Bijlage 1 - Omgevingsvisie Berkelland
Tekst van het document
OMGEVINGSVISIE BERKELLAND
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
2
Voorwoord Voor u ligt de ontwerp Omgevingsvisie van de gemeente Berkelland. Een Omgevingsvisie die is opgesteld door de gezamenlijke gemeenteraad van de gemeente Berkelland (initiatiefvoorstel) en een uitgebreid participatietraject heeft doorlopen. Op 16 april 2019 heeft de gemeenteraad het Ambitiedocument Omgevingswet Berkelland vastgesteld; Onze ambitie is een Omgevingsvisie die langer houdbaar (dynamisch en flexibel) is met ruimte voor afweging en maatwerk. Waarin vastgelegd dat we inwoners ruimte geven om initiatieven te realiseren binnen de door de gemeente gestelde kaders. Uitgangspunt daarbij is vertrouwen en vanuit de gemeente een ‘ja, mits’ houding. Het college krijgt daarbij alle ruimte om initiatieven mogelijk te maken binnen de door de raad bepaalde spelregels. Met beleid dat recent nog geactualiseerd is als basis en meer innovatief op andere onderdelen. Opgesteld aan de hand van wensen en meningen van onze inwoners, bedrijven en organisaties. Met deze Omgevingsvisie geven we invulling aan die ambitie en kijken we terug op een zorgvuldig en constructief proces. De Omgevingsvisie geeft richting aan de opgaven die op ons afkomen als gemeente. En nodigt uit om gezamenlijk met inwoners, bedrijven en organisaties onze ambities waar te maken. De Raadswerkgroep Omgevingswet
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
3
COLOFON INITIATIEFNEMER
Gemeente Berkelland
OPSTELLERS
Gemeente Berkelland, Arcadis | Over Morgen en Buro SRO
CONTACTPERSONEN GEMEENTE BERKELLAND Gert Hans | Klaas Kellij
CONTACTPERSONEN ARCADIS | OVERMORGEN Joris Bokhove
CONTACTPERSONEN BURO SRO
John van de Zand | Remco van den Heuvel
DATUM & STATUS
27 maart 2024, Vast te stellen
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
Inhoudsopgave Voorwoord 3 1
Inleiding – Een omgevingsvisie voor Berkelland
2
Beleid, trends en ontwikkelingen 11
2.1
Samenhang beleid Rijksoverheid, provincie Gelderland, regio Achterhoek, waterschap Rijn en IJssel en gemeente
7
11
2.2
Trends en ontwikkelingen 16
3
Berkelland anno nu – Waarden en kwaliteiten van Berkelland
3.1
Het landschap van Berkelland 25
3.2
Berkelland in de regio 27
3.3
Historische ontwikkeling en cultuurhistorie
28
3.4
Kenmerken en kwaliteiten – gemeentebreed
29
3.5
De kernen van Berkelland 37
4
Berkelland in de toekomst 41
4.1
Ontwikkelingen in Berkelland/Lagen benadering
41
4.2
Verhaallijnen voor de toekomst van Berkelland
42
4.3
Omgevings Effect Rapportage 50
4.4
De visie 53
5
Uitvoering visie en waarmaken 55
5.1
Strategische uitvoeringsagenda 55
5.2
Uitvoering 55
5.3
Sturing en kostenverhaal 57
5.4
Waar moet een initiatief aan voldoen?
25
57
Bijlagen 58 Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
6
1 Inleiding – Een omgevingsvisie voor Berkelland Het Berkellands landschap met de beekdalen, het
Wat is een omgevingsvisie?
We hebben de visie voor Berkelland uitgewerkt vanuit een
coulisselandschap en de landbouw zijn karakteristiek voor
Wat is eigenlijk een omgevingsvisie? Een omgevingsvisie is een
integraal perspectief. Dat wil zeggen dat het niet alleen
de gemeente Berkelland. Met ongeveer 44.000 inwoners,
nieuw beleidsinstrument onder de Omgevingswet dat richting
om ruimtelijke vraagstukken gaat, maar ook over sociale
biedt de gemeente een prachtig groen landschap en landelijk
geeft aan de toekomst van de gemeente. Het geeft de strategische
en economische vraagstukken en ontwikkelingen. Sociale
woonmilieu. Vanuit het naoberschap, de sfeervolle kernen
doelen voor onze ‘fysieke leefomgeving’ weer. Die leefomgeving
ontwikkelingen
en een open en rustig buitengebied is het een levendige en
omvat bijvoorbeeld gebouwen, infrastructuur, water of
economische ontwikkelingen, namelijk invloed op de invulling
toch ook rustige gemeente voor haar inwoners, ondernemers
landschap. Maar ook lucht, bodem, geluid, (positieve) gezondheid
van de leefomgeving. Deze onderdelen zijn in samenhang
en bezoekers. De agrarische sector is een belangrijke
of duurzaamheid zijn daar onderdeel van. Welke doelen stellen we
bekeken en vertaald naar de leefomgeving van de toekomst.
economische pijler in de gemeente. Uitdaging is om alle
ons voor onze leefomgeving? Wat voor gemeente willen wij in de
kwaliteiten en krachten op een gebalanceerde manier te
toekomst zijn? Hoe ziet onze leefomgeving er in de toekomst uit?
Status omgevingsvisie en samenhang instrumenten
laten samengaan met de opgaven en ontwikkelingen waar
Wat zijn de kwaliteiten en de verbeterpunten, welke uitdagingen
Omgevingswet
we als gemeente voor staan. Deze omgevingsvisie houdt vast
komen op ons af? Wat zijn onze wensen, kansen en behoeftes
Eén van de doelen van de Omgevingswet is meer ruimte
aan dat unieke karakter en biedt een kader voor toekomstige
voor de toekomst? Om dergelijke vragen te beantwoorden,
te geven aan maatschappelijk initiatief. Vandaar dat we de
ontwikkelingen tot het jaar 2030 met een doorkijk naar 2040.
bekijken we de verschillende onderdelen van onze leefomgeving
gemeente samen verder ontwikkelen. De omgevingsvisie is
niet apart, maar in samenhang. Samen met onze inwoners,
een uitnodiging aan de samenleving om de ambities en doelen
ondernemers, verenigingen, medeoverheden en ketenpartners.
uit de visie gezamenlijk te realiseren. De omgevingsvisie vormt
Onze inwoners hebben veel en goede ideeën voor hun
en
karakteristieken
hebben,
evenals
een gezamenlijke richting voor de gemeente Berkelland
stad of dorp en voor de gemeente als geheel. Tijdens het opstellen van het overdrachtsdocument en de
Wettelijk verplichte onderdelen
op de lange termijn. Bestaand beleid en bestaande visies,
omgevingsvisie is het gesprek gevoerd met onze samenleving.
De omgevingsvisie is een toekomstvisie voor onze (ruimtelijke)
waaronder de structuurvisie van de gemeente Berkelland, de
Gesprekken die waardevolle informatie hebben opgeleverd
leefomgeving. Elke gemeente moet één omgevingsvisie
provincie Gelderland en het Rijk zijn uitgangspunt geweest
voor de ontwikkeling van de leefomgeving en de opgaven die
voor haar grondgebied vaststellen. Dit is geen optelsom
van deze omgevingsvisie. Waar ander beleid gelijktijdig met de
in het overdrachtsdocument zijn benoemd. Dat is namelijk
van bestaand beleid, maar een samenhangende visie
omgevingsvisie is opgesteld, is afgestemd over de ambities en
waar de omgevingsvisie over gaat: De leefomgeving van onze
over alle terreinen van de ruimtelijke leefomgeving. Onze
opgaven die vanuit dat onderwerp een plek krijgen in de visie.
inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Het
omgevingsvisie moet minstens bevatten wat de Omgevingswet
Naast de omgevingsvisie, beschrijft de Omgevingswet het
heeft geleid tot informatie op basis waarvan de afwegingen in
ons voorschrijft. Dat is een beschrijving op hoofdlijnen van:
programma en het omgevingsplan als instrumenten voor
deze omgevingsvisie zijn gemaakt.
1.
De (gewenste) kwaliteit van de leefomgeving.
gemeenten. De ambities en opgaven uit de omgevingsvisie,
2.
De
geplande
ontwikkeling,
gebruik,
beheer
bescherming van het grondgebied. 3. Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
Het samenhangende beleid voor onze leefomgeving. 7
en
worden in programma’s concreter uitgewerkt. Dit kan thema- of gebiedsgericht. Het programma omschrijft welke maatregelen
Gelderland en de waterschappen), medewerkers van de
doelen uit de visie worden uitgewerkt. In de omgevingsvisie
gemeente, college van B&W en gemeenteraad.
