CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Biodiversiteitsplan

Raadsvergadering 26 oktober 2021, gemeente BerkellandBij agendapunt: Bespreekstuk / Biodiversiteitsplan en Natuurwaardenkaart Gemeente Berkelland27.786 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Biodiversiteitsplan inspiratie voor nu en morgen

Colofon Biodiversiteitsplan Gemeente Berkelland. Een uitgave van de gemeente Berkelland, september 2021. Aan deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend. Tekst, redactie en ecologisch advies:

Opmaak:

Fotografie: Jan-Luc van Eijk

Dit biodiversiteitsplan is mede tot stand gekomen door een financiële bijdrage uit de Regeling Landschap en Biodiversiteit van de provincie Gelderland.

Inhoud Voorwoord

04

Samenvatting

05

Inleiding

06

De biodiversiteit in kaart

08

Vergelijking van de biodiversiteit binnen en buiten het Gelders Natuurnetwerk

12

Natura-2000 en Berkelland

13

De deelgebieden

13

Ambassadeursoorten

15

Knelpunten

15

Deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden

18

De ambassadeursoorten

19

Knelpunten

19

Kansen

20

Uitgevoerde en actuele initiatieven

21

Deelgebied Bossen

22

Ambassadeursoorten deelgebied bossen

24

Knelpunten

24

Uitgevoerde en actuele initiatieven

26

Deelgebied Beken en rivieren

27

Ambassadeursoorten deelgebied Beken en rivieren

28

Knelpunten

29

Kansen

30

Uitgevoerde en actuele initiatieven

32

Deelgebied Agrarisch cultuurlandschap

33

Ambassadeursoorten deelgebied Agrarisch cultuurlandschap

34

Knelpunten

35

Kansen

36

Uitgevoerde en actuele initiatieven

38

Deelgebied Bebouwd gebied

40

Ambassadeursoorten deelgebied bebouwd gebied

41

Knelpunten

41

Kansen

43

Uitgevoerde en actuele initiatieven

44

Inspiratie voor bewustwording, beleving en handelen

45

Gemeente Berkelland

47

Inwoners gemeente Berkelland

47

Agrariërs

48

Waterschap

50

Terreinbeherende organisaties

51

Overige

52

Communicatie

53

Bijlagen Bijlage 1. Overzicht van de kenmerkende soorten

55

Kenmerkende fauna

55

Kenmerkende flora

60

Bijlage 2. Beschrijving van de ambassadeursoorten

62

Ambassadeursoorten van het deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraalgraslanden

62

Ambassadeursoorten van het deelgebied Bossen

66

Ambassadeursoorten van het deelgebied Beken en rivieren

71

Ambassadeursoorten van het deelgebied Agrarisch cultuurlandschap

77

Ambassadeursoorten van het deelgebied Bebouwd gebied

84

Bijlage 3. Maatregelen ambassadeursoorten

90

Wethouder Gerda ter Denge.

Voorwoord Dit jaar houden wij in Berkelland een Ode aan het landschap.

U leest over kleine en grote ideeën, over laag hangend fruit en

Omdat we met elkaar wonen en werken in een prachtige

de stip aan de horizon.

omgeving en daar best trots op zijn. Zo hebben we de afgelopen tijd verschillende inwoners en ondernemers

Die kansen en ideeën komen uit sessies die we hebben ge-

gevraagd om hun ode met ons te delen. Ik vind het prachtig

houden met organisaties, vrijwilligers, agrariërs, ondernemers

om te zien én te horen dat er zoveel te vertellen valt over het

en met de gemeenteraad van Berkelland. Zaadjes zijn geplant

Berkellandse landschap en dat de natuur om ons heen voor

en ideeën geopperd die we de komende jaren samen tot

iedereen weer iets anders betekent.

bloei kunnen laten komen. De wil en de drive is er om daar met elkaar aan te werken. Omdat ze allemaal vinden dat onze

Deze verhalen en gesprekken rond het themajaar Ode maken

jonge inwoners in de toekomst zich ook over de natuur moe-

het voor mij tegelijkertijd ook zichtbaar hoe belangrijk het is

ten kunnen blijven verwonderen.

om de biodiversiteit te behouden en te versterken. Met organisaties, ondernemers, inwoners en boeren werken

Er zijn dus genoeg ideeën om de biodiversiteit in onze

we hier aan. Want net als dat de natuur elkaar nodig heeft om

gemeente te verbeteren en de energie is er om verder te

een goede balans te houden tussen plant en dier, hebben

gaan. Dat is dan ook wat we gaan doen: leren van het nu en

wij elkaar ook nodig om die biodiversiteit in ons landschap

aanpakken dat binnen ons gezamenlijk vermogen ligt om

te behouden en te versterken. In dit biodiversiteitsplan kijken

morgen nog biodiverser te maken. Met elkaar kunnen we het.

we naar vandaag en naar morgen. Het is een inventarisatie en

Doet u mee?

inspiratiedocument geworden waarin wij u vertellen waar we nu staan als het gaat om biodiversiteit en waar nog kansen

Gerda ter Denge, wethouder

liggen om die biodiversiteit in Berkelland te versterken.

4

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Samenvatting De gemeente Berkelland kent een grote biodiversiteit, vooral in

steeds slechter wordende waterkwaliteit tot ongeveer 1980,

de natuurgebieden. In vergelijking met de rest van Nederland

heeft er toe geleid dat het slecht ging met veel soorten van

valt op dat de biodiversiteit van de fauna hoog is en die van de

stromend water. Door verbetering van de waterkwaliteit na

flora relatief laag is. Dat laatste komt doordat leefgebieden met

1980 en een meer natuurlijke herinrichting van veel wateren in

bijzondere milieufactoren schaars zijn.

de afgelopen 25 jaar, gaat het met veel soorten van

Om de biodiversiteit, de knelpunten, de kansen en wensen

stromend water weer beter en komen verdwenen soorten

te beschrijven is Berkelland opgedeeld in de 5 deelgebie-

weer terug. Er liggen nog veel kansen om de biodiversiteit van

den “Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden”, “Bossen”,

stromende wateren verder te verbeteren.

“Beken en rivieren”, “Agrarisch cultuurlandschap” en

De dooradering van Deelgebied Agrarisch cultuurlandschap

“Bebouwing”. Door natuurontwikkeling is de omvang van het

door houtwallen, houtsingels, overhoekjes, struwelen, bosjes

deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden de af-

en ruige perceelscheidingen is in de afgelopen eeuw sterk

gelopen 25 jaar meer dan verdubbeld. Er zijn in die periode ook

afgenomen. Veel landschapselementen liggen tegenwoordig

vele maatregelen uitgevoerd om de kwaliteit van deze gebie-

geïsoleerd in het landschap. Door agrarisch natuurbeheer en

den te verhogen, echter staat de kwaliteit van dit deelgebied

weidevogelbescherming is gelukkig hier en daar nog wel wat

nog steeds onder druk door onder

van de vroegere biodiversiteit te vinden en bloeit deze weer

andere verdroging en stikstofneerslag. Door extra beheerin-

enigszins op. Verschillende particulieren in het buitengebied

spanningen kan het effect hiervan enigszins gecompenseerd

met wat grond bij de deur zetten zich in om het landschap

worden. Naar de toekomst toe is het gewenst om de verbin-

rond de woning/bedrijf te herstellen met vaak mooie resulta-

dingen tussen de natuurgebieden te versterken en de invloed

ten. De toekomstige vergroening van het landbouwbeleid kan

van buitenaf door verdroging, stikstof en chemische gewasbe-

er toe leiden dat de biodiversiteit in dit deelgebied uit het dal

schermingsmiddelen te verminderen.

kruipt. Extra inzet van agrarisch natuurbeheer kan dit proces versnellen.

Het deelgebied Bossen komt verspreid over de gemeente met een grote diversiteit aan bostypen voor. Ook de variatie in leef-

De gestage achteruitgang van broedvogels in steden en dor-

tijd is groot. Gemiddeld genomen worden de bossen steeds

pen in Nederland wijst erop dat de biodiversiteit in het deel-

ouder waardoor faunasoorten van oud bos toenemen. Door

gebied Bebouwd gebied achteruit gaat. Verstening van tuinen,

onder andere verdroging, de stikstofproblematiek en enkele in-

nieuwbouw die niet toegankelijk is voor vogels en vleermuizen,

vasieve exoten hebben karakteristieke bosplanten en -insecten

het na-isoleren van woningen, groen dat opgeofferd wordt

het moeilijk. Kansen om de biodiversiteit van bossen te verbe-

voor nieuwbouw en niet op biodiversiteit gerichte inrichting

teren zijn er volop.

en beheer van openbaar groen zijn enkele oorzaken van deze

Vrijwel alle stromende wateren in het deelgebied Beken en ri-

achteruitgang. Biodiversiteit stimuleren in de bebouwde om-

vieren zijn gekanaliseerd. Dit, gecombineerd met een

geving kan op vele manieren. Dit plan geeft daarvoor verschillende mogelijkheden.

