RVB14-0002 Nota Havenkwartier
Tekst van het document
beschreven. Deze zijn vertaald in een typologie van openbare openbare ruimte van de oude binnenhaven met relatief hoge bebouruimten met richtlijnen voor de inrichting ervan. Voorts zijn hierbij wing en de kleinschalige straten en stegen ter weerszijde met lagere aanbevelingen gedaan voor correcties in het wegenpatroon en bebouwing. De oude haven is gedeeltelijk gedempt. De kaaien langs de inrichting ervan, alsmede gebieden waar veranderingen zullen de oude binnenhaven zijn specifiek voor het Havenkwartier, wat in de inrichting tot uitdrukking moet komen.
gaan plaatsvinden.
robuuste bestaande natuursteen keien
karakteristieken van de verschillende delen van de binnenstad Het Havenkwartier kent zeer grote verschillen: de grootschalige
Dubbelstraat (stadstraat Havenkwartier)
De beeldbepalende karakteristieken voor het oude havenkwartier Gezien de karakteristieken van het middeleeuwse havenkwartier en Herinrichtingsplan Openbare Ruimte is in de nota op hoofdlijnen beschreven. Deze karakteristieken zijn de middeleeuwse stadskern, de historische context en de gewenste
vertaald in een typologie van openbare ruimten. Voor elk type te beeldkwaliteit wordt in de Nota Openbare Ruimte het belang onHavenkwartier
uig
weg
Stadsstraat middeleeuws Havenkwartier Rijt
derschreven om - ook qua inrichting van de openbare ruimte - de samenhang tussen deze twee deelgebieden te versterken. Concreet wordt voorgesteld de Rijkebuurtstraat op dezelfde manier in te richten als de Lievevrouwestraat (type stadsradiaal middeleeuwse kern) en het westelijke deel van de Moeregrebstraat overeenkomstig het oostelijke deel van deze straat (type stadsstraat middeleeuwse kern). Daarnaast kan de onderlinge samenhang
Westersingel
tussen het havenkwartier en de oude kern worden versterkt door het toepassen van hetzelfde straatmeubilair en lichtarmaturen. De functie van het Havenkwartier zelf was van oudsher gericht op
Steeg middeleeuws Havenkwartier
Steeg middeleeuws Havenkwartier
robuuste karakter ervan: een combinatie van kinderkoppen in de rijbanen en gebakken klinkers in de trottoirs. Voor de kaaien langs het havenbekken en de Dubbelstraat, Havenstraat, Wagenpleintje, Bruinevisstraat en Fabrieksstraat wordt voorgesteld een combinatie van (hergebruik van) kinderkoppen in de rijbanen en gebakken klinkers in de trottoirs. Voor de overige straten zoals de Artilleriestraat en de Molenbergstraat: rijbaan van gebakken klinkers en betontegels in het trottoir. De stegen in het middeleeuwse Havenkwartier krijgen een inrichting met robuuste bestaande natuursteen keien met eventueel een strek van gebakken klinkers.
Kade aan Noordzijde Haven
Van Konijnenburgweg
Stadsradiaal middeleeuwse kern
Steeg middeleeuws Havenkwartier
Stadstraat middeleeuwse kern
Kaaien middeleeuws Havenkwartier
Stadstraat middeleeuws Havenkwartier Stadstraat Negentiende eeuwse schil
Verbindingszone Typologie van de straten
Dubbelstraat (stadstraat Havenkwartier)
het laden/ lossen en de door- en afvoer van goederen. Dit leidde
Kabelstraatje (steeg Havenkwartier)
Steenbergsestraat stadsradiaal middeleeuwse kern
Molstraat stadstraat middeleeuwse kern
(referentie voor Rijkebuurtstraat)
(referentie voor Moeregrebstraat)
hier tot een robuustere en een meer afgesloten sfeer dan in de rest van de binnenstad. Bij de herinrichting van het Havenkwartier wordt gedacht aan bestratingmaterialen, die passen bij het
15
14 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
voormalige houwer resteert nog een herkenbaar laag, dichtgeslibde
Hoofdstuk 6 WATERMOLEN/ VISSERSHAVEN; AANHAKING HAVENKWARTIER OP HET HERONTWIKKELINGSGEBIED SCHELDE VESTING/ DE ZEELAND E.O.
gedeelte aan de noordzijde van de Van Konijnenburgweg. Het gebouw van de watermolen is ingrijpend gerestaureerd tot bedrijfsruimte met dienstwoning.
Inleiding Het middeleeuwse Havenkwartier heeft zich ontwikkeld langs de
Huidige situatie
oude haven. De relaties oost-west, tussen het havenkwartier en de
Langs de Zuidzijde Haven bevindt zich de leegstaande loodsen
middeleeuwse stadskern waren goed ontwikkeld. De doorbraak voor
van het voormalige transportbedrijf Bakx. De loods is langs de
de aanleg van Westersingel heeft geleid tussen een breuk tussen
havenzijde als een gepotdekselde houten schuur vormgegeven. Ter
beide delen. Het masterplan voor ScheldeVesting vraagt om een
hoogte van de vroegere Watermolenstraat is een gat in de straat-
goede ruimtelijke samenhang met het oude stadsdeel van het
wand ontstaan. De watermolen staat vrij geïsoleerd ten opzichte
Havenkwartier, waarbij de relaties noord-zuid ontwikkeld moeten
van de omving. De herontwikkeling van de gemeentewerf en de
worden. De volgende deelprojecten in dit verband zijn:
aangrenzende terreinen biedt mogelijkheden om de watermolen
• Wagenpleintje- de Zeeland/ Kijk-in-de-Pot;
beter te integreren in het Havenkwartier. Op het terrein van de
• Watermolen/ Gemeentewerf/ Visserhaven- Markiezaatsweg/
voormalige werf is de eerste fase van de woningbouw in uitvoering.
de Zeeland; • Het oostelijke deel van de Van Konijnenburgweg
Hoogtekaart Havenkwartier
Belvedèrebeleid.
Het planconcept.
De rijksoverheid heeft in de Nota Belvédère de beleidsstrategie specifiek is voor deze plek?
In dit plandeel wordt door middel van een tweetal routes een relatie
Korte historische schets van de Vissershaven, watermolen, gemeentewerf en omgeving.
‘behoud door ontwikkeling’ neergelegd. Het beleid dat hierin is Aan de andere kant is het cultuurhistorisch erfgoed gebaat bij nieuwe gelegd tussen de oude en nieuwe wijk.