DYNAMISCHE LAGEN
de gemeente Berkelland neemt en met wie de ambities en en het programma staan geen regels die juridisch bindend zijn voor inwoners en ondernemers in de gemeente. Die legt
Allereerst is verkend welke opgaven een plek moeten krijgen
de gemeenteraad vast in het omgevingsplan. Daarmee is
in de omgevingsvisie. Vervolgens hebben we met elkaar
duidelijk welke ontwikkelingen en mogelijkheden er zijn in de
toegewerkt naar een overdrachtsdocument (zie aparte bijlage)
leefomgeving. In het omgevingsplan staan de regels over wat
dat in februari 2022 is vastgesteld door de gemeenteraad. Daarin
per locatie wel en niet mag.
is de stand van zaken met betrekking tot de omgevingsvisie
Laag
Laag
Laag
Laag
beschreven. In het document staat ook de kwaliteit van de leefomgeving beschreven, waarbij de LeefOmgevingsFoto
ontwikkeling is gekozen om de omgevingsvisie als bindend
(LOF zie aparte bijlage) als basis is gebruikt.
Bodem en water
STATISCHE LAGEN
Om als gemeente sturend te zijn op de toekomstige instrument te gaan hanteren. De omgevingsvisie is uitsluitend bindend voor de gemeenteraad bij de uitoefening van zijn
Dit overdrachtsdocument is gebruikt als overdracht aan de
bevoegdheden. Dit wordt ‘zelfbinding’ genoemd. De inhoud
nieuwe gemeenteraad na de verkiezingen van 2022. Sommige
van deze omgevingsvisie is dus niet bindend voor de burger.
thema’s werden parallel aan het overdrachtsdocument
Inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en
opgesteld, zoals het RES/RODE beleid en de transitievisie
overheid zijn wel samen verantwoordelijk voor het realiseren
warmte. Een participatietraject en omgevingseffect traject zijn
van de ambities en opgaven uit de omgevingsvisie. We zoeken
parallel aan het overdrachtsdocument doorlopen om voor elk
daar een effectieve samenwerking in binnen de gemeente
van de opgaven verschillende ‘hoeken van het speelveld’ te
Berkelland en in de regio. Gezamenlijke verantwoordelijkheid
verkennen.
Nationaal en regionaalbeleid
Landschap
Cultuurhistorie
Identiteit en eigenheid
Lagenbenadering
vraagt om een andere rolverdeling tussen overheid en samenleving. De omgevingsvisie is de basis voor uitwerking en
Vervolgens hebben we toegewerkt naar deze omgevingsvisie.
Op
uitvoering van toekomstige ontwikkelingen en nodigt uit om
Vanuit de ‘hoeken van het speelveld’ is een actualisatie van
richtinggevende keuzes uitgewerkt in drie verhaallijnen.
Berkelland gezamenlijk te ontwikkelen.
het overdrachtsdocument gemaakt dat in januari 2023 is
Deze verhaallijnen zijn via de lagenbenadering over elkaar
aangeboden aan de gemeenteraad. Daar is de analyse voor de
heen gelegd en in een participatietraject voorgelegd aan
Hoe zijn we tot de omgevingsvisie gekomen?
omgevingsvisie in uitgewerkt, waarbij gebruik is gemaakt van
de samenleving. De richtinggevende keuzes zijn uitgewerkt
De omgevingsvisie is de uitkomst van een interactief proces
een lagenbenadering. Dit heeft geleid tot dynamische lagen in
in een voorkeursalternatief en een visiekaart waar een
met inwoners, jongeren van 12-18 jaar, ondernemers,
de vorm van de trends en ontwikkelingen en statische lagen in
omgevingseffectbeoordeling over is uitgevoerd.
maatschappelijke organisaties, ketenpartners (zoals provincie
de vorm van de kernkwaliteiten.
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
8
basis
van
deze
lagenbenadering
is
een
aantal
OMGEVINGSVISIEKAART GEMEENTE BERKELLAND Gelselaar
Vitale leefomgeving Inbreiding woningbouw Ontwikkeling centrumgebieden Behoud basisvoorzieningen Uitbreiding vier grote kernen Noordijk
Rietmolen
Recreatiegebied Hambroekplassen
Geesteren
Goede spoorverbinding regio Goede verkeersverbindingen tussen kernen
Neede
Zoekgebied K windenergie
Gemeente brede opgaven, niet locatiespecifiek
N18
Borculo
Haarlo
Klimaatadaptieve leefomgeving Elektrisch vervoer en deelmobiliteit Eibergen
Rekken
Landschap als toekomstige drager Rivier de Berkel Beken en beekdal
Ruurlo
Grondwaterbeschermingsgebied Gelders NatuurNetwerk (GNN) Beltrum
N18
Bos- en natuurlandschap Cultuurhistorische ensembles
Gemeente brede opgaven, niet locatiespecifiek Biodiversiteit versterken Landbouwlandschap versterken Aanpak droogte
Toekomstig bestendige economie en landbouw Bestaand bedrijventerrein verduurzamen en optimaliseren Mogelijke uitbreidingsrichting bestaande bedrijventerrein
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
9
kaart is indicatief en geen weergave van de werkelijkheid
10
2 Beleid, trends en ontwikkelingen 2.1
Samenhang beleid Rijksoverheid, provincie
Daarbij is de opgave voor zon op land uitgevoerd en ligt de keuze
▪ Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied.
Gelderland, regio Achterhoek, waterschap
nu voor windenergie op land. Met de nationale Deltabeslissingen
Het landgebruik moet meer in balans zijn met natuurlijke
Rijn en IJssel en gemeente
uit 2021 wordt Nederland water robuust gemaakt. Daarbij is de
systemen. Zo wordt een goede bodem- en waterkwaliteit
De opgaven uit de landelijke en provinciale omgevingsvisie
Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie richtinggevend voor het
en biodiversiteit bevorderd. Laaggelegen gebieden zullen in
(NOVI en POVI) zijn belangrijke input voor de gemeentelijke
gemeentelijk beleid voor klimaatadaptatie.
toenemende mate te maken krijgen met bodemdaling. Dat
omgevingsvisie. Ook de nieuwe Nationale Woon- en Bouwagenda
▪ Duurzaam economisch groeipotentieel. Ruimte voor overgang
kan aanpassingen in het gebruik van landbouwgrond en een
en het Programma Landelijk Gebied vormen belangrijke input.
naar een circulaire economie in 2050. Onze economie gaat over
andere bestemming van grond betekenen. We realiseren een
Daarnaast heeft het waterschap een visie opgesteld en spelen er
naar een circulaire en CO2-neutrale energievoorziening. Daarom
duurzaam en vitaal landbouw- en voedselsysteem, gebaseerd op
regionale ontwikkelingen, zoals de Regionale Energie Strategie
moeten productieprocessen aangepast worden. Het is nodig te
kringlopen en natuurinclusiviteit. De kwaliteit van het landschap
(RES). We zoeken naar een optimale samenhang tussen de
innoveren en digitaliseren en daarmee de economie blijvend te
moet sterker meewegen in de keuzes die we maken. Dat doen we
landelijke, provinciale en regionale ontwikkelingen en onze
vernieuwen om mee te gaan in de mondiale concurrentie. Een
door bijvoorbeeld verrommeling en versnippering te voorkomen
omgevingsvisie. We doen dit door aan te sluiten bij de thema’s, zoals
aantrekkelijke omgevingskwaliteit vraagt om een goede inpassing
en logistieke functies op bestaande bedrijventerreinen of langs
die door het Rijk, de provincie en het waterschap zijn benoemd
van bedrijven, logistieke functies en datacentra.
corridors te concentreren. Zo kunnen we natuur en natuurlijke
in hun visies, waar deze passen bij de identiteit en actualiteit van
▪ Sterke en gezonde steden en regio’s. Woningbouw in een
Berkelland. Hierdoor dragen we bij aan de landelijke opgaven en
stedelijk netwerk van groene en gezonde steden: In 2030
ontwikkelingen en versterken we de eigen identiteit van Berkelland,
moeten er in Nederland 1 miljoen woningen bij gebouwd
Deze vraagstukken zijn met elkaar verweven en vragen om
die we als gemeente hebben verwoord in een merkpaspoort.
worden. Er wordt gewerkt aan de ontwikkeling van Stedelijk
ruimte. Het gaat om de bouw van 1 miljoen woningen, de ruimte
Netwerk Nederland wat een goed en bereikbaar netwerk van
voor opwekking van duurzame energie, de aanpassing aan
Nationale omgevingsvisie
steden en regio’s in Nederland is. Locaties voor grootschalige
een veranderend klimaat, de ontwikkeling van een circulaire
De nationale omgevingsvisie (2020) (NOVI) omschrijft vier
woningbouw zijn benoemd. Bouwen gebeurt zoveel mogelijk
economie en de omschakeling naar kringlooplandbouw.
prioriteiten met daarin een aantal keuzes:
binnen bestaand, stedelijk gebied. Bewoners moeten een
Vandaar dat de NOVI helpt richting te geven en keuzes te
energietransitie.
prettige, gezonde en veilige leefomgeving ervaren. Dit vraagt
maken. Daarvoor zijn in de NOVI drie afwegingsprincipes
Nederland is in 2050 klimaatbestendig en water robuust. De
om investeringen in openbaar vervoer, veilige fiets- en
bepaald:
energie-infrastructuur wordt geschikt gemaakt voor duurzame
wandelpaden, meer groen, ontmoetingsruimte en wateropvang
1.
energiebronnen. We passen duurzame energie in met oog voor
in de stad/stedelijke omgeving en goede verbindingen met
omgevingskwaliteit. De komende jaren krijgt iedereen te maken
recreatiegebieden in de nabijheid van dorpen en kernen. De
2.
Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal.
met de overstap op duurzame energie. Om schaarse ruimte goed
leefomgeving richten we zo in, dat deze een actieve, gezonde
3.
Afwentelen wordt voorkomen.
te benutten, kiezen we ervoor zonnepanelen in eerste instantie
leefstijl en maatschappelijke participatie bevordert. De
op daken en aan gevels te plaatsen en dan pas in landelijk gebied.
luchtkwaliteit wordt verbeterd.
▪ Ruimte
voor
klimaatadaptatie
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
en
11
structuren sparen en versterken.
Combineren van functies gaat boven enkelvoudige functies.
NOVI en Berkelland Berkelland draagt met de integrale opgaven bij aan de landelijke
Nationaal Programma Landelijk Gebied
de rijksoverheid meer regie om zorg te kunnen dragen voor
ontwikkelingen. Een aantal ambities van de Rijksoverheid gaat
Het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) is een
voldoende woongelegenheid in Nederland. Het doel is om
verder dan de integrale opgaven van Berkelland:
uitwerking van de Nationale Omgevingsvisie. In de NOVI wordt
uiteindelijk meer huizen te bouwen, maar dit is niet het enige
▪ De Nationale overheid heeft al meer uitspraken gedaan over de
ingegaan op klimaatverandering. Daarnaast staan natuur
antwoord op de korte termijn. Het voorzien in betaalbare huur-
energietransitie. In Berkelland is dit beleid op onderdelen (met
en kwaliteit van water onder druk. Voor deze problemen
en koopwoningen en minder concurrentie op de woningmarkt
name windenergie) nog in ontwikkeling, waardoor deze ambitie
moet een oplossing komen. De insteek is per gebied met
vormt ook een deel van dit antwoord.
verder gaat dan de benoemde integrale opgaven in Berkelland.
maatwerkoplossingen te komen. Via het Nationaal Programma
▪ De circulaire economie is een duidelijke ambitie van de
Landelijk Gebied (NPLG) bekijken onder meer provincies,
In de omgevingsvisie maken we keuzes ten aanzien van wonen.
Rijksoverheid die nog niet in zoverre terugkomt in de integrale
ondernemers en terreinbeheerders per gebied wat nodig is voor
De regionale woondeal die tussen Rijk, provincie en gemeenten
opgaven van Berkelland.
een gezonde natuur, schoon water, schone lucht, leefbaarheid en
is gesloten, werkt door in het woonbeleid van de gemeente
▪ De nationale ambitie geeft expliciet richting aan de transitie van
een betere sociaaleconomische kwaliteit. Het NPLG wordt door
Berkelland. Dit gebeurt via de regionale woonagenda van
het buitengebied, door te spreken van andere bestemmingen van
de provincies gebruikt als kader om de gebiedsprogramma’s op
de regio Achterhoek en de lokale woonvisie (toekomstig
grond én uit te spreken voor een duurzaam en vitaal landbouw- en
te stellen. Deze gebiedsprogramma’s zijn een verdere uitwerking
programma Volkshuisvesting) van de gemeente.
voedselsysteem, gebaseerd op kringlopen en natuurinclusiviteit.
waarin wordt vastgelegd hoe en met welke maatregelen de doelen voor natuur, stikstof, water en klimaat gehaald gaan
Water en bodem sturend
Een aantal ambities sluit aan op de integrale opgaven van Berkelland
worden. Via het gebiedsprogramma van Gelderland zal het beleid
In november 2022 hebben minister Harbers en staatssecretaris
of versterkt deze:
uiteindelijk landen in Berkelland. De ambities en vraagstukken
Heijnen van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat met
▪ Het landschap versterken is één van de integrale opgaven van
voor het landelijk gebied uit het NPLG hebben veel raakvlakken
een kamerbrief de Tweede Kamer geïnformeerd over de rol van
Berkelland waar de nationale ambities voor klimaatadaptatie
met de opgaven voor onze gemeente zoals het landschap, natuur
water en bodem bij toekomstige besluitvorming over ruimtelijke
en de versterking van het landschap om verrommeling en
en een vitale leefomgeving.
ordening. Het kabinet heeft daarop besloten dat zij water en
versnippering te voorkomen in terugkomen.
bodem sturend laten zijn bij beslissingen over de inrichting van
▪ De versterking van het regionale vestigingsklimaat sluit aan op de
Nationale woon- en bouwagenda
Nederland. Meer rekening houden met water en bodem betekent
nationale ambitie om de economie te blijven vernieuwen en bij te
Het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
keuzes maken. Er worden randvoorwaarden gesteld die door
dragen aan een aantrekkelijke omgevingskwaliteit.
heeft de Nationale woon- en bouwagenda opgesteld.
provincies verder uitgewerkt worden tot een gebiedsgerichte
▪ De nationale ambitie om een prettige, gezonde en veilige
In dit rapport worden de oorzaken van de wooncrisis,
aanpak. Water en bodem sturend heeft effect op verschillende
leefomgeving te ontwikkelen sluit aan bij de integrale ambitie
de doelstellingen en de programmatische aanpak voor
aspecten van onze leefomgeving. Zo moeten we zuiniger omgaan
die Berkelland heeft benoemd voor de gezonde leefomgeving
de komende jaren geschetst. Uiteindelijk is het doel het
met water en moeten er meer zoetwatervoorraden komen. Bij
en versterking van de leefbaarheid, vitaliteit én bereikbaarheid.
bevorderen van de beschikbaarheid, betaalbaarheid en
bouwlocaties gaat de voorkeur uit naar locaties waar geen conflict
Ook geven we invulling aan het woonbeleid (Woondeal) en het
kwaliteit van het woningaanbod in Nederland. Hiermee neemt
ontstaat met de belangen van water en bodem. Zoals locaties die
RES-beleid. Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
12
noodzakelijk zijn voor het bergen en afvoeren van water. Verder is het streven om de bodem minder te bedekken, zodat onder andere meer water in de bodem kan infiltreren. Ook wordt beoogd om toe te bewegen naar een hoger grondwaterpeil. In overleg met alle betrokkenen wordt bepaald in welk tempo dit gaat. Door het grondwaterpeil te verhogen wordt verdroging tegengegaan en wordt ook bijgedragen aan de zoetwatervoorraden. (Positieve) gezondheid De
Wet
publieke
Gezondheid
richt
zich
op
gezondheidsbescherming in de omgeving waar mensen wonen, werken en leven. Dit is één van de factoren die gezondheid beïnvloedt en waarbij de fysieke en sociale leefomgeving aan elkaar zijn te koppelen. Een gezond en toegankelijk ingerichte fysieke omgeving draagt bij aan een gezonde sociale leefomgeving. Het positief stimuleren van beide typen leefomgeving draagt bij aan preventie en welbevinden en aan gezonde inwoners en een gezond woonklimaat. Daarbij stelt het recent afgesloten Gezond Actief Leven Akkoord (GALA) zich als doel om in 2040 te kunnen spreken van gezonde, weerbare inwoners die kunnen opgroeien, leven, wonen en werken in een gezonde leefomgeving. Provinciale omgevingsvisie Gaaf Gelderland De provinciale omgevingsvisie Gaaf Gelderland (2018) legt de focus op een duurzaam, verbonden en economisch krachtig Gelderland. Daarin streeft het provinciebestuur zeven ambities na om verschil te maken voor een schoon, gezond, veilig en welvarend Gelderland. De ambities zijn:
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
13
▪ Energietransitie: van fossiel naar duurzaam. Het streven is dat Gelderland in 2050 volledig klimaatneutraal is. Gelderland zet hiervoor in op energiebesparing en het terugdringen van het energieverbruik door isolatie. Daarnaast zet Gelderland in op duurzame opwekking van energie met oog voor de kwaliteiten die Gelderland uniek maken. ▪ Klimaatadaptatie.
