Bijlage 1 - Omgevingsvisie Berkelland
Tekst van het document
3.2
Berkelland in de regio
Onze gemeente maakt onderdeel uit van de grensregio de Achterhoek en ligt aan de noordoostzijde van de provincie Gelderland. We zijn goed bereikbaar en we liggen binnen bereik van de rest van het land. Via onder andere de rijksweg N18 zijn we bereikbaar vanuit de groene metropoolregio Arnhem/Nijmegen. We liggen in de buurt van de stedelijke gebieden ApeldoornDeventer-Zutphen, Arnhem-Nijmegen en Hengelo-Enschede. De kernen onderling zijn ook goed bereikbaar via de provinciale wegen en het busnetwerk. Dit laatste vooral overdag. De combinatie van dorpen, landschap en gunstige ligging zorgt voor een sterke woonomgeving met een grote aantrekkingskracht. We zijn een ontspannen gemeente met veel ruimte, waar het prettig wonen, werken, recreëren en verblijven is.
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
27
3.3
Historische ontwikkeling en cultuurhistorie
Onze gemeente ligt gedeeltelijk op het Oost-Nederlands plateau. Dit plateau is miljoenen jaren geleden door krachten in de aardkorst omhooggeduwd. Na de ijstijd ontstond er eerst een toendralandschap. Onder invloed van een stijgende temperatuur veranderde het landschap. De eerste mensen vestigden zich op de hogere delen langs de rivierlopen. Bossen en het veen verdwenen langzamerhand door de toenemende bevolking. Heidevelden, ontstaan door begrazing met schapen, kwamen daarvoor in de plaats. Grote delen van Berkelland veranderden in natte heidevelden. Er ontstonden enkele bewoningskernen. Verspreid in het landschap werden kleine boerenbedrijven gevestigd op verhogingen in het landschap. Op die verhogingen werd landbouw bedreven. De grond werd
Historische kaart rond 1850
Historische kaart rond 1900
Historische kaart rond 1950
Historische kaart rond 2020
vruchtbaar gemaakt met schapenmest en heideplaggen. Zo ontstonden de essen. Door de bevolkingsontwikkeling en de toenemende behoefte aan landbouwgrond verdwenen de boerderijen van de essen en werd er op de flank van de essen gebouwd. De rivier de Berkel is van grote betekenis geweest voor de ontwikkeling van Berkelland en het landschap. Langs deze rivier ontstonden onder andere nederzettingen en industrie. Na verdere groei kenmerken we ons als gemeente met een groot aantrekkelijk buitengebied, een prachtig landschap en vier grote, zeven kleine kernen en een aantal buurtschappen. Vroeg in de 18e eeuw is in Berkelland kleinschalige ijzerindustrie ontstaan in de vorm van ijzergieterijen. Hierdoor is er ook nu nog een aantal metaalverwerkende bedrijven in de gemeente.
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
^ Historische ontwikkeling van het gebied dat nu de gemeente Berkelland vormt
28
3.4
Kenmerken en kwaliteiten – gemeentebreed
Identiteit
Zorg
Inmiddels ontwikkelen veel van deze metaalbedrijven zich
Onze gemeente wordt gekenmerkt door de (Achterhoekse)
Er is een ruim aanbod aan zorgvoorzieningen voor alle
verder tot smart industrie. Neede en Eibergen ontwikkelden
identiteit zoals aangegeven in ons merkpaspoort. Het
leeftijdscategorieën
zich vanaf midden 19de eeuw vanuit de huisweverijen tot
naoberschap staat bij ons voorop en is in alle kernen aanwezig.
Dit ruime aanbod omvat WLZ (Wet Langdurige Zorg) en
textieldorpen in navolging van Twente. Ook de bodem op
We kijken naar elkaar om en staan voor elkaar klaar. We
Zvw (Zorgverzekeringswet) gefinancierde zorg tot WPG
het Plateau en de Needse Berg leverde grondstoffen voor
koesteren onze tradities en onze talrijke evenementen maken
(Wet Publieke Gezondheid), Wmo (Wet maatschappelijke
bijvoorbeeld pannen- en bakstenen fabricage. Een groot
een belangrijk onderdeel uit van onze identiteit. Waaronder de
ondersteuning) en Jeugdwet gefinancierde zorg. Daarnaast zijn
deel van deze bedrijven is verdwenen of heeft zich op andere
auto- en motorcross, dorpsfeesten, paasvuren, bloemencorso’s,
er zowel woonvoorzieningen én ambulante vormen van zorg.
markten gericht.
survivals, verenigingen en dergelijke. Ook de groene en
In Berkelland zijn er niet alleen relatief grote zorg organisaties,
landschappelijk sfeer in de kernen draagt bij aan de identiteit
maar juist ook veel zelfstandigen in de zorg werkzaam. Verder
van onze gemeente.
richt de gemeente zich op diverse manieren op ondersteuning
Cultuurhistorie
en
zorgbehoeftes
in
Berkelland.
van inwoners die dat nodig hebben.
In onze gemeente staan 121 rijksmonumenten en 207 gemeentelijke monumenten. Daarnaast zijn de omgeving
Wonen
van de Mallumsche Molen (Eibergen) en het dorp Gelselaar
De woningen in onze gemeente staan verspreid over de grote
De komende jaren is het zaak de focus te verleggen op
met
Beschermd
kernen, kleine kernen en het buitengebied. Op 1 januari 2022 waren
zelfstandigheid, uitgaan van positieve gezondheid vanuit een
Dorpsgezicht. Het kasteel Huize Ruurlo en de omgeving
er in totaal 19.721 woningen in onze gemeente. Het grootste deel
sterke sociale basis. Dat zit in mensen maar ook in passende
zijn aangewezen als beschermde Historische Buitenplaats.
van de woningen zijn eengezinswoningen (16.014). Deze bestaan
woonmogelijkheden. We moeten onze omgeving zo inrichten
Andere
Wederopbouwgebied
voornamelijk uit vrijstaande woningen en 2-onder-1-kapwoningen.
dat we ons kunnen aanpassen aan een veranderend tijdsbeeld
Beltrum en Leo-Stichting (nabij Borculo). In onze gemeente
De woningmarktmonitor 2019 van onze gemeente zegt veel over
van nog meer zelfstandigheid. Daarbij moeten zorgaanbieders
bevinden zich vier beschermde historische windmolens. Er
onze woningvoorraad. Zo blijkt dat 81% van de woningen in een
zich aanpassen en meebewegen met de tijdsgeest. De
zijn vier archeologische rijksmonumenten in de gemeente te
kern staat en 19% in het buitengebied. 58% van de woningen is
ondersteuningsvraag zal veranderen wanneer er een groter
vinden. Dit betreft een aantal prehistorische grafheuvels in
meer dan 40 jaar oud. Daarom zijn investeringen nodig om deze
beroep op zelfstandigheid komt. We zien dat dit beroep op
de omgeving van Eibergen. In het zuiden van de gemeente
woningen toekomstbestendig te maken. Dat bestaat onder andere
zelfstandigheid ook meer druk legt op het hulpmiddelenbudget
ligt daarnaast (een deel van) de Circumvallatielinie Groenlo.
uit het moderniseren, verbeteren van de uitstraling, verduurzamen,
en ambtelijke begeleidingsvragen (ruimtelijk en sociaal).
Deze aaneengesloten aarden wal met gracht werd tijdens de
levensloopgeschikter maken en asbestvrij maken van de woningen
belegering van Groenlo in 1627 aangelegd en is relatief goed
en de wijken. Het aanbod aan nieuwe woningen sluit niet altijd
Voor sommige zorgorganisaties leent het platteland van
behouden gebleven.
volledig aan op de vraag. Zo is er ook veel behoefte aan betaalbare
Berkelland zich als toevoeging aan de zorg. Door de agrarische
woningen voor 1-2 persoonshuishoudens.
ligging en activiteiten wordt voorzien in een behoefte van
omliggende
bijzondere
essen
aangewezen
gebieden
zijn
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
als
29
inwoners. Voor een ziekenhuis zijn de inwoners aangewezen op de ziekenhuizen in Winterswijk, Doetinchem, Zutphen en Enschede. Buitengebied en landbouw Het buitengebied van onze gemeente is zeer belangrijk, daarom worden meerdere aspecten uitgelicht. Het buitengebied is essentieel voor de landbouw, die onder andere bijdraagt aan de economie van onze gemeente. Als plattelandsgemeente is het agrarisch gebruik van gronden van oudsher de voornaamste economische drager geweest. De melkveehouderij is binnen de agrarische sector de grootste bedrijfstak, gevolgd door de varkenshouderij. Veel bedrijvigheid/industrie is verwant aan de agrarische sector (o.m. Friesland Campina DOMO in Borculo). In 2020 waren er 663 agrarische bedrijven waarvan 261 melkveebedrijven, 63 gespecialiseerde varkensbedrijven en 339 akkerbouw en ander agrarische gerelateerde bedrijven. Het grootste deel van het buitengebied heeft een agrarische bestemming, al dan niet met landschapswaarden. Overigens zijn er niet alleen agrarische bedrijven in het buitengebied aanwezig. Er zijn ook agrarisch-technische hulpbedrijven, agrarisch verwante bedrijven, paardenhouderijen, aan het buitengebied gebonden bedrijven en niet-agrarische bedrijven. Ook is er een aantal zorgboerderijen. Verder komen er in het buitengebied burgerwoningen voor.