Witsteelfranjehoed.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

5

Inleiding Je ruikt de geur van bloemen en hoort allerlei vogels zingen tij-

er flink aangepakt in Berkelland. Vandaag de dag kunnen we

dens een wandeling langs de Berkel, ziet de ijsvogel tijdens een

dan ook successen melden als het gaat om biodiversiteit.

tocht met de Berkelzomp, ontdekt reeën bij de Needse Berg en

Zo is de kwaliteit van het oppervlaktewater in Berkelland de

geniet van het prachtige coulisselandschap tijdens een fiets-

afgelopen 30 jaar flink vooruit gegaan.

tocht. Biodiversiteit is overal om ons heen en heel erg belang-

Door natuurontwikkeling is de oppervlakte van half natuurlijke

rijk voor de manier waarop wij als inwoners en bezoekers onze

graslanden en bos flink toegenomen en is ook de ecologische

omgeving beleven.

infrastructuur van water en half natuurlijke graslanden verbeterd. In het agrarische landschap is hier en daar de biodiversiteit

Werken aan een betere biodiversiteit staat garant voor een

flink vooruit gegaan door met elkaar te kiezen voor agrarisch

beter leefmilieu en een gezonder leven. Waarom een biodiver-

natuurbeheer en door natuurontwikkeling door particulieren.

siteitsplan? Voor de leefbaarheid van de aarde in de toekomst is biodiversiteitsverlies het grootste probleem, op de voet

De ambitie van de gemeente Berkelland is met elkaar de bio-

gevolgd door opwarming van het klimaat.

diversiteit verder te versterken door de samenhang in het landschap te vergroten en het beheer meer te richten op het

Duits onderzoek heeft aangetoond dat tussen 1989 en 2016

vergroten van de biodiversiteit. Hierdoor ontstaat een robuust

de totale biomassa vliegende insecten in natuurgebieden met

landschap waarin de biodiversiteit tegen een stootje kan.

ruim 75 procent is afgenomen. Nederland behoorde toen tot

Daarom dus dit plan: een inventarisatie van onze huidige bio-

een van de koplopers op het gebied van biodiversiteitsverlies.

diversiteit én een inspiratiedocument in één. Zo leest u in grote

Gelukkig is er tegenwoordig veel meer het besef dat we met

lijnen hoe het nu gaat met de biodiversiteit. We hebben daar-

elkaar zuinig moeten zijn op de biodiversiteit en daar allemaal

voor als het ware een foto gemaakt en Berkelland ingedeeld in

onze rol in hebben. En zijn overheden samen met inwoners,

de 5 deelgebieden “Vennen, hoogveen, heiden en schraallan-

boeren en andere ondernemers zich ervan doordrongen dat

den”, “Bossen”, “Beken en rivieren”, “Agrarisch cultuurlandschap”

herstel van biodiversiteit van groot belang is. We kunnen en

en “Bebouwing”. Voor elk deelgebied beschrijven we eerst de

hoeven niet terug naar het landschap van een eeuw geleden.

biodiversiteit in algemene en actuele zin. Vervolgens wordt

Maar het is wel belangrijk om na te denken over de inrichting

voor elk deelgebied een aantal ambassadeursoorten beschre-

en het gebruik van het landelijke gebied van onze toekomst.

ven. Deze plant- en diersoorten zijn kenmerkend voor dat be-

Willen we een gebied dat alleen optimaal ingericht is voor de

treffende deelgebied.

gangbare landbouw, of willen we een natuurrijk landschap

We beschrijven vervolgens per deelgebied wat er nodig is om

waar het goed boeren, fijn wonen, werken en recreëren is?

de biodiversiteit te versterken voor in het bijzonder de ambas-

De laatste vorm is zowel voor de economie als voor de biodi-

sadeursoorten. Tenslotte komt aan de orde wat de verschillen-

versiteit het meest interessant en biedt bovendien een goede

de actoren, zoals de landbouw, gemeente, het waterschap en

basis voor een toekomstgerichte natuurinclusieve landbouw.

particulieren, kunnen doen om de biodiversiteit te bevorderen

Naast nadenken over biodiversiteit, gebeurt er al het nodige

in de gemeente Berkelland.

op dat vlak: met verschillende organisaties en partijen wordt

6

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Biodiversiteit

Biodiversiteit is een breed begrip. Het is het aantal dier-

kleiner de biodiversiteit. Dit verschil was vroeger, pakweg

en plantsoorten per oppervlakte-eenheid, maar het

een eeuw geleden een stuk kleiner dan nu. Sindsdien

is ook het verschil van individuen binnen één dier- en

is het totaal aantal dier- en plantsoorten in Nederland

plantsoort. Daarin telt het aantal van één soort mee.

vermoedelijk licht toegenomen door klimaatopwarming

Ook de verschillende ecosystemen die er zijn is een vorm

en de introductie van exoten terwijl het gemiddeld aan-

van biodiversiteit. Biodiversiteit is belangrijk voor het

tal soorten per vierkante meter drastisch is afgenomen.

evenwicht in de natuur. Door biodiversiteit is landbouw

Deze ontwikkeling kent verschillende oorzaken, denk

mogelijk. Biodiversiteit reguleert het klimaat waardoor

aan verdroging, verzuring, vermesting en landschappe-

het voor de mens mogelijk is om op de aarde te overle-

lijke versnippering als gevolg van de intensivering van de

ven. In het algemeen zien we dat grote gebieden meer-

landbouw. Ook in leefgebieden als bossen is in dezelfde

dere ecosystemen omvatten en daardoor een hogere

periode -weliswaar in mindere mate- de biodiversiteit

biodiversiteit hebben. Hoe kleiner het oppervlak, hoe

afgenomen.

Dit plan is tot stand gekomen door de inbreng van vele organi-

de vrijwilligersorganisaties en individuele personen knelpunten,

saties en individuele personen op persoonlijke titel die op het

kansen en ideeën voor toekomstige maatregelen “opgehaald”.

gebied van natuur, landschap en biodiversiteit actief zijn in de

Ook is de gemeenteraad gevraagd mee te denken en advies te

gemeente Berkelland. Tijdens verschillende online-sessies zijn bij

geven voor het behoud en versterken van de biodiversiteit.

Hieronder een overzicht van organisaties die actief zijn op het gebied van natuur, landschap en biodiversiteit in de gemeente Berkelland. Bijenwerkgroep “Steunt Elkander”

Vrijwillige weidevogelbescherming VAN Berkel en Slinge

Stichting Helemaal Groen

Klompenpadwerkgroep Boereneschpad

Bloeiend Bijenlandschap Berkelland

Vrijwilligers Staatsbosbeheer

Stichting HOEduurzaam

Klompenpadwerkgroep Rekken

Bomenstichting Achterhoek

W.A. van der Lugt Stichting

Stichting Kruidentuin Eibergen

Levend Landschap Rietmolen

Borculose Hengelsport Vereniging

Waterschap Rijn en IJssel

Stichting Staring Advies

Levend Landschap werkgroep Beltrum

DBO Rietmolen

Weidevogelbeheer

Stichting tot Behoud Needse Natuurwaarden

Levend Landschap werkgroep Gelselaar

Geesteren Helemaal Groen

Weidevogelgroep Eibergen / Beltrum

Stichting Vrijwilligers Natuuronderhoud Ruurlo

Levend Landschap werkgroep Noordijk

Geldersch Landschap

Weidevogelwerkgroep Borculo

VALA (Vereniging Agrarisch Landschap Achterhoek)

Levend Landschapswerkgroep Geesteren

Groei & Bloei Berkelland / Haaksbergen

Werkgroep Ommetje Gelselaar

Vereniging Agrarisch Natuurbeheer Berkel en Slinge

LTO Noord afdeling Achterhoek Noord

Groene Verbinding

Werkgroep Ommetje Haarlo

Vleermuizendorp Neede

Marke Mallem

Hengelsportvergeniging “Het Voorntje” Eibergen, Neede e.o.