Omgaan
met
veranderend
weer.
Gelderland zet vooral en eerst in op het tegengaan van risico’s en gevaren van de klimaatverandering. Het doel is dat Gelderland in 2050 optimaal beschermd is (klimaatbestendig) en kan meebewegen met het veranderend klimaat. Bij de inrichting van de leefomgeving neemt Gelderland de gevolgen van het veranderend klimaat mee. ▪ Circulaire economie: sluiten van kringlopen. Gelderland vindt minder afval en meer kringloop, recycling en hergebruik nodig om Gelderland schoon en groen te houden. Het doel is in 2030 het gebruik van primaire grondstoffen in Gelderland met 50% teruggebracht te hebben. ▪ Biodiversiteit. Werken met de natuur. Het beschermen en versterken van het Gelders Natuurnetwerk staat voorop vanuit robuuste verbindingen langs rivieren, uiterwaarden, kleine watergangen en andere waardevolle landschappen en gebieden. Het doel is dat het in 2050 goed gaat met de biodiversiteit. In het Uitvoeringsprogramma biodiversiteit (2021) geeft de provincie aan dat in 2030 75% van de Vogelen Habitatrichtlijndoelen zijn gehaald en dat het in 2050 goed gaat met de biodiversiteit in Gelderland. ▪ Bereikbaarheid: duurzaam verbonden. Slim maatwerk en nieuwe vormen van mobiliteit zijn nodig om elkaar te kunnen
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
14
blijven bereiken en ontmoeten. Om knelpunten te voorkomen
▪ Woon- en leefomgeving: dynamisch, divers en duurzaam.
en op te lossen, bekijkt Gelderland hoe bedrijventerreinen zo
Bouwen binnen bestaand verstedelijkt gebied is het vertrekpunt.
Ook regionaal binnen de Regio Achterhoek is er beleid waar
geclusterd kunnen worden, dat vervoers- en goederensystemen
Het doel hiervan is om leegstand te voorkomen, het landschap
Berkelland rekening mee moet houden. De Regionale Energie
slimmer met elkaar verbonden kunnen worden. De doelen zijn:
open en groen te houden en het voorzieningenniveau op peil
Strategie van de Regio Achterhoek vormt het regionaal beleid ten
In 2050 de groei van de mobiliteit op een slimme manier
te houden. Gelderland geeft de voorkeur aan het benutten
aanzien van zonne- en windenergie. De RES Achterhoek wordt op
opvangen.
van bestaande gebouwen. En gaat voor concentraties van
gemeentelijk niveau door vertaald in het RODE (Ruimtelijke ordening,
In 2050 verplaatsen mensen in Gelderland zich veilig, snel,
bebouwing. Pas als er geen andere goede mogelijkheden zijn,
duurzame energieopwekking) beleid. In de RES Achterhoek
betaalbaar en klimaatneutraal. Snel en veilig internet
breidt Gelderland uit aan de randen van de steden of dorpen.
zijn meerdere zoekgebieden voor windenergie vastgelegd. De
fungeert daarbij als alternatief voor fysieke verplaatsingen.
Een goede balans tussen de vraag en aanbod van woningen in
focus van Berkelland ligt op het zogenaamde zoekgebied K.
In 2050 is het netwerk voor goederenvervoer in Gelderland
verschillende prijscategorieën staat voorop, ook voor specifieke
Dit zoekgebied wordt gedeeld met de gemeente Oost-Gelre en
toegankelijk, duurzaam en klimaatneutraal.
doelgroepen. De doelen zijn een aanbod aan woningtypen
bevindt zich grofweg tussen Beltrum, Zieuwent, Mariënvelde en
In 2030 is al ons busvervoer zonder uitstoot en is 35% van
en woonmilieus passend bij de diversiteit aan woningvraag.
Lievelde. In dit zoekgebied speelt de afstand van windmolens tot
het totaal aantal verplaatsingen met de fiets.
Gelderland benut daarbij de bestaande bebouwde omgeving
woningen een belangrijke rol. Op dit moment is de Rijksoverheid de
▪ Vestigingsklimaat: een krachtige, duurzame topregio!
optimaal met voldoende ruimte voor klimaatadaptieve
geluidsnormen voor windenergie aan het herzien. Verder werkt de
Gelderland wil de strategische ligging en de aantrekkingskracht
maatregelen. Alle nieuwbouw wordt aardgasloos aangelegd en
provincie aan een actualisatie van haar windbeleid en het borgen
van de Gelderse regio’s vergroten, zodat mensen in Gelderland
zoveel mogelijk circulair gebouwd. In 2035 zijn alle (bestaande)
van de Gelderse RES-en in een RES2.0. Voor beide processen
willen (blijven) wonen en zich willen binden aan Gelderland.
wijken van het aardgas. Woningen zijn in 2050 klimaatneutraal in
wordt een milieueffectrapportage opgesteld. Dit zijn belangrijke
Activiteiten die elkaar versterken, wil Gelderland zoveel mogelijk
Gelderland.
ontwikkelingen, omdat dit een bepalende factor is voor de
▪ ▪
▪ ▪
bij elkaar in de buurt of in dezelfde voorziening plaatsen. Zo blijft
Regionale Energie Strategie (RES)
afstand tussen windmolens en woningen en daarmee het ruimtelijk
Gelderland, naast dynamisch, ook open, groen en gezond. Het
Berkelland draagt met de integrale opgaven bij aan de
potentieel voor windenergie. De locatie van de windmolens
omvormen van bestaande en leegstaande bedrijvenlocaties
provinciale ontwikkelingen. Ook hier zien we dat de ambities
wordt daarnaast beïnvloed door onder andere radarzones en
heeft de voorkeur, boven de aanleg van nieuwe terreinen. De
van Gelderland verder gaan dan waar Berkelland nu staat. Het is
laagvlieggebieden. Verder wordt ook het maximaal benutten van
doelen zijn om de concurrerende positie binnen het internationale
daarom van belang deze ambities mee te nemen in de uitwerking
zon op dak nagestreefd als bijdrage aan het Achterhoeks RES-bod.
stedelijke netwerk van Amsterdam, Brussel en Keulen te
van het voorkeursalternatief voor Berkelland. Het gaat daarbij
Daarvoor kent de gemeente verschillende vormen van stimulering
versterken. In 2050 haalt Gelderland maximaal profijt uit de unieke
met name om de ambities en doelstellingen die Gelderland
en informatiecampagnes.
combinatie van stedelijke en groene kwaliteiten. In 2050 zijn alle
gesteld heeft. Berkelland kan hierin een eigen afweging maken
werklocaties in Gelderland duurzaam ingericht qua energie,
en de ambities en doelstellingen voor Berkelland op baseren.
Vanuit het RODE-beleid hebben we al bijna de 140 hectare
klimaatbestendigheid, en logistieke en productiestromen.
Dat geeft ambities en doelstellingen die wellicht specifieker zijn
zonneparken gerealiseerd/in procedure. Daarnaast stimuleren we
of verder gaan dan de vastgestelde provinciale doelstellingen.
op diverse fronten duurzaamheid door te inspireren, motiveren, kennis over te dragen en concrete doelen te formuleren.
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
15
Regionale woonagenda Achterhoek 2023-2030
Berkelland. In de watervisie is aangegeven hoe gemeente Berkelland
de gemeentelijke taken en verantwoordelijkheden voor haar
De Regionale Woonagenda Achterhoek 2023-2030 legt de
en Waterschap Rijn en IJssel werken aan de inrichting en het beheer
grondgebied ten aanzien van onder andere riolering, droogte,
woonambities en –doelen voor de komende jaren vast voor de
van de afvalwaterketen (riolering en zuivering) en het watersysteem:
vernatting, afvoer regenwater, wateroverlast, grondwater
regio Achterhoek. Er wordt met deze woonagenda nadrukkelijk
▪ We proberen schade door wateroverlast te voorkomen en
en waterkwaliteit. Dat vloeit voort uit de Waterwet. Het
actie ondernomen om voldoende en passende woningen voor
investeren in een veilig en goed werkend watersysteem.
watertakenplan is een voortzetting van de omgevingsvisie in
iedereen te kunnen bieden. De woonopgave wordt verbonden aan
▪ Door regenwater op te vangen waar het valt, neemt de kans
de vorm van een programma en wordt in nauwe samenspraak
economische- en gebiedsopgaven in de regio. In de woonagenda
op wateroverlast af en kunnen we de omgeving mooier en
met het Waterschap en de gemeenten in de regio opgesteld.
worden drie ambities onderscheiden:
aantrekkelijker maken, voor mens en dier.
