
De winterslaapperiode duurt van oktober/november tot maart/april. Het zijn echter geen stabiele slapers. Vooral grootoorvleermuizen die in winterverblijven met wisselende temperaturen overwinteren, worden, ook bij koud weer, regelmatig wakker. Ze jagen dan bijvoorbeeld op zolders op de daar overwinterende vlinders. Verspreiding De gewone grootoorvleermuis komt verspreid over Nederland voor met een duidelijke binding met bosgebied en de hogere zandgronden. Zwaartepunten liggen dan ook in de duinstreek en het midden en oosten van het land. In figuur 5 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 5. Verspreiding gewone grootoorvleermuis 2010-2020.
75 68
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Kleine ijsvogelvlinder
Herkenning vlinder Voorvleugellengte: 22-29 mm. De grondkleur van de bovenkant van de vleugels is bij het mannetje zwart en bij het vrouwtje donkerbruin. De witte middenband is op de voorvleugel in het midden onderbroken. Op de onderkant van de achtervleugel loopt aan de buitenkant van de witte middenband een dubbele rij donkere vlekjes. Herkenning rups Tot 27 mm; het lichaam van de rups is groen, met twee rijen bruine doorns op de rug; over de spiracula een witachtige lengtestreep, waaronder het lichaam purperachtig bruin is; de kop is bruin gedoornd. Levenswijze De vliegtijd van de kleine ijsvogelvlinder is begin juni-half augustus in één generatie, met soms in september een tweede generatie. De dichtheid op de vliegplaatsen is vrij hoog, tot ongeveer 22 individuen per hectare. Ze leven vooral in hogere delen van de bomen, maar komen vaak op open plekken en in bosranden naar beneden waar ze vaak op bloeiende braam nectar drinken. De mannetjes verdedigen een territorium, meestal vanuit hoge bomen langs brede bospaden. Uit het territorium worden andere mannetjes verdreven en langsvliegende vrouwtjes onderschept, waarna de balts en de paring hoog tussen de boomtoppen plaatsvinden. Levenscyclus Rups: half juli-eind juni. De jonge rupsen hebben een kenmerkend vraatspoor: ze eten het blad vanaf de top van het blad, maar laten de middennerf intact.
De soort overwintert als halfvolgroeide rups in een overwinteringsnest dat de rups gemaakt heeft door een half opgegeten blad met het steeltje aan een stengel vast te spinnen en van het blad een soort tent te spinnen. De verpopping vindt plaats aan een twijgje of een blad van de waardplant. De eieren worden afgezet op de bovenzijde van jonge bladeren op halfbeschaduwde plaatsen. Verspreiding De kleine ijsvogelvlinder is zo goed als verdwenen uit Drenthe, de Veluwe, de Utrechtse heuvelrug, het Rijk van Nijmegen en grote delen van Noord-Brabant en Limburg. Nu is het een vrij zeldzame standvlinder, maar de achteruitgang gaat nog steeds door. Alleen in Twente en de Achterhoek heeft hij nog een groot en min of meer aaneengesloten verspreidingsgebied. In figuur 6 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen. 76 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
69
Figuur 6. Verspreiding kleine ijsvogelvlinder 2010-2020.
70
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Ambassadeursoorten van het deelgebied Beken en rivieren IJsvogel
Herkenning De ijsvogel is te herkennen aan zijn blauw en oranje gekleurde veren, met een korte staart, grote kop en snavel. Ook kenmerkend zijn de witte keel en zijhals. De vleugels en kruin zijn groenachtig blauw met een helderblauwe rug. De ijsvogel zit vaak op een laaghangende tak boven het water op de uitkijk naar visjes. Met een luide roep vliegt de ijsvogel over het water heen, in zijn vlucht vallen zijn vel gekleurde veren goed op. Vrouwtjes hebben een oranjerode snavelbasis, bij het mannetje is die zwart. Broeden De ijsvogel broedt vanaf februari/maart. Ze graven tunnels van zeker een 0,5 meter in steile oevers of soms in de wortelkluit van een forse omgewaaide boom. De ijsvogel heeft meerdere legsels per jaar van meestal 6-7 eieren. Man en vrouw broeden de eieren in 19-21 dagen uit. De jongen zitten zo'n 22-28 dagen op het nest voor ze uitvliegen. Voedsel De soort eet bij voorkeur kleine visjes, maar ook waterinsecten zoals libellenlarven worden gevangen. Vissen worden mee naar de zitpost genomen en daar eerst tegen een tak geslagen voordat ze worden doorgeslikt. De ijsvogel jaagt vanaf een uitkijkpost, bijvoorbeeld een laaghangende tak boven het water, en bidt ook regelmatig. De soort duikt in het water om zijn prooi te pakken. Leefgebied IJsvogels nestelen het liefst langs langzaam stromende beken.
