Biodiversiteitsplan
Tekst van het document
Biodiversiteitsplan inspiratie voor nu en morgen
Colofon Biodiversiteitsplan Gemeente Berkelland. Een uitgave van de gemeente Berkelland, september 2021. Aan deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend. Tekst, redactie en ecologisch advies:
Opmaak:
Fotografie: Jan-Luc van Eijk
Dit biodiversiteitsplan is mede tot stand gekomen door een financiële bijdrage uit de Regeling Landschap en Biodiversiteit van de provincie Gelderland.
Inhoud Voorwoord
04
Samenvatting
05
Inleiding
06
De biodiversiteit in kaart
08
Vergelijking van de biodiversiteit binnen en buiten het Gelders Natuurnetwerk
12
Natura-2000 en Berkelland
13
De deelgebieden
13
Ambassadeursoorten
15
Knelpunten
15
Deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden
18
De ambassadeursoorten
19
Knelpunten
19
Kansen
20
Uitgevoerde en actuele initiatieven
21
Deelgebied Bossen
22
Ambassadeursoorten deelgebied bossen
24
Knelpunten
24
Uitgevoerde en actuele initiatieven
26
Deelgebied Beken en rivieren
27
Ambassadeursoorten deelgebied Beken en rivieren
28
Knelpunten
29
Kansen
30
Uitgevoerde en actuele initiatieven
32
Deelgebied Agrarisch cultuurlandschap
33
Ambassadeursoorten deelgebied Agrarisch cultuurlandschap
34
Knelpunten
35
Kansen
36
Uitgevoerde en actuele initiatieven
38
Deelgebied Bebouwd gebied
40
Ambassadeursoorten deelgebied bebouwd gebied
41
Knelpunten
41
Kansen
43
Uitgevoerde en actuele initiatieven
44
Inspiratie voor bewustwording, beleving en handelen
45
Gemeente Berkelland
47
Inwoners gemeente Berkelland
47
Agrariërs
48
Waterschap
50
Terreinbeherende organisaties
51
Overige
52
Communicatie
53
Bijlagen Bijlage 1. Overzicht van de kenmerkende soorten
55
Kenmerkende fauna
55
Kenmerkende flora
60
Bijlage 2. Beschrijving van de ambassadeursoorten
62
Ambassadeursoorten van het deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraalgraslanden
62
Ambassadeursoorten van het deelgebied Bossen
66
Ambassadeursoorten van het deelgebied Beken en rivieren
71
Ambassadeursoorten van het deelgebied Agrarisch cultuurlandschap
77
Ambassadeursoorten van het deelgebied Bebouwd gebied
84
Bijlage 3. Maatregelen ambassadeursoorten
90
Wethouder Gerda ter Denge.
Voorwoord Dit jaar houden wij in Berkelland een Ode aan het landschap.
U leest over kleine en grote ideeën, over laag hangend fruit en
Omdat we met elkaar wonen en werken in een prachtige
de stip aan de horizon.
omgeving en daar best trots op zijn. Zo hebben we de afgelopen tijd verschillende inwoners en ondernemers
Die kansen en ideeën komen uit sessies die we hebben ge-
gevraagd om hun ode met ons te delen. Ik vind het prachtig
houden met organisaties, vrijwilligers, agrariërs, ondernemers
om te zien én te horen dat er zoveel te vertellen valt over het
en met de gemeenteraad van Berkelland. Zaadjes zijn geplant
Berkellandse landschap en dat de natuur om ons heen voor
en ideeën geopperd die we de komende jaren samen tot
iedereen weer iets anders betekent.
bloei kunnen laten komen. De wil en de drive is er om daar met elkaar aan te werken. Omdat ze allemaal vinden dat onze
Deze verhalen en gesprekken rond het themajaar Ode maken
jonge inwoners in de toekomst zich ook over de natuur moe-
het voor mij tegelijkertijd ook zichtbaar hoe belangrijk het is
ten kunnen blijven verwonderen.
om de biodiversiteit te behouden en te versterken. Met organisaties, ondernemers, inwoners en boeren werken
Er zijn dus genoeg ideeën om de biodiversiteit in onze
we hier aan. Want net als dat de natuur elkaar nodig heeft om
gemeente te verbeteren en de energie is er om verder te
een goede balans te houden tussen plant en dier, hebben
gaan. Dat is dan ook wat we gaan doen: leren van het nu en
wij elkaar ook nodig om die biodiversiteit in ons landschap
aanpakken dat binnen ons gezamenlijk vermogen ligt om
te behouden en te versterken. In dit biodiversiteitsplan kijken
morgen nog biodiverser te maken. Met elkaar kunnen we het.
we naar vandaag en naar morgen. Het is een inventarisatie en
Doet u mee?
inspiratiedocument geworden waarin wij u vertellen waar we nu staan als het gaat om biodiversiteit en waar nog kansen
Gerda ter Denge, wethouder
liggen om die biodiversiteit in Berkelland te versterken.
4
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Samenvatting De gemeente Berkelland kent een grote biodiversiteit, vooral in
steeds slechter wordende waterkwaliteit tot ongeveer 1980,
de natuurgebieden. In vergelijking met de rest van Nederland
heeft er toe geleid dat het slecht ging met veel soorten van
valt op dat de biodiversiteit van de fauna hoog is en die van de
stromend water. Door verbetering van de waterkwaliteit na
flora relatief laag is. Dat laatste komt doordat leefgebieden met
1980 en een meer natuurlijke herinrichting van veel wateren in
bijzondere milieufactoren schaars zijn.
de afgelopen 25 jaar, gaat het met veel soorten van
Om de biodiversiteit, de knelpunten, de kansen en wensen
stromend water weer beter en komen verdwenen soorten
te beschrijven is Berkelland opgedeeld in de 5 deelgebie-
weer terug. Er liggen nog veel kansen om de biodiversiteit van
den “Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden”, “Bossen”,
stromende wateren verder te verbeteren.
“Beken en rivieren”, “Agrarisch cultuurlandschap” en
De dooradering van Deelgebied Agrarisch cultuurlandschap
“Bebouwing”. Door natuurontwikkeling is de omvang van het
door houtwallen, houtsingels, overhoekjes, struwelen, bosjes
deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden de af-
en ruige perceelscheidingen is in de afgelopen eeuw sterk
gelopen 25 jaar meer dan verdubbeld. Er zijn in die periode ook
afgenomen. Veel landschapselementen liggen tegenwoordig
vele maatregelen uitgevoerd om de kwaliteit van deze gebie-
geïsoleerd in het landschap. Door agrarisch natuurbeheer en
den te verhogen, echter staat de kwaliteit van dit deelgebied
weidevogelbescherming is gelukkig hier en daar nog wel wat
nog steeds onder druk door onder
van de vroegere biodiversiteit te vinden en bloeit deze weer
andere verdroging en stikstofneerslag. Door extra beheerin-
enigszins op. Verschillende particulieren in het buitengebied
spanningen kan het effect hiervan enigszins gecompenseerd
met wat grond bij de deur zetten zich in om het landschap
worden. Naar de toekomst toe is het gewenst om de verbin-
rond de woning/bedrijf te herstellen met vaak mooie resulta-
dingen tussen de natuurgebieden te versterken en de invloed
ten. De toekomstige vergroening van het landbouwbeleid kan
van buitenaf door verdroging, stikstof en chemische gewasbe-
er toe leiden dat de biodiversiteit in dit deelgebied uit het dal
schermingsmiddelen te verminderen.
kruipt. Extra inzet van agrarisch natuurbeheer kan dit proces versnellen.
Het deelgebied Bossen komt verspreid over de gemeente met een grote diversiteit aan bostypen voor. Ook de variatie in leef-
De gestage achteruitgang van broedvogels in steden en dor-
tijd is groot. Gemiddeld genomen worden de bossen steeds
pen in Nederland wijst erop dat de biodiversiteit in het deel-
ouder waardoor faunasoorten van oud bos toenemen. Door
gebied Bebouwd gebied achteruit gaat. Verstening van tuinen,
onder andere verdroging, de stikstofproblematiek en enkele in-
nieuwbouw die niet toegankelijk is voor vogels en vleermuizen,
vasieve exoten hebben karakteristieke bosplanten en -insecten
het na-isoleren van woningen, groen dat opgeofferd wordt
het moeilijk. Kansen om de biodiversiteit van bossen te verbe-
voor nieuwbouw en niet op biodiversiteit gerichte inrichting
teren zijn er volop.
en beheer van openbaar groen zijn enkele oorzaken van deze
Vrijwel alle stromende wateren in het deelgebied Beken en ri-
achteruitgang. Biodiversiteit stimuleren in de bebouwde om-
vieren zijn gekanaliseerd. Dit, gecombineerd met een
geving kan op vele manieren. Dit plan geeft daarvoor verschillende mogelijkheden.