Daarbij wordt ook nagedacht over de vraag in hoeverre in het
▪ Een passende woning voor iedereen. ▪ Goed wonen voor een gezonde en duurzame Achterhoekse economie. ▪ Wonen als basis voor de leefbaarheid.
▪ Dankzij nieuwe technologieën kunnen we energie en grondstoffen uit (afval)water halen. ▪ Door een goede inrichting en afstemming van het gezamenlijk beheer streven we naar een goede waterkwaliteit in het stedelijk
uiteindelijke omgevingsplan regels worden opgenomen over (bedrijfsmatige) lozingen op de riolering en over mogelijkheden voor klimaatadaptief bouwen die verband houden met de gemeentelijke watertaken.
gebied. Dit zorgt voor een prettige leefomgeving. De ambities worden verwezenlijkt met vier programmalijnen:
Gemeentelijk beleid
1.
Vergroten woningvoorraad en versnelling productie.
Als gemeente hebben wij zorgplichten voor het regenwater,
Bestaand beleid en bestaande visies van de gemeente
2.
Investeren in kwaliteit bestaande woningvoorraad.
grondwater, oppervlaktewater en het inzamelen, transporteren en
Berkelland (zie bijlage 1) zijn het uitgangspunt geweest voor
3.
De Achterhoek, een plek voor iedereen.
zuiveren van afvalwater (gebruikt drinkwater) in stedelijk gebied. De
deze omgevingsvisie. Recente voorbeelden daarvan zijn het
4.
Wonen als integrale gebiedsopgave.
zorgplichten (taken) van de gemeente zijn:
bestemmingsplan Buitengebied 2020 en het Watertakenplan.
▪ inzameling en transport van stedelijk afvalwater;
Waar ander beleid gelijktijdig met de omgevingsvisie is opgesteld,
Het werkelijk te realiseren aantal woningen voor Berkelland (bod/
▪ zorg van het regenwater;
is afgestemd over de ambities en opgaven die vanuit dat
woondeal-aantal) bedraagt 875. De totale ambitie voor Berkelland
▪ zorg structurele problemen grondwaterstanden.
onderwerp een plek krijgen in de omgevingsvisie.
In hoofdstuk 4 maken we keuzes over de manier waarop we
2.2
Waterschap Rijn en IJssel
omgaan met de ambities van andere overheden die verder
Berkelland is door de jaren heen sterk veranderd. Deze
De Watervisie 2030 is een gezamenlijk ambitiedocument van het
gaan dan de geformuleerde integrale opgaven voor Berkelland.
verandering wordt beïnvloed door een aantal trends en
gaat verder dan dat en ligt op 1.160 nieuwbouwwoningen.
Trends en ontwikkelingen
ontwikkelingen. In deze paragraaf gaan we in op de trends en
Waterschap Rijn en IJssel (2013) en de gemeente en omschrijft een aantal doelen. Berkelland stelde aanvullend daarop samen met de
Gelijktijdig met het proces voor deze omgevingsvisie is samen
ontwikkelingen die zowel op landelijk als Berkellands niveau
waterschappen in 2018 de Watervisie Berkelland op. Deze zet in op
met het Waterschap een nieuw watertakenplan voor onze
een rol spelen. Per trend of ontwikkeling wordt ingegaan op
een klimaatbestendig, duurzaam én aantrekkelijk watersysteem in
gemeente opgesteld. Dit Watertakenplan 2024-2034 gaat in op
de landelijke effecten en wat voor effect dit op onze gemeente
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
16
17
heeft. Dit zijn de dynamische lagen uit de lagenbenadering die
veranderen door veranderingen en innovaties in de landbouw.
ander evenementen. Deze zijn onderdeel van onze identiteit. Het
in deze omgevingsvisie toegepast wordt (zie par. 4.1). Deze
Onder andere door schaalvergroting en verschuiving naar
is mogelijk dat stikstofdepositie pas bij grootschalige projecten
trends en ontwikkelingen spelen o.a. op het gebied van:
natuurinclusieve landbouw. Daarnaast ontstaat leegstand
een knelpunt gaat vormen, zoals bij de bouw van woningen en
▪ Landbouw en een vitaal platteland
door bedrijfsbeëindiging door onder andere strengere wet-
bedrijventerreinen. Het is belangrijk hoe omgegaan wordt met
▪ Stikstofdepositie
en regelgeving, stikstofdepositie, geen bedrijfsopvolging,
eventuele stoppende agrarische bedrijven en de vrijkomende
▪ Klimaatverandering
etc. Leegstand heeft grote invloed op het landschap
bebouwing. De maatregelen en versnellingsmiddelen, die de
▪ Energietransitie
(verpaupering), gezondheid (asbest), veiligheid (ondermijning)
provincie neemt, en het eventueel uitkopen van piekbelasters
▪ Digitalisering en technologische ontwikkelingen
en de leefbaarheid op het platteland. Niet alle vrijkomende
door de Rijksoverheid kunnen doorwerken in de gemeente
▪ Recreatie en toerisme
bebouwing kan een nieuwe bestemming krijgen. Dat betekent
Berkelland. Met deze maatregelen, zoals de opkoop van
▪ Behoud landschap
dat er soms bebouwing gesloopt wordt of betrokken wordt
agrarische bedrijven, industrie en door innovatie, kan (stikstof)
▪ Demografische ontwikkeling
bij functieveranderingsprocessen, waarbij een sloopopgave
ruimte worden vrijgemaakt voor ontwikkelingen. Ook zetten Rijk
▪ Vitale leefomgeving en kernen
moet worden geleverd. Een andere trend is dat er steeds vaker
en provincie in op duurzame mobiliteit om de stikstofuitstoot
▪ Woningbouwopgave
multifunctionele landbouw in het buitengebied voorkomt.
te beperken. De gemeente speelt een centrale rol in de opgave
▪ Verplaatsing maakindustrie
Wanneer op een juiste manier met de voorgenoemde
voor de fysieke leefomgeving, maar heeft op dit vlak geen directe
▪ Circulaire- en deeleconomie
ontwikkelingen omgegaan wordt biedt dit ook kansen.
zelfstandige bevoegdheid. Wel werkt het door op verschillende
▪ Mobiliteit
terreinen van gemeentelijke besluitvorming. Bij dat laatste gaat Stikstofdepositie: Het is noodzakelijk dat in Nederland op zeer
het niet alleen om puur ruimtelijke projecten, maar ook om
Landbouw en een vitaal platteland: Het buitengebied wordt
korte termijn veel minder stikstof wordt uitgestoten. Het beleid
meer sociaaleconomische gebeurtenissen zoals paasvuren en
nog steeds hoofdzakelijk gebruikt door de landbouw, maar de
ten aanzien van stikstofdepositie in Natura 2000 gebieden is een
andere voor de lokale identiteit belangrijke evenementen.
invloed van andere functies neemt toe. De landbouw staat onder
belangrijke ontwikkeling voor heel Nederland. Stikstofdepositie
druk door de ruimtevraag van duurzame energieopwekking en
speelt een beperkte rol, maar raakt wel een aantal verschillende
Klimaatverandering:
natuur. Daarnaast is er sprake van een toename van wonen in
actuele thema’s in onze gemeente. Berkelland is tenslotte
mondiaal als op het niveau van Berkelland een grote impact
het buitengebied en een schaalvergroting in de landbouw, dit
een plattelandsgemeente, waar de agrarische sector een
op de fysieke en sociale leefomgeving. Het weer wordt steeds
laatste in combinatie met een afname van het aantal agrarische
grote rol speelt. Overigens zijn er naar verwachting niet veel
extremer, wat zich uit in het vaker voorkomen van extreme
bedrijven. De toename van wonen in het buitengebied zorgt
piekbelasters in de gemeente en vormt stikstofdepositie, bij
buien. Dit kan leiden tot wateroverlast en overstromingen.