De voormalige Watermolen was een getijdenwatermolen die in
benadering van het cultureel erfgoed zowel met betrekking tot mo- van het erfgoed. Het is niet zonder reden, dat de watermolen havenkwartier wordt gerealiseerd door middel van het opwaarderen
1500/1501, vermoedelijk naar een ontwerp van Antonius Kelder-
verwoord voorziet in een pleidooi voor een ontwikkelingsgerichte ontwikkelingen, die een economische impuls geven voor het behoud Een meer functionele verbinding tussen het oude en het nieuwe Bestaande situatie (rood) i.r.t. kadastrale situatie 1830
numenten, historische (stads-)landschappen als het bodemarchief. langzaam verkommerde, omdat de context waarin het gebouw zich van het Wagenpleintje als een woonstraat met een binnenstedelijk
mans, is gebouwd in het verlengde van de in 1472 gegraven nieuwe
Uitgangspunt hierbij is het benutten van cultuurhistorische waarden bevond geen perspectieven bood voor een economisch verantwoord profiel.
haven. Het kanaal dat vandaar naar de molen liep werd Molenwater
als inspiratiebron voor een specifieke gebiedseigen invulling van herbestemming. De beoogde transformatie van het gebied in sa- Daarnaast wordt de watermolen opgenomen in een nieuwe, meer
genoemd. Ten zuiden van de molen bevond zich het waterreservoir
ruimtelijke transformaties. Een invulling die niet alleen rekening menhang met de plannen voor de “Zeeland” en omgeving bieden informele route tussen de Zuidzijde Haven en de Vissershaven
“de Houwer”, die bij vloed het water opving. Bij eb stroomde het
houdt met de ruimtelijke context, doch ook met de historische derhalve nieuwe kansen.
door het herstel van de Watermolenstraat. De route gaat onderdeel
water uit, waardoor het molenwerk op gang werd gebracht. In
ontwikkeling van het gebied, zoals dat hiervoor in het kort is be-
uitmaken van een recreatieve verbinding, die de oude binnenhaven
de loop van de geschiedenis is de vorm van het waterreservoir
schreven. Met andere woorden kan de geest van de plek opnieuw
via deze informele route verbindt met de beoogde recreatieve
verscheidene malen gewijzigd. De watermolen werd over ‘land’
vervat worden in een nieuw tijdsbeeld met een uniek karakter, dat
ontwikkelingen langs de Markiezaatsweg (de Zeeland) naar de
ontsloten met de Zuidzijde Haven via de Watermolenstraatje, dat
Boulevard langs de Binnenschelde.
na de bouw van de watermolen werd aangelegd. Aan de zuidzijde
De fraai gerestaureerde watermolen ligt thans nog verscholen tegen
van het straatje bevonden zich vier kleine huisjes, die later zijn
de achterzijden van de bebouwing van de Zuidzijde Haven. Indach-
afgebroken. Het Watermolenstraatje is door de gemeente Bergen
tig de Belvedère benadering is gebruik gemaakt van historische
op Zoom verkocht aan transportbedrijf Bakx, dat ook de huizen in
gegevenheden als een inspiratiebron voor de herontwikkeling van
het straatje in eigendom had verworven. In de jaren 1964-1965 zijn
het gebied rondom de watermolen. De werking van de voormalige
deze panden met het huis Zuidzijde Haven 61 afgebroken voor de
getijdenmolen is in het voorstel inzichtelijk gemaakt door middel
uitbreiding van het transportbedrijf.
van het aanbrengen van een nieuw waterbekken aan de zuidzijde
Omstreeks 1888 werd het Molenwater door de gemeente inge-
van de watermolen met een hogere waterstand. Dit laatste als een
richt als vissershaven. De huidige betonnen kademuur dateert
verwijzing naar het vroegere waterreservoir de Houwer.
uit 1930. In 1920 is in opdracht van de suikerfabriek de Zeeland een nieuwe
Gememoreerd de visie op het Havenkwartier leent dit deel van
haven, de Zeelandhaven, gegraven. Deze stond door middel van
de wijk zich goed voor een menging van functies wonen en klein-
de Papegaaienbrug in verbinding met de Vissershaven. Omstreeks
schalige bedrijvigheid in het verlengde van de oude watermolen.
1970 is de Zeelandhaven gedempt. Het terrein van de Watermolen
Geopteerd wordt voor een mening van functies, waarbij naast
is sinds 1932 door de gemeente in gebruik als opslagplaats. Van de
Situatie omstreeks 1900 (verbinding Vissershaven met Zeelandhaven)
Eigendommenkaart
het wonen ook een vorm van (ambachtelijke) bedrijvigheid wordt
17
16 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
gevel, bijdragen aan de gewenste functiemenging binnen het oude
tische route langs de watermolen naar de Kaai verlevendigen.
Havenkwartier. Hierbij kan gedacht worden aan bijvoorbeeld een
De eerste fase, die in uitvoering is, betreft de woningbouw op het
thematische ontwikkeling zoals ook bij Interium is gebeurd.
terrein van de voormalige gemeentewerf. De tweede fase voorziet in de bedrijfsbebouwing rondom het nieuwe Watermolenpleintje,
Vissershaven richting Oude Watermolen
De Van Konijnenburgweg is een stadsstraat met een belangrijke
dat samen met de watermolen een ensemble moet gaan vormen,
ontsluitingsfunctie voor de Binnenstad. De verkavelingopzet voor
waarbij de watermolen een prominente plek gaat krijgen.
het terrein van de gemeentewerf voorziet in een gesloten bouwblok.
Hierbij zal ook gekeken worden naar de technische en financiële
Aan de zijde van de Van Konijnenburgweg zijn appartementen
haalbaarheid van het waterbassin.
voorzien in vier-/vijf woonlagen met een kap, die qua hoogte
De laatste fase voorziet in het weer herstellen en openbaar toe-
afgestemd zijn op het relatief brede profiel van deze (beoogde)
gankelijk maken van de voormalige Watermolenstraat. Dit als een
stadsstraat. Aan de kant van de Vissershaven zijn eengezins-
sluitstuk van de beoogde toeristische looproute.
woningen gesitueerd, die qua schaal meer afgestemd zijn op de
opgenomen, die in zekere zin verwijst naar de bedrijvigheid rondom
bebouwingskarakteristiek van de omgeving van de Vissershaven.
de vroegere haven. De gerestaureerde watermolen kan hiervoor
Naast of in combinatie met het wonen zijn hier ook goed functies
een kristallisatiepunt vormen. De bedrijfsgebouwen van Bakx
mogelijk zoals woon- zorgappartementen alsmede ambachtelijke
kunnen, hoewel sprake is van een op zich weinig fraaie gesloten
bedrijvigheid, atelier-, galerieruimten etc, die de informele toeris-
Hoofdstuk 7 HERONTWIKKELING VOORMALIGE GASFABRIEKTERREIN E.O. VAN KONIJNENBURGWEG Inleiding In 2003 is het gasfabriekterrein, dat is gelegen tussen de van Konijnenburgweg en de Gedempte Haven, vrijgekomen. Het terrein was ernstig verontreinigd. Hert voormalige gasfabriekterrein is, ook van de mobiele verontreinigingen, inmiddels ingrijpend gesaneerd. De aangrenzende terreinen, die ook bij de herontwikkeling worden betrokken zijn verworven door de gemeente. Door de voormalige woningstichting Soomland was hiervoor een bouwplan ontwikkeld, dat niet tot realisatie heeft geleid. Woningstichting Stadlander onderzoek nu de haalbaarheid van een gewijzigd bouwplan.
Plangebied
luchtfoto v.m. PNEM-terrein e.o.