Witsteelfranjehoed.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
5
Inleiding Je ruikt de geur van bloemen en hoort allerlei vogels zingen tij-
er flink aangepakt in Berkelland. Vandaag de dag kunnen we
dens een wandeling langs de Berkel, ziet de ijsvogel tijdens een
dan ook successen melden als het gaat om biodiversiteit.
tocht met de Berkelzomp, ontdekt reeën bij de Needse Berg en
Zo is de kwaliteit van het oppervlaktewater in Berkelland de
geniet van het prachtige coulisselandschap tijdens een fiets-
afgelopen 30 jaar flink vooruit gegaan.
tocht. Biodiversiteit is overal om ons heen en heel erg belang-
Door natuurontwikkeling is de oppervlakte van half natuurlijke
rijk voor de manier waarop wij als inwoners en bezoekers onze
graslanden en bos flink toegenomen en is ook de ecologische
omgeving beleven.
infrastructuur van water en half natuurlijke graslanden verbeterd. In het agrarische landschap is hier en daar de biodiversiteit
Werken aan een betere biodiversiteit staat garant voor een
flink vooruit gegaan door met elkaar te kiezen voor agrarisch
beter leefmilieu en een gezonder leven. Waarom een biodiver-
natuurbeheer en door natuurontwikkeling door particulieren.
siteitsplan? Voor de leefbaarheid van de aarde in de toekomst is biodiversiteitsverlies het grootste probleem, op de voet
De ambitie van de gemeente Berkelland is met elkaar de bio-
gevolgd door opwarming van het klimaat.
diversiteit verder te versterken door de samenhang in het landschap te vergroten en het beheer meer te richten op het
Duits onderzoek heeft aangetoond dat tussen 1989 en 2016
vergroten van de biodiversiteit. Hierdoor ontstaat een robuust
de totale biomassa vliegende insecten in natuurgebieden met
landschap waarin de biodiversiteit tegen een stootje kan.
ruim 75 procent is afgenomen. Nederland behoorde toen tot
Daarom dus dit plan: een inventarisatie van onze huidige bio-
een van de koplopers op het gebied van biodiversiteitsverlies.
diversiteit én een inspiratiedocument in één. Zo leest u in grote
Gelukkig is er tegenwoordig veel meer het besef dat we met
lijnen hoe het nu gaat met de biodiversiteit. We hebben daar-
elkaar zuinig moeten zijn op de biodiversiteit en daar allemaal
voor als het ware een foto gemaakt en Berkelland ingedeeld in
onze rol in hebben. En zijn overheden samen met inwoners,
de 5 deelgebieden “Vennen, hoogveen, heiden en schraallan-
boeren en andere ondernemers zich ervan doordrongen dat
den”, “Bossen”, “Beken en rivieren”, “Agrarisch cultuurlandschap”
herstel van biodiversiteit van groot belang is. We kunnen en
en “Bebouwing”. Voor elk deelgebied beschrijven we eerst de
hoeven niet terug naar het landschap van een eeuw geleden.
biodiversiteit in algemene en actuele zin. Vervolgens wordt
Maar het is wel belangrijk om na te denken over de inrichting
voor elk deelgebied een aantal ambassadeursoorten beschre-
en het gebruik van het landelijke gebied van onze toekomst.
ven. Deze plant- en diersoorten zijn kenmerkend voor dat be-
Willen we een gebied dat alleen optimaal ingericht is voor de
treffende deelgebied.
gangbare landbouw, of willen we een natuurrijk landschap
We beschrijven vervolgens per deelgebied wat er nodig is om
waar het goed boeren, fijn wonen, werken en recreëren is?
de biodiversiteit te versterken voor in het bijzonder de ambas-
De laatste vorm is zowel voor de economie als voor de biodi-
sadeursoorten. Tenslotte komt aan de orde wat de verschillen-
versiteit het meest interessant en biedt bovendien een goede
de actoren, zoals de landbouw, gemeente, het waterschap en
basis voor een toekomstgerichte natuurinclusieve landbouw.
particulieren, kunnen doen om de biodiversiteit te bevorderen
Naast nadenken over biodiversiteit, gebeurt er al het nodige
in de gemeente Berkelland.
op dat vlak: met verschillende organisaties en partijen wordt
6
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Biodiversiteit
Biodiversiteit is een breed begrip. Het is het aantal dier-
kleiner de biodiversiteit. Dit verschil was vroeger, pakweg
en plantsoorten per oppervlakte-eenheid, maar het
een eeuw geleden een stuk kleiner dan nu. Sindsdien
is ook het verschil van individuen binnen één dier- en
is het totaal aantal dier- en plantsoorten in Nederland
plantsoort. Daarin telt het aantal van één soort mee.
vermoedelijk licht toegenomen door klimaatopwarming
Ook de verschillende ecosystemen die er zijn is een vorm
en de introductie van exoten terwijl het gemiddeld aan-
van biodiversiteit. Biodiversiteit is belangrijk voor het
tal soorten per vierkante meter drastisch is afgenomen.
evenwicht in de natuur. Door biodiversiteit is landbouw
Deze ontwikkeling kent verschillende oorzaken, denk
mogelijk. Biodiversiteit reguleert het klimaat waardoor
aan verdroging, verzuring, vermesting en landschappe-
het voor de mens mogelijk is om op de aarde te overle-
lijke versnippering als gevolg van de intensivering van de
ven. In het algemeen zien we dat grote gebieden meer-
landbouw. Ook in leefgebieden als bossen is in dezelfde
dere ecosystemen omvatten en daardoor een hogere
periode -weliswaar in mindere mate- de biodiversiteit
biodiversiteit hebben. Hoe kleiner het oppervlak, hoe
afgenomen.
Dit plan is tot stand gekomen door de inbreng van vele organi-
de vrijwilligersorganisaties en individuele personen knelpunten,
saties en individuele personen op persoonlijke titel die op het
kansen en ideeën voor toekomstige maatregelen “opgehaald”.
gebied van natuur, landschap en biodiversiteit actief zijn in de
Ook is de gemeenteraad gevraagd mee te denken en advies te
gemeente Berkelland. Tijdens verschillende online-sessies zijn bij
geven voor het behoud en versterken van de biodiversiteit.
Hieronder een overzicht van organisaties die actief zijn op het gebied van natuur, landschap en biodiversiteit in de gemeente Berkelland. Bijenwerkgroep “Steunt Elkander”
Vrijwillige weidevogelbescherming VAN Berkel en Slinge
Stichting Helemaal Groen
Klompenpadwerkgroep Boereneschpad
Bloeiend Bijenlandschap Berkelland
Vrijwilligers Staatsbosbeheer
Stichting HOEduurzaam
Klompenpadwerkgroep Rekken
Bomenstichting Achterhoek
W.A. van der Lugt Stichting
Stichting Kruidentuin Eibergen
Levend Landschap Rietmolen
Borculose Hengelsport Vereniging
Waterschap Rijn en IJssel
Stichting Staring Advies
Levend Landschap werkgroep Beltrum
DBO Rietmolen
Weidevogelbeheer
Stichting tot Behoud Needse Natuurwaarden
Levend Landschap werkgroep Gelselaar
Geesteren Helemaal Groen
Weidevogelgroep Eibergen / Beltrum
Stichting Vrijwilligers Natuuronderhoud Ruurlo
Levend Landschap werkgroep Noordijk
Geldersch Landschap
Weidevogelwerkgroep Borculo
VALA (Vereniging Agrarisch Landschap Achterhoek)
Levend Landschapswerkgroep Geesteren
Groei & Bloei Berkelland / Haaksbergen
Werkgroep Ommetje Gelselaar
Vereniging Agrarisch Natuurbeheer Berkel en Slinge
LTO Noord afdeling Achterhoek Noord
Groene Verbinding
Werkgroep Ommetje Haarlo
Vleermuizendorp Neede
Marke Mallem
Hengelsportvergeniging “Het Voorntje” Eibergen, Neede e.o.