Wildbeheereenheid De Berkelstreek

Vlinderwerkgroep Achterhoek

Oevers van de Berkel

IVN Noord-Midden Achterhoek

Wildbeheereenheid Rekken

Vogelwerkgroep Berkelland IVN Oost Achterhoek

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

7

De biodiversiteit in kaart Met behulp van de Nationale databank Flora en Fauna (NDFF) hebben we een opname kunnen maken van de aanwezige plant- en diersoorten binnen de gemeente Berkelland. Er zijn waarnemingen van de afgelopen 10 jaar verzameld. De NDFF is geraadpleegd op het voorkomen van alle zoogdieren, broedvogels, reptielen, amfi-

Een aantal cijfers, in de afgelopen 10 jaar: • Zijn er 403 plant- en diersoorten, van bovenstaan de genoemde soortgroepen, gezien in Berkelland, algemeen voorkomende plantensoorten niet meegerekend

bieën, vissen, libellen, dagvlinders, en beschermde en Rode Lijst

• Van deze 403 soorten zijn er 207 beschermd

genoteerde plantensoorten, inclusief de ambassadeursoort gras-

• Van deze 403 soorten staan er 163 op de Rode Lijsten

klokje. Op basis van deze verspreidingsgegevens is voor de ge-

van kwetsbare en bedreigde soorten. U leest meer over

meente een natuurwaardenkaart gemaakt.

deze plant- en diersoorten op de volgende pagina’s.

Zie figuur 1. Met ruim 95.000 (gevalideerde) waarnemingen van bovenstaande soortgroepen is een gedetailleerd beeld ontstaan

In de hoofdstukken daarna behandelen we per deelgebied de bio-

over de biodiversiteit in de gemeente Berkelland. Omdat niet de

diversiteit. Naar het totale aantal soorten planten, schimmels en

gehele gemeente vlakdekkend geïnventariseerd is op planten en

dieren kunnen we slechts gissen. Op de website waarneming.nl

dieren, ontbreken er vele vindplaatsen. Met name in het agrarisch

zijn de afgelopen 10 jaar van 3950 soorten waarnemingen uit de

cultuurlandschap en het bebouwd gebied zijn aanvullende waar-

gemeente Berkelland ingevoerd. Daarbij gaat het vooral om soor-

nemingen wenselijk. Maar door de hoeveelheid waarnemingen,

ten die gemakkelijk waar te nemen en bekend zijn. Vele duizenden

door de jaren heen verzameld door professionals en vrijwilligers,

soorten schimmels, kleine ongewervelden en micro-organismen

hebben we een goed beeld over de biodiversiteit in de gemeente

die moeilijk waar te nemen en/of op naam te brengen, kunnen nog

kunnen vormen.

aan dit aantal toegevoegd worden.

Figuur 1 . Natuurwaardenkaart gemeente Berkelland. Rood geeft een hoge, geel een middelhoge en blauw een lage biodiversiteit aan.

8

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Huismus, vroeger een zeer algemene soort die tegenwoordig steeds harder achteruit gaat.

In figuur 2 vergelijken we de biodiversiteit van een aantal soort-

land komen wel minder verschillende plantensoorten van de

groepen met die van Nederland. De gemeente Berkelland

Rode lijst voor in vergelijking met heel Nederland. Dit wordt

heeft een hoge biodiversiteit voor de meeste soortgroepen.

vooral veroorzaakt door de achteruitgang van de kwaliteit van

Dit komt, omdat er veel verschillende typen leefgebieden hier

leefgebieden die afhankelijk zijn van specifieke, kwetsbare mi-

in een aanzienlijke omvang naast elkaar voorkomen. In Berkel-

lieuomstandigheden.

Figuur 2. Vergelijking van het aantal soorten per soortgroep in Nederland met het aantal in de gemeente

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

9

Heideblauwtjes.

Zoogdieren

Reptielen

In ons land komen 79 soorten grondgebonden zoogdieren en

Er komen 3 van de 7 soorten inheemse reptielen voor in de

vleermuizen voor. Binnen de gemeente Berkelland zijn in de

gemeente Berkelland: hazelworm, levendbarende hagedis en

afgelopen 10 jaar 36 soorten waargenomen. Het gaat dan om

ringslang. Dit betreffen alle strikt beschermde soorten in Ne-

26 soorten grondgebonden zoogdieren en 10 soorten vleer-

derland. Populaties van deze soorten beperken zich voorname-

muizen. Al deze soorten zijn wettelijk beschermd. Alle vleer-

lijk tot bos- en natuurgebieden, zoals Boswachterij Ruurlo, de

muissoorten zijn bovendien op Europees niveau beschermd

Breken, het Needse Achterveld en het Lankheet. Doordat deze

middels de Habitatrichtlijn. Er zijn waarnemingen bekend van

populaties grotendeels geïsoleerd liggen en doordat deze

zeldzame soorten als baardvleermuis, boommarter, Brandts

soorten landelijk vrij zeldzaam zijn, is behoud van de leefgebie-

vleermuis, franjestaart, grote bosmuis en sinds kort ook de ot-

den van groot belang.

ter.

Broedvogels

Amfibieën

In Nederland broeden circa 197 vogelsoorten (bron: Vogelbe-

Van de 16 soorten inheemse amfibieën soorten zijn er in de

scherming Nederland). Verspreid over de afgelopen 10 jaar zijn

gemeente Berkelland van 10 soorten waarnemingen bekend

er in de gemeente Berkelland van 140 vogelsoorten waarne-

in de afgelopen 10 jaar. De zeer zeldzame vroedmeesterpad,

mingen bekend die duiden op een mogelijk broedgeval. Van

geelbuikvuurpad en vuursalamander kennen uitsluitend na-

sommige zeldzame soorten betreft dit enkele of zelfs eenma-

tuurlijke populaties in Zuid-Limburg. Van de 13 meer verspreid

lige waarnemingen. Andere soorten zijn regelmatige broedvo-

voorkomende soorten is dus een relatief groot deel bekend uit

gels in de gemeente Berkelland. Onder de aangetroffen soor-

de gemeente Berkelland. Het betreft deels algemene soorten

ten bevinden zich ook een aantal landelijk minder algemene

als bastaardkikker, bruine kikker, gewone pad en kleine water-

en/of kritische soorten als boomvalk, Europese kanarie, fluiter,

salamander. Daarnaast zijn er binnen de gemeente belangrijke

geelgors, gele kwikstaart, grote karekiet, grutto, hop, kneu, koe-

populaties van zeldzame en strikt beschermde soorten als

koek, middelste bonte specht, raaf, spotvogel, wielewaal en zo-

boomkikker, kamsalamander en poelkikker aanwezig. In het

mertortel. Landelijk zeldzame soorten als groene specht, grote

Needse Achterveld en het Lankheet komen populaties van de

lijster, patrijs, steenuil, wielewaal hebben een belangrijke po-

strikt beschermde heikikker voor.

pulatie in Oost Gelderland, waarbij in de gemeente Berkelland een aanzienlijk deel van deze populatie voorkomt.

10

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Vissen

Dagvlinders

Door de aanwezigheid van verschillende beeklopen en ook

Op dit moment leven er in Nederland 53 soorten dagvlinders

allerlei typen afgesloten wateren als vijvers, grachten, vennen,

(bron: De Vlinderstichting). Hiervan zijn er in de afgelopen 10

poelen en voormalige zandwinplassen kent de gemeente een

jaar 41 soorten waargenomen in de gemeente Berkelland.

afwisselende visstand, waarbij alleen enkele soorten van grote

Door de grote afwisseling van biotopen binnen de gemeente

rivieren zoals barbeel en sneep en zeer zeldzame soorten van

Berkelland, met onder andere vochtige loofbossen, heide- en

schoon en snelstromend water als elrits en gestippelde alver

veengebieden, blauwgraslanden, kruidenrijke graslanden en

ontbreken. Er zijn van 25 inheemse vissoorten waarnemingen

hooilanden is er een hoge diversiteit aan dagvlinders te vinden.