Historie gasfabriekterrein en omgeving Het gasfabriekterrein ligt voor een groot deel op een noordwestelijke uitloper van de Brabantse Wal. Het onderliggende pleistocene zand loopt tamelijk geleidelijk af naar het westen. De westrand ligt iets ten westen van de Kabelstraat. De noordrand wordt gevormd door de laagte van de Haven (Zuidzijde Haven). De hoogteverschillen zijn in de late middeleeuwen veranderd tijdens de aanleg van de stadsomwalling; vooral aan de westzijde van het gebied is grond
archieffoto met gesloopte panden
opgehoogd waardoor de natuurlijke rand van de Brabantse Wal en Zuidzijde Haven als straten tot ontwikkeling. In het oostelijke zoals aan de “Poort van ’s Lands Welvaren”, thans Zuidzijde niet meer herkenbaar is.
gebied van de haven stonden handelshuizen, verder westwaarts Haven 33. Ook bevonden zich hier industrieën, zoals oliemolens
In de middeleeuwen is de haven aangelegd en kwamen de Noord- waren vooral bedrijven gevestigd.
en pottenbakkerijen. Een van de meest bijzondere ambachten
Dit economisch belangrijke havenkwartier had al in het begin van was dat van de majolica- of “geley”bakkers, die ten oosten van de 15de eeuw een “veste”, ofwel een simpele omwalling. Pas vanaf de Poort van ’s Lands Welvaren werkzaam waren. Ter hoogte van 1484 werd het gehele havengebied van een nieuwe omwalling de Kabelstraat werd het Oranjebolwerk aangelegd (afbeelding). voorzien, bestaande uit aarden wallen met ronde stenen torens en Later bouwde men op dit bolwerk een schorsmolen (met gemalen een brede gracht (afbeelding). De panden aan de Zuidzijde Haven schors werd leer gelooid). strekten zich sindsdien uit tot aan deze wal. Aan de stadszijde van de wal liep parallel een straat, waarvan de huidige Fabrieksstraat De vestingwerken van Menno van Coehoorn uit de 18de eeuw nog een relict is. Vanuit de Zuidzijde Haven liepen enige straten en kenden een veel zuidelijker tracé dan de middeleeuwse voorganstegen naar de wal. Sommige ervan zijn in later tijd weer verdwenen. gers. De grachten en muurwerken van deze vesting bevonden zich stedenbouwkundig plan Watermolen e.o.
Oude Binnenhaven, richting de Ham
Aan sommige van deze stegen bevonden zich armenwoningen, vrijwel allemaal ten zuiden van de huidige Van Konijnenburgweg.
19
18 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
Na de slechting van de middeleeuwse vestingwal en dempen van de grachten legde men een veel bredere wal aan, waarvan de voet ongeveer gelijk liep met het tracé van de oudere wal. Er kwam dus vrijwel geen nieuw terrein beschikbaar. Juist tijdens deze werken is veel grond aangevoerd om het terrein op te hogen en hieraan dankt de Van Konijnenburgweg nog zijn relatieve hoge ligging. Pas na de slechting van de vesting van Van Coehoorn omstreeks 1880 werd nieuw bouwterrein gewonnen. De Fabriekstraat werd zuidwaarts doorgetrokken tot de nieuw aangelegde Wittoucksingel (nu Van Konijnenburgweg). Het vrijgekomen gebied bood ruimte aan industrieën, waarvan de suiker- en gasproductie de
tekening 1
belangrijkste waren. Het gebied, dat grenst aan de achterzijde van de bebouwing langs de Zuidzijde Haven is na het slechten van de vestingwerken vooral
situatie Havenkwartier 1825
reconstructie van de stadsplattegrond, situatie in 1634, door Han Bos
gebruikt voor bedrijvigheid en kleinschalige industrie. Aan de oostzijde is rond 1900 een tweetal halve 19e eeuwse bouwblokken met woningen gerealiseerd aan de Bruinevisstraat en de Fabrieksstraat, volgens de karakteristiek van het woongebied van de negentiende eeuwse schil.
stadsplattegrond van Berga ad Soman
In het collegeprogramma 2010- 2014 is de ambitie uitgesproken om de stad te verbinden met het water. Hiervoor is voor het westelijke deel van de stad een aangepast plan opgesteld: Scheldevesting. Plandelen zijn o.a. het (nieuwe) havenkwartier (Nedalcoterrein) en Waterschans, waar woningbouw is voorzien en een nieuwe jachthaven. Daarnaast wordt
tekening 2
fragment plattegrond van Bergen op Zoom 1890 naar ontwerp van de opzichter der Domeinen R.H.C. van Someren
Masterplan ScheldeVesting 21
20 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
Korte beschrijving huidige situatie
De bebouwing langs de Zuidzijde Haven vormt echter wel een fraai
met opslagfuncties, werkplaatsen, grootschalige detailhandel in
Ligging in groter verband
ensemble van gebouwen (zie afbeelding). Er is sprake van een
combinatie met verspreid liggende woningen. Aan de zuidzijde
Stedenbouwkundig planconcept (afbeelding) Ruimtelijke aspecten
Het terrein van de voormalige gasfabriek e.o. langs de Van Konij-
grote mate van functiemenging. Vele panden in dit deel zijn geklas-
van de Van Konijnenburgweg bevindt zich een winkelstrip, die
De Van Konijnenburgweg, die aanhaakt op de westelijke randweg,
nenburgweg is markant gelegen langs de zuidrand van het oude
seerd als een gemeentelijk of rijksmonument. Het plangebied valt
bestemd is voor vormen van volumineuze detailhandel.
is een van de toegangswegen naar de binnenstad van Bergen op
Havenkwartier. Aan de overzijde zien we de grootschalige ontwik-
deels binnen het middeleeuwse Havenkwartier en deels binnen
De Fabriekstraat als woonstraat ligt min of meer als een afzon-
Zoom. Een kwalitatieve opwaardering van deze weg dient zorg te
keling van de detailhandelsstrip met het stadspark Kijk-in-de-Pot
de negentiende-eeuwse schil.
derlijke woonenclave in dit gemêleerde gebied. Het gebied wordt
dragen voor een betere beeldvorming van de westelijke entree
aan respectievelijk aan de oost- en westzijde ingekaderd door
naar het centrum en voor een samenhang tussen het oude en
met de boorden van de Binnenschelde. De zone van het zuidelijke havenkwartier heeft thans nauwelijks ruimtelijke kwaliteiten. Het
Cultuurhistorische aspecten
nieuwe Havenkwartier. Zoals in het Structuurbeeld Binnenstad
is een amorf gebied (zie afbeelding), dat thans een barrière vormt
Het terrein van de voormalige gasfabriek ligt in het beschermd
is aangegeven maakt de Van Konijnenburgweg als structuurlijn
tussen deze delen. In de nabije toekomst zal de zone een interme-
stadsgezicht van de Vestinggronden. De panden gelegen langs de
onderdeel uit van de negentiende eeuwse ring om de oude mid-
diaire functie moeten gaan vervullen binnen de stedelijke structuur,
Gedempte Haven zijn geklasseerd als gemeentelijk of rijksmonu-
deleeuwse stadskern. De weg ligt in het verlengde van de Was-
zodat de ontwikkelingen, die aan zuidwestzijde van de stad worden
ment. (zie afbeelding 5). De panden Zuidzijde Haven 27 en 29, die
senaarstraat, Van Dedemstraat, Auvergnestraat, Glymesstraat en
geëntameerd een duidelijke samenhang gaan krijgen die resulteert
onderdeel uitmaakten van het PNEM-complex, zijn opgenomen
Boutershemstraat. De geplande nieuwbouw valt binnen de 19e
in een meerwaarde voor de stad als geheel. Belangrijk hierbij zijn
op de gemeentelijke monumentenlijst.
eeuwse schil van de binnenstad, waarvoor de desbetreffende
o.a. het creëren van aantrekkelijke verbindingen.