Wildbeheereenheid De Berkelstreek
Vlinderwerkgroep Achterhoek
Oevers van de Berkel
IVN Noord-Midden Achterhoek
Wildbeheereenheid Rekken
Vogelwerkgroep Berkelland IVN Oost Achterhoek
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
7
De biodiversiteit in kaart Met behulp van de Nationale databank Flora en Fauna (NDFF) hebben we een opname kunnen maken van de aanwezige plant- en diersoorten binnen de gemeente Berkelland. Er zijn waarnemingen van de afgelopen 10 jaar verzameld. De NDFF is geraadpleegd op het voorkomen van alle zoogdieren, broedvogels, reptielen, amfi-
Een aantal cijfers, in de afgelopen 10 jaar: • Zijn er 403 plant- en diersoorten, van bovenstaan de genoemde soortgroepen, gezien in Berkelland, algemeen voorkomende plantensoorten niet meegerekend
bieën, vissen, libellen, dagvlinders, en beschermde en Rode Lijst
• Van deze 403 soorten zijn er 207 beschermd
genoteerde plantensoorten, inclusief de ambassadeursoort gras-
• Van deze 403 soorten staan er 163 op de Rode Lijsten
klokje. Op basis van deze verspreidingsgegevens is voor de ge-
van kwetsbare en bedreigde soorten. U leest meer over
meente een natuurwaardenkaart gemaakt.
deze plant- en diersoorten op de volgende pagina’s.
Zie figuur 1. Met ruim 95.000 (gevalideerde) waarnemingen van bovenstaande soortgroepen is een gedetailleerd beeld ontstaan
In de hoofdstukken daarna behandelen we per deelgebied de bio-
over de biodiversiteit in de gemeente Berkelland. Omdat niet de
diversiteit. Naar het totale aantal soorten planten, schimmels en
gehele gemeente vlakdekkend geïnventariseerd is op planten en
dieren kunnen we slechts gissen. Op de website waarneming.nl
dieren, ontbreken er vele vindplaatsen. Met name in het agrarisch
zijn de afgelopen 10 jaar van 3950 soorten waarnemingen uit de
cultuurlandschap en het bebouwd gebied zijn aanvullende waar-
gemeente Berkelland ingevoerd. Daarbij gaat het vooral om soor-
nemingen wenselijk. Maar door de hoeveelheid waarnemingen,
ten die gemakkelijk waar te nemen en bekend zijn. Vele duizenden
door de jaren heen verzameld door professionals en vrijwilligers,
soorten schimmels, kleine ongewervelden en micro-organismen
hebben we een goed beeld over de biodiversiteit in de gemeente
die moeilijk waar te nemen en/of op naam te brengen, kunnen nog
kunnen vormen.
aan dit aantal toegevoegd worden.
Figuur 1 . Natuurwaardenkaart gemeente Berkelland. Rood geeft een hoge, geel een middelhoge en blauw een lage biodiversiteit aan.
8
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Huismus, vroeger een zeer algemene soort die tegenwoordig steeds harder achteruit gaat.
In figuur 2 vergelijken we de biodiversiteit van een aantal soort-
land komen wel minder verschillende plantensoorten van de
groepen met die van Nederland. De gemeente Berkelland
Rode lijst voor in vergelijking met heel Nederland. Dit wordt
heeft een hoge biodiversiteit voor de meeste soortgroepen.
vooral veroorzaakt door de achteruitgang van de kwaliteit van
Dit komt, omdat er veel verschillende typen leefgebieden hier
leefgebieden die afhankelijk zijn van specifieke, kwetsbare mi-
in een aanzienlijke omvang naast elkaar voorkomen. In Berkel-
lieuomstandigheden.
Figuur 2. Vergelijking van het aantal soorten per soortgroep in Nederland met het aantal in de gemeente
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
9
Heideblauwtjes.
Zoogdieren
Reptielen
In ons land komen 79 soorten grondgebonden zoogdieren en
Er komen 3 van de 7 soorten inheemse reptielen voor in de
vleermuizen voor. Binnen de gemeente Berkelland zijn in de
gemeente Berkelland: hazelworm, levendbarende hagedis en
afgelopen 10 jaar 36 soorten waargenomen. Het gaat dan om
ringslang. Dit betreffen alle strikt beschermde soorten in Ne-
26 soorten grondgebonden zoogdieren en 10 soorten vleer-
derland. Populaties van deze soorten beperken zich voorname-
muizen. Al deze soorten zijn wettelijk beschermd. Alle vleer-
lijk tot bos- en natuurgebieden, zoals Boswachterij Ruurlo, de
muissoorten zijn bovendien op Europees niveau beschermd
Breken, het Needse Achterveld en het Lankheet. Doordat deze
middels de Habitatrichtlijn. Er zijn waarnemingen bekend van
populaties grotendeels geïsoleerd liggen en doordat deze
zeldzame soorten als baardvleermuis, boommarter, Brandts
soorten landelijk vrij zeldzaam zijn, is behoud van de leefgebie-
vleermuis, franjestaart, grote bosmuis en sinds kort ook de ot-
den van groot belang.
ter.
Broedvogels
Amfibieën
In Nederland broeden circa 197 vogelsoorten (bron: Vogelbe-
Van de 16 soorten inheemse amfibieën soorten zijn er in de
scherming Nederland). Verspreid over de afgelopen 10 jaar zijn
gemeente Berkelland van 10 soorten waarnemingen bekend
er in de gemeente Berkelland van 140 vogelsoorten waarne-
in de afgelopen 10 jaar. De zeer zeldzame vroedmeesterpad,
mingen bekend die duiden op een mogelijk broedgeval. Van
geelbuikvuurpad en vuursalamander kennen uitsluitend na-
sommige zeldzame soorten betreft dit enkele of zelfs eenma-
tuurlijke populaties in Zuid-Limburg. Van de 13 meer verspreid
lige waarnemingen. Andere soorten zijn regelmatige broedvo-
voorkomende soorten is dus een relatief groot deel bekend uit
gels in de gemeente Berkelland. Onder de aangetroffen soor-
de gemeente Berkelland. Het betreft deels algemene soorten
ten bevinden zich ook een aantal landelijk minder algemene
als bastaardkikker, bruine kikker, gewone pad en kleine water-
en/of kritische soorten als boomvalk, Europese kanarie, fluiter,
salamander. Daarnaast zijn er binnen de gemeente belangrijke
geelgors, gele kwikstaart, grote karekiet, grutto, hop, kneu, koe-
populaties van zeldzame en strikt beschermde soorten als
koek, middelste bonte specht, raaf, spotvogel, wielewaal en zo-
boomkikker, kamsalamander en poelkikker aanwezig. In het
mertortel. Landelijk zeldzame soorten als groene specht, grote
Needse Achterveld en het Lankheet komen populaties van de
lijster, patrijs, steenuil, wielewaal hebben een belangrijke po-
strikt beschermde heikikker voor.
pulatie in Oost Gelderland, waarbij in de gemeente Berkelland een aanzienlijk deel van deze populatie voorkomt.
10
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Vissen
Dagvlinders
Door de aanwezigheid van verschillende beeklopen en ook
Op dit moment leven er in Nederland 53 soorten dagvlinders
allerlei typen afgesloten wateren als vijvers, grachten, vennen,
(bron: De Vlinderstichting). Hiervan zijn er in de afgelopen 10
poelen en voormalige zandwinplassen kent de gemeente een
jaar 41 soorten waargenomen in de gemeente Berkelland.
afwisselende visstand, waarbij alleen enkele soorten van grote
Door de grote afwisseling van biotopen binnen de gemeente
rivieren zoals barbeel en sneep en zeer zeldzame soorten van
Berkelland, met onder andere vochtige loofbossen, heide- en
schoon en snelstromend water als elrits en gestippelde alver
veengebieden, blauwgraslanden, kruidenrijke graslanden en
ontbreken. Er zijn van 25 inheemse vissoorten waarnemingen
hooilanden is er een hoge diversiteit aan dagvlinders te vinden.