In mindere mate wordt ook bij stilstaande, visrijke wateren genesteld. Ze komen voor bij meren, moeras, oevers, park en tuin, plassen, rietland en ruigte, rivieren en vennen. IJsvogels duiken in helder, liefst stromend water naar hun prooien. Verspreiding IJsvogels zijn in staat om in korte tijd veel jongen groot te brengen. Op deze wijze compenseren ze het verlies aan vogels gedurende strenge winters. Vanaf 1990 gaat het veel beter met de ijsvogel door een betere waterkwaliteit, herstelde beekoevers en meer nestgelegenheid. In figuur 7 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
78
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
71
Figuur 7. Verspreiding ijsvogel 2010-2020.
Otter
Herkenning De otter is goed te herkennen aan zijn glanzende, fluweelachtige, dichte donkerbruine vacht met een licht gekleurde, zandkleurige, onderkant en soms met een licht gekleurd vlekkenpatroon op de kin en rond de lippen. Hij heeft een lange bovenvacht die zorgt dat de dichte ondervacht een isolerende luchtlaag vasthoudt en droog blijft onder water. De otter heeft een gestroomlijnd, lang lichaam met een krachtige, spits toelopende ronde staart en korte, sterke poten met zwemvliezen tussen de tenen van zowel zijn achter- als voorpoten. Zijn ogen, neusgaten en kleine oren liggen in één lijn bovenop de platte kop met brede snuit zodat deze bij het zwemmen boven het water steken. Voedsel De otter eet voornamelijk vissen kleiner dan 25 centimeter en daarnaast ook amfibieën, watervogels, woelratten, ratten, rivierkreeften, krabben, wormen en grotere insecten. In de winter zoekt de otter zijn voedsel in stromend water of meren met wakken. In helder water spoort de otter zijn prooi met zijn ogen op. In troebel water schakelt de otter over op zijn snorharen, waarmee hij de bewegingen van vissen in het water kan voelen. Om zijn prooi te vangen jaagt de otter deze vaak op naar een stuk riet, zodat ze moeilijker kunnen ontsnappen. Voorplanting De voortplanting van otters is afhankelijk van de beschikbaarheid van voedsel. Otters op het 79
72
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Europese continent krijgen meestal jongen in de lente en zomer, maar in principe kunnen ze het hele jaar door jongen krijgen. Otters zijn na 1-2 jaar geslachtsrijp. De gemiddelde leeftijd waarop vrouwtjes voor het eerst jongen krijgen is 2 jaar. Na een verlengde draagtijd met een werkelijke draagtijd van ongeveer 62 dagen worden de jongen geboren. De worpgrootte is meestal 2 à 3 jongen, maar soms zijn er wel 5 en soms maar 1. Leefgebied en verspreiding De otter komt oorspronkelijk in geheel Europa voor (met uitzondering van IJsland en eilanden in de Middellandse Zee), het grootste gedeelte van Azië en in Noordwest-Afrika. In Nederland is het dier in de tachtiger jaren uitgestorven en ook in andere landen is de otter in aantal afgenomen. Sinds 2002 is men in Nederland begonnen met herintroductie. Momenteel komt de otter weer voor in Noordwest-Overijssel, Friesland, Gelderland en langs de Overijsselse Vecht. Sinds kort is de otter weer terug in Berkelland. Daarbij gaat het hooguit om één of enkele dieren. De otter leeft in oeverzones met voldoende dekking en rust van allerlei soorten wateren, zoals meren, plassen, rivieren, kanalen, beken en moerassen. Maar ook in kustzones, rotskusten en estuaria. Ze leven in schoon en zoet water, waar voldoende voedsel, dekking en rust is.
In brakke en zoute wateren (in Europa) komen ze alleen voor als er zoet water in de omgeving is, omdat ze dat nodig hebben voor het schoonhouden van hun pels en als drinkwater. Vanwege de het zeer zeldzame voorkomen in Berkelland is hier geen verspreidingskaart van de otter opgenomen.