“De Hollandsche Thuijn” (no.27) is in 1600 gebouwd als brouwerij.
bebouwingskarakteristieken van toepassing zijn. Uitgegaan dient
Op stedelijk niveau fungeert de Van Konijnenburgweg vanaf de
Het is een tweelaags pand met een bakstenen lijstgevel in schoon
te worden van de typologie van het gesloten bouwblok.
aansluiting op de Markiezaatsweg als een stadslaan naar de bin-
metselwerk onder twee schildaken.
nenstad. De beeldvorming van deze weg zijn dan ook van belang
Het pand no. 29, “De Swaen”, betreft eveneens een tweelaags
voor de beeldvorming van de stad Bergen op Zoom.
pand uit 1600 met een bakstenen lijstgevel in schoon metselwerk
trekken van de Fabrieksstraat naar de Van Konijnenburgweg.
Noordzijde Van Konijnenburgweg (gesloopt)
Het planconcept voor de herontwikkeling voorziet in het door-
onder een schilddak. Deze panden zijn inmiddels vooruitlopend
Ter plaatse van de knik in de Fabriekstraat is als verblijfsruimte
Ruimtelijke opbouw
op de nieuwbouw gerestaureerd dan wel verbeterd ten behoeve
een klein pleintje geprojecteerd, dat qua afmetingen en profiel
Het gebied tussen de Van Konijnenburgweg en de Zuidzijde Haven
van een woonfunctie.
vergelijkbaar is met het pleintje in de Faurestraat, dat in de noordelijke 19e eeuwse schil is gelegen. Qua maat en schaal
is/was, zeker wat het deel betreft direct achter de panden langs de voormalige binnenhaven een amorf geheel. Er is vrijwel geen
Functionele opbouw
sluit de nieuwe bebouwing aan op het karakter van de bestaande
samenhang tussen de afzonderlijke bouwvolumen door het ont-
De diverse functies van het plangebied zijn op de bijgaande af-
bebouwing van de Fabriekstraat; een bouwlaag met een kaplaag.
breken van een eenduidige rooilijn langs de Van Konijnenburgweg,
beelding weergegeven. Langs de Zuidzijde Haven is sprake van
De bebouwing rondom het pleintje voorziet in een bouwvolume
de grote verschillen qua schaal en maat van de gebouwen, de
fijnmazige functiemenging van wonen, dienstverlening, recreatie
van twee lagen met kap.
oriëntatie van de (gesloopte) gebouwen evenals de grote diversiteit
en detailhandel. Het hierachter gelegen gebied, dat grenst aan de
Ter plaatse van de overgang van de hogere bebouwing langs de
in architectonische verschijningsvorm.
Van Konijnenburgweg heeft meer een overwegend bedrijfskarakter
De strook ten zuiden van de Van Konijnenburgweg is ontwikkeld
van Konijnenburgweg en het pleintje is een bebouwing van drie
Eengezinswoningen aan de Fabriekstraat
lagen voorzien.
als een strip met grootschalige perifere detailhandelszaken (zie De bebouwing langs de noordzijde van de van Konijnenburgweg
afbeelding). Deze bebouwing bestaat uit twee bouwlagen, waarbij de gebouwen op enige afstand van de straat zijn geplaatst ten
het terreinen van de oude brandweerkazerne en de voormalige
behoeve van een parkeervoorziening aan de voorzijde van de
gemeentewerf. De uitstraling van de nieuwe bebouwing zal moe-
winkelpanden. De strip wordt verder uitgebouwd naar het complex
is qua zichtlijnen markant gelegen in de buitenbocht van de straat (zie isometrie). Deze wand vormt de rand van het oude Haven-
ten passen bij het Havenkwartier. Het beleid voor het noordelijke
de Zeeland.
deel van het plangebied, waar veel monumenten voorkomen, is voornamelijk gericht op het behoud van karakteristieken. In het
De Fabriekstraat is een geïsoleerd gelegen woonstraatje. De
beeldkwaliteitplan zijn concrete richtlijnen opgenomen voor het
bebouwing hier bestaat uit overwegend eengezinswoningen van
bouwen in deze gebieden. De richtlijnen hebben betrekking op
een bouwlaag met een zadeldak.
de algemene karakteristieken, de positie op het erf, de peilen, de maatvoering en de materialen en het kleurgebruik.
figuur 4: morfologie Havenkwartier
23
22 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
kwartier. Door de terugliggende positionering van de detailhandelsstrip aan de zuidzijde is er sprake van een breed straatprofiel. Gezien het brede profiel van de Van Konijnenburgweg ter plaatse, gevoegd bij de wens om de Van Konijnenburgweg een meerstedelijk profiel te geven van een stadslaan, is ter vervanging van de bestaande opstallen uitgegaan van een stedelijke bebouwingswand. Het plan voorziet langs de noordzijde van de Van Konijnenburgweg in een bebouwing met appartementen met een hoogte van drie en vier bouwlagen met een kaplaag. Aansluiting op de bestaande bebouwing loopt de bouwhoogte af naar drie lagen met kap. Er ontstaat zo net als bij de nieuwbouw op het terrein van de gemeentewerf een duidelijke rand van het oude Havenkwartier ten opzichte van de meer open bebouwing aan de overzijde. Het Kabelstraatje is een doorsnijding van het bouwblok tussen de Zuidzijde Haven en de Van Konijnenburgweg (zie afbeelding). Het huidige smalle profiel van de steeg blijft behouden. De Kabelstraat wordt begeleid door middel van gemetselde, bakstenen muren. Het Kabelstraatje komt door middel van een onderdoorgang uit op de Van Konijnenburgweg. Deze typologie van onderdoorgangen van stegen komt meer voor in het Havenkwartier zoals bij de “Achter de Oliemolen”.
Voorkomen moet worden, dat de opening in de straatwand langs de Van Konijnenburgweg ten behoeve van de ontsluiting van de Kabelstraat in ruimtelijk opzicht “concurrerend’ gaat werken ten opzichte van de doorsteek naar de Fabriekstraat.