bekend in de gemeente in de afgelopen 10 jaar. Het betreft
Het betreft naast algemene standvlinders als citroenvlinder,
zowel typische soorten van stilstaand en langzaam stromend
dagpauwoog, gehakkelde aurelia, klein koolwitje en landkaart-
plantenrijk water als ruisvoorn, snoek, vetje en zeelt, maar ook
je en trekvlinders als atalanta, distelvlinder en gele luzerne-
kenmerkende soorten van beeksystemen als beekforel, beek-
vlinder ook zeldzamere en kritische soorten als bont dikkopje,
prik, kopvoorn, riviergrondel, serpeling en winde. Voor de re-
geelsprietdikkopje, gentiaanblauwtje, grote vos, grote weer-
latief zeldzame serpeling vormen de Oost Gelderse beeksys-
schijnvlinder, heideblauwtje, iepenpage, keizersmantel, kleine
temen een belangrijk leefgebied. Met het verbeteren van de
ijsvogelvlinder en staartblauwtje. De grote vos, grote weer-
waterkwaliteit, het opheffen of omzeilen van barrières als slui-
schijnvlinder en kleine ijsvogelvlinder zijn wettelijk beschermd
zen en stuwen middels vispassages en het plaatselijk herstellen
in Nederland. Van het zeldzame gentiaanblauwtje zijn tot 2012
van de beeklopen zelf is de situatie voor dergelijke vissoorten
waarnemingen bekend uit het Needse Achterveld. Inmiddels
van stromend water de afgelopen 25 jaar verbeterd. Ook de
is de soort daar verdwenen. De soort komt voor op beschutte
vrij zeldzame en Europees beschermde grote modderkruiper
natte heidevelden, randen van hoogvenen, heischraal grasland
heeft enkele (geïsoleerde) populaties in de gemeente Berkel-
en blauwgraslanden met veel klokjesgentianen, dophei, struik-
land. Door de aanwezigheid van populaties van deze vissoor-
heide en hoogteverschillen waar de knoopmieren en/of steek-
ten heeft gemeente Berkelland een belangrijke waarde voor de
mieren hun nesten kunnen maken. Ook moeten er voldoende
soortgroep vissen.
kiemingsplaatsen zijn voor de klokjesgentiaan. Hopelijk keert de soort terug door uitgevoerde herstelmaatregelen in de hei-
Libellen In Nederland leven 71 verschillende libellensoorten. Daarvan
deterreinen binnen het Needse Achterveld.
zijn er 50 in de gemeente Berkelland aangetroffen in de af-
Planten
gelopen 10 jaar. Algemene soorten komen voor bij de meest
Bij het beschrijven van de biodiversiteit van de flora is speci-
uiteenlopende watertypen, van kleine poelen en vennen tot
fiek gekeken naar de aanwezigheid van wettelijk beschermde
grote plassen. Er zijn ook een aantal minder algemene en
soorten en bedreigde soorten die op de Rode Lijst vermeld
kritische soorten waargenomen binnen de gemeente. Het
staan. In Nederland gaat het daarbij om 530 soorten. Er zijn 90
betreft onder andere kenmerkende soorten van vennen en
plantensoorten van de Rode Lijst aangetroffen in de gemeente
veengebieden, zoals de koraaljuffer, venglazenmaker, zwarte
Berkelland in de afgelopen 10 jaar. Drie ervan zijn wettelijk be-
heidelibel en verschillende soorten witsnuitlibellen. Ook de
schermd: blaasvaren, schubvaren en valkruid. Plantensoorten
beekoeverlibel, beekrombout, bosbeekjuffer en weidebeekjuf-
van de Rode Lijst zijn binnen de gemeente vooral te vinden in
fer, kenmerkende soorten van schoon stromend water komen
natuur(ontwikkelings)gebieden als het Needse Achterveld, De
voor in de gemeente, dankzij de aanwezigheid van de verschil-
Breken, het Lankheet en het Noordijkerveld, maar ook in ver-
lende beeklopen. De beekrombout, bosbeekjuffer en gevlekte
schillende bosgebieden en in mindere mate verspreid in het
witsnuitlibel zijn wettelijk beschermde soorten. Samen met de
agrarisch cultuurlandschap. Een deel van de aangetroffen bij-
venglazenmaker en venwitsnuitlibel staan deze soorten ook op
zondere soorten is terug te leiden naar ingezaaide wegbermen
de Rode Lijst van zeldzame en/of bedreigde libellensoorten.
en andere terreinen en verwilderde tuinplanten.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
11
DE BIODIVERSITEIT IN BERKELLAND De gemeente Berkelland heeft een hoge biodiversiteit
Rode lijst in vergelijking met heel Nederland gering is.
voor de meeste soortgroepen. Dit komt omdat er veel
Dit wordt veroorzaakt door de achteruitgang van de
verschillende typen leefgebieden hier in een
kwaliteit van leefgebieden die afhankelijk zijn van
aanzienlijke omvang naast elkaar voorkomen.
specifieke, kwetsbare milieuomstandigheden.
Opvallend is dat het aantal plantensoorten van de
Vergelijking van de biodiversiteit binnen en buiten het Gelders Natuurnetwerk Het Gelders Natuurnetwerk (GNN) is een samenhangend
samen met bewoners en alle organisaties genoemd op
netwerk van bestaande en te ontwikkelen natuur van interna-
pagina 10. In figuur 3 hebben we de biodiversiteitskaart van de
tionaal, nationaal en provinciaal belang. Dit netwerk is aange-
gemeente Berkelland over de GNN en GO gelegd. Deze figuur
vuld met de Groene Ontwikkelzones (GO). De GO zijn zones
maakt duidelijk dat de hoogste biodiversiteit in de GNN/GO te
die bestaan uit gebieden met andere functies dan natuur, die
vinden is. Deze figuur maakt ook duidelijk dat er daarbuiten
ruimtelijk verweven zijn met de natuur van de GNN en daar
ook gebieden zijn die voor de biodiversiteit van belang zijn.
functioneel mee samenhangen. In de GO wordt ingezet op
Vooral de grotere bewoningskernen en enkele agrarische
versterking van de samenhang tussen inliggende en aangren-
gebieden springen eruit. Er liggen vooral nog veel kansen in
zende natuurgebieden. De provincie Gelderland is als eerste
het agrarisch cultuurlandschap. Het GNN en de GO kan niet
verantwoordelijk voor de bescherming en ontwikkeling van
zonder een goed functionerende groen-blauwe dooradering
bos en natuur binnen het GNN en de GO. Daarbuiten ligt de
van het agrarisch cultuurlandschap.
verantwoordelijkheid bij de gemeente,
Figuur 3. De biodiversiteitskaart (rood hoge biodiversiteit en blauw lage biodiversiteit) met op de achtergrond de GNN (donkergroen) en de GO (lichtgroen).
12
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Natura-2000 en Berkelland
De deelgebieden
In de gemeente Berkelland bevinden zich geen Natura-2000
We hebben Berkelland ingedeeld in de volgende
gebieden. Natura-2000 gebieden zijn Europees beschermde
5 deelgebieden:
gebieden met hoge natuurwaarden. Twee Natura-2000 gebieden grenzen aan Berkelland: het Stelkampsveld en het Buurserzand-Haakbergerveen. Wat verder weg liggen het Korenburgerveen, Willinks Weust en de Rijntakken. In figuur 4 zijn deze gebieden op kaart weergegeven. De dooradering van het Gelders Natuurnetwerk in Berkelland vormt verbindingen tussen de Natura-2000 gebieden Stelkampsveld, Buurserzand-Haakbergerveen, Korenburgerveen en Willinks Weust.
• • • • •
Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden Bossen Beken en rivieren Agrarisch cultuurlandschap Bebouwing
Elk deelgebied kent zijn eigen biodiversiteit, knelpunten en kansen. Uiteraard is hierin een grote overlap tussen deze deelgebieden. Per deelgebied hebben we een biodiversiteitskaart opgesteld op basis van voor het betreffende deelgebied kenmerkende soorten. Een overzicht van de kenmerkende soorten van de verschillende deelgebieden die recent in Berkelland zijn waargenomen leest u terug in bijlage 1.
Figuur 4. De ligging van de gemeente Berkelland ten opzichte van naburige Natura-2000 gebieden (geel). Donkergroen: Gelders NatuurNetwerk. Lichtgroen: Groene Ontwikkelzone.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
13
Staartmees
14
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Ambassadeursoorten Aan elk deelgebied is een aantal ambassadeursoorten
biodiversiteit in een deelgebied in grote lijnen op orde is.
toegekend. Deze worden per deelgebied beschreven.
De gekozen soorten representeren op plekken waar ze
De ambassadeursoorten zijn gekozen op basis van criteria als
voorkomen een hoge mate van biodiversiteit. Daarnaast zijn
vóórkomen in het deelgebied, herkenbaarheid en
de soorten zodanig gekozen dat het voorkomen van deze soorten buiten het deelgebied waar ze als ambassadeur
habitateisen. Ambassadeursoorten voor biodiversiteit zijn soorten die als spreekbuis voor biodiversiteit en het belang
gelden ook de ecologische connectiviteit kunnen duiden.
daarvan kunnen fungeren. Een ambassadeursoort is primair
Knelpunten
een communicatieconcept. Een ambassadeur vertegenwoor-
In de volgende 5 hoofdstukken worden de biodiversiteit, de
digt als het ware het deelgebied en staat daarmee voor de
ambassadeursoorten, de knelpunten, de kansen, de uitge-
biodiversiteit in het gehele deelgebied. Een ambassadeursoort
voerde maatregelen in de afgelopen 25 jaar, de actuele maat-
is tegelijk een spreekbuis waarmee aandacht gevraagd kan
regelen en de top 3 maatregelen met het grootste effect op
worden voor bredere thema’s in een bredere context.
vergroting van de biodiversiteit per deelgebied besproken.