bekend in de gemeente in de afgelopen 10 jaar. Het betreft

Het betreft naast algemene standvlinders als citroenvlinder,

zowel typische soorten van stilstaand en langzaam stromend

dagpauwoog, gehakkelde aurelia, klein koolwitje en landkaart-

plantenrijk water als ruisvoorn, snoek, vetje en zeelt, maar ook

je en trekvlinders als atalanta, distelvlinder en gele luzerne-

kenmerkende soorten van beeksystemen als beekforel, beek-

vlinder ook zeldzamere en kritische soorten als bont dikkopje,

prik, kopvoorn, riviergrondel, serpeling en winde. Voor de re-

geelsprietdikkopje, gentiaanblauwtje, grote vos, grote weer-

latief zeldzame serpeling vormen de Oost Gelderse beeksys-

schijnvlinder, heideblauwtje, iepenpage, keizersmantel, kleine

temen een belangrijk leefgebied. Met het verbeteren van de

ijsvogelvlinder en staartblauwtje. De grote vos, grote weer-

waterkwaliteit, het opheffen of omzeilen van barrières als slui-

schijnvlinder en kleine ijsvogelvlinder zijn wettelijk beschermd

zen en stuwen middels vispassages en het plaatselijk herstellen

in Nederland. Van het zeldzame gentiaanblauwtje zijn tot 2012

van de beeklopen zelf is de situatie voor dergelijke vissoorten

waarnemingen bekend uit het Needse Achterveld. Inmiddels

van stromend water de afgelopen 25 jaar verbeterd. Ook de

is de soort daar verdwenen. De soort komt voor op beschutte

vrij zeldzame en Europees beschermde grote modderkruiper

natte heidevelden, randen van hoogvenen, heischraal grasland

heeft enkele (geïsoleerde) populaties in de gemeente Berkel-

en blauwgraslanden met veel klokjesgentianen, dophei, struik-

land. Door de aanwezigheid van populaties van deze vissoor-

heide en hoogteverschillen waar de knoopmieren en/of steek-

ten heeft gemeente Berkelland een belangrijke waarde voor de

mieren hun nesten kunnen maken. Ook moeten er voldoende

soortgroep vissen.

kiemingsplaatsen zijn voor de klokjesgentiaan. Hopelijk keert de soort terug door uitgevoerde herstelmaatregelen in de hei-

Libellen In Nederland leven 71 verschillende libellensoorten. Daarvan

deterreinen binnen het Needse Achterveld.

zijn er 50 in de gemeente Berkelland aangetroffen in de af-

Planten

gelopen 10 jaar. Algemene soorten komen voor bij de meest

Bij het beschrijven van de biodiversiteit van de flora is speci-

uiteenlopende watertypen, van kleine poelen en vennen tot

fiek gekeken naar de aanwezigheid van wettelijk beschermde

grote plassen. Er zijn ook een aantal minder algemene en

soorten en bedreigde soorten die op de Rode Lijst vermeld

kritische soorten waargenomen binnen de gemeente. Het

staan. In Nederland gaat het daarbij om 530 soorten. Er zijn 90

betreft onder andere kenmerkende soorten van vennen en

plantensoorten van de Rode Lijst aangetroffen in de gemeente

veengebieden, zoals de koraaljuffer, venglazenmaker, zwarte

Berkelland in de afgelopen 10 jaar. Drie ervan zijn wettelijk be-

heidelibel en verschillende soorten witsnuitlibellen. Ook de

schermd: blaasvaren, schubvaren en valkruid. Plantensoorten

beekoeverlibel, beekrombout, bosbeekjuffer en weidebeekjuf-

van de Rode Lijst zijn binnen de gemeente vooral te vinden in

fer, kenmerkende soorten van schoon stromend water komen

natuur(ontwikkelings)gebieden als het Needse Achterveld, De

voor in de gemeente, dankzij de aanwezigheid van de verschil-

Breken, het Lankheet en het Noordijkerveld, maar ook in ver-

lende beeklopen. De beekrombout, bosbeekjuffer en gevlekte

schillende bosgebieden en in mindere mate verspreid in het

witsnuitlibel zijn wettelijk beschermde soorten. Samen met de

agrarisch cultuurlandschap. Een deel van de aangetroffen bij-

venglazenmaker en venwitsnuitlibel staan deze soorten ook op

zondere soorten is terug te leiden naar ingezaaide wegbermen

de Rode Lijst van zeldzame en/of bedreigde libellensoorten.

en andere terreinen en verwilderde tuinplanten.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

11

DE BIODIVERSITEIT IN BERKELLAND De gemeente Berkelland heeft een hoge biodiversiteit

Rode lijst in vergelijking met heel Nederland gering is.

voor de meeste soortgroepen. Dit komt omdat er veel

Dit wordt veroorzaakt door de achteruitgang van de

verschillende typen leefgebieden hier in een

kwaliteit van leefgebieden die afhankelijk zijn van

aanzienlijke omvang naast elkaar voorkomen.

specifieke, kwetsbare milieuomstandigheden.

Opvallend is dat het aantal plantensoorten van de

Vergelijking van de biodiversiteit binnen en buiten het Gelders Natuurnetwerk Het Gelders Natuurnetwerk (GNN) is een samenhangend

samen met bewoners en alle organisaties genoemd op

netwerk van bestaande en te ontwikkelen natuur van interna-

pagina 10. In figuur 3 hebben we de biodiversiteitskaart van de

tionaal, nationaal en provinciaal belang. Dit netwerk is aange-

gemeente Berkelland over de GNN en GO gelegd. Deze figuur

vuld met de Groene Ontwikkelzones (GO). De GO zijn zones

maakt duidelijk dat de hoogste biodiversiteit in de GNN/GO te

die bestaan uit gebieden met andere functies dan natuur, die

vinden is. Deze figuur maakt ook duidelijk dat er daarbuiten

ruimtelijk verweven zijn met de natuur van de GNN en daar

ook gebieden zijn die voor de biodiversiteit van belang zijn.

functioneel mee samenhangen. In de GO wordt ingezet op

Vooral de grotere bewoningskernen en enkele agrarische

versterking van de samenhang tussen inliggende en aangren-

gebieden springen eruit. Er liggen vooral nog veel kansen in

zende natuurgebieden. De provincie Gelderland is als eerste

het agrarisch cultuurlandschap. Het GNN en de GO kan niet

verantwoordelijk voor de bescherming en ontwikkeling van

zonder een goed functionerende groen-blauwe dooradering

bos en natuur binnen het GNN en de GO. Daarbuiten ligt de

van het agrarisch cultuurlandschap.

verantwoordelijkheid bij de gemeente,

Figuur 3. De biodiversiteitskaart (rood hoge biodiversiteit en blauw lage biodiversiteit) met op de achtergrond de GNN (donkergroen) en de GO (lichtgroen).

12

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Natura-2000 en Berkelland

De deelgebieden

In de gemeente Berkelland bevinden zich geen Natura-2000

We hebben Berkelland ingedeeld in de volgende

gebieden. Natura-2000 gebieden zijn Europees beschermde

5 deelgebieden:

gebieden met hoge natuurwaarden. Twee Natura-2000 gebieden grenzen aan Berkelland: het Stelkampsveld en het Buurserzand-Haakbergerveen. Wat verder weg liggen het Korenburgerveen, Willinks Weust en de Rijntakken. In figuur 4 zijn deze gebieden op kaart weergegeven. De dooradering van het Gelders Natuurnetwerk in Berkelland vormt verbindingen tussen de Natura-2000 gebieden Stelkampsveld, Buurserzand-Haakbergerveen, Korenburgerveen en Willinks Weust.

• • • • •

Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden Bossen Beken en rivieren Agrarisch cultuurlandschap Bebouwing

Elk deelgebied kent zijn eigen biodiversiteit, knelpunten en kansen. Uiteraard is hierin een grote overlap tussen deze deelgebieden. Per deelgebied hebben we een biodiversiteitskaart opgesteld op basis van voor het betreffende deelgebied kenmerkende soorten. Een overzicht van de kenmerkende soorten van de verschillende deelgebieden die recent in Berkelland zijn waargenomen leest u terug in bijlage 1.

Figuur 4. De ligging van de gemeente Berkelland ten opzichte van naburige Natura-2000 gebieden (geel). Donkergroen: Gelders NatuurNetwerk. Lichtgroen: Groene Ontwikkelzone.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

13

Staartmees

14

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Ambassadeursoorten Aan elk deelgebied is een aantal ambassadeursoorten

biodiversiteit in een deelgebied in grote lijnen op orde is.

toegekend. Deze worden per deelgebied beschreven.

De gekozen soorten representeren op plekken waar ze

De ambassadeursoorten zijn gekozen op basis van criteria als

voorkomen een hoge mate van biodiversiteit. Daarnaast zijn

vóórkomen in het deelgebied, herkenbaarheid en

de soorten zodanig gekozen dat het voorkomen van deze soorten buiten het deelgebied waar ze als ambassadeur

habitateisen. Ambassadeursoorten voor biodiversiteit zijn soorten die als spreekbuis voor biodiversiteit en het belang

gelden ook de ecologische connectiviteit kunnen duiden.

daarvan kunnen fungeren. Een ambassadeursoort is primair

Knelpunten

een communicatieconcept. Een ambassadeur vertegenwoor-

In de volgende 5 hoofdstukken worden de biodiversiteit, de

digt als het ware het deelgebied en staat daarmee voor de

ambassadeursoorten, de knelpunten, de kansen, de uitge-

biodiversiteit in het gehele deelgebied. Een ambassadeursoort

voerde maatregelen in de afgelopen 25 jaar, de actuele maat-

is tegelijk een spreekbuis waarmee aandacht gevraagd kan

regelen en de top 3 maatregelen met het grootste effect op

worden voor bredere thema’s in een bredere context.

vergroting van de biodiversiteit per deelgebied besproken.