De openheid van het buitengebied en de diversiteit van het landschap (wordt later toegelicht bij landschap) maken het tot een uniek gebied in Nederland.
Kaart economie en landschap
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
30
Bedrijvigheid
Voorzieningen
Onze gemeente biedt veel ruimte voor bedrijvigheid. In
In onze gemeente zijn over het algemeen voldoende voorzieningen
totaal is er circa 216 ha (netto) bedrijventerrein in Berkelland
aanwezig. Van alle bestedingen aan dagelijkse artikelen in de
waarvan ca. 3,8 ha (netto) nog uitgeefbaar is. Voor de meest
gemeente Berkelland is 94% afkomstig van inwoners uit de
recente cijfers wordt verwezen naar het Regionaal Programma
eigen gemeente. Bij de niet-dagelijkse artikelen is dit 85%. De
Werklocaties (RPW). Een deel van deze bedrijvigheid is
inwoners maken voornamelijk gebruik van de winkels binnen de
geconcentreerd langs de N18 en op lokale bedrijventerreinen.
gemeente, maar ook buiten de gemeente. In de gemeente waren
Daarnaast is regionaal bedrijventerrein de Laarberg ook een
in 2019 in totaal 79 winkels voor dagelijkse artikelen. Het totaal
grote bron van werkgelegenheid voor onze gemeente. Tot slot
aantal winkels is afgenomen sinds 2015, maar ook het aandeel
is er veel gemengde bedrijvigheid op de bedrijventerreinen
leegstaande winkels is afgenomen ten opzichte van 2015. Het
bij de kernen. De groot- en detailhandel sector (20,1%) biedt
aantal banen in de detailhandel is wel gelijk gebleven.
de meeste werkgelegenheid, gevolgd door de industriële sector (15,4%) en de gezondheids- welzijnszorg (13,6%).
Voor bezoek aan een restaurant of eetcafé blijft 49% van de
Samen zijn deze drie sectoren goed voor bijna de helft van
inwoners in de eigen gemeente. Voor bezoek aan een café of
de werkgelegenheid in onze gemeente. De sector landbouw,
terras is dit aandeel 55%. De Berkellanders maken dus gebruik
bosbouw en visserij heeft de meeste vestigingen, gevolgd door
van de eigen horeca, maar weten ook de horeca in onze
de groot- en detailhandel en advies en onderzoek. Veel van de
buurgemeentes te vinden. Het aantal banen in de horeca is sinds
bedrijven in Berkelland zijn innovatieve bedrijven, verschillend
2015 toegenomen met 2%. Hieruit kan worden geconcludeerd
van klein tot wereldspelers van formaat. De maakindustrie
dat het aandeel van de detailhandel in de centra van de grote
in onze gemeente is groot en zeer innovatief, en met name
kernen lijkt af te nemen, maar de horeca lijkt toe te nemen.
gericht op metaal- en houtbewerking. Ook de recreatieve sector mag niet vergeten worden. Onze bedrijven profiteren
Onderwijs
van de bereikbaarheid, verduurzaming van bedrijventerreinen
Onderwijs is een belangrijke voorziening in onze gemeente. Er
en samenwerking tussen bedrijven onderling. Dit is mede te
is een groot en divers aanbod met in Borculo vier basisscholen
danken aan de digitale bereikbaarheid in onze gemeente en de
en een Integraal Kind Centrum (IKC). In Eibergen zijn vier
verbinding met Twente.
basisscholen en een IKC, in Neede vijf basisscholen en in Ruurlo drie basisscholen. Ook de kleine kernen Rietmolen, Gelselaar, Geesteren, Rekken en Beltrum hebben een basisschool. Voor het voortgezet onderwijs kunnen onze inwoners terecht in
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
31
Borculo, Eibergen en Neede. In Neede en Borculo wordt ook voorzien in speciaal (basis/voortgezet) onderwijs (SBO, SO, VO en VSO), waarmee een regionale functie verzorgd wordt. Aanvullend is er in Borculo een bouwopleiding en kunnen de basisscholen gebruik maken van het Technieklokaal. Bereikbaarheid van Berkelland Onze gemeente is goed bereikbaar vanuit Twente en de Achterhoek. We maken deel uit van een regionaal netwerk van kernen als forensengemeente. Voor de regio is met name de Rijksweg N18, die de snelwegen A35(A1) bij Enschede en de A18(A12) bij Doetinchem verbindt, zeer belangrijk. De N18 doorkruist onze gemeente in noord-zuid richting via de kernen Eibergen en Neede. De belangrijkste wegen zijn daarnaast de N319 (Zutphen – Winterswijk), de N312 (Lochem – Lichtenvoorde), de N315 (Doetinchem – Enschede), de N824 (Neede – Diepenheim), N822 (Borculo – Eibergen) en de N825 (Lochem – Borculo). Via het treinstation in Ruurlo (lijn ZutphenWinterswijk) zijn we met de trein goed bereikbaar. Maar ook de treinstations van Lochem en Groenlo-Lichtenvoorde zijn net zo belangrijk voor onze gemeente. De kernen Borculo en Neede hebben een busstation en Eibergen is ook goed bereikbaar met de bus. Daarnaast is er een belbus die de kleinere kernen aandoet. Het landelijk gebied is goed met de fiets bereikbaar via de vele fietspaden, die een fijnmazig recreatief netwerk vormen.
Ooks is er een goed recreatief wandelnetwerk beschikbaar, met onder meer langeafstandswandelpaden zoals het Noaberpad, het Trekvogelpad en het Graafschapspad. De verkeersveiligheid van wandel- en fietspaden is belangrijk.
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
Kaart bereikbaarheid
32
Recreatie
naoberschap is groot. Er zijn voldoende voorzieningen in
leven bij jeugd en jongvolwassenen te verlagen en inwoners vitaal
Het buitengebied is belangrijk voor de toeristisch-recreatieve
de gemeente aanwezig, maar we maken ook gebruik van de
ouder te laten worden.
sector. De recreatieve sector draagt bij aan de werkgelegenheid
voorzieningen van de omliggende gemeentes.
(ruim 6%), maar ook aan de levendigheid, aantrekkelijkheid
Er is een groot aanbod aan zorgvoorzieningen voor alle
om te wonen, werken en recreëren. In 2022 waren er 431.000
Er is ruimte voor verblijfsrecreatie, ook in de kernen. Qua
leeftijdscategorieën en zorgbehoeftes. Deze zorgvoorzieningen
toeristische
851.000
voorzieningenniveau is er wel een verschil tussen de grote en de
hebben soms een plattelandsprofiel. Daarmee wordt door de
dagtoeristische bezoeken. De omzet van de recreatieve
kleine kernen. De vraag naar woningen op het platteland neemt
agrarische ligging en activiteiten in een specifieke behoefte voorzien.
sector bedraagt jaarlijks circa 30,9 miljoen (ZKA-monitor). De
toe. Mensen willen buiten de stad en dorpskernen wonen en willen
Er is geen ziekenhuis binnen de gemeente, daarvoor wordt gebruikt
recreatievoorzieningen in het buitengebied zijn voornamelijk
innovatieve woonconcepten of een woonzorgerf beginnen. De
gemaakt van de voorzieningen buiten de gemeentegrenzen.
kleinschalig. Het gaat dan om bijvoorbeeld (mini)campings, bed
veranderende bevolkingssamenstelling zet het voorzieningenniveau
Wel kunnen er spanningsvelden ontstaan waarbij de
& breakfasts, groepsaccommodaties, hotels en vakantiehuizen.
en de leefbaarheid in het buitengebied onder druk.