Weidebeekjuffer
Herkenning De weidebeekjuffer is te herkennen aan zijn brede vleugels met een dicht netwerk van vleugeladers. De soort heeft een lengte van 45-48 mm. Het mannetje is goed te herkennen aan zijn blauw metaalglanzende lichaam met een grote zwarte vlek in de vleugels en vleugeladers met blauwe glans, de onderkant van de achterlijfspunt is vuilwit gekleurd. Het vrouwtje is goed te herkennen aan haar groen metaalglanzende lichaam, de vleugels zijn egaal van kleur, groen tot groenbruin getint. Levenswijze De weidebeekjuffer is een soort van kleinere wateren met stroming, zoals beken, sommige kanalen en rivieren. Het hele jaar door moet zuurstofrijk water van redelijke kwaliteit voorhanden zijn, gewoonlijk in een open landschap. De oevers van het voortplantingswater zijn vaak steil en voor een deel beschaduwd. Langs de oever staat vaak een hoge, structuurrijke kruidenvegetatie, die gebruikt wordt als uitkijkpost voor de mannetjes. Waar deze vegetatie ontbreekt, bijvoorbeeld als gevolg van maaibeheer komt de weidebeekjuffer doorgaans niet voor, tenzij er voldoende waterplanten groeien. 80
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
73
Levenscyclus De eitjes van de weidebeekjuffer komen voor de winter uit. Afhankelijk van de watertemperatuur overwinteren de larven één of twee keer. Het uitsluipen gebeurt van begin mei tot half augustus. De larvenhuidjes worden meestal gevonden aan de oevers van de voortplantingswateren, tot wel enkele meters boven het wateroppervlak soms wel tot 10 meter uit de oever. De huidjes zijn vaak lastig te vinden doordat ze aan de onderkant van bladeren verscholen in holtes van de oever hangen. Vliegtijd en gedrag Begin mei tot in september, hoogste dichtheden van midden juni tot eind juli. Mannetjes bezetten uitkijkplaatsen op oever- en waterplanten. Andere mannetjes worden verjaagd, soms pas na een minutenlang schijngevecht in de lucht. Vrouwtjes worden direct in een baltsvlucht achtervolgd. Eitjes worden onder water in planten afgezet, waarbij het vrouwtje soms geheel onder water verdwijnt. Overnachting gebeurt vaak groepsgewijs, in ruige vegetatie langs de beek. Leefomgeving van de larve De larven kunnen gevonden worden op donkere plaatsen tussen planten onder water. Dit kunnen waterplanten zijn, maar ook uitgespoelde boomwortels of in het water hangende oeverplanten. Verspreiding De weidebeekjuffer is algemeen in het oosten, midden en zuiden van Nederland, op de zandgronden en (minder algemeen) langs de grote rivieren.
Voor alsnog is de soort zeldzaam in Groningen, Friesland, Noord-Holland, Zuid-Holland, Flevoland en Zeeland. In figuur 8 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 8. Verspreiding weidebeekjuffer 2010-2020.
81 74
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Winde
Herkenning De winde behoort tot de familie van de karpers en heeft een langgerekt zijdelings afgeplat lichaam met zilveren flanken en een relatief kleine eindstandige bek. Oudere dieren krijgen vaak een donkere grijs- tot groenbruine kleur. De soort kan 70 centimeter groot worden, maar wordt doorgaans niet groter dan 60 centimeter. Voortplanting Bij het aanbreken van de paaitijd, in de periode van maart tot mei, trekken de volwassen dieren naar de paaigronden. Dit zijn oeverzones van stromende wateren, zoals beken en rivieren, waarbij de bodem bestaat uit zand of grind. Tijdens hoogwater wordt ook gepaaid op ondergelopen graslanden in de uiterwaarden van de rivieren. Bij de trek kunnen afstanden tot meer dan 100 km worden afgelegd. Meestal paait een vrouwtje met meerdere mannetjes. De eieren zinken naar de bodem waar ze zich hechten aan waterplanten(resten) of grind en stenen. Levenswijze De volwassen winde leeft in de hoofdstroom van de langzamer stromende benedenlopen van rivieren en de hiermee in verbinding staande wateren. Een juveniele winde groeit op in de ondiepere langzaam stromende oeverzones. Naarmate de dieren groter worden trekken ze naar dieper water. De soort eet voornamelijk dierlijk voedsel, zoals insectenlarven, slakken, mosselen en kleine vissen. Verspreiding De winde komt in een groot deel van Europa voor, maar niet in Zuid-Europa, Ierland en Schotland.