De ambassadeursoorten zijn zodanig gekozen dat de
Meerdere deelgebieden hebben te maken met overeenko-
deelgebieden door deze soorten min of meer volledig
mende knelpunten. Om herhaling te voorkomen worden deze
gerepresenteerd worden. Bijvoorbeeld bij het agrarisch
hier genoemd.
cultuurlandschap staat de boomkikker als representant voor de landschapselementen, de patrijs voor de agrarische percelen en de steenuil voor de erven. Het voorkomen van de gekozen ambassadeursoorten geeft aan in welke mate de
VOORBEELD VAN EEN AMBASSADEURSOORT: DE LEVENDBARENDE HAGEDIS De levendbarende hagedis is een ambassadeursoort van
Wegbermen in dat landschap kunnen zodanig beheerd
het deelgebied “Vennen, hoogvenen, heiden en
worden dat ze een ecologische verbinding gaan vormen
schraallanden”. Dit deelgebied ligt verspreid over de
tussen de locaties. Door middel van monitoring van de
gemeente in van elkaar gescheiden locaties die vooral
levendbarende hagedis in deze wegbermen kan de mate
omringd zijn door agrarisch cultuurlandschap.
van ecologische connectiviteit hier gevolgd worden.
De gemeente heeft de volgende ambassadeursoorten gekozen voor de deelgebieden: Deelgebied
Ambassadeursoorten
Vennen, hoogvenen, heiden en schraallanden
Boompieper, gevlekte orchis, levendbarende hagedis
Bossen
Bosuil, gewone grootoorvleermuis, kleine ijsvogelvlinder
Beken en rivieren
IJsvogel, otter, weidebeekjuffer, winde
Agrarisch cultuurlandschap
Boomkikker, grasklokje, kievit, patrijs, steenuil
Bebouwd gebied
Braamsluiper, gierzwaluw, huismus, laatvlieger
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
15
Kruidenrijk grasland links en gewoon gazon rechts in wijk Ruurlo
Stikstof Diverse stikstofverbindingen, zoals stikstofoxiden afkomstig uit
uitsluitend uit braam. Op plekken waar minder licht de bosbo-
industrie en verkeer en ammoniak afkomstig uit de landbouw,
dem bereikt neemt als gevolg van verzuring hulst de laatste
zorgen voor verrijking van de systemen waardoor flora en fau-
30 jaar explosief toe. Houtoogst versterkt vaak de verzuring en
na die gebonden is aan voedselarme leefgebieden achteruit-
verbraming van bossen.
gaat, vergrassing optreedt en er soorten verdwijnen. Bovendien leidt neerslag van stikstofverbindingen tot ver-
Verdroging
zuring van de bovengrond met onder andere als gevolg dat
Door optimalisatie van de waterhuishouding ten behoeve van
mineralen uit de bovenste aardlagen uitspoelen, hetgeen
de landbouw en bebouwing en onttrekking van grondwater
op de karakteristieke plantengroei en het insectenleven een
voor drinkwater en industrie hebben veel natuurgebieden,
vernietigende werking heeft. De veranderde voedingswaarde
bossen en landschapselementen te maken met verdroging,
van planten als gevolg van verzuring en vermesting heeft een
waardoor flora en fauna die aangewezen is op natte en voch-
sterk negatief effect op veel soorten fauna die van deze plan-
tige leefgebieden achteruitgaat,
ten afhankelijk is. Diverse boomsoorten hebben juist voordeel
er zelfs soorten verdwijnen en bomen afsterven. Verdroging
bij de toename van stikstof in deze gebieden, waardoor open
versterkt het negatieve effect van de toegenomen stikstofde-
natuurgebieden vaak snel dicht dreigen te groeien met bo-
positie. Er vindt minder transport van bufferende stoffen naar
men. Om de openheid in stand te houden is daarom intensief
hogere bodemlagen plaats tijdens natte perioden.
beheer van deze natuurgebieden noodzakelijk. Door verzuring verteerd organisch materiaal op de bosbodem slechter en worden boomwortels vergiftigd door aluminium waardoor bomen afsterven.
Vernatting Op enkele plekken in de gemeente Berkelland is de waterhuishouding zodanig aangepast dat de grondwaterstand in het zomerhalfjaar ongeveer hetzelfde is als in het winterhalfjaar. Op
16
Dit speelt vooral in bossen op arme grond, bossen die op de
deze plekken is dat mogelijk door water in gebieden in te laten
voormalige heide 100 tot 150 geleden zijn aangeplant. Hoge
vanuit opgeleide gekanaliseerde beken. Van de effecten van
stikstofconcentraties zorgen er bovendien voor dat bomen
deze onnatuurlijke waterhuishouding op veel soorten flora en
gevoeliger worden voor schimmels en insecten(plagen). Veel
fauna is nauwelijks iets bekend. Voor amfibieën pakt dit over
bosplanten kunnen onder zure omstandigheden niet meer
het algemeen slecht uit. Voortplantingswateren vallen nooit
groeien en verdwijnen. De vrijkomende groeiplaatsen worden
meer droog waardoor vispopulaties zich duurzaam kunnen
vaak overgenomen door braam. De ondergroei van veel bos-
vestigen, hetgeen tot het verdwijnen van kamsalamander- en
sen en landschapselementen bestaat inmiddels vrijwel
boomkikkerpopulaties leidt.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Invasieve exoten Het aantal invasieve exoten (door de mens geïntroduceerde
De impact hiervan op de biodiversiteit is onvoldoende
plant- en diersoorten die hier niet thuishoren en zich explo-
bekend. Honderden jaren ontwikkeling van de vegetatie in
sief kunnen vermeerderen ten koste van de inheemse flora en
een landschapselement kan door één verkeerd uitgevoerde
fauna) zorgt in alle vijf deelgebieden voor problemen. Het wa-
spuitbeweging op het aangrenzende cultuurland verloren
terleven in de beken en rivieren wordt in toenemende mate
gaan. Het gebruik van allerlei chemische bestrijdingsmiddelen
bepaald door dieren die hier van nature niet thuishoren, zo-
door inwoners en bedrijven in de bebouwde kommen is
als bijvoorbeeld diverse soorten rivierkreeften, uitgezette vis-
nadelig voor de biodiversiteit in de bebouwde kom.
soorten ten behoeve van de hengelsport (diverse variaties van de karper, meerval) en vissoorten uit Oost Europa die door de
Klimaatverandering
aanleg van het Donau-Rijnkanaal in Nederland terecht zijn ge-
Door de opwarming van het klimaat hebben veel soorten die
komen. Dit gaat ten koste van allerlei inheemse diersoorten.
in de regio aan de zuidgrens van hun verspreidingsgebied
Ook een aantal invasieve exoten onder de planten hebben
zitten het moeilijk. Landelijk gaat bijvoorbeeld de levendba-
lokaal een sterke negatieve invloed op de biodiversiteit. Van
rende hagedis sterk achteruit, zeer waarschijnlijk als gevolg van
de soorten die in het water groeien zijn de watercrassula en
de opwarming van het klimaat. Daar staat tegenover dat veel
de waterteunisbloem geduchte soorten. Op het land gaat het
zuidelijke soorten uitbreiden naar het noorden zoals de
vooral om de Aziatische duizendknopen,
wespspin en de sikkelsprinkhaan. Beide soorten komen inmiddels verspreid voor in de gemeente Berkelland.
de reuzenberenklauw, reuzenbalsemien en uitheemse uitbreiden en er steeds meer groeiplaatsen ontstaan. Invasieve
Deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden
soorten zorgen in toenemende mate voor afname van de bio-
Dit deelgebied ligt verspreid over de gemeente,
diversiteit.
in geïsoleerde percelen of clusters (zie figuur 5). Het betreft
guldenroedesoorten. De trend is dat deze groeiplaatsen zich
Chemische gewasbeschermingsmiddelen
hoofdzakelijk kleine restanten van ooit grotere veen- en heidecomplexen, die verder grotendeels ontgonnen zijn voor de landbouw of met bos aangeplant zijn. Op een aantal
Drift via wind en water van chemische gewasbeschermings-
plaatsen is meer recent landbouwgrond omgezet in natuur,
middelen vanuit het agrarisch cultuurlandschap richting
om robuustere aaneengesloten natuurgebieden of
natuurgebieden, bossen, rivieren, beken, watergangen en
ecologische verbindingszones te realiseren. Dit is onder
landschapselementen leidt daar tot opeenhoping van deze
andere gebeurd in het Needse Achterveld, in het Noordijker-
middelen.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
17
DEELGEBIED VENNEN, HOOGVEEN, HEIDEN EN SCHRAALLANDEN
veld, langs de Groenlose Slinge en langs de Berkel.