leefomgeving en gezondheid een rol spelen. Zo bestaat er in
overnachtingen
in
Berkelland
en
Daarnaast zijn er ook verschillende dagattracties die variëren van
het buitengebied een spanningsveld tussen schaalvergroting
musea, een klimbos, een belevingspark tot oeverrecreatie. Het
Leefomgeving en gezondheid
in de landbouw en andere functies (waaronder wonen). De
buitengebied is uitermate geschikt om in te fietsen en te wandelen,
Onze gemeente kenmerkt zich door ons naoberschap, onze eigen
geur van veehouderijen en zoönosen leiden soms tot onrust
ook voor onze inwoners. Daarnaast zijn de natuurgebieden, zoals
cultuur, onze gastvrijheid en onze gemoedelijkheid. De sociale
of weerstand onder bewoners. We hanteren de maximale
de Needse Berg, hier uitermate aantrekkelijk voor. In het gebied
cohesie is hoog dankzij het naoberschap, hoewel de sterke sociale
geurnorm in het buitengebied en de kleine kernen.
ten oosten van Borculo, waar de Hambroekplassen onderdeel
verbanden soms ook wel enige druk geven op het maken van
van uitmaken, wordt meer grootschalige recreatie gestimuleerd.
individuele keuzes. Wel verandert onze bevolkingssamenstelling
Ook fysieke veiligheid (omgevingsveiligheid) speelt een rol
Hier is ook sprake van een lopende ontwikkeling die aansluit op
en kennen we een sterkere trend van veroudering van de bevolking
binnen onze gemeente. De kwaliteit van de leefomgeving
de al bestaande recreatieplassen.
dan de rest van het land. Onze gemeente kan gekenmerkt
wordt namelijk mede bepaald door veiligheid. In de
worden als een gezonde leefomgeving. De landelijke ligging, grote
Leefomgevingsfoto (zie bijlage) is hier uitgebreid op ingegaan.
Leefbaarheid en kwaliteit
hoeveelheid beschikbare ruimte en aanwezigheid van natuur
Er is in Berkelland een gezoneerd industrieterrein, namelijk in
De leefbaarheid in onze gemeente is goed en we hebben
draagt hieraan bij dankzij de schone lucht, water en bodem.
Borculo waar onder anderen Friesland-Campina gevestigd is.
een hoge woonkwaliteit. Onze gemeente bestaat uit vier
Biodiversiteit en een groen-blauwe leefomgeving zijn onlosmakelijk
Verder ligt een deel van de vastgelegde geluidscontour rondom
grote kernen: Ruurlo, Borculo, Neede en Eibergen. Daarnaast
verbonden met gezondheid. Mede hierdoor is er minder stress dan
het geluidgezoneerde Regionale Bedrijventerrein De Laarberg
zijn er zeven kleine kernen: Beltrum, Geesteren, Gelselaar,
in stedelijke gebieden en de Randstad. Wel zijn er nog voldoende
over onbebouwd Berkellands grondgebied. Daarnaast kunnen
Haarlo, Noordijk, Rekken, Rietmolen en een groot aantal
kansen om de inrichting van de fysieke leefomgeving te verbeteren
motorcrossterreinen, schietinrichtingen, de spoorweg en de
buurtschappen. Ook onze kernen kennen vele kwaliteiten
om een meer vitale leefomgeving te realiseren. Dit biedt kansen om
N18 mogelijk (geluids)hinder veroorzaken.
en hebben elk hun eigen identiteit. De saamhorigheid en het
gezondsheidsachterstanden te verkleinen, druk op het dagelijks
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
33
34
Klimaatadaptatie
Energietransitie
Klimaatadaptatie is een belangrijk onderwerp in onze
Wij dragen als gemeente al bij aan de energietransitie. Onze
Verder wordt in de Transitievisie Warmte het beleid ten aanzien
gemeente. Zo komen extreme buien vaker voor wat weer
gemeente heeft een voortvarende aanpak, met de focus
van de aardgastransitie uitgewerkt. Circulaire en biobased
tot wateroverlast kan leiden. In vrijwel de gehele gemeente
op energiebesparing in de gebouwde omgeving. We zetten
economie zijn belangrijke pijlers voor de toekomst en kunnen
kunnen extreme buien tot wateroverlast leiden. Op sommige
maximaal in op zon op dak maar we hebben een van oudsher
helpen bij het omgaan met schaarser wordende grondstoffen.
plaatsen kan hierdoor schade ontstaan, maar nergens leidt dit
niet zwaar gedimensioneerd middenspanningsnetwerk. Het
Het gebruik van hernieuwbare energie is binnen de circulaire
tot onveilige situaties.
landelijk gebied biedt ruimte voor grootschalige zonne- en
economie dan ook een belangrijk onderwerp.
windparken. Onze doelstelling voor zonneparken (max. 140 ha.) Daarnaast heeft de droogte van de zomers van 2018, 2019 en
is inmiddels grotendeels ingevuld. Die kunnen rechtstreeks
Rol in de regio
2020 tot grote problemen geleid. We hadden te maken met een
aangesloten worden op de twee in onze gemeente aanwezige
Berkelland speelt op meerdere vlakken een belangrijke rol
droogvallend watersysteem, afname van de waterkwaliteit,
onderstations van Liander. Het is de verantwoordelijkheid van
in de regio en als onderdeel van de Achterhoek. Zo speelt de
lage grondwaterstanden, boomsterfte en verminderde
Liander om het netwerk te verzwaren om de energietransitie
maakindustrie en andere bedrijvigheid in onze gemeente een
opbrengsten van de landbouw. Daar komt nog eens bovenop
te faciliteren. Op dit moment wordt door Liander aan de
belangrijke rol in de regio en vindt er samenwerking plaats
dat aanvoer van water van elders hier lastig is. Grote delen van
verzwaring van het netwerk gewerkt.
op dit vlak. Concrete voorbeelden hiervan zijn Regionaal
Berkelland zijn droogtegevoelig in de huidige situatie.
Bedrijventerrein De Laarberg en het Regionale Programma
Ook moeten we rekening houden met hittestress. Er zijn vaker
In de Regionale Energie Strategie voor de Achterhoek en de
Werklocaties. Daarnaast hebben het speciaal onderwijs en de
hittegolven door een veranderend klimaat en dit is gevaarlijk
uitwerking voor Berkelland (RODE) wordt het beleid met
zorg ook een regionale functie. Vanuit toerisme en recreatie
voor kwetsbare mensen zoals ouderen en zieken.
betrekking tot de energietransitie uitgewerkt. In de RES
zijn we blij onderdeel uit te maken van het sterke toeristische
Achterhoek zijn meerdere zoekgebieden voor windenergie
merk Achterhoek. Voor de uitvoering van de energietransitie in
Afvalwaterketen, rioolstelsel
vastgelegd. In de RES Achterhoek zijn meerdere zoekgebieden
de Achterhoek zijn we met de andere gemeenten verenigd in de
In onze gemeente wordt gebruik gemaakt van twee
voor windenergie vastgelegd. Met ca. 140 ha vergunde
gemeentelijke coöperatie Achterhoek Energieloket.
afvalwaterketens met een rioolwaterzuivering (RWZI). Voor
grootschalige zonneparken, de ambitie van 0,071 TWh voor
de omgeving van Ruurlo is dit de RWZI Ruurlo en voor de rest
windenergie in zoekgebied K en onze zon op daken levert
van de gemeente de RWZI Haarlo. We hebben in de gemeente
Berkelland haar bijdrage aan de opgave van 1,35 TWh voor de RES
ongeveer 250 kilometer vrijverval riolering in de kernen, 665
Achterhoek. De Achterhoekse opgave bevat nog een restdeel van
kilometer drukriolering in het buitengebied, 1.800 pompunits
0,246 TWh dat nog niet aan één van de gemeenten gealloceerd is.
in het buitengebied, 80 gemalen in zowel het buitengebied als
Berkelland is niet bereid iets van het restdeel te faciliteren. Voor
de kernen en ruim 14.000 kolken.
meer informatie wordt verwezen naar het RES en RODE beleid.
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
35
Analysekaart Eibergen
Analysekaart Borculo
Analysekaart Neede
Analysekaart Ruurlo
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
36
3.5
De kernen van Berkelland
Zoals hiervoor beschreven bestaat onze gemeente uit vier grote
Borculo
Het dorp is sterk op Twente georiënteerd. De focus ligt in Neede
kernen en zeven kleinere kernen. Daarnaast kennen we een groot
Borculo is de enige stad in onze gemeente en is de kern waar het
naast wonen op economie. Er is een groot onderwijs aanbod en
buitengebied en meerdere kleinere buurtschappen. Hieronder worden
gemeentehuis van de gemeente Berkelland staat. Van oudsher
de winkelvoorzieningen bieden voldoende aanbod. De nabijheid
de kernen genoemd en wordt kort beschreven wat de kenmerken zijn.
was dit de zetel van de heerlijkheid Borculo, een gebied dat
van de N18 komt de bereikbaarheid ten goede. Neede heeft een
net zo groot was als de huidige gemeenten Berkelland en Oost
eigen identiteit en de inwoners worden eveneens gekenmerkt door
De vier grootste kernen
Gelre. De stad ontstond dan ook als nederzetting bij het kasteel
het naoberschap. Er kan gesproken worden van een rustige en
Eibergen
van de Heren van Borculo. Deze stad grenst aan het Nationaal
natuurlijke woonomgeving.