Het verspreidingsgebied strekt zich tot diep in Azië uit ten noorden van de Zwarte en Kaspische Zee. In Nederland is de winde een vrij algemene vissoort in de grote rivieren en de daarmee verbonden wateren. In figuur 9 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
82 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
75
Figuur 9. Verspreiding winde 2010-2020.
76
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Ambassadeursoorten van het deelgebied Agrarisch cultuurlandschap Boomkikker
Herkenning De boomkikker is een kleine grasgroene kikker met zuignapjes aan het einde van vingers en tenen, waardoor hij goed kan klimmen. Tussen de groene rug en lichte buik bevindt zich, op de flanken, een bruinzwarte band. Hij heeft licht oranje ogen met een horizontale pupil. De boomkikker kan zijn kleur veranderen van lichtbruin tot donkergroen. Mannetjes hebben een hele grote kwaakblaas onder de kin, die alleen zichtbaar is als er gekwaakt wordt. De boomkikker kan 5 cm groot worden. Jonge boomkikkers hebben hetzelfde uiterlijk als volwassen dieren. Voortplanting De boomkikker plant zich voort in visvrije, zonnig gelegen en matig voedselrijke wateren met een goed ontwikkelde oever- en watervegetatie. Vanaf half april zijn de luidruchtige concerten van de boomkikker te horen, vanuit de oevers van de voortplantingswateren. Vooral op warme avonden wordt er geroepen. Dit kan doorgaan tot eind mei - begin juni. De meeste eiklompjes worden eind april tussen de oeverbegroeiing in het water aangetroffen. Een vrouwtje legt meerdere legsels op een diepte die minder is dan tien centimeter. Het aantal eitjes wat ze in een seizoen kan leggen is 150 tot 300. Levenswijze Buiten de voortplantingstijd leven boomkikkers op het land en ook tijdens de voortplantingstijd zitten ze overdag vaak in de oevervegetatie of aangrenzend struweel. Ze overwinteren op het land.
De boomkikker heeft een voorkeur voor kleinschalige half open landschappen en stelt hoge eisen aan zijn leefgebied. Als landhabitat zijn vooral zonnig gelegen zoom- en mantelvegetaties, vegetaties van meerjarige kruiden en braamstruwelen van belang. Volwassen (oudere) mannetjes trekken medio april als eerste naar het water om te roepen, de roep lokt de vouwtjes aan. Later in het seizoen arriveren de jongere mannetjes. De gemiddelde leeftijd, na eerste overwintering, is drie tot vijf jaar. Ervan uitgaande dat de meeste boomkikkers in hun derde levensjaar voor het eerst voortplanting deelnemen, betekent dit dat boomkikkers gemiddeld slechts één tot drie seizoenen aan de voortplanting meedoen. Mede doordat het voortplantingssucces van jaar tot jaar zeer sterk kan wisselen, heeft dat tot gevolg dat ook het aantal boomkikkers in een populatie van jaar tot jaar sterk kan variëren (tot meer dan 50%).
84 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
77
Verspreiding De verspreiding van de boomkikker omvat van oudsher het gebied oostelijk van de lijn GroningenApeldoorn-Breda-Middelburg. Het betreft hoofdzakelijk het Pleistocene zandgronden. De soort was ooit ruim verspreid, maar is sterk achteruitgegaan, met een dieptepunt rond 1990. De laatste jaren treedt herstel op door uitvoering van natuurontwikkelingsmaatregelen in de vorm van poelen herstel of aanleg en verbetering landhabitat. Ook in Berkelland zijn de afgelopen 30 jaar veel maatregelen ten behoeve van de boomkikker uitgevoerd in natuurterreinen en in het agrarische cultuurlandschap, vooral bij particulieren. Berkelland vormt voor deze soort één van de belangrijkste gemeenten in Nederland. In figuur 10 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 10. Verspreiding boomkikker 2010-2020.