De ambassadeursoorten zijn zodanig gekozen dat de

Meerdere deelgebieden hebben te maken met overeenko-

deelgebieden door deze soorten min of meer volledig

mende knelpunten. Om herhaling te voorkomen worden deze

gerepresenteerd worden. Bijvoorbeeld bij het agrarisch

hier genoemd.

cultuurlandschap staat de boomkikker als representant voor de landschapselementen, de patrijs voor de agrarische percelen en de steenuil voor de erven. Het voorkomen van de gekozen ambassadeursoorten geeft aan in welke mate de

VOORBEELD VAN EEN AMBASSADEURSOORT: DE LEVENDBARENDE HAGEDIS De levendbarende hagedis is een ambassadeursoort van

Wegbermen in dat landschap kunnen zodanig beheerd

het deelgebied “Vennen, hoogvenen, heiden en

worden dat ze een ecologische verbinding gaan vormen

schraallanden”. Dit deelgebied ligt verspreid over de

tussen de locaties. Door middel van monitoring van de

gemeente in van elkaar gescheiden locaties die vooral

levendbarende hagedis in deze wegbermen kan de mate

omringd zijn door agrarisch cultuurlandschap.

van ecologische connectiviteit hier gevolgd worden.

De gemeente heeft de volgende ambassadeursoorten gekozen voor de deelgebieden: Deelgebied

Ambassadeursoorten

Vennen, hoogvenen, heiden en schraallanden

Boompieper, gevlekte orchis, levendbarende hagedis

Bossen

Bosuil, gewone grootoorvleermuis, kleine ijsvogelvlinder

Beken en rivieren

IJsvogel, otter, weidebeekjuffer, winde

Agrarisch cultuurlandschap

Boomkikker, grasklokje, kievit, patrijs, steenuil

Bebouwd gebied

Braamsluiper, gierzwaluw, huismus, laatvlieger

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

15

Kruidenrijk grasland links en gewoon gazon rechts in wijk Ruurlo

Stikstof Diverse stikstofverbindingen, zoals stikstofoxiden afkomstig uit

uitsluitend uit braam. Op plekken waar minder licht de bosbo-

industrie en verkeer en ammoniak afkomstig uit de landbouw,

dem bereikt neemt als gevolg van verzuring hulst de laatste

zorgen voor verrijking van de systemen waardoor flora en fau-

30 jaar explosief toe. Houtoogst versterkt vaak de verzuring en

na die gebonden is aan voedselarme leefgebieden achteruit-

verbraming van bossen.

gaat, vergrassing optreedt en er soorten verdwijnen. Bovendien leidt neerslag van stikstofverbindingen tot ver-

Verdroging

zuring van de bovengrond met onder andere als gevolg dat

Door optimalisatie van de waterhuishouding ten behoeve van

mineralen uit de bovenste aardlagen uitspoelen, hetgeen

de landbouw en bebouwing en onttrekking van grondwater

op de karakteristieke plantengroei en het insectenleven een

voor drinkwater en industrie hebben veel natuurgebieden,

vernietigende werking heeft. De veranderde voedingswaarde

bossen en landschapselementen te maken met verdroging,

van planten als gevolg van verzuring en vermesting heeft een

waardoor flora en fauna die aangewezen is op natte en voch-

sterk negatief effect op veel soorten fauna die van deze plan-

tige leefgebieden achteruitgaat,

ten afhankelijk is. Diverse boomsoorten hebben juist voordeel

er zelfs soorten verdwijnen en bomen afsterven. Verdroging

bij de toename van stikstof in deze gebieden, waardoor open

versterkt het negatieve effect van de toegenomen stikstofde-

natuurgebieden vaak snel dicht dreigen te groeien met bo-

positie. Er vindt minder transport van bufferende stoffen naar

men. Om de openheid in stand te houden is daarom intensief

hogere bodemlagen plaats tijdens natte perioden.

beheer van deze natuurgebieden noodzakelijk. Door verzuring verteerd organisch materiaal op de bosbodem slechter en worden boomwortels vergiftigd door aluminium waardoor bomen afsterven.

Vernatting Op enkele plekken in de gemeente Berkelland is de waterhuishouding zodanig aangepast dat de grondwaterstand in het zomerhalfjaar ongeveer hetzelfde is als in het winterhalfjaar. Op

16

Dit speelt vooral in bossen op arme grond, bossen die op de

deze plekken is dat mogelijk door water in gebieden in te laten

voormalige heide 100 tot 150 geleden zijn aangeplant. Hoge

vanuit opgeleide gekanaliseerde beken. Van de effecten van

stikstofconcentraties zorgen er bovendien voor dat bomen

deze onnatuurlijke waterhuishouding op veel soorten flora en

gevoeliger worden voor schimmels en insecten(plagen). Veel

fauna is nauwelijks iets bekend. Voor amfibieën pakt dit over

bosplanten kunnen onder zure omstandigheden niet meer

het algemeen slecht uit. Voortplantingswateren vallen nooit

groeien en verdwijnen. De vrijkomende groeiplaatsen worden

meer droog waardoor vispopulaties zich duurzaam kunnen

vaak overgenomen door braam. De ondergroei van veel bos-

vestigen, hetgeen tot het verdwijnen van kamsalamander- en

sen en landschapselementen bestaat inmiddels vrijwel

boomkikkerpopulaties leidt.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Invasieve exoten Het aantal invasieve exoten (door de mens geïntroduceerde

De impact hiervan op de biodiversiteit is onvoldoende

plant- en diersoorten die hier niet thuishoren en zich explo-

bekend. Honderden jaren ontwikkeling van de vegetatie in

sief kunnen vermeerderen ten koste van de inheemse flora en

een landschapselement kan door één verkeerd uitgevoerde

fauna) zorgt in alle vijf deelgebieden voor problemen. Het wa-

spuitbeweging op het aangrenzende cultuurland verloren

terleven in de beken en rivieren wordt in toenemende mate

gaan. Het gebruik van allerlei chemische bestrijdingsmiddelen

bepaald door dieren die hier van nature niet thuishoren, zo-

door inwoners en bedrijven in de bebouwde kommen is

als bijvoorbeeld diverse soorten rivierkreeften, uitgezette vis-

nadelig voor de biodiversiteit in de bebouwde kom.

soorten ten behoeve van de hengelsport (diverse variaties van de karper, meerval) en vissoorten uit Oost Europa die door de

Klimaatverandering

aanleg van het Donau-Rijnkanaal in Nederland terecht zijn ge-

Door de opwarming van het klimaat hebben veel soorten die

komen. Dit gaat ten koste van allerlei inheemse diersoorten.

in de regio aan de zuidgrens van hun verspreidingsgebied

Ook een aantal invasieve exoten onder de planten hebben

zitten het moeilijk. Landelijk gaat bijvoorbeeld de levendba-

lokaal een sterke negatieve invloed op de biodiversiteit. Van

rende hagedis sterk achteruit, zeer waarschijnlijk als gevolg van

de soorten die in het water groeien zijn de watercrassula en

de opwarming van het klimaat. Daar staat tegenover dat veel

de waterteunisbloem geduchte soorten. Op het land gaat het

zuidelijke soorten uitbreiden naar het noorden zoals de

vooral om de Aziatische duizendknopen,

wespspin en de sikkelsprinkhaan. Beide soorten komen inmiddels verspreid voor in de gemeente Berkelland.

de reuzenberenklauw, reuzenbalsemien en uitheemse uitbreiden en er steeds meer groeiplaatsen ontstaan. Invasieve

Deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden

soorten zorgen in toenemende mate voor afname van de bio-

Dit deelgebied ligt verspreid over de gemeente,

diversiteit.

in geïsoleerde percelen of clusters (zie figuur 5). Het betreft

guldenroedesoorten. De trend is dat deze groeiplaatsen zich

Chemische gewasbeschermingsmiddelen

hoofdzakelijk kleine restanten van ooit grotere veen- en heidecomplexen, die verder grotendeels ontgonnen zijn voor de landbouw of met bos aangeplant zijn. Op een aantal

Drift via wind en water van chemische gewasbeschermings-

plaatsen is meer recent landbouwgrond omgezet in natuur,

middelen vanuit het agrarisch cultuurlandschap richting

om robuustere aaneengesloten natuurgebieden of

natuurgebieden, bossen, rivieren, beken, watergangen en

ecologische verbindingszones te realiseren. Dit is onder

landschapselementen leidt daar tot opeenhoping van deze

andere gebeurd in het Needse Achterveld, in het Noordijker-

middelen.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

17

DEELGEBIED VENNEN, HOOGVEEN, HEIDEN EN SCHRAALLANDEN

veld, langs de Groenlose Slinge en langs de Berkel.