Bestemmingen Geopteerd wordt in principe voor een woonbestemming, waarbij in de bebouwing langs de Van Konijnenburgweg en de het aangrenzende deel van de Fabriekstraat appartementen zijn voorzien. Langs de Fabriekstraat en het pleintje zijn appartementen in combinatie met eengezinshuizen gelegen. Het is ook mogelijk, dat de appartementengebouwen voor een deel bestemd worden voor bijzondere woonvormen in combinatie met zorgverlening. In de plint, de begane grondlaag langs de van Konijnenburgweg zijn vormen van (commerciële) dienstverlening toegestaan. Detailhandel is hier echter uitgesloten. Het aanwezige niveauverschil op het terrein biedt mogelijkheden om het parkeren voor een deel half verdiept onder het gebouw onder te brengen. Grens beschermd stadsgezicht “Bergen op Zoom” Grens beschermd stadsgezicht ”Noordelijke en zuidelijke singelgebieden” Rijksmonument Gemeentelijk Monument
25
24 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
Hoofdstuk 8 VERBETERINGSVOORSTELLEN VOOR HET OPENBARE GEBIED Inleiding In de nota’s Structuurbeeld en Beeldkwaliteitspan Binnenstad wordt middeleeuws Havenkwartier. Hier een aantal dissonanten en veranderingsgebieden aangegeven dat moet de relatie, volgens het Strucvoor een opwaardering in aanmerking komt. Daarnaast wordt in tuurbeeld Binnenstad, tussen deze dit verband tevens gekeken naar overige mogelijk voor herontwik- twee middeleeuwse delen van de keling in aanmerking komende locaties. Bovendien wordt bezien binnenstad weer versterkt worden. welke gebouwen wellicht voor een architectonische opwaardering Het gebied is als verbindingszone in aanmerking kunnen komen. Gedacht wordt hier vooral aan de op de kaart van het structuurbeeld (woning)complexen, die in de ‘schaarse’ periode van de jaren 70 aangegeven. In het Beeldkwaliteitplan Binnenstad
en 80 van de vorige eeuw zijn gerealiseerd
In het Structuurbeeld Binnenstad wordt als belangrijkste knelpunt is de aanwezige bebouwing, die niet past binnen de beeldbepalende karakteristieken van de delen van de binnenstad, geanalyseerd. Het betreft hier de volgende dissonanten in het Havenkwartier:
inrichtingsvoorstel Korte Dubbelstraat
(a) Achterkanten aan de Korte Dubbelstraat. Er is hier sprake van kaalslag op twee markante hoeken van de herstel te komen van de oorspronkelijke bebouwingsstructuur langs Havenstraat. De rooilijn van het bouwblok wordt onderbroken door de Korte Dubbelstraat. Dit voor het geval het te plaatse aanwezige invulling met parkeerplaatsen. Dit geldt ook voor een aantal andere bedrijfscomplex voor een herontwikkeling in aanmerking komt. Het
achterkanten aan Korte Dubbelstraat
in de ruimtelijke structuur van de binnenstad de doorbraak van de Westersingel aangemerkt tussen de middeleeuwse kern en het
percelen aan de zuidzijde van de Korte Dubbelstraat.
voorstel voorziet in een bebouwing van eengezinswoningen van
De rooilijn van het bouwblok wordt hier onderbroken. Op de een bouwlaag met kap, die aansluit bij het kleinschalige beboubijgevoegde verkavelingstudie is een voorstel gedaan om tot een wingskarakter van de Dubbelstraat. Op de open hoek aan de noordzijde bevinden zich een tweetal grote monumentale bomen. Hier zal een afweging gemaakt moeten wor-
2e fase
i.
den voor herbouw versus behoud van de beide waardevolle bomen.
e.
Geopteerd wordt voor het behoud van de bomen en een opwaarde-
h.
ring van de openbare ruimte. Door het herstellen van de bebouwing
f. c.
d. a. a.
aan de overzijde kan ter plaatste van de platanen een prettige ruimtelijk omsloten verblijfsplek ontstaan.
g.
(b) Gaten in de gevelwand Zuidzijde Haven.
Architectonische opwaardering Daarnaast is er een aantal seriematig gebouwde woningcomplexen, dat naar de huidige inzichten op niveau van de architectonische verschijningsvorm dissoneren met de historische bebouwingskarakoverzicht verandergebieden Havenkwartier
teristiek. Bezien wordt in hoeverre in het kader van het planmatig
27
26 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
(groot-) onderhoud aan deze complexen tevens de architecto-
(h) Dubbelstraat/ hoek Molenpad
nische uitstraling kan worden opgewaardeerd. Het betreft hier:
Het betreft hier een aantal garages aan de oostzijde van het
Hoofdstuk 9 HERSTRUCTURERING stadspoort tot ca 1485. Het oude Havenkwartierontwikkelde zich als stedelijke gevangenis. De stadsmuren, die hun beschermende WESTERSINGEL als een voorstad buiten de poort. Het havenkwartier werd aan beide functie hadden verloren werden in 1525 afgebroken. In de loop der
Molenpad.
(c) De Kalkoven, Zuidzijde Haven Door de voormalige woningstichting Soomland is in het kader
1. Analyse Westersingel en omgeving.
(i) Molenbergstraat
van het groot onderhoud een plan gerealiseerd voor een archi1.1 Historisch-morfologische analyse
tectonische opwaardering van de voor- en achtergevel van het complex. Het is een mooi voorbeeld, waardoor het complex op een meer harmonieuze manier onderdeel uit gaan maken van de
Algemeen
gevelwanden langs de voormalige binnenhaven.
Ten behoeve van een ruimtelijke analyse van de huidige situatie Molenbergstraat/hoek Artilleriestraat
(d) De westzijde van de Havenstraat
rondom de Lievevrouwepoort is de ontwikkelingsgeschiedenis van dit deel van de binnenstad onderzocht. We kunnen hierin drie periodes onderscheiden, waarbinnen belangrijke transformaties van
(e) Molenbergstraat/ hoek Artilleriestraat
zijden van verdedigingswerken voorzien. De Lievevrouwepoort
tijd werden panden zowel aan de zijde van de Lievevrouwestraat
verloor toen haar verdedigingsfunctie.
als aan de Rijkebuurtstraat geheel tot tegen de poort gebouwd.
Tijdens archeologische opgravingen in 1972 voorafgaand aan de
De trafiek tussen de haven en de stadskern ging onder de poort
aanleg van de Westersingel zijn restanten van de vroegere voor-
door van de Rijkebuurtstraat naar de Lievevrouwestraat v.v. Aan
poort en een met Gobertangesteen beklede brug teruggevonden.
de westzijde van de poort was sprake van een versmalling van het
Deze zijn onder het asfalt van de Westersingel verdwenen. (zie
straatprofiel, waarbij de aangebouwde panden in grote lijnen de
afbeelding)
contouren van de voormalige voorpoort volgden.
Omdat het oude Havenkwartier aan het einde van de 15e eeuw een definitieve omwalling kreeg, verloor de Lievevrouwepoort haar ei-
Deze straten die onder de poort doorliepen, maken onderdeel uit
genlijke bestemming en deed vanaf omstreeks 1485 tot 1931 dienst
van de ruimtelijke hoofdstructuur van de binnenstad. Ze vormen de
grebs
Moere
dit deel van de binnenstad hebben plaatsgevonden. Het betreft:
Moeregrebstraat
1.
De periode tot ca 1860
(f) Dubbelstraat; een drietal eengezinswoningen aan de noordzijde
2.
De periode van 1866 tot 1960
3.
De periode vanaf 1960
(g) Fabrieksstraat/ hoek Bruinevisstraat Bij deze woningen gaat het met name om de detaillering en ma-
De periode tot 1860; de middeleeuwse stad. (afbeelding kadastrale kaart 1830)
terialen zoals bijvoorbeeld grove kunststof kozijnen.