voor spanningen tussen landbouw en wonen. In de periode
ontwikkelingen met een beperkte omvang, waarschijnlijk geen
Tegelijkertijd is er ook steeds vaker sprake van langere droge
van 2005 -2019 is het aantal agrarische bedrijven van 999 naar
grote belemmering, omdat er geen Natura 2000-gebieden in de
perioden. Gevolgen van droogte zijn lage grondwaterstanden,
663 afgenomen. De nominale daling van het aantal bedrijven
gemeente zelf liggen. Wel heeft dit binnen Berkelland mogelijk
droogvallende beken, vissterfte, boomsterfte en verminderde
is groter dan de krimp van de veestapel. Het platteland zal
een sociale invloed. Daarbij denken we aan de paasvuren en
opbrengsten in de landbouw. Klimaatverandering uit zich ook
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
18
Klimaatverandering
heeft
zowel
in het vaker voorkomen van hittegolven. Deze hittegolven zijn
benutten van zon op dak nagestreefd als bijdrage aan het
gevaarlijk voor kwetsbare mensen en vormen een risico voor
Achterhoeks RES-bod en is de opgave voor zon op land (maximaal
de waterkwaliteit. Doordat het klimaat verandert en droogte
140 ha) al grotendeels ingevuld door de vergunde zonneparken.
optreedt verdwijnen er dier- en plantsoorten, maar komen er
Lokaal eigendom van de windmolens in Berkelland is de ambitie,
ook bij. De biodiversiteit neemt wel af.
omdat daarmee de baten kunnen landen in het gebied waar ook de lasten worden ervaren. In onze gemeente stimuleren en/of
In de gemeente Berkelland vormt met name droogte een
faciliteren we maatregelen die bijdragen aan de energietransitie.
groot probleem, zoals de afgelopen jaren al ervaren werd.
Verder ondersteunen we waar mogelijk duurzame initiatieven,
Overstromingsgevaar is in onze gemeente niet aan de orde
bijvoorbeeld bij circulair en duurzaam bouwen. Hier is geen
vanwege de hoogteligging. Wateroverlast is op sommige
specifiek gemeentelijk beleid voor.
plekken aan de orde, zo blijkt uit zogenaamde stresstesten uit 2020. Extreme buien leiden tot wateroverlast en soms ook
Digitalisering en technologische ontwikkelingen: Technologische
schade, maar nergens tot onveilige situaties. Hittestress komt
ontwikkelingen vinden op een steeds hoger tempo plaats, met
ook in Berkelland veel voor maar verschilt sterk per locatie.
grotere effecten op de samenleving en fysieke leefomgeving. Door
Er zijn kansen voor de gemeente om meer klimaatadaptieve
digitalisering, en versneld door de covid-19 pandemie, werken mensen
maatregelen te nemen waarbij we uitgaan van de resultaten
meer thuis. Dit betekent dat mensen minder hoeven te reizen en er
van de stresstesten en de periodieke actualisaties. Vanuit de
dus minder woon-werkverkeer is. Hierdoor stellen mensen mogelijk
gemeente zetten we in op het stimuleren en/of faciliteren van
ook andere eisen aan hun woningen en hun werkplekken. Door
klimaatadaptieve maatregelen.
digitalisering is het minder belangrijk geworden waar je woont of werkt. Deze trend is in mindere mate van belang in Berkelland, omdat
Energietransitie: Het duurzaamheidsbeleid van Berkelland
relatief veel mensen een beroep hebben waarbij ze niet thuis kunnen
is met name toegespitst op de energietransitie. Met een
werken. Digitalisering kan ook effect hebben op het winkelbestand
energie-uitvoeringsprogramma voor de gebouwde omgeving,
van onze gemeente, door verdere groei van online shopping kan er
utiliteitsgebouwen en MKB-bedrijven en een Transitievisie
leegstand ontstaan. Daarnaast zijn er relatief veel ouderen waar deze
Warmte voor de aardgastransitie. Als basis voor het ruimtelijk
trend mogelijk niet op van toepassing is. Dit biedt kansen voor het
beleid voor duurzame energieopwek gelden de RES en het RODE
duurzaam en effectief inrichten van de gemeente.
beleid. In de RES Achterhoek zijn meerdere zoekgebieden voor
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
windenergie vastgelegd. De focus van Berkelland ligt hierbij
Recreatie en toerisme: Een kwalitatief hoogwaardig
zoals gezegd op zoekgebied K. Verder wordt ook het maximaal
recreatieaanbod is belangrijker dan ooit, zo komt naar voren
19
uit regionale onderzoeken naar de vitaliteit van verblijfs- en
gemeente. De bevolking van Berkelland nam in 2022 toe. De
mogelijkheid om op grote afstand van het werk te kunnen wonen.
dagrecreatie in de Achterhoek. Daarnaast is er steeds meer
natuurlijke aanwas, het gevolg van geboorte en sterfte, nam af. Er
Verder verandert de samenstelling van huishoudens en groeit
aandacht voor de bijdrage van de vrijetijdssector aan de
was een positief migratiesaldo (het aantal gevestigde personen
het aantal eenpersoonshuishoudens. Waarbij we bij geclusterd
leefbaarheid op het platteland en in de dorpen en (kleinere)
uit het buitenland min het aantal vertrokken personen naar
wonen rekening houden met 1-2 persoonshuishoudens.
kernen. Het platteland is een plaats waar men kan ontsnappen
het buitenland). De prognose voor de bevolkingsgroei tussen
aan de drukte van de stad door de aanwezige rust en ruimte.
2021 en 2035 is een krimp van 5,54 procent. Deze krimp van de
Naast
De energietransitie mag zo min mogelijk ten koste gaan van de
bevolking heeft verscheidene gevolgen, zoals een krimpende
individualisering
van
aantrekkelijkheid en ruimtelijke kwaliteit van de omgeving, omdat
beroepsbevolking, wat weer druk uitoefent op de voorzieningen
de
demografie.
dit hét unieke pluspunt is van de bestemming Achterhoek. De
in onze gemeente. Daarnaast beïnvloeden ‘nieuwkomers’,
technologische
trend van een toename in recreatie en toerisme leidt tot een
zoals blijvende Oekraïners en statushouders, de demografie en
en emancipatie steeds belangrijker geworden, terwijl
vraagstuk: waar zijn grootschalige, maar ook kleinschalige
hebben tijdelijke bewoners ook invloed op de voorzieningen.
volgzaamheid en traditie aan belang verliezen. Deze trends
vormen van dag- en verblijfsrecreatie mogelijk binnen de
de
demografische
Berkellandse
de
ontwikkeling
heeft
de
gevolgen
voor
economische
en
samenleving
ontwikkelingen
Door zijn
zelfontplooiing
hebben ook gevolgen voor de woningmarkt. Er zijn namelijk
gemeente zonder dat er een disbalans ontstaat tussen wonen,
De trend van het verouderen van onze bevolkingssamenstelling
meer eenpersoonshuishoudens waardoor er meer woningen
werken en recreëren?
is meer dan gemiddeld van toepassing op onze gemeente.
nodig zijn. Daarnaast stellen mensen steeds meer specifieke
Het aandeel 65 plussers was in 2022 25,8% van de totale
eisen aan hun woning en woonomgeving. Hierdoor is de druk
Behoud landschap: Klimaatverandering en aantasting door
bevolking van onze gemeente (Bron: CBS). Hierdoor is er meer
op de woningmarkt toegenomen. Ook dient vastgoed geschikt
de mens vormen een bedreiging voor het landschap. Door
vraag naar passende woonvormen zoals seniorenwoningen,
te zijn voor de sociale omgangsvormen van de toekomst:
menselijke activiteiten staat de natuur- en landschapskwaliteit
geclusterde woningen en woon-zorgcomplexen en vindt
ontmoeting, langer zelfstandig wonen en mantelzorgsituaties.
onder druk en neemt deze af. Onder andere monocultuur
huishoudensverdunning en clustering van doelgroepen plaats.
in de landbouw, groei van bedrijventerreinen, toenemende
Dit in een omgeving die voldoende ondersteunend is aan
Vitale leefomgeving en kernen: De inrichting van de
recreatiedruk, de energietransitie, mobiliteit, illegale activiteiten
ouderen. Hierdoor wordt samenwerking op het gebied van
leefomgeving heeft invloed op de gezondheid en de
en woningbouw bedreigen de natuur en biodiversiteit in
wonen, werken en zorg steeds belangrijker. De trend ontgroening
gezondheidsbeleving van inwoners. Een vitale leefomgeving
Berkelland. Het landschap staat ook door klimaatverandering
hangt sterk samen met de veroudering. Het aandeel jongeren
gaat niet alleen over milieukwaliteit maar is een breder en
onder druk. Zo kunnen hitte, wateroverlast en droogte de
(0-25 jaar) bedraagt 25% in onze gemeente. Jongeren trekken
integraal thema. Het gaat om regie, welbevinden, kwaliteit
natuurwaarden aantasten. Het tegengaan van deze ontwikkeling
weg naar grotere steden en blijven daar ook wonen na hun
van leven en onder andere ontmoeten en mentale gezondheid
vormt één van de opgaven voor Berkelland.