Grasklokje
Herkenning In grazige bermen, maar vooral onbemeste graslanden tref je tussen grassen en kruiden de blauwe klokvormige bloemen aan van grasklokje, Campanula rotundifolia. Niet bloeiende grasklokjes zijn weinig opvallend tussen de andere planten, maar bloeiend kun je ze niet missen. Onderaan de stengel zijn in juni nog wel de naamgevende ronde tot niervormige bladeren te vinden, die rozetten vormen. De bladeren boven aan bloeistengel zijn meer grasbladachtig. 85 78
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Bijzonderheden De manier van het tot stand komen van de bestuiving is bij de Klokjesfamilie op een heel typische wijze geregeld. Het lijkt op die van de Composietenfamilie. De helmhokken zijn eerder rijp en zetten het pollen aan de binnenkant af tegen de stijl. Daarna sterven de helmdraden met helmhokken af. Bezoekende insecten kunnen nu het tegen de stijl geplakte pollen meenemen naar een andere bloem. De stempellobben ontwikkelen zich pas als de helmdraden verwelkt zijn, die kun je dan ook onderin een bloem die in het vrouwelijk stadium is vinden. Als dan een insect de bloem bezoekt, kan dit meegebracht pollen op de stempellobben afzetten. Het zijn dus eerst mannelijk bloeiende of protrandrische bloemen. Verspreiding Het grasklokje is te vinden in de koude en gematigde zones van het noordelijk halfrond. In de Benelux is het vooral te vinden in graslanden en bermen, maar ook aan bosranden is het grasklokje wel te vinden. In figuur 11 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 11. Verspreiding grasklokje 2010-2020.
Kievit
Herkenning Het uiterlijk van de kievit is onmiskenbaar. De soort heeft een zwart-witte onderzijde, opvallende kuif, brede vleugels. Op rug mooie groene en paarse metaalglans. Het vrouwtje is minder contrastrijk getekend en gekleurd en heeft een kortere kuif en heeft ook iets spitsere vleugels dan het mannetje. Buiten de broedtijd lijken de geslachten sterk op elkaar en heeft de kievit een lichte keel. 86 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
79
Broeden Kievieten broeden territoriaal, vaak semi-koloniaal. En mannetje heeft soms meerdere vrouwtjes. Het nest is een kuiltje in de grond, bekleed met strootjes. De eileg is van begin maart tot in juni, met een piek eind maart tot begin mei. Er zijn één tot twee broedsels per jaar met meestal 4 eieren. Vooral het vrouwtje broedt. De broedduur is 26-29 dagen. Jongen (nestvlieders) zijn met 35-40 dagen vliegvlug. Voedsel Allerlei ongewervelden die op of vlak onder de grond leven. Vooral regenwormen, maar ook allerlei soorten insecten en hun larven, spinnen, slakjes. De kievit is een oogjager en zoekt voedsel op de kenmerkende plevierenwijze: lopen, stilstaan, pikken etc. de kievit gebruikt ook het gehoor om prooi te vinden. Foerageert ook tijdens maanlichte nachten en eet dan vooral regenwormen. Trappelt met tenen naar voren om wormen naar de oppervlakte te lokken. Leefgebied: De kievit leeft in zo open mogelijk landschap, vrijwel uitsluitend agrarisch gebied (graslanden en akkers). Zeer kleine aantallen broeden nog steeds in duinen, op kwelders en op natte heide en hoogveen. Bereikt de hoogste dichtheden in Laag-Nederland in vochtige, open graslanden en in Hoog-Nederland in boerenland met een afwisseling van maïs en gras. Broedt graag in kort gras, afgewisseld met kale plekken. Buiten de broedtijd vooral in open grasland- en bouwlandgebieden en ook wel in zeer ondiep water.
Verspreiding De kievit neemt als broedvogel af in aantal, met minder dan 5% per jaar. Buiten de broedtijd is er geen trend. In figuur 12 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 12. Verspreiding kievit 2010-2020.
87 80
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Patrijs
Herkenning De patrijs is goed gecamoufleerd met een bruin en grijs gestreept kleed, kastanjebruine strepen op de flanken en een grijze borst. De keel en het gezicht zijn oranjebruin en op de buik zit een grote donkerbruine vlek. Tijdens de vlucht valt de roodachtige staart op. Juveniele vogels zijn geheel bruin gestreept. Broeden De patrijs broedt van eind april tot eind mei. Eén legsel met een groot aantal eieren, meestal 13 tot 16. De broedduur is 23-25 dagen. Hoewel patrijzen in groepen kunnen optrekken, is het geen koloniebroeder. Ze hebben een nest op de bodem in dichte vegetatie. De jongen stappen meteen het nest uit en zijn na 14 dagen vliegvlug. Na zo'n 5 weken zijn ze zelfstandig. Voedsel Volwassen patrijzen eten vooral plantaardig voedsel en - als ze 'voor de bek lopen' - ook wel insecten. De kuikens zijn volledig van insecten afhankelijk. Daardoor overleven patrijzen alleen op plekken waar voldoende insecten in (ruige) akkerranden en graslanden te vinden zijn. Leefgebied Patrijzen komen vooral voor op akkers en graslanden, in Nederland vooral in kleinschalig akker- en weidelandschap. De vogels zoeken hun voedsel langs ruige akkerranden met akkeronkruiden, weiden met hagen, met bloemen begroeide dijken, enzovoort. Het nest wordt door de patrijs op de grond gemaakt, in dichte begroeiing.