Ongeveer 120 jaar geleden bestond de gemeente Berkelland voor ongeveer de helft uit dit deelgebied. Rond 1995 waren hier nog enkele snippertjes van deze “woeste gronden” over. De afgelopen 25 jaar is dit deelgebied versterkt door verspreid in Berkelland weer schraallanden en venachtige situaties te ontwikkelen.
structuur de biodiversiteit wel vrij laag. Reptielen en kenmerkende vogelsoorten, dagvlinders, libellen en andere insecten zijn vaak schaars. Zo zijn kritische soorten als adder, bont dikkopje, gentiaanblauwtje, gladde slang, grauwe klauwier, heideblauwtje, heivlinder, klokjesgentiaan, welriekende nachtorchis en zandhagedis vaak afwezig. Droge heide is vaak arm aan structuur (afwisseling van oude heide, jonge heide, open zand, bloemen) en vergrassing met pijpenstrootje of bochtige smele of het spontaan dichtgroeien door opslag van bomen vormt dikwijls een bedreiging voor dit habitat. Met name in schraallanden is door te grootschalig beheer vaak ook geen optimale situatie aanwezig. De meest complete ecosystemen
Door de beperkte omvang van de meeste vennen,
zijn te vinden in de grotere aaneengesloten gebieden, die
veengebieden, heiden en schraallanden en door allerlei
een afwisseling kennen tussen natte en droge heide, schraal-
milieufactoren is de biodiversiteit van deze ecosystemen niet
landen, bloemrijk grasland, (gagel)struwelen en bos. Op de
optimaal en is intensief beheer nodig. Desondanks zien we in
natuurwaardenkaart van dit deelgebied springen De Breken, het Noordijkerveld, het Needse Achterveld en het Lankheet
Berkelland dat veel soorten van hoogveen, heide, vennen
eruit qua biodiversiteit (zie figuur 5). Het is met name in deze
en schraallanden zich in stand kunnen houden. In kleine en/
gebieden waar de biodiversiteit het hoogst is en waar waar-
of geïsoleerde heide- en veengebieden is door gebrek aan
nemingen van kritische soorten als beenbreek, bont dikkopje,
Figuur 5 . Natuurwaardenkaart deelgebied Vennen, hoogveen, heiden en schraallanden.
18
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
draaihals, dwergbloem, dwergvlas, gentiaanblauwtje, gevlekte
en in wegbermen. De levendbarende hagedis is
witsnuitlibel, groentje, heideblauwtje, klimopklokje, nachtzwa-
het meest voorkomende reptiel in de gemeente Berkelland.
luw en venwitsnuitlibel bekend zijn.
De ambassadeursoorten
Knelpunten Versnippering. Door isolatie van natuurgebieden is de
In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de
genetische uitwisseling tussen populaties sterk afgenomen.
ambassadeursoorten. Hieronder lichten we de ambassadeur-
Het gevolg is inteelt en het lokaal uitsterven van soorten. In-
soorten van vennen, hoogveen, heiden en schraallanden kort
dien door tijdelijk ongunstige omstandigheden soorten uit
toe.
een gebied verdwijnen kunnen deze door versnippering niet terugkeren.
Boompieper De boompieper een karakteristieke broedvogel van heidevel-
Omvang
den, vooral op overgangen naar bos. De soort nestelt ook in
Door verkleining van leefgebieden verdwijnen soorten. Vaak
schraal grasland en in graslanden met botanisch graslandbe-
gaat verkleining samen met achteruitgang in kwaliteit en ver-
heer in de heideontginningen.
snippering, waardoor het verdwijnen van soorten verder versterkt wordt.
Gevlekte orchis In de Achterhoek komt de gevlekte orchis voor op vochtige
Bijenkasten
voedselarme tot matig voedselrijke graslanden, vooral in na-
Honingbijen zijn van groot belang voor de bestuiving van in-
tuurgebieden.
heemse flora en landbouwgewassen. Het plaatsen van meerdere bijenkasten met honingbijen in of rond natuurgebieden leidt echter tot voedselconcurrentie met de wilde bijensoor-
Levendbarende hagedis
ten, waardoor deze achteruitgaan. Ook kan dit een negatief
Vochtige heide en hoogveen vormen de voorkeurshabitat.
effect hebben op andere bloembezoekende insecten.
De soort komt soms ook voor in zon geëxponeerde bosranden en randen van houtwallen, in schrale graslanden
Hazelworm
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
19
Beheer
Natuurnetwerk, ook door particulieren.
Vaak is het beheer van dit soort terreinen sterk gericht op de
Beheer. Meer structuurvariatie aanbrengen in de lage vegeta-
plantengroei, zonder rekening te houden met de fauna.
ties (schrale graslanden en heiden) in de vorm van struwelen, los staande struiken, ongemaaide stukken en geleidelijke over-
Heel veel natuurterreinen hebben dezelfde structuur als het
gangen naar opgaand hout. Hierdoor zal de biodiversiteit in
agrarische landschap: een afwisseling van kort gemaaide
de natuurterreinen aanzienlijk toenemen. Op meer plekken
vegetatie en hoog opgaande bomen in de vorm van bos,
extensieve begrazing toepassen in plaats van een hooilandbe-
houtwallen en -singels. Structuurvariatie in de lage vegetaties
heer. Dit zal de structuurvariatie van terreinen en vooral de fau-
(schrale graslanden en heiden) in de vorm van
na ten goede komen. Kansen zijn er ook op locaties die geen
struwelen, los staande struiken, ongemaaide stukken en
natuurstatus hebben maar waar bij aanpassing van inrichting
geleidelijke overgangen naar opgaand hout ontbreken
en beheer bijzondere natuurkwaliteiten ontwikkeld kunnen
grotendeels. Voor veel karakteristieke insecten, reptielen, amfi-
worden. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om diverse natuurijs-
bieën en vogels van dit soort gebieden is dit zeer
banen en terreinen van defensie.
nadelig.
Verdroging opheffen. Door verdroging in de landbouw als eerste aan te pakken rond natuurgebieden is een kans om de verdroging van natuurgebieden deel ongedaan te maken.
Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:
Knelpunt
gevlekte orchis
levendbarende
boompieper
hagedis
Stikstof
XXX
XXX
XX
Verdroging
XXX
XXX
X
Versnippering
X
XXX
X
Vermindering omvang
X
XXX
X
Opwarming klimaat
X
XX
Vernatting
Bijenkasten
X
X
Beheer
XXX
XX
Invasieve exoten
X
X
Bestrijdingsmiddelen
X
X
X
Kansen Versnippering tegengaan. In de afgelopen 25 jaar is er binnen
Duurzame landbouw. Een omschakeling naar duurzame land-
het Gelders Natuurnetwerk in Berkelland veel nieuwe natuur
bouw rond de natuurgebieden zal een sterk positief effect
ontwikkeld, mede met het doel om natuurgebieden met el-
hebben op deze natuurgebieden. Verdroging en de invloed
kaar te verbinden. Vooral rond de bestaande natuurgebieden,
van stikstof en chemische bestrijdingsmiddelen zal hierdoor
langs beken en langsde spoorlijn Winterswijk-Ruurlo is veel
aanzienlijk verminderen.
landbouwgrond omgezet in natuur. Kansen om de versnippering verder tegen te gaan zijn: ecologisch bermbeheer en watergangenbeheer en natuurontwikkeling binnen het Gelders
20
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten: Knelpunt
gevlekte orchis
levendbarende
boompieper
hagedis
Versnippering tegengaan
X
Beheer
XXX
X
XXX
XX
Verdroging opheffen
XXX
XXX
XX
Duurzame landbouw
XX
XXX
X
Uitgevoerde en actuele initiatieven •
Natuurnetwerk (GNN) verspreid over de gemeente Berkelland door de provincie Gelderland
•
opschonen van dichtgegroeide wateren ten
In de afgelopen 25 jaar is het Gelders
•
behoeve van amfibieën. Op verschillende locaties in de
in samenwerking met het Waterschap Rijn en IJssel
Groene Ontwikkelzone wordt sinds 2016 ANLb
en grondeigenaren versterkt door het ontwikkelen
(Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer)
van vele tientallen hectares nieuwe natuur, veelal
uitgevoerd, onder andere in de vorm van botanisch
half natuurlijke graslanden. Hierdoor is in de
hooilandbeheer, akkerranden, kruidenrijke akkers en
gemeente Berkelland een duidelijke dooradering
het beheer van landschapselementen. Voortzetting
van natuur ontstaan zoals in de
hiervan is van groot belang.
figuren 3 en 4 te zien is.