Ongeveer 120 jaar geleden bestond de gemeente Berkelland voor ongeveer de helft uit dit deelgebied. Rond 1995 waren hier nog enkele snippertjes van deze “woeste gronden” over. De afgelopen 25 jaar is dit deelgebied versterkt door verspreid in Berkelland weer schraallanden en venachtige situaties te ontwikkelen.

structuur de biodiversiteit wel vrij laag. Reptielen en kenmerkende vogelsoorten, dagvlinders, libellen en andere insecten zijn vaak schaars. Zo zijn kritische soorten als adder, bont dikkopje, gentiaanblauwtje, gladde slang, grauwe klauwier, heideblauwtje, heivlinder, klokjesgentiaan, welriekende nachtorchis en zandhagedis vaak afwezig. Droge heide is vaak arm aan structuur (afwisseling van oude heide, jonge heide, open zand, bloemen) en vergrassing met pijpenstrootje of bochtige smele of het spontaan dichtgroeien door opslag van bomen vormt dikwijls een bedreiging voor dit habitat. Met name in schraallanden is door te grootschalig beheer vaak ook geen optimale situatie aanwezig. De meest complete ecosystemen

Door de beperkte omvang van de meeste vennen,

zijn te vinden in de grotere aaneengesloten gebieden, die

veengebieden, heiden en schraallanden en door allerlei

een afwisseling kennen tussen natte en droge heide, schraal-

milieufactoren is de biodiversiteit van deze ecosystemen niet

landen, bloemrijk grasland, (gagel)struwelen en bos. Op de

optimaal en is intensief beheer nodig. Desondanks zien we in

natuurwaardenkaart van dit deelgebied springen De Breken, het Noordijkerveld, het Needse Achterveld en het Lankheet

Berkelland dat veel soorten van hoogveen, heide, vennen

eruit qua biodiversiteit (zie figuur 5). Het is met name in deze

en schraallanden zich in stand kunnen houden. In kleine en/

gebieden waar de biodiversiteit het hoogst is en waar waar-

of geïsoleerde heide- en veengebieden is door gebrek aan

nemingen van kritische soorten als beenbreek, bont dikkopje,

Figuur 5 . Natuurwaardenkaart deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden.

18

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

draaihals, dwergbloem, dwergvlas, gentiaanblauwtje, gevlekte

en in wegbermen. De levendbarende hagedis is

witsnuitlibel, groentje, heideblauwtje, klimopklokje, nachtzwa-

het meest voorkomende reptiel in de gemeente Berkelland.

luw en venwitsnuitlibel bekend zijn.

De ambassadeursoorten

Knelpunten Versnippering. Door isolatie van natuurgebieden is de

In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de

genetische uitwisseling tussen populaties sterk afgenomen.

ambassadeursoorten. Hieronder lichten we de ambassadeur-

Het gevolg is inteelt en het lokaal uitsterven van soorten. In-

soorten van vennen, hoogveen, heiden en schraallanden kort

dien door tijdelijk ongunstige omstandigheden soorten uit

toe.

een gebied verdwijnen kunnen deze door versnippering niet terugkeren.

Boompieper De boompieper een karakteristieke broedvogel van heidevel-

Omvang

den, vooral op overgangen naar bos. De soort nestelt ook in

Door verkleining van leefgebieden verdwijnen soorten. Vaak

schraal grasland en in graslanden met botanisch graslandbe-

gaat verkleining samen met achteruitgang in kwaliteit en ver-

heer in de heideontginningen.

snippering, waardoor het verdwijnen van soorten verder versterkt wordt.

Gevlekte orchis In de Achterhoek komt de gevlekte orchis voor op vochtige

Bijenkasten

voedselarme tot matig voedselrijke graslanden, vooral in na-

Honingbijen zijn van groot belang voor de bestuiving van in-

tuurgebieden.

heemse flora en landbouwgewassen. Het plaatsen van meerdere bijenkasten met honingbijen in of rond natuurgebieden leidt echter tot voedselconcurrentie met de wilde bijensoor-

Levendbarende hagedis

ten, waardoor deze achteruitgaan. Ook kan dit een negatief

Vochtige heide en hoogveen vormen de voorkeurshabitat.

effect hebben op andere bloembezoekende insecten.

De soort komt soms ook voor in zon geëxponeerde bosranden en randen van houtwallen, in schrale graslanden

Hazelworm

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

19

Beheer

Natuurnetwerk, ook door particulieren.

Vaak is het beheer van dit soort terreinen sterk gericht op de

Beheer. Meer structuurvariatie aanbrengen in de lage vegeta-

plantengroei, zonder rekening te houden met de fauna.

ties (schrale graslanden en heiden) in de vorm van struwelen, los staande struiken, ongemaaide stukken en geleidelijke over-

Heel veel natuurterreinen hebben dezelfde structuur als het

gangen naar opgaand hout. Hierdoor zal de biodiversiteit in

agrarische landschap: een afwisseling van kort gemaaide

de natuurterreinen aanzienlijk toenemen. Op meer plekken

vegetatie en hoog opgaande bomen in de vorm van bos,

extensieve begrazing toepassen in plaats van een hooilandbe-

houtwallen en -singels. Structuurvariatie in de lage vegetaties

heer. Dit zal de structuurvariatie van terreinen en vooral de fau-

(schrale graslanden en heiden) in de vorm van

na ten goede komen. Kansen zijn er ook op locaties die geen

struwelen, los staande struiken, ongemaaide stukken en

natuurstatus hebben maar waar bij aanpassing van inrichting

geleidelijke overgangen naar opgaand hout ontbreken

en beheer bijzondere natuurkwaliteiten ontwikkeld kunnen

grotendeels. Voor veel karakteristieke insecten, reptielen, amfi-

worden. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om diverse natuurijs-

bieën en vogels van dit soort gebieden is dit zeer

banen en terreinen van defensie.

nadelig.

Verdroging opheffen. Door verdroging in de landbouw als eerste aan te pakken rond natuurgebieden is een kans om de verdroging van natuurgebieden deel ongedaan te maken.

Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:

Knelpunt

gevlekte orchis

levendbarende

boompieper

hagedis

Stikstof

XXX

XXX

XX

Verdroging

XXX

XXX

X

Versnippering

X

XXX

X

Vermindering omvang

X

XXX

X

Opwarming klimaat

X

XX

Vernatting

Bijenkasten

X

X

Beheer

XXX

XX

Invasieve exoten

X

X

Bestrijdingsmiddelen

X

X

X

Kansen Versnippering tegengaan. In de afgelopen 25 jaar is er binnen

Duurzame landbouw. Een omschakeling naar duurzame land-

het Gelders Natuurnetwerk in Berkelland veel nieuwe natuur

bouw rond de natuurgebieden zal een sterk positief effect

ontwikkeld, mede met het doel om natuurgebieden met el-

hebben op deze natuurgebieden. Verdroging en de invloed

kaar te verbinden. Vooral rond de bestaande natuurgebieden,

van stikstof en chemische bestrijdingsmiddelen zal hierdoor

langs beken en langsde spoorlijn Winterswijk-Ruurlo is veel

aanzienlijk verminderen.

landbouwgrond omgezet in natuur. Kansen om de versnippering verder tegen te gaan zijn: ecologisch bermbeheer en watergangenbeheer en natuurontwikkeling binnen het Gelders

20

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten: Knelpunt

gevlekte orchis

levendbarende

boompieper

hagedis

Versnippering tegengaan

X

Beheer

XXX

X

XXX

XX

Verdroging opheffen

XXX

XXX

XX

Duurzame landbouw

XX

XXX

X

Uitgevoerde en actuele initiatieven •

Natuurnetwerk (GNN) verspreid over de gemeente Berkelland door de provincie Gelderland

•

opschonen van dichtgegroeide wateren ten

In de afgelopen 25 jaar is het Gelders

•

behoeve van amfibieën. Op verschillende locaties in de

in samenwerking met het Waterschap Rijn en IJssel

Groene Ontwikkelzone wordt sinds 2016 ANLb

en grondeigenaren versterkt door het ontwikkelen

(Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer)

van vele tientallen hectares nieuwe natuur, veelal

uitgevoerd, onder andere in de vorm van botanisch

half natuurlijke graslanden. Hierdoor is in de

hooilandbeheer, akkerranden, kruidenrijke akkers en

gemeente Berkelland een duidelijke dooradering

het beheer van landschapselementen. Voortzetting

van natuur ontstaan zoals in de

hiervan is van groot belang.

figuren 3 en 4 te zien is.