Verspreiding Tot circa 1975 was de patrijs een vrij gewone vogel van het boerenland. Sindsdien zijn de aantallen sterk afgenomen. De patrijs is in grote delen van Nederland een bijzonderheid geworden. Net als andere vogels van het boerenland (zoals de kievit en de veldleeuwerik) lijdt de soort onder de voortdurend verdergaande intensivering van de landbouw. In figuur 13 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
88 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
81
Figuur 13. Verspreiding patrijs 2010-2020.
Steenuil
Herkenning De steenuil is nauwelijks groter dan een merel maar oogt toch wat forser door z’n opgezette veren. Het verenkleed is overwegend bruin tot grijsbruin met witte streepjes en druppelvormige vlekken. Opvallend zijn de felgele ogen en lichte ‘wenkbrauwen’. Het achterhoofd lijkt een kopie van het voorhoofd met toegeknepen ogen. In rust is zijn postuur gedrongen, bij waakzaamheid rekt de uil zich uit. Niet altijd zichtbaar zijn de lange, bevederde poten. Broeden De broedperiode loopt van half april tot half mei. Een legsel bestaat gemiddeld uit 3-5 eieren. Normaliter is er één legsel per jaar, incidenteel is er sprake van een tweede legsel tot half juni. De broedduur is 24-28 dagen. De steenuil broedt in allerlei natuurlijke holtes van bomen, vooral knotwilgen en oude (hoogstam)fruitbomen. Ook in rustige hoekjes of nissen van gebouwen of schuren en in speciale nestkasten. Jongen verlaten na ongeveer een maand het nest, maar zijn dan nog niet vliegvlug. Na ongeveer 38-46 dagen zijn ze dat wel, maar worden daarna nog zo'n 5 weken verzorgd. Voedsel Het voedsel bestaat voor een groot deel uit veldmuizen, maar ook andere kleine zoogdieren, kleine vogels, reptielen, amfibieën, insecten en andere ongewervelden. 89 82
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Leefgebied Het leefgebied betreft veelal kleinschalige cultuurlandschappen met een variatie aan houtwallen, heggen, weitjes en knoestige bomen. In grootschalige landbouwgebieden is de steenuil afhankelijk van gevarieerde erven bij boerderijen of vrijstaande huizen. Het jachtgebied bestaat uit open terrein met het hele jaar door lage vegetatie (beweiding). Voorts zijn er voldoende zitplaatsen van één tot anderhalve meter hoogte (paaltjes bijvoorbeeld) om vanaf te jagen. Er zijn schuilplaatsen en broedholen in oude bomen, schuren, gebouwen en dergelijke. Verspreiding Afname van de aantallen broedparen sinds 1990 met meer dan 5%. De laatste 10 jaar is de stand vrij stabiel. In figuur 14 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 14. Verspreiding steenuil 2010-2020.
90 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
83
Ambassadeursoorten van het deelgebied Bebouwd gebied Braamsluiper
Herkenning De braamsluiper en vaalbruine vogel met grijze kopkap, vaak iets donkerder grijze oorstreek, en een spierwitte keel die opmerkelijk contrasteert met de (vuil)witte onderdelen. Er is geen verschil in uiterlijk tussen het mannetje en het vrouwtje. De braamsluiper kan eenvoudig ontdekt worden door zijn kenmerkende zang. Broeden De braamsluiper zingt vooral begin mei en wisselt hierbij vaak van zangpost. De zangactiviteit wordt na een paar weken snel minder. Braamsluipers broeden vanaf eind april en hebben één of twee legsels per jaar van 3-7 eieren. Het mannetje bouwt één of meerdere 'haantjesnesten', een simpele bodem om vrouwtjes te verleiden. Dit kan later gebruikt worden om het nest op te bouwen, een diepe kom van grassen, wat door beide oudervogels wordt gedaan. Na 11-12 dagen broeden, zitten de jongen nog 12-13 dagen in het nest, en na het uitvliegen worden ze nog 18-20 dagen gevoed door de ouders. Voedsel De braamsluiper eet met name insecten, spinnen, duizendpoten e.d., ook kleine slakjes; in de herfst ook bessen, maar minder vaak dan andere grasmussoorten. Leefgebied Braamsluipers zijn het talrijkst in duingebieden met doornstruwelen en kleinschalig boerenland met veel heggen op kleigronden. Grote bosgebieden worden gemeden, in stedelijk gebied bewoont de soort parken en tuinen. In de lage delen van het land wist de braamsluiper sinds ca.