De plattegrond van de middeleeuwse stad, zoals omstreeks 1400
Andere mogelijk te herontwikkelen kleinere locaties zijn:
Dubbelstraat
Grebbe
Gesloopte panden
al grotendeels had gevormd, bleef tot ca, 1867 omgewijzigd. De Lievevrouwe- of Gevangenpoort is omstreeks 1330 gebouwd en vormde tot ca. 1485 de westgrens van de oude stad. Het maakte Rijkebuurtstraat deel uit van de oudste cirkelvormige omwalling van de toenmalige
Brug
Voorpoort
Gevangenpoort
Lievevrou
stad. In eerste aanleg bestond het gebouw uit een hoofdpoort en aan de westzijde een voorpoort met daarvoor een stadsgracht. Over deze gracht lag een stenen brug. De stadsmuren sloten aan
De Kalkoven, voor uitvoering opwaarde-
De Kalkoven, resultaat opwaar-
Dubbelstraat/hoek Molenpad
Westzijde Havenstraat
Fabriekstraat/ hoek Bruinevisstraat
Molenbergstraat
Gegevens archeologisch onderzoek (M. Vermunt), situatie bebouwing ca 1930
l rsinge Weste
weerszijden op de hoofdpoort aan. Het vervulde een functie als
situatie 1350
situatie 1560
O
opgraving brug met Voorpoort 1972
Ar
Be
29
28 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
Rijkebuurtstraat anno 1970 (voor de doorbraak Westersingel)
belangrijke hoofdas, die het westelijke en oostelijke deel van de binnenstad met elkaar verbond. Dit wordt ruimtelijk ondersteund door het relatieve bredere profiel en wat hogere bebouwing in Lievevrouwestraat en de Rijkebuurtstraat. Een tweede secundaire oost-westverbinding tussen de stadskern en het Havenkwartier werd gevormd voor de Moeregrebstraat. In de noord-zuidrichting ontbreken doorgaande routes. De verbindingen bevinden zich op het tertiaire niveau door middel van smalle straatjes als de Gevangenpoortstraat, de Londonstraat en de Bruinevisstraat.
kadastrale minuut oude stad, situatie ca. 1830
Direct ten zuiden van de poort is nagenoeg geen bebouwing
transformatie van de zuidelijke vestinggronden, variant
aanwezig. De onbebouwde gronden van de vesting lopen hier door tot de poort en de achterzijden van de bebouwing van de Rijkebuurtstraat en Lievevrouwestraat. Ten noorden van de Moeregrebstraat is in 1525 de Nieuwe Markt aangelegd ter plaatse van de gesloopte stadsmuur en de gedempte gracht. Op de oostzijde van de Nieuwe Markt werd in 1703 Blokstal 1 gebouwd, waar paarden van het garnizoen werden gestald. Blokstal 1 was qua opzet verwant aan de bewaard gebleven Blokstallen 2 en 3. De bebouwing van de beide overige wanden bestond uit kleine ambachtswoningen van overwegend een bouwlaag met kap. De Nieuwe Markt werd hierdoor gereduceerd tot een rechthoekig, langgerekt en sterk hellende ruimte met een
fragment maquette Bergen op Zoom anno 1747. Depot van het Musée des Plans Reliefs, Parijs
breedte van ca. 15 à 19 meter en een lengte van ca. 50 meter. Het plein opende zich naar de Moeregrebstraat, maar was aan de noordzijde ruimtelijk afgesloten.
De periode van 1860 tot 1960: slechting vestingwerken/ uitbreiding oude stadskern met 19e eeuwse bebouwingsschil.
In 1831 vond een zware ontploffing plaats in het kruitmagazijn de Stoelemat. Dit ongeveer op de plaats waar nu de gelijknamige
Tussen 1869 en 1886 werd de vesting van Bergen op Zoom
evenementenzaal ligt. Een groot aantal panden in de Lievevrou-
ontmanteld. Op de vrijkomende vestinggronden vond naar
westraat, Rijkebuurtstraat, Moeregrebstraat werd toen verwoest.
een plan van Van Gendt, Ingenieur voor de Ontmanteling der
Deze straten hebben daardoor qua architectuur dan ook een sterk
Vestingen bij het Ministerie van Financiën, de eerste planmatige
19het eeuws bebouwingsbeeld. De stedenbouwkundige structuur
stadsuitleg plaats.
is door deze ramp niet gewijzigd.
Op de kadastrale kaart van omstreeks 1925 is de stedenbouwkundige situatie te zien, die tot omstreeks 1970
nagenoeg ongewijzigd bleef.
Hoofdopzet Het planconcept van dit stadontwerp van Van Gendt bestaat uit een netwerk van drie concentrische straten (singelwegen) om de oude stadskern met radiaal geplaatste dwarsstraten. De samenhang met de historische binnenstad werd gebaseerd op de aansluiting van de dwarsstraten op de bestaande straten in de oude stad. De dwarsstraten, die aansloten op de oude uitvalwegen in de stadskern, kregen een voornamer karakter door het toepassen
variantplan van uitleg voor het zuidelijk deel van de vestinggronden door Van Gendt uit 1874
van bredere profielen en begeleiding door meer monumentalere
31
30 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
bebouwing van statige herenhuizen.
Nassau Straat tot de Blokkenstallen, waar deze singel ruimtelijk
Naast woningen zijn in de 19e eeuwse schil grotere gebouwen
wordt beëindigd.
ingeplant zoals fabrieken, scholen etc., waarvoor in de oude
Direct ten zuiden van de beide Blokstallen werd door Van Gendt
middeleeuwse stad geen ruimte was. De verkaveling gaat
de Artilleriestraat aangelegd. Een woonstraatje met kleine arbei-
uit van het gesloten bouwblok, waarbij de gebouwen in de
derswoningen van een bouwlaag met kap.
voorgevelrooilijn wordt geplaatst.
Een eerdere versie van het uitbreidingsplan van Gendt voorzag
Hoewel de gemeente beplanting niet nodig achtte, heeft Van Gendt
aan de noordzijde nog in een viertal concentrische singelstraten,
de breedte van de straten zodanig kunnen handhaven, dat er wel
waarbij de zuidelijke singel, (de Noordsingel) in westelijke richting
bomen konden worden aangeplant. (litt.)
gecontinueerd werd door een nieuwe straat direct ten noorden van de Blokstallen 2 en 3. Doordat Ministerie van Oorlog hier in
Deel ten zuiden van de Gevangenpoort
aansluiting op de Blokstallen 2 en 3 een kazernecomplex ( de Wil-
Ten zuiden van de Gevangenpoort op het scharnierpunt van de
helminakazerne) wilde realiseren voor een van de legeronderdelen
concentrische 19e eeuwse uitbreiding van de stadskern met het
van het garnizoen van Bergen op Zoom is deze openbare verbin-
Havenkwartier wordt door van Gendt een bijzondere dwarsver-
dingsweg ten noorden van de Blokstallen niet tot stand gekomen.
binding aangelegd in de vorm van een open ruimte, die als het
Het verkeer van de Oranje Nassau Straat moet als gevolg hiervan
ware de stad ‘inprikt’. Dit is het Geertruidaplein, dat werd ingericht
op een diffuse wijze haar weg vervolgen via de dan nog bestaande
als plantsoen.
Nieuwe Markt en de Artilleriestraat.