Eibergen is de grootste kern van Berkelland en heeft een
Landschap De Graafschap. Toerisme, recreatie en bestuur
aantrekkelijk centrum met diverse voorzieningen. Net als Borculo
zijn de belangrijkste oriëntatie van Borculo. Verder wordt het
Ruurlo
ligt Eibergen aan de Berkel. Net als Neede was Eibergen een
beeld van het lokale bedrijventerrein al van veraf bepaald door
Het dorp Ruurlo is nog steeds sterk verbonden met het kasteel
arbeidersdorp maar door de komst van kamp Holterhoek en de
de vestiging van Friesland Campina DOMO. Borculo ligt aan
en haar voormalige bewoners. Dat is nog steeds merkbaar in het
Rekkense Inrichtingen heeft het zich wat anders ontwikkeld. De
de Berkel en heeft een sfeervol historisch centrum. Hierdoor
straatbeeld. Het kasteel, waarin een museum gevestigd is, maakt
sterke groei na WOII en de ligging aan de N18 droegen daaraan bij.
is Borculo van oudsher al aantrekkelijk voor toeristen en
Ruurlo uniek binnen onze gemeente. Ruurlo is de enige kern met
Het dorp ligt binnen de invloedssfeer van de N18 en heeft directe
recreanten. De geschiedenis van de stad als bestuurscentrum
een treinstation binnen onze gemeente. Dit dorp is indirect gelegen
verbindingen met het buitengebied. Eibergen kent voornamelijk
vormt een belangrijk deel van de identiteit. Er is een busstation
aan de Baakse beek en grenst aan het landschap met landgoederen
economische functies en kent een grote concentratie culturele
en een gedifferentieerd voorzieningen aanbod, waaronder
en bos. Nabij het kasteel bevindt zich het grootste heggendoolhof
voorzieningen, een streekmuseum, twee theaters, waarvan er één
diverse musea. Hierdoor is Borculo toeristisch aantrekkelijk.
ter wereld en bossen met klim- en fiets- en wandelroutes. Er is
een openluchttheater is, en kunst in de openbare ruimte. Verder wordt Eibergen gekenmerkt door de aanwezigheid van de Berkel.
voldoende aanbod aan voorzieningen en er zijn directe verbindingen Neede
met het buitengebied. Het is daarmee ook een aantrekkelijk dorp
Het dorp Neede grenst aan de Needse Berg. De Needse Berg is
voor toerisme en recreatie, waarop de focus ligt in Ruurlo.
een bijzonder landschapsfenomeen dat al eeuwen wordt gebruikt
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
voor landbouw, bosbouw, klei- en zandwinning, natuurbeleving
De zeven kleine kernen
en ontspanning. De recreatieve ontwikkelpotenties van dit
Beltrum
gebied worden de komende tijd opnieuw verkend. De grote
Beltrum is de grootste kleine kern van Berkelland. De trots
textielindustrie heeft van Neede een echt arbeidersdorp gemaakt.
op de eigen identiteit van het dorp is een belangrijke drijfveer
Er is een sterk saamhorigheidsgevoel binnen de wijken, maar
voor het elan en de vitaliteit van de Beltrumse gemeenschap.
helaas ontbreekt het aan een gezamenlijk ‘hart’. Door de ligging in
Dit heeft verschillende aspecten en uitingsvormen. De kermis,
het noordoosten van onze gemeente grenst Neede aan Twente.
het bloemencorso, de survivalrun en de kerkpaden zijn daar
37
voorbeelden van. De R.K. parochie speelt ook een belangrijke rol.
Geesteren
Bij het dorp is de grootste klompenfabriek van de wereld gevestigd.
Geesteren ligt in een fraai essenlandschap. Het silhouet van de
Zorg, aandacht en nabuurschap zijn het cement van de Beltrumse
kern wordt bepaald door de kerk. De kern straalt rust uit, is rijk
samenleving. Het dorp beschikt over diverse (basis) voorzieningen.
aan tradities en heeft een goed ontwikkeld verenigingsleven. Het esdorp heeft een sterk (agrarisch) dorpskarakter. Het dorp wordt
Rekken
gekenmerkt door de aanwezigheid van veel open ruimte en de
Rekken ligt als een van de kernen het dichtst bij de Duitse
ligging van enkele karakteristieke dorpsboerderijen. De wegprofielen
grens. Bij Rekken stroomt – vanuit Duitsland - de Berkel
zijn smal. Geesteren beschikt over een aantal (basis) voorzieningen.
Berkelland binnen. Het riviertje verdeelt het dorp in tweeën. Het
Analysekaart Rekken
noordelijk deel omvat het op een natuurlijke verhoging gelegen
Rietmolen
oude dorpsgebied met de uit 1379 stammende protestantse
Rietmolen is een kerkdorp in de gemeente Berkelland en ligt op de
Antoniuskerk. Het zuidelijk deel van Rekken met de eind 19e eeuw
grens van de Achterhoek en Twente. In 1932 is de huidige nieuwe
gebouwde RK-kerk, wordt ook wel ’t Kip genoemd. Typerend
kerk in stijl van de Amsterdamse school opgericht. De kerk is
voor het dorp is ook de Piepermolen die in de kern staat. Ook in
bestempeld als rijksmonument. Bijzonder is dat de grenzen van
Rekken is de gemeenschap hecht. Het jaarlijkse bloemencorso
de gemeenschap Rietmolen niet de huidige gemeentegrenzen
geeft veel saamhorigheidsgevoel. Het dorp beschikt over diverse
zijn, maar de oude parochiegrens. Hierdoor valt het binnen de
(basis) voorzieningen.
invloedssferen van de gemeente Berkelland en Haaksbergen. De gemeenschap is zeer hecht en organiseert diverse activiteiten.
In het buitengebied van Rekken bevinden zich ook de voormalige
Rietmolen beschikt over een aantal (basis) voorzieningen.
tbs-kliniek Oldenkotte die in gebruik is bij Tactus verslavingszorg, en de voormalige jeugdinrichting Rentray, tegenwoordig onder
Noordijk
meer in gebruik voor jeugdzorg. Met het oog op wonen en zorg
Noordijk is van oorsprong een agrarisch dorp met daarnaast
zien we graag een duurzaam toekomstplan voor de kern. Grote
werkgelegenheid in de dak- en steenfabrieken. Noordijk kent twee
instellingenterreinen zijn niet meer van deze tijd waarin we
grotere gebieden van aaneengesloten natuur. Het Noordijkerveld
uitgaan van inclusie en positieve gezondheid. Zorg zal uiteindelijk
en de Needse berg. De gemeenschap is hecht. Het dorpje heeft
steeds meer kleinschalig en verhoudingsgewijs minder intensief
geen kerk. De kern kent een actief verenigingsleven. Noordijk wil
gaan plaatsvinden in wijken en buurten. Het bieden van een
een goede woon- en werkplek blijven met een voldoende veilige
dorpsperspectief helpt onze sociale doelen te realiseren.
dorpskern. Met als kernpunten de school en het dorpshuis. Het dorp beschikt over een aantal (basis) voorzieningen. Ook is er een aantal bedrijven in/nabij de kern gevestigd.
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
38
Analysekaart Geesteren
Analysekaart Rietmolen
Gelselaar
gebouwde achtkantige kerk is een rijksmonument en wordt in de
Gelselaar ligt in het noorden van de gemeente Berkelland op
volksmond de Kluntjespot (suikerpot) genoemd. Haarlo heeft een
de grens van de Achterhoek en Twente. Het dorp is ontstaan als
actief verenigingsleven en een hechte gemeenschap. Dit heeft
een agrarische nederzetting en kent geen eenduidige oriëntatie
ertoe geleid dat in 2008 het kulturhus ‘t Stieltjen is geopend. Het
op één grote kern. Het dorp wordt ook wel ‘het ganzendorp’
dorp beschikt over een aantal (basis) voorzieningen. In de kern is
genoemd, omdat hier vroeger veel ganzen werden gehouden op
een aantal bedrijven gevestigd.
het laag gelegen, moerassig broekland.
Analysekaart Noordijk
Gelselaar beschikt over bijzondere historische eigenschappen.