studie. Tegelijkertijd is het in de grote steden ook lastig om
spelen ook een rol. Het is de taak van onze gemeente
geschikte starterswoningen te vinden voor hen. Daardoor trekken
om de gezondheid van haar inwoners te beschermen en
Demografische ontwikkelingen: Er zijn meerdere trends en
er tegelijkertijd ook jongeren naar het platteland, omdat de
te bevorderen. De gezonde basis staat centraal. Er moet
ontwikkelingen van toepassing op de demografie van onze
woningen daar goedkoper zijn. Ook bieden digitale middelen de
voorkomen worden dat mensen gezondheidsproblemen
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
20
krijgen. Daarom moet gezondheid meer integraal terugkomen in het omgevingsbeleid. Denk hierbij aan ouderenhuisvesting. Met het bouwen van woningen dragen we bij aan de instandhouding van voorzieningen en vitale kernen. Voor het bereiken en/of versterken van een vitale leefomgeving is een sterke sociale basis van belang en moet worden voldaan aan de condities van sociale kwaliteit. Sociale kwaliteit is de mate waarin mensen de mogelijkheden hebben om te participeren in sociale relaties op een manier die hun welzijn, capaciteiten en individueel potentieel verbetert. Het gaat om de vraag hoe iedereen in de samenleving kan participeren op een manier die hem of haar past en goed doet en zo ook kan bijdragen aan het collectief: aan het eigen sociaal netwerk, de buurt, het dorp, de samenleving. Daarnaast gaat sociale kwaliteit ook over de kwaliteit van gemeenschappen en samenlevingen die van invloed is op de kwaliteit van leven van individuen. Sociale kwaliteit staat onder druk wanneer er niet voldoende wordt voldaan aan sociaal- economische zekerheid, sociale inclusie, sociale cohesie en sociale empowerment. Deze vier condities van sociale kwaliteit geven handelingsperspectieven voor versterking van de sociale basis. Inwoners, vrijwilligers, mantelzorgers, professionals en de gemeente kunnen er houvast aan ontlenen en de gemeente wil hierop inspelen.
Er zijn kansen om verder te kijken hoe de inrichting van de dorpen, kernen en buitengebied bij kan dragen aan het verbeteren van de omgevingskwaliteit voor bewoners en bezoekers. Dit biedt kansen om bijvoorbeeld gezondheidsachterstanden te verkleinen, druk op het dagelijks
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
21
leven bij jeugd en jongvolwassenen te verlagen en inwoners vitaal ouder te laten worden. De relatie tussen kern en het buitengebied in Berkelland, bijvoorbeeld door goede voet- en fietsverbindingen kan positief bijdragen aan een vitale leefomgeving. Woningbouwopgave: De opgave tot en met 2030 is vastgelegd in de regionale woondeal Achterhoek. Deze woondeal komt voort uit de door het Rijk opgestelde Nationale Woon- en Bouwagenda. Voor de regio Achterhoek zijn afspraken gemaakt over de bouw van 8.930 woningen (peildatum 2022). Ook in onze gemeente moeten er de komende jaren woningen gebouwd worden. In de alle kernen bouwen we tot en met 2030 nieuwe woningen, 875 in totaal. 2/3e daarvan moet bestaan uit sociale huurwoningen en betaalbare koopwoningen. Na 2030 programmeren we adaptief door, behoefte is daarbij de bepalende factor. Die behoefte bestaat voornamelijk uit betaalbare woningen voor 1-2 persoons huishoudens en jongeren. Ook is er behoefte aan flexibiliteit op de woningmarkt om aan te sluiten bij de dynamiek, bijvoorbeeld door de instroom van ontheemden. Tijdelijke woningen kunnen hier uitkomst in bieden. Er kunnen bijvoorbeeld tijdelijk meer woningen in de sociale sector gerealiseerd worden. Mobiliteit, bereikbaarheid, behoefte en vitaliteit beïnvloeden waar de woningen nu en in de toekomst gebouwd moeten worden.
De nieuw aangelegde N18 heeft gezorgd voor een grotere vraag naar woningen in Neede en Eibergen. Het treinstation heeft ditzelfde
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
22
effect voor Ruurlo. Voor alle kernen, dus ook voor de kleine kernen,
gebouwen en landschappelijke inpassing) woningen toe te
van het afstappen van de bestaande lineaire economie is de trend
moeten vraag en behoefte op elkaar aansluiten. Uiteindelijk
voegen. Daarmee kan gestuurd worden op het verbeteren van
waarneembaar waarbij mensen liever huren, leasen, delen of
streven we naar een gebalanceerde woningvoorraad passend bij
de ruimtelijke kwaliteit van het landschap. Het ‘Rood voor Rood’
lenen van spullen dan het aanschaffen en moeten onderhouden
de huishoudensgrootte om het dorp of de kern vitaal te houden.
beleid heeft dat dan ook als hoofddoelstelling en is niet zozeer
van spullen, voorbeelden hiervan zijn het leasen van een auto of
bedoeld als een volkshuisvestelijk beleidskader dat zich richt op de
elektronische apparaten, het delen van woonruimte of auto’s via
woningvoorraad.
onlinekanalen of het huren van gereedschap in plaats van het
Voor de fijnmazige woningbouwopgave tot en met 2030
aanschaffen. Dit is een voorbeeld van de omslag gemaakt naar een
is de behoefte in basis aangetoond, geldt voorrang voor transformatie van leegstaand vastgoed en inbreiding zoveel
Niet alleen het toevoegen van nieuwe woningen is van belang voor
zogenaamde “deeleconomie.” Verder zijn er ook kansen voor het
mogelijk voor uitbreiding. Voor de programmering na 2030
de toekomstbestendigheid van Berkelland. Ook de transformatie
toepassen van circulair bouwen in de gemeente.
zoeken we naar verantwoorde ontwikkelingen. De behoefte
van de bestaande voorraad is een belangrijke pijler. We stimuleren
bepaalt de opgave. Transformatie van bestaand vastgoed
het moderniseren, verduurzamen, levensloopgeschikter en asbest
Mobiliteit: Ook in de mobiliteit zijn trends en verschuivingen te
heeft ook dan nog de eerste voorkeur. We streven naar leefbare
vrijmaken van de woningen en de wijken.
zien. Door de hoge mobiliteit van mensen in Nederland zijn er mensen die ervoor kiezen om op een grotere afstand van hun
en gezonde kernen. Groene openbare ruimte in de kern is daarbij een belangrijke pijler. Inbreiding kan de gezondheid
Verplaatsing maakindustrie: In tegenstelling tot de eerdere
werk te gaan wonen. Ook is er als gevolg van vergrijzing een
en leefbaarheid in de kernen onder druk zetten. Hierdoor kan
trend van verplaatsing van de maakindustrie uit Nederland is
groeiende minder mobiele doelgroep. Deze groep mensen heeft
uitbreiding aan de rand van de kernen soms een kwalitatief
er nu de trend waarbij de maakindustrie juist blijft of terug naar
juist wel voorzieningen dichtbij nodig. Daarnaast zijn er ook de
betere keuze zijn. In gebieden direct rondom de kernen,
Nederland en dus ook naar Berkelland wordt verplaatst. Dit komt
transities naar duurzame mobiliteit en andere mobiliteitsvormen
zogenaamde kernrandzones, kunnen ontwikkelingen worden
door de hogere lonen in landen waar de maakindustrie naartoe
die de nodige effecten op onze gemeente kunnen hebben.
toegestaan die enerzijds versterkend kunnen zijn voor de kern,
verhuisd was. Dit biedt kansen (ook voor mensen met een afstand
Voorbeelden hiervan zijn het verzorgen van de laadinfrastructuur
maar ook tevens meer landschapskwaliteit opleveren. Dit door
tot de arbeidsmarkt) in de gemeente Berkelland. Het regionale
voor elektrische voertuigen en deelplatforms (mobility as a
bijvoorbeeld waardevolle landschapsstructuren te herstellen en
vestigingsklimaat dient hiertoe verstevigd te worden, waarbij een
service) van de regio Achterhoek.
als kader bij (her)ontwikkeling te hanteren.
goede bereikbaarheid belangrijk is.