De middenring van het plan van Gendt doorsneed dit plein en werd
De Oranje Nassau Straat (nu onderdeel van de Westersingel),
in een vloeiende beweging gecontinueerd in de Wittoucksingel,
sneed de open, onbebouwde ruimte tussen de Steenbergsestraat
de huidige van Konijnenburgweg. De noordelijke singelstraat, de
en de Moeregrebstraat af van het noordelijke deel van de vesting-
Koepelstraat, werd in het plan van Gendt in westelijke richting
gronden, waar later de Wilhelminakazerne werd opgericht. Langs de Oranje Nassau Straat verrezen in 1890 aan de oostzijde
Bestaande situatie (rood) i.r.t. kadastrale situatie 1830
een aantal herenhuizen, die abrupt worden beëindigd voor het perceel waar in hetzelfde jaar de monumentale villa van ‘Van Hasselt’ werd opgericht met een omvangrijke tuin. Een tuin die voor een fragment variantplan van uitleg voor het noordelijk deel van de vestinggronden door Van Gendt uit 1876
doorgetrokken naar de Fabrieksstraat. (afbeelding plan Van Gendt). De bebouwing langs de verlengde Koepelstraat vormde de noordelijke begrenzing van het Geertruidaplein. De achterzijde van deze bebouwing lag aan Stoelematstraat, een achterstraat, die een bypass vormde tussen de Koepelstraat en de Fabriekstraat. De zuidelijke ring van het plan van Gendt, de Zuidwestsingel, wordt door het Geertruidaplein beëindigd. Opmerkelijk is een afbeelding uit 1880 die een eerdere versie van het plan van Van Gendt weergeeft. Hierop was het Geertruidaplein als een nieuwe stadsentree gedacht, waarbij de Antwerpsestraatweg via de huidige Prins Bernhardlaan en de Zuidwestsingel aanhaakte op het Geertruidaplein. Wat opvalt is, dat de zuidelijke singelroute hiervoor een geknikt alignement heeft. In het gerealiseerde plan is deze knik in de zuidelijke singel komen te vervallen. De Prins Bernhardlaan heeft een directe aansluiting gekregen via de Coehoornparkstraat op de oude stadskern. De onbebouwde gronden ten zuiden van de vesting (Kijk-in-de-Pot en Plein 13) waren in 1910 in gebruik voor militaire doeleinden. Bestaande situatie (rood) i.r.t. kadastrale situatie 1915
kadastrale minuut ca. 1915 met omleiding ten zuiden van de poort
Hier ontstond voor lange tijd een nieuwe stadsrand.
groot deel het binnenterrein van het bouwblok Moeregrebstraat/ Steenbergsestraat besloeg. In de 60-ger jaren is deze tuin omge-
Omleiding Gevangenpoort
vormd tot een parkeerterrein: Het Mineurplein.
Ten behoeve van het zwaardere verkeer van en naar de oude haven is in 1908 een wegomlegging langs de zuidzijde van de poort
De periode na 1960; de reconstructieplannen centrum
gerealiseerd. Hiervoor zijn een aantal gebouwen gesloopt. Langs
In 1961 is het “Reconstructieplan Centrum Bergen op Zoom”
deze omlegging werd in 1909 het Sint-Aloyiuspatronaat opgericht.
vastgesteld. Hierin werd prioriteit gegeven aan een vlotte bereikbaarheid voor het gemotoriseerde verkeer van de ‘city’, de kern
Deel ten noorden van de Gevangenpoort
van de oude stad. Ingrepen in de oude structuur door afbraak
Op de noordelijke vestinggronden werd door van Gendt een stads-
van verschillende straten en de aanleg van verkeerslussen
uitleg ontworpen die eveneens is opgebouwd uit drie concentrische
moesten het centrum ontsluiten voor het autoverkeer. Van de
singels. Deze stadsuitleg is ruimer van opzet dan de zuidelijke uit-
geplande verkeerstechnische doorbraken is uiteindelijk alleen de
breiding. De middenring wordt aangelegd als een groen wandelpark,
Westersingel gerealiseerd. Voor de aanleg van de Westersingel,
die aanvankelijk de Ooster en Wester Boulevard wordt genoemd.
waarin de Oranje Nassau Straat werd opgenomen, zijn in de jaren
Het huidige Bolwerk en Rijtuigweg.
1970-1972 ter plaatse van de verkeersdoorbraak de panden van
De oude staduitgang via de Steenbergsestraat wordt door de
de Rijkebuurtstraat, die onder meer tegen de Gevangenpoort
monumentale Burgemeester Stulermeijerlaan verbonden met de
aan waren gebouwd, gesloopt. Ook het Aloyisiuspatronaat aan
Halsterseweg.
de zuidzijde van de poort moest hiervoor wijken. In het kader van
De binnenring, de Noordsingel ca., wordt ten westen van de Stule-
het reconstructieplan ‘Gevangenpoort’ zijn voorts op het vroegere
meijerlaan voor een klein deel doorgetrokken via de nieuwe Oranje
grensvlak van het Havenkwartier en de oude stadskern de vroe-
33
32 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
8.80
zijn ”geïndividualiseerd” door middel van topgevels en
7.90
zadeldaken met de nokrichting loodrecht op de voorgevel past niet bij de bebouwingskarakteristiek van de
7.93
binnenstad. Tevens is er is niet op een boeiende manier ingespeeld op de karakteristieke hoogteverschillen ter
5.90
plaatse. Alle woningen zijn op een zelfde peil geplaatst. b.
5.21
4.63 5.16
De kleine, houten woningen ten noorden van de Gevangenpoort vormen weer een eigen cluster, die als een Fremdkörper is ingepland.
4.89
7.27 Topografische situatie c.a. 1915
en de Zuidmolenstraat/Koepelstraat, die door de aanleg van
7.42
1980 opgeheven. Een groot, tot dan afgesloten terrein werd toegevoegd aan de binnenstad. De meeste kazernegebouwen De Westersingel wordt gekenmerkt door een sterk hoogteverschil, openbaar toegankelijk als een nieuwe stedelijke groenvoorziening. waar de Grebbe zich bevindt. Het noordelijke deel van de ‘singel’ Langs de Rijtuigweg vond hier in 1982 de laatste invulling plaats heeft een sterk gebogen alignement met een steeds wisselend van het plan van Gent door middel van de woningbouw langs de perspectief. Het zuidelijke, rechte deel van de Westersingel deel Fragment reconstructieplan Centrum Bergen op Zoom
eeuwoude bomen.
heeft een visuele relatie tussen Kijk-in-de-Pot en de robuuste Gevangenpoort.
gere arbeidersbuurt rond de Stoelematstraat en de Londonstraat 1.2 Analyse huidige situatie.
De doorbraak die tot stand is gebracht ten behoeve van de aanleg
evenals de monumentale Blokstal 1 met de aangrenzende Nieuwe
van deze weg heeft geleidt tot een ingrijpende breuk tussen de
Markt verdwenen.
Ruimtelijke hoofdstructuur.
oude stadskern en het Havenkwartier. Er is een barrière gecreëerd
Met de aanleg van de Westersingel werd de verkeersring rondom Het snijpunt van de Westersingel met de Rijkebuurtstraat/ niet alleen als gevolg van de verkeersfunctie van de Westersingel, de oude stadskern gesloten.