Buurtschappen
Het gaat dan om het stratenpatroon, de bebouwing en de opbouw
In Berkelland liggen diverse buurtschappen. Vaak zijn
van het dorp. Om deze te behouden heeft Gelselaar de status
buurtschappen in de volksmond ontstaan, als naam voor de
van beschermd dorpsgezicht gekregen. Het dorp heeft een rijk
locatie van een verzameling van huizen, boerderijen of molens.
verenigingsleven en beschikt over een aantal (basis) voorzieningen.
Het traditionele verschil tussen een buurtschap en een dorp is dat buurtschappen veelal geen kerk hebben. In Berkelland
Analysekaart Gelselaar
Haarlo
worden buurtschappen aangemerkt als ‘leefgemeenschappen
Haarlo ligt centraal in de gemeente Berkelland. Het is een kerkdorp
met niet meer dan 500 inwoners’. Buurtschappen in de gemeente
dat aan de rivier de Berkel tussen Borculo en Eibergen ligt. Aan
zijn: Brinkmanshoek, Brouwershoek, De Bruil, De Haar, De Horst,
de noordkant van het dorp stroomt de Berkel. Haarlo wordt
Dijkhoek, Heure, Heurne, Holterhoek, Hoonte, Hupsel, Kulsdom,
omgeven door mooie natuur (essen- en coulisselandschap) met
Lintvelde, Lochuizen, Loo, Nederbiel, Olden Eibergen, Overbiel,
als hoogtepunt landgoed ’t Wolink aan de zuidkant. De in 1858
Respelhoek, Veldhoek, Voor-Beltrum. Iedere buurtschap heeft zijn eigen activiteiten en soms ook eigen verenigingen. Leo-Stichting Leo-Stichting wordt gekenmerkt door de vele onderwijs- en jeugdvoorzieningen. Het is een versnipperd gebied met vele eigenaren. De gebouwen staan op dit moment deels leeg kansen wat kansen biedt voor de verbetering van het landschap en biodiversiteit, en economische activiteiten op het gebied van zorg en begeleid wonen, in balans met de huidige bewoners van
Analysekaart Haarlo
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
“klein Borculo”.
Analysekaart Beltrum
39
40
4 Berkelland in de toekomst De resultaten van de zes eerder geformuleerde opgaven vanuit het
4.1
Ontwikkelingen in Berkelland/Lagen benadering
overdrachtsdocument, meegegeven door de raad, zijn afgewogen
Door met behulp van een lagenbenadering naar onze gemeente
door de strategische impactbeoordeling. De denkrichtingen die
te kijken wordt duidelijk hoe onze gemeente in elkaar steekt.
daaruit zijn voortgekomen hebben geleid tot drie verhaallijnen.
De opgaven die zijn onderscheiden hebben overlap met elkaar
▪ Indien noodzakelijk uitbreiden buiten de vier grote kernen
en zijn daarom doorvertaald naar thema’s in de vorm van
na realisatie van de regionale woonagenda/woonvisie
We benoemen de opgaven apart, maar benaderen ze
statische en dynamische lagen. Vanuit de analyse van onze
waarbij bereikbaarheid een belangrijk criterium is.
samenhangend. Alle opgaven hebben namelijk invloed op elkaar.
gemeente, in hoofdstuk 2 en 3, volgt allereerst een aantal
▪ Na 2030 heeft transformatie in de kern de eerste
Soms bieden ze kansen en soms zitten ambities of opgaven elkaar
kernkwaliteiten die we als leidende thema’s inzetten. Deze
voorkeur gevolgd door inbreiding. Uitbreiding in
in de weg. Met behulp van het omgevingseffectrapport (OER)
leidende thema’s vormen de statische lagen. Ze zijn immers
zogenaamde kernrandzones kan klimaatbestendig
hebben we een afwegingskader opgesteld. Daarmee is bekeken
randvoorwaarden voor de ontwikkelingen in onze gemeente.
en kwalitatief een betere keuze zijn dan de tweede
of de opgaven kansen bieden, neutraal zijn, aandacht vragen of
De leidende thema’s zijn:
voorkeur, inbreiding.
geen verband hebben. Zo zorgen we ervoor dat we voor elk van de
▪ Water
onderwerpen een afgewogen strategie kiezen die samenhangend
▪ Bodem
invulling geeft aan het behouden en versterken van onze gemeente.
▪ Landschap
▪ Tot 2030 hoofdzakelijk binnen de kernen via transformatie gevolgd door inbreiding en uitbreiding.
▪ Tijdelijke woningbouw hoofdzakelijk in alle kernen geclusterd met een betaalbaar karakter. ▪ Woonvormen in het buitengebied niet aan randen van
▪ Cultuurhistorie Voor deze omgevingsvisie hebben we per opgave de hoeken van
▪ Woningbouw
kernen, hoofdzakelijk via functieverandering.
▪ Identiteit en eigenheid kernen
▪ Energietransitie ▪ Zon op dak
het speelveld verkend. De opgave is in het Overdrachtsdocument (zie bijlage 3) uitgewerkt door middel van meerdere opties waarmee
Naast deze statische lagen zijn er ook dynamische lagen te
▪ Zon op land (taakstelling grotendeels ingevuld)
we invulling kunnen geven aan de opgave. Niet alles kan tegelijk
onderscheiden. Deze lagen kunnen, in tegenstelling tot de
▪ Windmolens (zoekgebied K)
en op dezelfde plek. Vanuit deze eerste beoordeling hebben we
leidende thema’s, veranderen en worden gestuurd door de
toegewerkt naar een aantal verhaallijnen. In deze verhaallijnen
ontwikkelingen. Uit de analyse in voorgaande hoofdstukken
▪ Auto-bereikbaarheid
worden de belangrijkste concrete maatregelen voor de komende
volgen de ontwikkelingen die de komende 10 tot 20 jaar
▪ OV
10-20 jaar voor de gemeente Berkelland benoemd. Daarbij wordt
het meest belangrijk zijn voor onze gemeente. Deze
▪ Langzaamverkeer (recreatie, snelfietspaden)
ook ingegaan op de daarvoor gebruikte richtinggevende keuzes
ontwikkelingen zijn:
▪ Electrische (duurzame) mobiliteit en laadpalen ▪ Autoluwe kernen
en principes. We werken de verhaallijnen uit in de tijd en op plaats (met een kaart). Zo sluiten we zoveel mogelijk aan op de wettelijke vereisten. Daarmee is de omgevingsvisie het raamwerk en de samenhangende basis voor verdere uitwerking van een thema of gebied via omgevingsprogramma’s en/of het omgevingsplan. Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
▪ Mobiliteit
41
▪ Economie
4.2
▪ Bedrijventerreinen (eerst verduurzamen indien nodig
woningbouw voor diverse doelgroepen gevolgd door inbreiding
Berkelland
en uitbreiding, maar niet ten koste van alle open (groene) en
ruimte. Na 2030 heeft transformatie nog steeds onze eerste
▪ Detailhandel/horeca
ontwikkelingen) zien we drie verhaallijnen voor Berkelland. Met
voorkeur gevolgd door inbreiding. Uitbreiding in zogenaamde
▪ Vrijkomende agrarische bebouwing (VAB’s)
deze verhaallijnen geven we richting aan de opgaven die we op
kernrandzones kan klimaatbestendig en kwalitatief een
▪ Maatschappelijke voorzieningen
onze gemeente af zien komen. Richting de toekomst, willen we
betere keuze zijn dan onze tweede voorkeur, inbreiding. Echter
▪ Recreatie en toerisme
de sociale identiteit van Berkelland met het naoberschap, het
inbreiding kan de gezondheid en leefbaarheid in de kernen onder
waardevolle landschap en de landbouwsector bewaren. We
druk zetten. Hierdoor kan uitbreiding aan de rand van de kernen
bieden ruimte aan duurzame ontwikkelingen die bijdragen aan
soms een kwalitatief betere keuze zijn. In gebieden direct rondom
de verhaallijnen. Niet alle toekomstige ontwikkelingen zijn nu al
de kernen, zogenaamde kernrandzones, kunnen ontwikkelingen
te voorspellen. Bij de beoordeling van nieuwe initiatieven aan de
worden toegestaan die enerzijds versterkend kunnen zijn voor
▪ Energie besparen
omgevingsvisie gaat het vooral om de vraag of een ontwikkeling
de kern, maar ook tevens meer landschapskwaliteit opleveren.
▪ Klimaatadaptatie (extreme droogte en natheid)
logisch en consistent in een verhaallijn past en/of daarop aansluit.