•
Op verschillende locaties in de Groene
Rond verschillende natuurgebieden is de waterhuis
Ontwikkelzone zijn de afgelopen 25 jaar
houding ten behoeve van de natuur aangepast.
landschapselementen hersteld en aangelegd,
In diverse natuurgebieden zijn herstel- en
gesubsidieerd met de opvolgende gemeentelijke/
soortgerichte maatregelen uitgevoerd. Voorbeelden
provinciale regelingen GPL, PMJP en de Regeling
zijn het ontbossen en plaggen van heide en het
Landschap en Biodiversiteit. Voortzetting hiervan is van groot belang.
Kleine ijsvogelvlinder
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
21
Top 3 maatregelen met het grootste effect op vergroting biodiversiteit Maatregel
Uit te voeren actie
Termijn
Financiering vanuit
Initiatiefnemer(s)
Samen met
Kleinere en grotere stapstenen aanleggen binnen of tegen GO om extra leefgebied te creëren /isolatie op te heffen ten behoeve van het vergroten van populaties van soorten van vennen, heiden en schraallanden.
In kaart brengen waar dit het meest wenselijk is en waar kansen liggen.
2021-2031
Subsidieregeling Natuurbeheer provincie Gelderland.
Provincie Gelderland.
Terreineigenaren (agrariërs en particulieren), Staatsbosbeheer, Waterschap Rijn en IJssel, VAN Berkel en Slinge, VALA, gemeente Berkelland.
Optimaal ecologisch beheer van bermen en watergangen in de gehele gemeente Berkelland waardoor een betere verspreiding van soorten en betere genenuitwisseling gaat plaatsvinden.
Opstellen en uitvoeren ecologisch beheerplan voor de watergangen, inclusief de oevers en de onderhoudspaden. Beheer van de bermen conform het ecologisch bermbeheerplan.
2021-2031
Het budget voor beheer van watergangen en wegbermen, mogelijk aangevuld door provinciale middelen.
Waterschap Rijn en IJssel en de gemeente Berkelland.
Behoud, herstel en versterken van het netwerk van landschapselementen tussen bestaande terreinen in degehele gemeente Berkelland.
Stimuleren van inwoners om landschapselementen aan te leggen / te herstellen. Voortzetting groene handhaving.
2021-2031
Regeling Landschap, Regeling Waardevermindering grond en ANLb (Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer) en groene handhaving.
Gemeente Berkelland, VAN berkel en Slinge, VALA en terreineigenaren.
Deelgebied Bossen Dit deelgebied ligt verspreid over de gemeente Berkelland, al
faunasoorten van oud bos toenemen. Door onder andere ver-
zijn de bossen groter, minder versnipperd en geïsoleerd dan
droging, de stikstofproblematiek en enkele invasieve exoten
de meeste heide- en veengebieden (zie figuur 6). Er zijn di-
hebben karakteristieke bosplanten en -insecten het moeilijk.
verse bostypen in Berkelland aanwezig, met ook een uiteen-
Kansen om de biodiversiteit van bossen te verbeteren zijn er
lopende ontstaansgeschiedenis. Het betreft onder andere
volop.
aanplant van naaldhout en eiken op voormalige heide, spontaan dichtgegroeide veengebieden, bossen op landgoederen, vochtige bossen langs beken en rivieren en meer recent aanplant in het kader van natuurontwikkeling. Ook de natuurlijke voedselrijkdom van de bodem loopt uiteen van zeer voedselarm in hoogveenbos tot voedselrijk in beek- en rivierbegeleidend bos. Door de afwisseling in leeftijd en type bos is de biodiversiteit van dit deelgebied relatief hoog, al zijn er tussen de verschillende bossen wel duidelijke verschillen te zien. De oppervlakte bos is de afgelopen 150 jaar toegenomen in de gemeente Berkelland. Deelgebied bossen Verspreid over de gemeente komt een grote diversiteit aan bostypen voor. Ook de variatie in leeftijd is groot. Gemiddeld
DEELGEBIED BOSSEN Verspreid over de gemeente komt een grote diversiteit aan bostypen voor. Ook de variatie in leeftijd is groot. Gemiddeld genomen worden de bossen steeds ouder waardoor faunasoorten van oud bos toenemen. Door onder andere verdroging, de stikstofproblematiek en enkele invasieve exoten hebben karakteristieke bosplanten en -insecten het moeilijk. Kansen om de biodiversiteit van bossen te verbeteren zijn er volop.
genomen worden de bossen steeds ouder waardoor
22
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Ook de biodiversiteit in bossen worden helaas bedreigd door
intensieve beheer. Veel bossen zijn door de jaren heen
verschillende milieufactoren en soms door uitvoering van
verdroogd waardoor kenmerkende soorten van vochtig bos,
beheer. Door verzuring van de bodem nemen ongewenste
zoals bosaardbei, bospaardenstaart, donkersporig bosviooltje,
soorten als braam vaak de overhand. In bossen met veel naald-
grote keverorchis, grote weerschijnvlinder, kleine ijsvogelvlin-
hout of slecht verterend blad van eiken en beuken is een goed
der, nachtegaal, wielewaal en zwartblauwe rapunzel zeldzaam
ontwikkelde bosvegetatie meestal niet aanwezig. Grootscha-
zijn geworden of geheel zijn verdwenen. Een zeer zeldzame
lige ingrepen in het bos, zoals kaalslag, forse dunningen, de
soort als grote wolfsklauw heeft recent sterk te lijden gehad
inzet van groot materieel en het laten liggen van takken en
van de extreem warme en droge zomers, waardoor veel groei-
zaaghout zorgen ervoor dat de bosflora sterk verruigd. Ken-
plaatsen in Nederland verdwenen zijn.
merkende soorten als bosanemoon, bosgierstgras, boskort-
In de goed ontwikkelde oude, vochtige bossen zijn populaties
steel, dalkruid en witte klaverzuring zijn hierdoor op veel plek-
van de kleine ijsvogelvlinder en grote weerschijnvlinder te vin-
ken verdwenen. Doordat de zaden van veel van deze soorten
den. De hoogste biodiversiteit is te vinden in bosgebieden die
kort leven of zich slecht verspreiden, is herstel van dergelijke
een afwisseling in vochtigheid en voedselrijkdom kennen met
groeiplekken vaak niet aan de orde. In productiebos krijgen
veel overgangen naar andere natuurtypen, zoals in het Lank-
diersoorten van oud bos, zoals boombewonende vleermuizen,
heet, het Needse Achterveld en langs de Koeweidendijk en in
bosuil, middelste bonte specht en zwarte specht onvoldoende
oude loofbossen of gemengde bossen, zoals het Kerkloobos
kans door het ontbreken van oude, holle bomen en door het
en Landgoed Wolink bij Haarlo (zie figuur 6).
Figuur 6. Natuurwaardenkaart deelgebied Bossen.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
23
Ambassadeursoorten deelgebied bossen In bijlage 2 is uitgebreide informatie opgenomen over de ambassadeursoorten. Hieronder worden de ambassadeursoorten kort toegelicht. Bosuil. De bosuil komt vooral voor in oude loofbossen en gemengd bossen met voldoende holle bomen. Soms vormen boerenerven, (stads)parken, groene woonwijken met oude bomen ook een geschikt leefgebied. De bosuil broedt vooral in holle bomen en soms in nestkasten. Gewone grootoorvleermuis. Gewone grootoorvleermuizen jagen op beschutte plekken in bos en kleinschalig parkachtig landschap, boven bospaden, in lanen en op open plekken, langs bosranden en laag boven (bloeiende) kruidenvegetaties of langs en door de kroon van (bloeiende) bomen. Ook wordt in schuren en in stallen met vee gejaagd. In de zomer rusten ze overdag op zolders, achter betimmeringen, daklijsten en vensterluiken, in spouwmuren en onder dakpannen, in holten en spleten in bomen en in nest- en vleermuiskasten. Als winterverblijf worden vooral ondergrondse ruimten gebruikt, zoals grotten, kalksteengroeven, oude steenfabrieken, bunkers, forten, vestingwerken, ijskelders, (kasteel)kelders en kruipruimtes. Kleine ijsvogelvlinder. Deze dagvlinder leeft in vochtige loofbossen waar wilde kamperfoelie groeit. De rupsen van deze vlinder eten alleen deze plant. Landelijk is de kleine ijsvogelvlinder een zeldzame soort.