1975 te profiteren van toegenomen beplanting in voorheen open gebied. Op de hoge gronden, daarentegen, ging broedgelegenheid verloren bij onder andere ruilverkavelingen. In de Achterhoek is de braamsluiper in et buitengebied een zeldzaamheid geworden.de meeste vogels komen voor in de bebouwde kom. Verspreiding Tussen 1980 en 2000 ging de soort enigszins achteruit, maar hij heeft zich sindsdien gestabiliseerd. De braamsluiper heeft in Noordoost-Nederland gemiddeld een hogere dichtheid dan in de overige delen van het land; de IJssel en het IJsselmeer vormen ruwweg de grens. In heel Nederland lijkt de 91 84
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
braamsluiper te profiteren van de typische nieuwbouwwijktuinen en beplantingen met meidoorn, berberis en ligustersoorten. In figuur 15 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 15. Verspreiding braamsluiper 2010-2020.
Gierzwaluw
Herkenning Gierzwaluwen zijn geheel donker met alleen moeilijk waarneembare lichte keelvlek. De gierzwaluw heeft kenmerkende sikkelvormige vleugels. De vlucht is afwisselend met snelle, diepe vleugelslagen en lange glij- of zweefvluchten. De soort is vaak te zien in groepjes, elkaar achtervolgend en daarbij het typische schreeuwende (gierende) geluid producerend. De gierzwaluw heeft een korte, spitse snavel en zeer korte poten. Broeden De gierzwaluw broedt in mei en juni en heeft één legsel met 2-3 eieren. De gierzwaluw is een koloniebroeder wanneer er voldoende aanbod van nestgelegenheid is. Ze hebben hun nest in gebouwen, onder de dakgoot, achter de regenpijp, langs een dakkapel, onder een dakpan of in een gat in de muur en ook wel in neststenen en -kasten. De broedduur is 18-22 dagen. De jongen trekken na het uitvliegen meestal snel weg.
92 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
85
Voedsel Het voedsel bestaat uit vliegende insecten, zoals muggen, (zweef)vliegen en dag- en nachtvlinders. Voor hun jongen verzamelen ze tot wel enkele honderden insecten per keer in een voedselbal, die vervolgens aan de jongen wordt gevoerd. Leefgebied Voor hun nestgelegenheid zijn gierzwaluwen afhankelijk van beschikbaarheid van gebouwen met geschikte holtes. Ze jagen boven uiteenlopende habitats in dorpen en steden. Al het voedsel wordt gevangen in de lucht. Ze zijn gespecialiseerd in het vangen van insecten in volle vlucht. Daarvoor zoeken ze meestal de luchtlagen op die op dat moment de meeste insecten bevatten, en dat kan best een flinke hoogte zijn. Verspreiding Het is niet mogelijk een trend te destilleren uit de informatie die verzameld is over de gierzwaluw. Het is een vogelsoort die zeer moeilijk te inventariseren is, ook al komen er steeds meer gegevens boven tafel via onder meer het MUS-telnetwerk van SOVON en Vogelbescherming (Meetnet Urbane Soorten). In figuur 16 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 16. Verspreiding gierzwaluw 2010-2020.
Huismus
Herkenning Het mannetje van de huismus heeft een grijs petje met roodbruine zijden, grijze wangen, grijs 93 86
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
onderlichaam en brede witte vleugelstrepen. Dominante mannetjes hebben meer zwart op de borst dan mussen lager in de rangorde. Het vrouwtje kenmerkt zich door tamelijk eenvormig lichtbruin kleed, heeft een opvallende wenkbrauwstreep achter het oog. Het mannetje heeft een donkergrijze kegelvormige snavel, bij het vrouwtje is de snavel lichter en geliger van kleur. De huismus heeft korte leverkleurige poten. Broeden De huismus broedt van eind maart tot in augustus. De huismus heeft twee tot drie legsels per broedseizoen met elk 4-6 eieren. Huismussen broeden in een los kolonieverband. Het nest wordt vooral gemaakt onder dakpannen, in gaten en kieren van gebouwen en in mussenkasten. Het slordige nest bestaat uit takjes, stro, veertjes en vaak ook hondenharen. De broedduur is 11-12 dagen. De jongen zitten zo'n 17 dagen op het nest. Als de jongen uitvliegen, worden ze daarna nog 12 weken gevoerd door de ouders. Voedsel Het voedsel van de huismus bestaat uit zaden, granen, insecten, bloemknoppen, brood, bessen, pinda's en vetbollen. In broedtijd eten ze voornamelijk insecten. Leefgebied Huismussen vestigen zich graag op een rommelige menselijke omgeving, met struikgewas, schuren, weilanden met vee, gemorst graan et cetera. De soort is het talrijkst aanwezig in dorpen en in oudere buitenwijken, met rommelige tuinen. Als er veel hoge bomen staan, verdwijnt de huismus.