Dit door bijvoorbeeld waardevolle landschapsstructuren te
▪ Hittestress
De verhaallijnen bestaan naast elkaar, maar kunnen ook met
herstellen en als kader bij (her)ontwikkeling te hanteren. Daarbij
▪ Biodiversiteit
elkaar botsen. De verhaallijnen zijn hierna toegelicht.
kijken we ook naar onder andere goed bereikbare locaties met
uitbreiden)
▪ Landbouw ▪ Transitie naar toekomstbestendige landbouw ▪
VAB’s
▪ Natuur en Klimaatverandering
Vanuit
Verhaallijnen voor de toekomst van de
verschillende
thema’s
(randvoorwaarden
(1)
▪ Vitale leefomgeving
bestaande OV- en (auto)infrastructuur.
▪ Terugdringen milieuoverlast en bevorderen veiligheid
1.
Een vitale leefomgeving in Berkelland.
▪ Inrichting leefomgeving
De eerste verhaallijn is gericht op de kernen en het platteland
Tijdelijke woningbouw clusteren we hoofdzakelijk in de kernen met
▪ (Positieve) gezondheid
en de vitaliteit daarvan. De thema’s wonen, circulair, energie,
een betaalbaar karakter. Om woningen betaalbaar te houden, ook op
▪ Leefbaarheid kernen
voorzieningen, mobiliteit, klimaatadaptatie, gezondheid, water
de lange termijn, onderzoeken we wat de (juridische) mogelijkheden
▪ Inclusie
en recreatie komen in deze verhaallijn terug.
hiervoor zijn. Woningbouw in het buitengebied, niet aan de randen
▪ Sociaal (naoberschap en evenementen)
van de kernen, staan we hoofdzakelijk via functieverandering toe
▪ Voorzieningenniveau op peil houden in alle kernen
Onze ambitie is om de prettige en rustige woonomgeving in
met als hoofddoel landschappelijke kwaliteitswinst/ontstening van
▪ Behouden identiteit
een prachtig groene omgeving voor Berkelland ook richting
het buitengebied. Ook zetten we in op toekomstbestendige erven.
de toekomst te behouden. We willen niet dat deze kwaliteit achteruit gaat en zetten in op een vitale leefomgeving en groei
Het diverse woningbouwaanbod bestaat uit een mix van koop,
van alle kernen om deze vitaal te ontwikkelen. Dat doen we door
betaalbaar, huur en sociaal, passend bij de vraag en ook tijdelijke
tot 2030 in alle kernen in te zetten op transformatie van en naar
woningen (flex-woningen) voor onder andere spoedzoekers en
(1) Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder de behoeften van toekomstige generaties, zowel hier als in andere delen van de wereld, in gevaar te brengen.
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
42
Gelselaar
opvang vluchtelingen. Daarbij spelen ook andere aspecten een rol zoals gezondheid, onderwijs, zorg, werk, integratie en participatie en leefbaarheid. We stellen voor alle kernen een dorps- of stadsplan Noordijk
op. Hierin worden deze opgaven integraal benaderd en afgewogen.
Rietmolen
Geesteren
We volgen als gemeente de landelijke, provinciale en regionale richtlijnen over duurzaam, biobased en circulair bouwen. We
Neede
bouwen duurzaam en zo circulair en natuurinclusief mogelijk en Borculo
stimuleren dit door initiatiefnemers uit te dagen.
Haarlo
Ten aanzien van de fysieke veiligheid onderschrijft de Eibergen
Rekken
gemeente de kernwaarden voor een veilige en gezonde fysieke leefomgeving die de 25 Nederlandse veiligheidsregio’s
Ruurlo
hebben opgesteld. Dit betekent dat veiligheidsaspecten worden afgewogen bij plannen en/of projecten voor de fysieke leefomgeving en dat een veilige fysieke leefomgeving een
Beltrum
gezamenlijke verantwoordelijkheid is van alle betrokken partijen en ketenpartners. Ook zijn mensen bekend met risico’s en weten Legenda kernen inbreiding met woningbouw binnen alle kernen gevarieerde woningbouw (uitleg) en/of tijdelijke woningbouw alle kernen behoud basisvoorzieningen alle kernen recreatiegebied Hambroekplassen
zij daarmee om te gaan (zelfredzaamheid/samenredzaamheid). Verder wordt bij de vormgeving van de leefomgeving rekening gehouden met de zes ontwerpprincipes van veiligheid: ▪ het voorkomen en/of beperken van risico’s vergroot de veiligheid;
treinstation (Ruurlo)
▪ afstand tot risico’s vergroot de veiligheid;
goede verbindingen tussen de kernen
▪ bouwwerken en omgeving bieden bescherming;
brandstofleiding (defensie) hoogspanningstracé incl onderstations hoge druk aardgasleidingen zoekgebied K
Gemeente brede opgaven, niet locatiespecifiek klimaatadaptieve leefomgeving
▪ bouwwerken en gebieden zijn snel en veilig te verlaten; ▪ de omgeving maakt snel en effectief optreden van de hulpdiensten mogelijk; ▪ mensen krijgen bij crises passende medische zorg.
inzet op elektrisch vervoer en deelmobiliteit
Verhaallijn 1 Een vitale leefomgeving in Berkelland (2) 3-30-300 regel: vanuit elke woning drie bomen kunnen zien - 30% van een wijk in de schaduw van een boom valt - vanuit elke woning op 300 meter afstand een verkoelend parkje
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
43
Voor de energietransitie volgen we het landelijk beleid. Bij nieuwe
stimuleren en door ruimte te bieden voor ontmoetingsplekken. We
leefbaarheid, ontmoeten en sporten wordt gestimuleerd en we
woningbouwlocaties zorgen we voor een slim energiesysteem
maken ons ook hard voor behoud en versterking van onze identiteit.
houden rekening met specifieke doelgroepen als jongeren. Daarbij
en energie-opwek op dak. Zon op land is binnen onze gemeente
Evenementen als de volks/buurtfeesten, de paasvuren en kermis zijn
zetten we onder ander in op het vergroenen van de leefomgeving.
reeds voldoende voorzien en nagenoeg afgerond. We zetten nu
onlosmakelijk verbonden met onze gemeente en inwoners.
Dit door onder andere ontstening, vergroenen van parkeerplaatsen,
in op zon op dak in bebouwd gebied op bestaande daken. Zo
toepassen van groen daken, meer bomen, etc.
zorgen we voor aardgasvrije wijken die geen verbinding met het
In de kernen clusteren we met name (maatschappelijke)
aardgasnetwerk hebben. Daarnaast zetten we in op windenergie
voorzieningen bij voorkeur rondom de dorpshuizen en
Om de hoeveelheid woningen door inbreiding te realiseren, passen
en faciliteren we in zoekgebied K. We hebben aandacht bij de
sportvoorzieningen om uit te nodigen tot beweging en ontmoeting.
we hogere bebouwing toe op plekken waar dit past bij de directe
energietransitie voor de (vernieuwing van de) ondergrondse
In de grote kernen dragen we zorg voor voldoende passend
omgeving van de inbreiding/transformatie en het toekomstige
infrastructuur en de eventuele extra ruimte die hiervoor nodig is.
(middelbaar)onderwijs bij de vraag en de meer centraal gelegen
karakter, kwaliteit en leefbaarheid van de kern. Deze leggen we vast
(grotere) voorzieningen die vanuit de kernen goed bereikbaar zijn
in de nog op te stellen dorpsplannen. We zetten in op het isoleren
Bij nieuwe woningbouwlocaties stimuleren we het gebruik
met de fiets, OV of auto. Voor de kleinere kernen, zetten we in op
en verduurzamen van de bestaande bebouwing in de kernen.
van
voldoende en veilige verbindingen tussen de kernen.
circulaire
bouwmaterialen
en
een
duurzame
en
klimaatbestendige inrichting van de openbare ruimte. Daarbij
Berkelland blijft goed verbonden met de regio, waarbij de NS-stations
zetten we onder andere in op de 3-30-300 regel(2). Uiterlijk
We richten ons op een sterke sociale basis en we moeten voldoen
Lichtenvoorde-Groenlo en Lochem ook voor ons van belang zijn,
in 2050 zijn de woonkernen en het buitengebied van onze
aan de condities van sociale kwaliteit. Dit bevordert het welzijn
en we hebben de ambitie om de openbaarvervoersverbindingen
gemeente klimaatbestendig ingericht. Dat betekent dat er in
van inwoners, het helpt vroegtijdig signaleren van problemen,
tussen de kernen en de wandel- en fietspaden te versterken. We
2050 zo min mogelijk schade optreedt door wateroverlast. Ook
het werkt preventief en het is een manier om de zorgkosten
houden de verkeersverbindingen (OV en fiets) met omringende
de aspecten (externe) veiligheid, omgevingsveiligheid en de zelf-
te temperen. We zetten in op een samenspel van inwoners,
kernen met voortgezet onderwijs in stand. De spoorverbindingen
en samenredzaamheid verliezen we niet uit het oog. Ook met
vrijwilligers, mantelzorgers, professionals en gemeente die
en wegen vragen om duidelijke keuzes voor het actief stimuleren
aspecten als straling en geur houden we nadrukkelijk rekening.