In de gemeente Berkelland komt de soort vrij ruim verspreid voor.
Knelpunten Versnippering. Door isolatie van bossen onderling is de genetische uitwisseling tussen populaties van typische bossoorten afgenomen. Deze isolatie is niet het gevolg van de afname van het bosareaal, maar het gevolg van de aftakeling van het netwerk van houtwallen, housingels en bosjes in het agrarisch cultuurlandschap. Het verdwijnen van opgaande lijnvormige landschapselementen en bosjes in het agrarische cultuurlandschap en de afname van de natuurkwaliteit van deze landschapselementen hebben geleid tot een verminderde doorlatendheid van het agrarisch landschap voor bosgebonden soorten. Het gevolg is inteelt en het lokaal uitsterven van karakteristieke soorten van bos. Indien door tijdelijk ongunstige omstandigheden soorten uit een gebied verdwijnen kunnen deze door de versnippering niet terugkeren. Beheer. Vaak is het beheer van bossen sterk gericht op houtoogst, zonder voldoende rekening te houden met de
24
biodiversiteit. Bomen kunnen daardoor niet echt oud worden en staand en liggend dood hout is vaak maar in zeer beperkte mate aanwezig. Een deel van de bospercelen bestaat uit een monocultuur van één boomsoort van één leeftijd. Vaak zijn boomsoorten aangeplant die hier van nature niet thuishoren, zoals Amerikaanse eik, fijnspar en douglas. Aanplant van exoten beperkt de biodiversiteit. In veel bossen zijn boomsoorten aangeplant die verzuring in de hand werken. Overmatige oogst van bomen leidt vooral in de drogere bossen tot verdere verzuring. Bij het beheer van bossen is onvoldoende aandacht voor de ontwikkeling van rijk gestructureerde bosranden (bosmantels), het creëren of handhaven van open plekken en het handhaven van holle bomen. Al deze hiervoor genoemde aspecten hebben een negatief effect op het bodemleven, de plantengroei en vooral de fauna. Invasieve exoten. Het aantal invasieve exoten (door de mens geïntroduceerde plant- en diersoorten die hier niet thuishoren en zich explosief kunnen vermeerderen ten koste van de inheemse flora en fauna) dat in de bosgebieden voor problemen zorgt is beperkt. De belangrijkste soort is de Amerikaanse vogelkers die in vele bossen vooral de struiklaag van inheemse soorten verdringt en daarmee ook de fauna die daarvan afhankelijk is.
Op een aantal plekken dringen Aziatische duizendknopen, vooral de Japanse duizendknoop, de bossen in, ten koste van de kruid- en struiklaag van inheemse soorten en de fauna die daarvan afhankelijk is. Een afdoende methode om beide soorten binnen de perken te houden is er nog niet. In veel bossen zijn exoten aangeplant ten behoeve van de houtproductie. Dit soort beplantingen hebben over het algemeen een zeer lage biodiversiteit. Exotische naaldhoutsoorten zoals douglas en fijnspar zorgen bovendien voor extra verdroging om dat deze ook ’s winters water verdampen in tegenstelling tot de loofhoutsoorten. Verschillende aangeplante exoten gedragen zich invasief, zoals de Amerikaanse eik. Deze soort is zeer moeilijk uit een bos te elimineren. Recreatie. De toenemende recreatie heeft in veel bossen een negatief effect op het voorkomen van verstoringsgevoelige soorten zoals reeën en broedende roofvogels. Dit wordt in de toekomst mogelijk nog versterkt door een wijziging in de Natuurschoonwet. Op landgoederen mogen doodlopende paden niet meer worden meegeteld voor de openstelling. De kans is groot dat veel van dit soort paden verder doorgetrokken wordt zodat doorgaande routes ontstaan. Dit komt verstoringsgevoelige soorten niet ten goede. Dode bomen, eventueel met holtes, langs paden worden vanwege de veiligheid verwijderd.
Dit is nadelig voor holenbroeders en vleermuizen en allerlei soorten die afhankelijk zijn van staand en liggend dood hout.
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
Invloed knelpunten op de ambassadeursoorten:
Knelpunt
Kleine ijsvogelvlinder
Gewone grootoorvleermuis
Bosuil
Stikstof
X
XX
X
Verdroging
XXX
XX
X
Versnippering
XX
XX
Beheer
XXX
XXX
XXX
Invasieve exoten
XX
X
X
XX
XX
Recreatie
Kansen bossen Inheemse soorten. Het bomenbestand omvormen in
roofvogels aanwezig zijn. Ook stilte, rust en donkerte kunnen
inheemse soorten, met name soorten die verzuring
door middel van de zonering van recreatiedruk behouden
tegengaan.
blijven en gestimuleerd worden.
Oude bomen. Bomen oud laten worden. Bijvoorbeeld in een
Verdroging tegengaan. Verdroging tegengaan door de
deel van het bos (bijvoorbeeld 20%) waar het bomenbestand
ontwateringsbasis te verhogen in het bos en bij voorkeur ook
vooral uit inheemse soorten bestaat geen beheer meer
daarbuiten.
uitvoeren, zodat in het bos een oude boskern ontstaat.
Versnippering opheffen. Versnippering tegengaan door in
Dood hout. Liggend en staand dood hout ongemoeid laten.
het agrarisch cultuurlandschap het netwerk van houtige land-
Hiervan profiteren vooral vele soorten fauna.
schapselementen te herstellen.
Holle bomen handhaven. Holle bomen zoveel mogelijk ongemoeid laten omdat ze een belangrijke broedplaats voor vogels en verblijfplaats voor vleermuizen vormen. Bosmantels ontwikkelen. Door bosranden om te vormen in geleidelijke overgangen van lage vegetatie naar opgaande bomen ontstaan rijk gestructureerde bosmantels die wat betreft biodiversiteit de rijkste locaties in het bos zijn. Ook het creëren van open plekken in het bos met geleidelijke overgangen heeft hetzelfde nut. Invasieve exoten bestrijden. Structurele bestrijding van invasieve exoten, zoals de Japanse duizendknoop en vooral de Amerikaanse vogelkers, zal uiteindelijk leiden tot een hogere biodiversiteit. Recreatie zonering. De recreatie in bossen beter zoneren zodat er verspreid over het landschap voldoende rustige plekken voor storingsgevoelige soorten zoals reeën en broedende Bosuil
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen
25
Invloed verzilvering kansen op de ambassadeursoorten:
Knelpunt
Kleine ijsvogelvlinder
Gewone grootoorvleermuis
Bosuil
Inheemse bomen
XXX
XX
X
XXX
XXX
Oude bomen Dood hout
X
Holle bomen handhaven
XXX
XXX
Bosmantels ontwikkelen
XXX
XXX
X
Invasieve exoten bestrijden
X
X
X
Verdroging tegengaan
XXX
X
X
Versnippering opheffen
XXX
XXX
X
Recreative zoneren
Uitgevoerde en actuele initiatieven •
Op verschillende plekken zijn slecht ontwikkelde bosranden omgevormd in goed ontwikkelde bosmantels
(GNN) verspreid over de gemeente Berkelland versterkt
(geleidelijke overgangen van lage vegetatie naar
door het ontwikkelen van vele tientallen hectares nieuwe
opgaand bos), onder andere in natuurgebieden, maar
natuur, deels door het omvormen van cultuurgrond in
ook bij particuliere eigenaren met behulp van de
bos. Daarnaast is er ook bos omgevormd in heide. Netto
Regeling
is er niet veel bos bijgekomen. Door deze maatregelen
bosmantels van zeer grote waarde.
is in de gemeente Berkelland een duidelijke dooradering
•
•
In de afgelopen 25 jaar is het Gelders Natuurnetwerk
•
Landschap.
Voor
de
biodiversiteit
Op Achterhoek niveau wordt gewerkt aan een
van natuur ontstaan zoals in de figuren 3 en 4 te zien is.
mountainbikenetwerk waardoor het gebruik van bossen
Rond verschillende natuurgebieden is de waterhuishou-
door mountainbikers beter geregeld wordt en de invloed
ding ten behoeve van de natuur aangepast. Dit is gunstig
van mountainbikers op verstoringsgevoelige soorten kan
voor de bossen die onderdeel uitmaken van deze natuur-
afnemen.
gebieden.
26
zijn
Biodiversiteit in Berkelland | Inspiratie voor nu en morgen