•

Op verschillende locaties in de Groene

Rond verschillende natuurgebieden is de waterhuis

Ontwikkelzone zijn de afgelopen 25 jaar

houding ten behoeve van de natuur aangepast.

landschapselementen hersteld en aangelegd,

In diverse natuurgebieden zijn herstel- en

gesubsidieerd met de opvolgende gemeentelijke/

soortgerichte maatregelen uitgevoerd. Voorbeelden

provinciale regelingen GPL, PMJP en de Regeling

zijn het ontbossen en plaggen van heide en het

Landschap en Biodiversiteit. Voortzetting hiervan is van groot belang.

Kleine ijsvogelvlinder

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

21

Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel

Uit te voeren actie

Termijn

Financiering vanuit

Initiatiefnemer(s)

Samen met

Kleinere en grotere stapstenen aanleggen binnen of tegen GO om extra leefgebied te creëren /isolatie op te heffen ten behoeve van het vergroten van populaties van soorten van vennen, heiden en schraallanden.

In kaart brengen waar dit het meest wenselijk is en waar kansen liggen.

2021-2031

Subsidieregeling Natuurbeheer provincie Gelderland.

Provincie Gelderland.

Terreineigenaren (agrariërs en particulieren), Staatsbosbeheer, Waterschap Rijn en IJssel, VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.

Optimaal ecologisch beheer van bermen en watergangen in de gehele gemeente Berkelland waardoor een betere verspreiding van soorten en betere genenuitwisseling gaat plaatsvinden.

Opstellen en uitvoeren ecologisch beheerplan voor de watergangen, inclusief de oevers en de onderhoudspaden. Beheer van de bermen conform het ecologisch bermbeheerplan.

2021-2031

Het budget voor beheer van watergangen en wegbermen, mogelijk aangevuld door provinciale middelen.

Waterschap Rijn en IJssel en de gemeente Berkelland.

Behoud, herstel en versterken van het netwerk van landschapselementen tussen bestaande terreinen in degehele gemeente Berkelland.

Stimuleren van inwoners om landschapselementen aan te leggen / te herstellen. Voortzetting groene handhaving.

2021-2031

Regeling Landschap, Regeling Waardevermindering grond en ANLb (Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer) en groene handhaving.

Gemeente Berkelland, VAN berkel en Slinge, VALA en terreineigenaren.

Deelgebied Bossen Dit deelgebied ligt verspreid over de gemeente Berkelland, al

faunasoorten van oud bos toenemen. Door onder andere ver-

zijn de bossen groter, minder versnipperd en geïsoleerd dan

droging, de stikstofproblematiek en enkele invasieve exoten

de meeste heide- en veengebieden (zie figuur 6). Er zijn di-

hebben karakteristieke bosplanten en -insecten het moeilijk.

verse bostypen in Berkelland aanwezig, met ook een uiteen-

Kansen om de biodiversiteit van bossen te verbeteren zijn er

lopende ontstaansgeschiedenis. Het betreft onder andere

volop.

aanplant van naaldhout en eiken op voormalige heide, spontaan dichtgegroeide veengebieden, bossen op landgoederen, vochtige bossen langs beken en rivieren en meer recent aanplant in het kader van natuurontwikkeling. Ook de natuurlijke voedselrijkdom van de bodem loopt uiteen van zeer voedselarm in hoogveenbos tot voedselrijk in beek- en rivierbegeleidend bos. Door de afwisseling in leeftijd en type bos is de biodiversiteit van dit deelgebied relatief hoog, al zijn er tussen de verschillende bossen wel duidelijke verschillen te zien. De oppervlakte bos is de afgelopen 150 jaar toegenomen in de gemeente Berkelland. Deelgebied bossen Verspreid over de gemeente komt een grote diversiteit aan bostypen voor. Ook de variatie in leeftijd is groot. Gemiddeld

DEELGEBIED BOSSEN Verspreid over de gemeente komt een grote diversiteit aan bostypen voor. Ook de variatie in leeftijd is groot. Gemiddeld genomen worden de bossen steeds ouder waardoor faunasoorten van oud bos toenemen. Door onder andere verdroging, de stikstofproblematiek en enkele invasieve exoten hebben karakteristieke bosplanten en -insecten het moeilijk. Kansen om de biodiversiteit van bossen te verbeteren zijn er volop.

genomen worden de bossen steeds ouder waardoor

22

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Ook de biodiversiteit in bossen worden helaas bedreigd door

intensieve beheer. Veel bossen zijn door de jaren heen

verschillende milieufactoren en soms door uitvoering van

verdroogd waardoor kenmerkende soorten van vochtig bos,

beheer. Door verzuring van de bodem nemen ongewenste

zoals bosaardbei, bospaardenstaart, donkersporig bosviooltje,

soorten als braam vaak de overhand. In bossen met veel naald-

grote keverorchis, grote weerschijnvlinder, kleine ijsvogelvlin-

hout of slecht verterend blad van eiken en beuken is een goed

der, nachtegaal, wielewaal en zwartblauwe rapunzel zeldzaam

ontwikkelde bosvegetatie meestal niet aanwezig. Grootscha-

zijn geworden of geheel zijn verdwenen. Een zeer zeldzame

lige ingrepen in het bos, zoals kaalslag, forse dunningen, de

soort als grote wolfsklauw heeft recent sterk te lijden gehad

inzet van groot materieel en het laten liggen van takken en

van de extreem warme en droge zomers, waardoor veel groei-

zaaghout zorgen ervoor dat de bosflora sterk verruigd. Ken-

plaatsen in Nederland verdwenen zijn.

merkende soorten als bosanemoon, bosgierstgras, boskort-

In de goed ontwikkelde oude, vochtige bossen zijn populaties

steel, dalkruid en witte klaverzuring zijn hierdoor op veel plek-

van de kleine ijsvogelvlinder en grote weerschijnvlinder te vin-

ken verdwenen. Doordat de zaden van veel van deze soorten

den. De hoogste biodiversiteit is te vinden in bosgebieden die

kort leven of zich slecht verspreiden, is herstel van dergelijke

een afwisseling in vochtigheid en voedselrijkdom kennen met

groeiplekken vaak niet aan de orde. In productiebos krijgen

veel overgangen naar andere natuurtypen, zoals in het Lank-

diersoorten van oud bos, zoals boombewonende vleermuizen,

heet, het Needse Achterveld en langs de Koeweidendijk en in

bosuil, middelste bonte specht en zwarte specht onvoldoende

oude loofbossen of gemengde bossen, zoals het Kerkloobos

kans door het ontbreken van oude, holle bomen en door het

en Landgoed Wolink bij Haarlo (zie figuur 6).

Figuur 6. Natuurwaardenkaart deelgebied Bossen.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

23

Ambassadeursoorten deelgebied bossen In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeursoorten kort toegelicht. Bosuil. De bosuil komt vooral voor in oude loofbossen en gemengd bossen met voldoende holle bomen. Soms vormen boerenerven, (stads)parken, groene woonwijken met oude bomen ook een geschikt leefgebied. De bosuil broedt vooral in holle bomen en soms in nestkasten. Gewone grootoorvleermuis. Gewone grootoorvleermuizen jagen op beschutte plekken in bos en kleinschalig parkachtig landschap, boven bospaden, in lanen en op open plekken, langs bosranden en laag boven (bloeiende) kruidenvegetaties of langs en door de kroon van (bloeiende) bomen. Ook wordt in schuren en in stallen met vee gejaagd. In de zomer rusten ze overdag op zolders, achter betimmeringen, daklijsten en vensterluiken, in spouwmuren en onder dakpannen, in holten en spleten in bomen en in nest- en vleermuiskasten. Als winterverblijf worden vooral ondergrondse ruimten gebruikt, zoals grotten, kalksteengroeven, oude steenfabrieken, bunkers, forten, vestingwerken, ijskelders, (kasteel)kelders en kruipruimtes. Kleine ijsvogelvlinder. Deze dagvlinder leeft in vochtige loofbossen waar wilde kamperfoelie groeit. De rupsen van deze vlinder eten alleen deze plant. Landelijk is de kleine ijsvogelvlinder een zeldzame soort.