informele en formele voorzieningen en activiteiten organiseren
van (fiets)verbindingen. Dit om de landschapsstructuur en
Hierbij volgen we de landelijke richtlijnen. De inrichting en
(sociale infrastructuur). In het samenspel maakt het niet uit
bereikbaarheid te versterken en het bewegen te stimuleren.
kwaliteit van onze leefomgeving wordt hier mede door bepaald.
wie het organiseert, ze vullen elkaar aan. Deze activiteiten
Bijvoorbeeld bij de locatiekeuze voor woningbouw en sport.
en voorzieningen bestaan uit collectieve-, sociale, culturele,
Het station Ruurlo blijft behouden als openbaarvervoerontsluiting
sportieve en/of educatieve voorzieningen die de leefkwaliteit
richtingderegio.Demogelijkheidvooruitbreidingvanditstationsgebied
verbeteren en zorgen voor dynamiek in de kernen.
tot ontmoetingsplek met meer ruimte voor woningbouw en regionale
In alle kernen zetten we in op het behoud van het diverse voorzieningenaanbod, met minimaal een ontmoetingsplek per
voorzieningen is er. We willen ook voor de inwoners die minder mobiel
kern, om het naoberschap te behouden en te stimuleren. Dat doen
De openbare ruimte richten we zo in dat deze past bij de toename van
zijn goede verbindingen creëren. Dat doen we door in te zetten op
we ook door daar woningen te bouwen, het verenigingsleven te
woningbouw. We houden rekening met klimaatadaptatie, verkoeling,
verbetering van het openbaar vervoernetwerk tussen de kernen,
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
44
door in gesprek te gaan over de bereikbaarheid en het gebruik van het openbaar vervoer met de provincie. Waar het gaat om eventuele plannen over de realisatie van een goederenspoorlijn tussen Zevenaar en Oldenzaal (Noordtak Betuweroute) bevestigt de gemeente haar al eerder ingenomen standpunt dat zij daar afwijzend tegenover staat. (Sociaal) veilige wandel- en fietspaden tussen de kernen ontwikkelen we door fiets- en wandelpaden te scheiden van de (auto)rijbanen. Daarnaast zorgen we voor goede verlichting en goede zichtbaarheid. We versterken het wandel- en fietsroutenetwerk om recreatie in de gemeente verder te versterken en bewegen te stimuleren. Dit doen we in combinatie met ontmoetingsplekken in de kernen waaronder de dorpshuizen. We zetten in op het autoluw inrichten van onze centra en (nieuwe) woongebieden door parkeerplekken aan de rand van deze gebieden te realiseren. Zo dragen we bij aan veiligheid en aantrekkelijke, leefbare en gezonde gebieden met minder geluidsoverlast en meer ruimte voor groen en ontmoeten. Belangrijk is dat deze gebieden volgens de normen bereikbaar blijven voor nood- en hulpdiensten. Ten aanzien van geur volgen we het landelijke beleid om zo een gezonde en leefbare omgeving te waarborgen. Direct rondom de kernen zorgen we voor voldoende en veilige bereikbaarheid voor wandelen en fietsen van en naar de kern.
Berkelland zet in op elektrisch vervoer en deelmobiliteit. Dat vraagt om een verbetering van de laadinfrastructuur. We bieden ruimte voor laadpleinen in de openbare ruimte in combinatie met ontmoetingsplekken, wonen en werken. In de grote kernen zetten we in op deelmobiliteit, door ruimte te bieden aan parkeerplaatsen Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
45
voor deelauto’s in de openbare ruimte. Door deze deelauto’s
mogelijkheid voor (gedeeltelijke) kleinschalige recreatieve
watertakenplan van onze gemeente waarbij we ons richten op
aan de rand van het centrum of kern te plaatsen draagt dit ook
invulling of zorg, waarbij er altijd sprake moet zijn van
de volgende strategische doelstellingen:
bij aan de ambitie om autoluwe centra en woongebieden te
verbetering van het landschap en biodiversiteit. Onder
▪ Voorkomen van contact met afvalwater.
realiseren. Het elektriciteitsnet optimaliseren we in samenwerking
kleinschalige verblijfsrecreatie beschouwen we onder andere
▪ Aanpassen aan klimaatverandering.
met de netbeheerder en innovatieve ondernemers, om slimme
een seizoensgebonden kampeerterrein met maximaal 30
▪ Bevorderen van schoon en gezond water.
energiesystemen (energyhubs) te creëren en het net te versterken
standplaatsen. Daarbij worden de veiligheidsaspecten zoals
▪ Bedrijfszeker en doelmatig beheer van rioolsystemen.
om elektrische mobiliteit te realiseren.
bereikbaarheid voor de hulpdiensten goed afgewogen. De Berkel en beekdalen zijn een substantieel onderdeel van
We zien dat piekbuien en hete dagen vragen om vergroening
2. Berkellands landschap als toekomstbestendige drager.
het landschap en bieden niet alleen de naam van de gemeente,
van de openbare ruimte. Bij herontwikkeling verbeteren we de
De tweede verhaallijn is gericht op het landschap. De
maar ook herkenbaarheid aan het karakteristieke Berkellandse
groenkwantiteit en kwaliteit in de directe omgeving door meer groen,
thema’s water, bodem, landschap, droogte, biodiversiteit,
landschap met de bijbehorende verbetering van de biodiversiteit.
ruimte voor waterberging en een goede afwatering. We streven ernaar
cultuurhistorie, erfgoed, landbouw, woningbouw en werken
Dit willen we ook richting de toekomst zo houden. Daarin is het
om in de kernen geen schade te ondervinden door wateroverlast in
komen in deze verhaallijn terug.
biodiversiteitsplan van onze gemeente leidend. In dit plan worden de knelpunten en kansen en uitgevoerde en actuele initiatieven
geval van een bui met een herhalingstijd van eens in de 100 jaar. We richten de kernen stap voor stap klimaatbestendig in en verbeteren de
We willen het Berkellands landschap, de kwaliteiten ervan,
benoemd. Dit voor 5 deelgebieden:
openbare ruimte om het aantrekkelijker en groener te maken.
behouden en versterken voor toekomstige generaties. Het
▪ vennen, hoogveen, heiden en schraallanden
bodem- en watersysteem is daar een belangrijke drager in.
▪ bossen
We werken in principe niet mee aan de komst van nieuwe
Hiervoor volgen we het landelijk beleid. Onder andere door
▪ beken en rivieren
grootschalige
De
specifieker te kijken waar we gaan bouwen, bedekken we
▪ agrarisch cultuurlandschap
ontwikkeling bij de Hambroekplassen in Borculo is hierop een
minder de bodem en streven we naar minder watergebruik.
▪ bebouwd gebied
uitzondering. Wel bestaan er mogelijkheden voor bestaande
Ook bomen zijn onderdeel van het landschap en leveren
verblijfsaccommodaties om door te ontwikkelen. Hierbij dient
een
groenbeleving,
Daarbij zetten we onder andere in op landschapsontwikkeling
te worden voldaan aan verschillende voorwaarden, onder
klimaatadaptatie en luchtkwaliteit. Daarom nemen we
rondom de Berkel en de beekdalen om de landschappelijke
andere op het gebied van ruimtelijke kwaliteit, waaronder
water en bodem als uitgangspunt voor mogelijkheden die
structuren toekomstbestendig te maken. Dat kan door bijvoorbeeld
landschapsversterking, en marktbehoefte.
er zijn voor ontwikkelingen in het landschap. We voorkomen
kleinschalige (verblijfs)recreatie toe te staan op daarvoor geschikte
ontwikkelingen die op lange termijn een negatieve invloed
plekken waarmee tegelijkertijd de biodiversiteit wordt versterkt. Dat
moeten
hebben op het water- en bodemsysteem. Ook is het bestaande
is niet overal mogelijk. Daarom moeten we kiezen wat en waar
onderscheidend zijn ten opzichte van het bestaande
systeem van (druk)riolering voor de verwerking van afvalwater
mogelijk is. Dat moet gebeuren bijvoorbeeld door middel van
aanbod. Als er agrarische bebouwing vrijkomt, bieden we de
randvoorwaardelijk. Daarbij wordt naadloos aangesloten op het
landschapsontwikkelingsplan(nen). Richtinggevende aspecten
Nieuwe
verblijfsrecreatieve
toeristisch-recreatieve
voorzieningen.