Woningbouw in het buitengebied en niet aan de rand van de
Circulaire- en deeleconomie: Landelijk is de ambitie vastgelegd
kernen heeft een kwalitatief karakter. Er is specifiek beleid voor
circulair te zijn in het jaar 2050. Circulair houdt in dat grondstoffen,
woningsplitsing in het buitengebied. Daarnaast is het ‘Rood voor
onderdelen en producten hun waarde behouden. Het gaat ervan
Rood’ beleid voor het buitengebied belangrijk. Hiermee kan
uit dat producten van nu de grondstoffen zijn voor later: na gebruik
ingespeeld worden op transformatie van vrijkomende agrarische
kunnen materialen waaruit een product bestaat opnieuw worden
bebouwing door onder voorwaarden (bv. sloop van leegstaande
gebruikt. Hierdoor bestaat afval niet (of nauwelijks). In het kader
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
23
Het landschap van Berkelland
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
24
3 Berkelland anno nu – Waarden en kwaliteiten van Berkelland In dit hoofdstuk beschrijven we hoe Berkelland er anno 2023
dorp, de akkers op de essen, de weides in beekdalvlaktes en de
Natuur
bij ligt. Het in kaart brengen van de huidige situatie en de
heidevelden. Historisch gezien zijn allereerst de overblijfselen
In onze gemeente kent de natuur een sterke relatie met het
huidige omgevingswaarden is een belangrijk onderdeel van
uit de ijstijd in het landschap te herkennen. De Needse Berg is
water. Dit blijkt uit onze kwelgebieden het Noordijkerveld
een visie op de toekomst. De omgevingswaarden beschrijven
een overblijfsel uit de ijstijd en valt met haar hoogte tot 34 meter
(Elsmangoot), de zuidrand van Neede, De Kiefte ten zuiden van
we door de natuurlijke en ruimtelijke kenmerken en
boven NAP op in het landschap. De grondmorene bulten waarop
Eibergen en tussen Neede en Rietmolen (omgeving Kieftendijk).
kwaliteiten in beeld te brengen. Daarbij komt de historische
Gelselaar en Geesteren liggen zijn ook overblijfselen uit de ijstijd.
De vele beken en rivieren spelen ook een belangrijke rol in de
ontwikkeling van Berkelland aan bod en beschrijven we wat
Er bevinden zich ook dekzandruggen binnen de gemeente, met
natuur in onze gemeente. De Berkel verbindt de verschillende
onze gemeente betekent binnen de regio. Vervolgens gaan we
name rond Beltrum en langs de Berkel en de Bolksbeek. Het
gebieden van oost naar west. De Berkel stroomt vanuit
in op onze belangrijkste kwaliteiten en gaan we kort in op de
landschap van Berkelland is later sterk beïnvloed door de mens.
Duitsland, waar de Berkel nog meandert, met een strakke
kenmerken van onze dorpen. Het landschap, cultuurhistorie,
In de 19e en de 20e eeuw zijn de eilanden in het moerasgebied
boog over het Nederlands Plateau. Vervolgens stroomt de
water, bodem en de identiteit en eigenheid van de kernen
ontgonnen en recht verkaveld. In het westen van onze gemeente
rivier naar het lager gelegen centraal Achterhoekse gebied met
behoren tot de statische lagen vanuit de lagenbenadering.
bevinden zich bossen met landgoederen.
brede beekdalvlaktes en hogere ruggen. De Berkel stroomt langs Borculo en daarna verder naar het westen naar het iets
3.1
Het landschap van Berkelland
We kunnen het landschap van onze gemeente van oost naar west
hoger gelegen De Graafschap. Bij Zutphen stroomt ze in de
Het landschap van Berkelland
onderverdelen in drie deelgebieden. In het oosten wordt onze
IJsselvallei. Naast de Berkel in het midden van onze gemeente
We bezitten als gemeente een bijzondere kwaliteit in de vorm
gemeente gekenmerkt door het glooiende landschap op het
zijn de belangrijkste beken de Schipbeek in het noorden en de
van het landschap. Als plattelandsgemeente kennen we een
plateau, daartussen een gebied met kleine eilanden in het nat en
Baaksebeek in het zuidwesten. Andere beken en rivieren in onze
groot landschap boordevol natuur dat doorkruist wordt door
in het westen het zogenaamde plat.
gemeente zijn de: Buurserbeek, (Groenlose) Slinge, Leerinkbeek
de beken. De verschillende landschapstypen zorgen voor een
Onze
divers en aantrekkelijk landschap met een grote soortenrijkdom.
landschapsensembles: beekdalen, oude bouwlanden – kampen,
In het buitengebied is er volop rust, ruimte en stilte, en is
broek, velden en bossen, oude bouwlanden – essen, bossen en
Het Natuurnetwerk Nederland (NNN) komt in Gelderland tot
kleinschaligheid de norm.
landgoederen. Deze zijn weergegeven op de kaart op blz. 26.
uiting in het Gelders Natuurnetwerk (GNN). Het GNN omvat een
Dit resulteert in grootschalige open landschappen, met name
samenhangend netwerk van bestaande en de te ontwikkelen
Onze gemeente kent een rijke historie waaruit wij landgoederen,
in het zuiden en zuidoosten. Kleinschalige, open tot halfopen
natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang
beschermde dorpsgezichten en cultuurhistorisch waardevolle
landschappen meer centraal van oost naar west en overwegend
in Gelderland. Daarbij behoren de Natura 2000-gebieden
landschappen hebben overgehouden. Bij een aantal van de
gesloten landschappen die zich met name aan de westzijde
als internationaal beschermde natuurgebieden ook tot het
dorpen zijn daarnaast de oude dorpsmarken nog herkenbaar.
van de gemeente bevinden. Dit zijn de meer aaneengesloten
GNN. Zij bestaat uit alle terreinen met een natuur, bos of
In die marken was er een functionele samenhang tussen het
bosgebieden.
landschapselementbestemming binnen de voormalige EHS en
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
gemeente
kan
ook
25
onderverdeeld
worden
in
en de Bolksbeek.
kent ook zoekgebieden voor nieuwe natuur (7.300 ha), waarvan het grootste deel (5.300 ha) in 2025 moet zijn gerealiseerd. Ook de reeds gerealiseerde delen van verbindingszones maken deel uit van het GNN. Niet alle natuurgebieden binnen het GNN sluiten goed op elkaar aan. Daarom is een Groene Ontwikkelingszone (GO) aangewezen. Ook het agrarisch gebied met de vele landschapselementen buiten deze GNN en GO zijn erg belangrijk voor de habitats en verspreiding van soorten tussen de GNN gebieden en Natura 2000 gebieden. Hiermee kunnen ecologische verbindingszones aangelegd worden tussen deze natuurgebieden. De GO richt zich op economische ontwikkeling in combinatie met (substantiële) versterking van de kernkwaliteiten natuur en landschap. De GNN en GO zijn in belangrijke mate gekoppeld aan het water in onze gemeente. In onze gemeente ligt het Teeselinkven, dat in beeld was om te worden aangewezen als Natura 2000-gebied. Daarnaast liggen in de directe omgeving van onze gemeente de Natura 2000-gebieden
Stelkampsveld
(Beekvliet),
Buurserzand,
Haaksbergerveen en Korenburgerveen. Over de grens in Duitsland liggen de Natura 2000-gebieden Zwillbrocker Venn en Ellewicker Feld, Moore en Heiden des westlichen Münsterlandes, Witte Venn, Krosewicker Grenzwald en Lüntener Fischteich en Ammeloer Venn.
Identiteit en landschap in Berkelland
Gemeente Berkelland | Omgevingsvisie
26
Biodiversiteit Naast natuur is ook specifiek biodiversiteit een belangrijk
Voor stedelijke voorzieningen maken we dankbaar gebruik van
onderwerp. Onze gemeente heeft een hoge biodiversiteit voor
de omliggende steden maar ook binnen onze gemeente zijn
de meeste soortgroepen. Er komen namelijk veel verschillende
er genoeg voorzieningen. Omgekeerd bieden wij de steden in
typen leefgebieden met een aanzienlijke omvang naast elkaar
de regio ruimte voor met name natuurbeleving, recreatie en
voor. De kwaliteit van leefgebieden met specifieke, kwetsbare
zorginstellingen in een groene omgeving. Ons grondgebied
milieuomstandigheden gaat achteruit waardoor dit soort
heeft een hoge landschappelijke kwaliteit, die in paragraaf 3.1
leefgebieden en de hier voorkomende biodiversiteit verdwijnen.
uitgelicht is.
Hierdoor is het aantal plantensoorten van de Rode lijst in Berkelland in vergelijking met heel Nederland gering. Met name in het broekontginningslandschap en de beekdalen staat de biodiversiteit onder druk. Gemeentebreed geldt dat ruim de helft van het oppervlak van onze gemeente op orde is en 15% er slecht aan toe is.