In de gemeente Berkelland komt de soort vrij ruim verspreid voor.

Knelpunten Versnippering. Door isolatie van bossen onderling is de genetische uitwisseling tussen populaties van typische bossoorten afgenomen. Deze isolatie is niet het gevolg van de afname van het bosareaal, maar het gevolg van de aftakeling van het netwerk van houtwallen, housingels en bosjes in het agrarisch cultuurlandschap. Het verdwijnen van opgaande lijnvormige landschapselementen en bosjes in het agrarische cultuurlandschap en de afname van de natuurkwaliteit van deze landschapselementen hebben geleid tot een verminderde doorlatendheid van het agrarisch landschap voor bosgebonden soorten. Het gevolg is inteelt en het lokaal uitsterven van karakteristieke soorten van bos. Indien door tijdelijk ongunstige omstandigheden soorten uit een gebied verdwijnen kunnen deze door de versnippering niet terugkeren. Beheer. Vaak is het beheer van bossen sterk gericht op houtoogst, zonder voldoende rekening te houden met de

24

biodiversiteit. Bomen kunnen daardoor niet echt oud worden en staand en liggend dood hout is vaak maar in zeer beperkte mate aanwezig. Een deel van de bospercelen bestaat uit een monocultuur van één boomsoort van één leeftijd. Vaak zijn boomsoorten aangeplant die hier van nature niet thuishoren, zoals Amerikaanse eik, fijnspar en douglas. Aanplant van exoten beperkt de biodiversiteit. In veel bossen zijn boomsoorten aangeplant die verzuring in de hand werken. Overmatige oogst van bomen leidt vooral in de drogere bossen tot verdere verzuring. Bij het beheer van bossen is onvoldoende aandacht voor de ontwikkeling van rijk gestructureerde bosranden (bosmantels), het creëren of handhaven van open plekken en het handhaven van holle bomen. Al deze hiervoor genoemde aspecten hebben een negatief effect op het bodemleven, de plantengroei en vooral de fauna. Invasieve exoten. Het aantal invasieve exoten (door de mens geïntroduceerde plant- en diersoorten die hier niet thuishoren en zich explosief kunnen vermeerderen ten koste van de inheemse flora en fauna) dat in de bosgebieden voor problemen zorgt is beperkt. De belangrijkste soort is de Amerikaanse vogelkers die in vele bossen vooral de struiklaag van inheemse soorten verdringt en daarmee ook de fauna die daarvan afhankelijk is.

Op een aantal plekken dringen Aziatische duizendknopen, vooral de Japanse duizendknoop, de bossen in, ten koste van de kruid- en struiklaag van inheemse soorten en de fauna die daarvan afhankelijk is. Een afdoende methode om beide soorten binnen de perken te houden is er nog niet. In veel bossen zijn exoten aangeplant ten behoeve van de houtproductie. Dit soort beplantingen hebben over het algemeen een zeer lage biodiversiteit. Exotische naaldhoutsoorten zoals douglas en fijnspar zorgen bovendien voor extra verdroging om dat deze ook ’s winters water verdampen in tegenstelling tot de loofhoutsoorten. Verschillende aangeplante exoten gedragen zich invasief, zoals de Amerikaanse eik. Deze soort is zeer moeilijk uit een bos te elimineren. Recreatie. De toenemende recreatie heeft in veel bossen een negatief effect op het voorkomen van verstoringsgevoelige soorten zoals reeën en broedende roofvogels. Dit wordt in de toekomst mogelijk nog versterkt door een wijziging in de Natuurschoonwet. Op landgoederen mogen doodlopende paden niet meer worden meegeteld voor de openstelling. De kans is groot dat veel van dit soort paden verder doorgetrokken wordt zodat doorgaande routes ontstaan. Dit komt verstoringsgevoelige soorten niet ten goede. Dode bomen, eventueel met holtes, langs paden worden vanwege de veiligheid verwijderd.

Dit is nadelig voor holenbroeders en vleermuizen en allerlei soorten die afhankelijk zijn van staand en liggend dood hout.

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:

Knelpunt

Kleine ijsvogelvlinder

Gewone grootoorvleermuis

Bosuil

Stikstof

X

XX

X

Verdroging

XXX

XX

X

Versnippering

XX

XX

Beheer

XXX

XXX

XXX

Invasieve exoten

XX

X

X

XX

XX

Recreatie

Kansen bossen Inheemse soorten. Het bomenbestand omvormen in

roofvogels aanwezig zijn. Ook stilte, rust en donkerte kunnen

inheemse soorten, met name soorten die verzuring

door middel van de zonering van recreatiedruk behouden

tegengaan.

blijven en gestimuleerd worden.

Oude bomen. Bomen oud laten worden. Bijvoorbeeld in een

Verdroging tegengaan. Verdroging tegengaan door de

deel van het bos (bijvoorbeeld 20%) waar het bomenbestand

ontwateringsbasis te verhogen in het bos en bij voorkeur ook

vooral uit inheemse soorten bestaat geen beheer meer

daarbuiten.

uitvoeren, zodat in het bos een oude boskern ontstaat.

Versnippering opheffen. Versnippering tegengaan door in

Dood hout. Liggend en staand dood hout ongemoeid laten.

het agrarisch cultuurlandschap het netwerk van houtige land-

Hiervan profiteren vooral vele soorten fauna.

schapselementen te herstellen.

Holle bomen handhaven. Holle bomen zoveel mogelijk ongemoeid laten omdat ze een belangrijke broedplaats voor vogels en verblijfplaats voor vleermuizen vormen. Bosmantels ontwikkelen. Door bosranden om te vormen in geleidelijke overgangen van lage vegetatie naar opgaande bomen ontstaan rijk gestructureerde bosmantels die wat betreft biodiversiteit de rijkste locaties in het bos zijn. Ook het creëren van open plekken in het bos met geleidelijke overgangen heeft hetzelfde nut. Invasieve exoten bestrijden. Structurele bestrijding van invasieve exoten, zoals de Japanse duizendknoop en vooral de Amerikaanse vogelkers, zal uiteindelijk leiden tot een hogere biodiversiteit. Recreatie zonering. De recreatie in bossen beter zoneren zodat er verspreid over het landschap voldoende rustige plekken voor storingsgevoelige soorten zoals reeën en broedende Bosuil

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

25

Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten:

Knelpunt

Kleine ijsvogelvlinder

Gewone grootoorvleermuis

Bosuil

Inheemse bomen

XXX

XX

X

XXX

XXX

Oude bomen Dood hout

X

Holle bomen handhaven

XXX

XXX

Bosmantels ontwikkelen

XXX

XXX

X

Invasieve exoten bestrijden

X

X

X

Verdroging tegengaan

XXX

X

X

Versnippering opheffen

XXX

XXX

X

Recreative zoneren

Uitgevoerde en actuele initiatieven •

Op verschillende plekken zijn slecht ontwikkelde bosranden omgevormd in goed ontwikkelde bosmantels

(GNN) verspreid over de gemeente Berkelland versterkt

(geleidelijke overgangen van lage vegetatie naar

door het ontwikkelen van vele tientallen hectares nieuwe

opgaand bos), onder andere in natuurgebieden, maar

natuur, deels door het omvormen van cultuurgrond in

ook bij particuliere eigenaren met behulp van de

bos. Daarnaast is er ook bos omgevormd in heide. Netto

Regeling

is er niet veel bos bijgekomen. Door deze maatregelen

bosmantels van zeer grote waarde.

is in de gemeente Berkelland een duidelijke dooradering

•

•

In de afgelopen 25 jaar is het Gelders Natuurnetwerk

•

Landschap.

Voor

de

biodiversiteit

Op Achterhoek niveau wordt gewerkt aan een

van natuur ontstaan zoals in de figuren 3 en 4 te zien is.

mountainbikenetwerk waardoor het gebruik van bossen

Rond verschillende natuurgebieden is de waterhuishou-

door mountainbikers beter geregeld wordt en de invloed

ding ten behoeve van de natuur aangepast. Dit is gunstig

van mountainbikers op verstoringsgevoelige soorten kan

voor de bossen die onderdeel uitmaken van deze natuur-

afnemen.

gebieden.

26

zijn

Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=a40906a2-1e3c-46f7-8ea2-f0bb28687712