Verspreiding De huismus is in de laatste twintig jaar sterk in aantal afgenomen. Begin jaren tachtig begon de afname, die begin jaren negentig versnelde. Dit heeft geresulteerd in een landelijke afname van meer dan 50% van het aantal broedparen. In figuur 17 zijn de kilometerhokken weergegeven waar de soort in de gemeente Berkelland in de afgelopen 10 jaar is waargenomen.
Figuur 17. Verspreiding huismus 2010-2020.
94 Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
87
Laatvlieger
Herkenning De laatvlieger is een van de grootste vleermuizen van Nederland. De laatvlieger is te herkennen aan zijn tweekleurige vacht: koffiebruin op de rug en koffie-met-melk-bruin op de buik. Kenmerkend is ook zijn forse formaat. Het gewicht is zo'n 15-35 gram. De vleugels zijn relatief lang en breed met een spanwijdte van 32-38 cm. Gezicht, oren en vlieghuid zijn zwartbruin. Biotoop en jachtgedrag De laatvlieger jaagt boven open tot halfopen landschap, vooral in de beschutting van opgaande elementen zoals bosranden, heggen en lanen. Hij vliegt vaak op 5 - 10 meter hoogte, maar soms ook wel hoger tussen de boomtoppen. De laatvlieger vliegt meestal op enige afstand van de vegetatie boven (vochtige) graslanden en weilanden, langs kanalen en vaarten, in tuinen en in parken met vijvers. Bij windstil weer wordt het open gebied belangrijker. In dorpen en aan de rand van steden kan men in de schemering laatvliegers rond lantaarnpalen, in tuinen en in parken zien jagen. Soms jagen ze in groepjes. Laatvliegers vangen insecten hoofdzakelijk uit de lucht, maar pakken soms ook prooien van bladeren of van de grond. Ze vangen voornamelijk grotere soorten nachtvlinders, kevers en muggen. Verblijfplaatsen Kraamkolonies komen voor zover bekend alleen in gebouwen voor. Ze wonen in de spouwmuur, achter de betimmering, onder daklijsten en dakpannen of onder het lood rondom de schoorsteen.
Soms worden ze ook op zolders aangetroffen. In vleermuiskasten worden laatvliegers zelden aangetroffen. Solitaire mannetjes worden soms achter vensterluiken gevonden. In de paartijd (september-oktober) worden vergelijkbare verblijven gebruikt. Er worden dan ook kleine groepjes laatvliegers op plaatsen gevonden waar ze in de zomer niet zaten. De (kraam)groepen bestaan meestal uit enkele tientallen en zelden uit meer dan 150 dieren. Laatvliegers bewonen een netwerk van verschillende huizen die op een afstand van hooguit enkele honderden meters van elkaar liggen. Ze verhuizen soms wel, maar zijn in principe erg plaats- en gebiedstrouw. Soms wordt één huis jaar na jaar als zomer- en winterverblijf gebruikt. De jachtgebieden liggen in een straal van 1 tot 5 km (zelden meer) rondom de kolonie. Vliegroutes volgen waar mogelijk lijnvormige structuren, maar laatvliegers vliegen bij gunstige weersomstandigheden ook wel grote afstanden door open gebied. In de winter zoeken laatvliegers nauwe en relatief droge plaatsen op zoals spouwmuren, spleten en scheuren in zolders, oude kelders en soms ook kieren dicht bij de ingang van grotten. Omdat ze vaak diep weggekropen zijn is de kans dat ze op dergelijke plekken ontdekt worden relatief klein. De laatvlieger is een standvleermuis, die zich verplaatst over enkele kilometers, tot hooguit 45 km.