toevoegingen
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
bijdrage
aan
het
bodemsysteem,
46
daarbij kunnen zijn: bodem, landschapstype, biodiversiteit, huidige functie, klimaatadaptatie, etc. In onze gemeente hebben we ook gebieden aangegeven waar we geen ontwikkelingen als woningbouw wensen. Bijvoorbeeld de flanken van de Needse Berg moeten gevrijwaard blijven zodat de openheid daarvan niet wordt aangetast. Landschappelijke structuren willen we ook in de kernen versterken en doorzetten, zodat er aantrekkelijk groene verbindingen kunnen ontstaan vanuit de kern naar het buitengebied. Hiermee zetten we bij ontwikkelingen in de openbare ruimte in op versterking van de groenstructuren in de directe leefomgeving en nodigt dit uit tot bewegen. In de Achterhoek hebben we zandgronden, waardoor er meer sprake is van droogte. Bij ontwikkelingen in het buitengebied is het daarom van belang om rekening te houden met de droogteaanpak in de regio en drinkwaterwinning. We stimuleren innovatief gebruik van het water- en bodemsysteem om water vast te houden. We
Legenda rivier Berkel
willen dat de drinkwatervoorziening in Berkelland en de regio
beken
daarmee positief wordt beïnvloed. Het regenwater dat in de kernen
beekdal grondwaterbescherming
valt wordt zoveel mogelijk gescheiden, ingezameld, verwerkt en
drinkwatervoorziening
via gemeentelijke voorzieningen geïnfiltreerd als aanvulling op het
bos- en natuurlandschap
grondwater ten behoeve van de voorraadvorming.
Gelders NatuuurNetwerk (GNN) landschappelijke structuur doorzetten in stad en dorp cultuurhistorische ensembles
Gemeente brede opgaven, niet locatiespecifiek biodiversiteit versterken
Verhaallijn 2 Berkellands landschap als toekomstige drager
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
landbouwlandschap versterken aanpak droogte
47
Het coulisselandschap willen we richting de toekomst verder versterken, omdat het een karakteristiek onderdeel is van het Berkellandse landschap. We bieden ruimte aan biodiversiteit vanuit voedsel, vocht, voortplanting, veiligheid en variatie. Bij nieuwe ontwikkelingen gaan we uit van soortenvariatie.
We behouden het cultuurhistorisch erfgoed, omdat het een belangrijk onderdeel is van de Berkellandse identiteit. Ontwikkelingen dragen bij aan behoud en beleefbaarheid van het cultuurhistorisch erfgoed voor toekomstige generaties. Dit geldt vooral voor de cultuurhistorische ensembles zoals die zijn beschreven via de cultuurhistorische waardenkaart. We versterken het landschap in landbouwgebieden. We maken daarbij de link met innovaties en ontwikkelingen in de landbouw die we gebruiken als aanleiding voor versterking van het Berkellandse landschap, waaronder het coulisselandschap. Woonvormen in het buitengebied staan we toe hoofdzakelijk via functieverandering, in combinatie met sloop (rood voor rood), met als hoofddoel landschappelijke kwaliteitswinst van het buitengebied. Ook is volgens het functieveranderingsbeleid in sommige gevallen het toepassen van zorg bij vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen mogelijk.
Legenda bedrijventerreinen
3. Toekomstbestendige economie en landbouw. De derde verhaallijn is gericht op de economie en landbouw.
uitbreiding Laarberg (gezamenlijk)
De thema’s (plattelands)economie, landbouw, bereikbaarheid,
invloedssfeer N18
circulariteit en energie komen in deze verhaallijn terug.
toekomstbestendig maken bedrijventerreinen hergebruik restwarmte en slimme energie-
We dragen bij aan uitbreiding van regionaal bedrijventerrein de
en warmtesystemen
Laarberg en bedrijvigheid rond de N18. Dit doen we om ervoor te
agrarische gronden
zorgen dat er geen negatieve gevolgen zijn voor de bereikbaarheid
Gemeente brede opgaven, niet locatiespecifiek
en doorstroming. Voor het regionale bedrijventerrein wordt in de
vitale landbouwsector
periode na 2030 uitgegaan van een uitbreiding met ca. 30-35 (netto) Verhaallijn 3 Toekomstbestendige economie en landbouw
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
48
circulaire economie
hectare, dat ingebed wordt in een gebied van 60-70 (bruto) ha.
Bij ontwikkelingen in de openbare ruimte op en rondom
een vitale en meer duurzame landbouwsector, waarbij we rekening
Daarbij is het de bedoeling om de uitbreiding rond de N18, waarvan
bedrijventerreinen zetten we in op een goede afwatering en
houden met de verschillende landschapstypen in ons gebied.
de uitbreidingsrichting nog niet is bepaald, ook wordt voorzien
waterberging, groen met veel diversiteit (versterkend voor de
Er is ruimte voor allerlei vormen van duurzame landbouw (bijv.
van een landschappelijk goede inpassing.
biodiversiteit) en het tegengaan van hittestress. We zetten in op
kringlooplandbouw, natuurinclusieve landbouw of biologisch), voor
opwek van duurzame energie door middel van zon op dak en
innovaties en multifunctioneel gebruik. Dit moet wel passen binnen
Inbreiding heeft de voorkeur, maar we bieden uitbreidingsmogelijk-
stimuleren het isoleren van de bebouwing. Eventuele cumulatieve
de geldende beleidskaders zoals die ook een plek hebben gekregen
heden, die geen negatieve invloed hebben op de gezondheid en/
veiligheidsrisico’s zoals luchtkwaliteit, externe veiligheid, geurhinder
in het in 2022 vastgestelde bestemmingsplan buitengebied. Dezelfde
of het milieu (lucht, geluid, geur, licht etc.), omgevingsveiligheid
en straling worden goed afgewogen. Daarbij voldoen we tenminste
benadering geldt ook voor de bestaande niet-agrarische bedrijven
en natuur, ook ruimte. Daarnaast kan vrijkomende agrarische
aan de geldende normen, maar we onderzoeken of er strengere
in het landelijk gebied en voor aan de agrarische sector verwante
bebouwing benut worden voor lichte bedrijvigheid volgens de lijnen
of minder strenge normen voor specifieke gebieden mogelijk
bedrijven die zich richten op onder meer agrarisch loonwerk, grond-
van het geldende functieveranderingsbeleid. Daarbij is ook de sloop
zijn. Bijvoorbeeld bij de keuze van nieuwe uitleggebieden voor
en cultuurtechnische werkzaamheden en groen-, natuuronderhoud
van overtollige gebouwen aan de orde, evenals landschappelijke
woningbouw of transformatie van VAB’s.
(cumela-bedrijven). Die bedrijven kunnen onder voorwaarden
inpassing en/of andere vormen van een ruimtelijke kwaliteitsbijdrage.
uitbreiden op basis van een bedrijfsplan, één en ander volgens de We zetten in op een circulaire economie. Dit doen we door
lijnen van het beleidskader dat is verwerkt in het recent vastgestelde
De bestaande bedrijventerreinen breiden we vooralsnog niet uit.
technische en biologische kringlopen zoveel als mogelijk te sluiten.
bestemmingsplan voor het buitengebied. Daarbij is nieuwvestiging
We steken in op revitalisering. Aan de hand van de behoeftevraag
We stimuleren de circulaire economie door ruimte te bieden aan
in het buitengebied overigens alleen mogelijk via functieverandering
breiden we eventueel bestaande bedrijventerrein uit. Daarbij ligt de
de mate van aanpasbaarheid van een gebouw naar toekomstige
of bedrijfsverplaatsing en gelden daarbij ook voorwaarden over
verwachte ruimtevraag vanaf 2024 tussen de 13,5 en 18,5 hectare voor
(wensen). We stimuleren het gebruik van materialen met een zo
bijvoorbeeld landschap, verkeer en omgevingskwaliteit.
uitbreiding, verplaatsing en nieuwvestiging voor de vier grote kernen.
laag mogelijke milieu impact. We stimuleren korte ketens en sterke
Voor de kleine kernen zien we naast revitalisering kleine autonome
ketensamenwerking om gezamenlijk nieuwe oplossingen te vinden.
De woonfuncties (bijvoorbeeld op VAB-locaties) worden alleen
ontwikkelingen onder voorwaarden dat de belangrijkste waardes
Bij ontwikkelingen stimuleren we het hergebruik van restwarmte en
gerealiseerd op locaties waar dit andere bestaande functies niet hindert.
niet worden aangetast en zo mogelijk worden versterkt. Daarbij wordt
slimme energie- en warmtesystemen om de overbelasting van de
Tot slot wordt er een aantal gebieden aangewezen waar het primaat bij
gedacht aan cultuurhistorie, landschap, water, bodem, etc.