Lievevrouwestraat is een belangrijk knooppunt in de ruimtelijke maar zeker ook op de wijze, waarop de weg ruimtelijk is ingepast
Langs de Westersingel verrezen ten zuiden van de poort twee grote hoofdstructuur van de binnenstad. Hier komen twee belangrijke in haar (nieuwe) omgeving. De na aanleg van de Westersingel
Na de verkeersdoorbraak is tegen de gesloten zijgevels
6.88
structuur een betere relatie met de Westersingel
waarbij de nieuwe (zij-)gevels, met een meer open hebben gekregen.
8.99
d.
7.53 7.88 8.74
met een autonome positionering ten opzichte van de
10.29
weg. De architectuur kenmerkt zich door een sterke horizontale opbouw. De restruimten, die als ‘voortuinen”
10.36
zijn ingericht passen niet bij karakter van een (binnen-) stedelijk beeld De grove gevel aan de Bruinevisstraat
8.05 8.25
Peilmaten Westersingel
De Stoelemat. De evenementenzaal is een grootschalig element
11.51
7.79 7.84
kregen een nieuwe bestemming. Het groene binnenterrein werd waarbij het laagste punt ligt ter hoogte van de Moeregrebstraat,
De beide hoekpanden Rijkebuurtstraat/ Westersingel. van de behouden panden nieuwbouw gerealiseerd,
7.99
De militaire functie van de Wilhelminakazerne werd in omstreeks Westersingel doorsneden zijn.
c.
6.05
6.19
7.52
onder de Westersingel tot aan het Spuihuis is in de tweede helft Op secundair niveau zijn voorts van belang de Moeregrebstraat van de vorige eeuw vervangen door een betonnen koker.
5.50
conflicteert met de tegenovergelegen kleinschalige, oudere bebouwing. e.
De brandweerkazerne, gebouwd 1964 naar een ontwerp van prof. G.H.M. Holt. De kazerne is opgericht
Karakteristieken bebouwing langs de Westersingel.
op het voormalige Geertruidaplein, dat na het slechten
Beschrijving van de gebouwen van noord naar zuid:
van de vestingwerken een groene ‘uitloper’ was
a.
4. De Stoelemat
De eengezinswoningen van architectenbureau Hoog-
van Kijk-in-de-Pot. De toren van de kazerne is een
stad (Westersingel tussen de Artilleriestraat en de
markant element, dat door de aangebrachte openingen
Moeregrebstraat). De bebouwing begeleidt niet op
een afleesbare maat heeft gekregen. Langs de Van
een goede wijze het alignement van de Westersingel.
Konijnenburgweg verzelfstandigt het gebouw zich ten
De architectuur is o.a. qua parcelering (4.80 m) te
opzichte van het overige bebouwingspatroon door
kleinschalig van aard. De wijze waarop de woningen
de terugliggende rechte voorgevel ten opzichte van
3. hoekpanden Rijkebuurtstraat/Westersingel
het (gebogen) alignement van de BoutershemstraatVan Konijnenburgweg. In combinatie met de huidige gesloten functie en verschijningsvorm van het gebouw leidt dit in de huidige situatie niet tot een uitnodigende entree nar de binnenstad. De verspringende gevels van
complexen. Op het Geertruidaplein werd de brandweerkazerne structuurlijnen samen. Het betreft hier de historische centrale gerealiseerde bebouwing heeft niet geleid tot een (binnen-) gebouwd. Direct ten noorden hiervan werd op het kaalslagterrein binnenstadsas, die loopt van het station via de Grote Markt stedelijke ruimte, die gevormd wordt door straatwanden. Eerder tussen de Westersingel en de Bruinevisstraat de evenementen- en de Lievevrouwestraat naar de oude binnenhaven. Door de is er sprake van een ongedefinieerde restruimte, waardoor het zaal de Stoelemat opgericht. Aan de overzijde en ten noorden ontwikkelingen rondom de Binnenschelde is omstreeks 2000 een autonome verkeerskarakter van de weg wordt versterkt. De van de voormalige stadspoort werden naar een ontwerp van het nieuwe as van betekenis geworden: de van zuid naar noord lopende gebouwen hebben ieder ten opzichte van het verloop van de weg architectenbureau Hoogstad een aantal rijen grondgebonden een- de route die de oevers van het recreatiemeer de Binnenschelde via een eigen plaats en richting en vertonen qua maat en schaal geen gezinswoningen gebouwd samen met twee blokken winkels met het Retranchement verbindt met de binnenstad en de Burgemeester samenhang. Ze passen bovendien qua beeldkwaliteit niet in de bovenwoningen. Direct ten noorden van de poort werd een aantal Stulemeijerlaan.
kleine, met hout beklede seniorenwoningen opgericht.
karakteristieke verschijningvorm van de oude binnenstad, waarin
In de nieuwe plannen voor ScheldeVesting wordt deze route ruimtelijk ze zijn gelegen.
Achter de panden van het oostelijke en westelijke deel van de begeleid door een nieuw winkelpand, die de huidige gesloten kopse Moeregrebstraat loopt de Grebbe. Het gedeelte van de Grebbe kanten van het Themacentrum met de nutsgebouwen afschermt.
1. eengezinswoningen architectenbureau Hoogstad
2. houten woningen noordzijde Gevangenpoort
3. hoekpanden Rijkebuurtstraat/Westersingel
35
34 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
brandweerkazerne en langs het Geertruidaplein. De
passen niet bij een binnenstedelijk karakter. Dit
maat en schaal van deze bebouwing is relatief klein ten
zou je dit eerder verwachten in een naoorlogse
opzichte van de breedte van het profiel van de straat en
tuinstedelijke stadsuitleg.Langs de Bruinevisstraat
het plein.
is een achterkantsituatie ontstaan, waarbij het f.
h.
i.
j.
k.
Functionele aspecten.
Direct ten zuiden van de Lievevrouwepoort bevindt
De evenementenzaal de Stoelemat is, afgezien van de ruimtelijke
zich de omleiding voor het autoverkeer naar de
verschijningsvorm en de ruimtelijke inpassing ervan, in principe
Westersingel. Als gevolg hiervan is ter plaatse een gat
een goede functie op een goede plaats. Het betreft hier een
ontstaan in de oorspronkelijke gesloten gevelwand van
bestemming, dat een relatief groot ruimtebeslag vraagt en elders
de Lievevrouwestraat.
moeilijk in te passen is in de overwegend kleinschalige bebouwing
Westersingel 47-81
van de binnenstad. Het draagt bij aan de levendigheid van (het
(commerciële functies met bovenwoningen).
westelijke deel van) de binnenstad.
Er is hier geen duidelijke afbakening van de openbare
Dit in tegenstelling tot de brandweerkazerne, die op dit belangrijke
ruimte. De uitkragende balkons met de arcades leiden
knooppunt naar de binnenstad een ‘gesloten’ uitstraling heeft.
ertoe, dat de functies op de begane grond geen relatie
De overige woon– en commerciële functies passen goed bij de
hebben met het openbare gebied.
Westersingel.
8. eengezinswoningen architectenbureau Hoogstad
Samenvattende conclusies
bovengenoemde opmerkingen met betrekking tot het
De Westersingel e.o. met de aanliggende bebouwing valt voor een
andere bouwplan van Hoogstad.
deel binnen de middeleeuwse stad en voor een deel in de 19e
Het parkeerterrein ‘Achter London’ langs de Londonstraat.
eeuwse stadsuitleg op de voormalige vestinggronden.
Hier ontbreekt de (oorspronkelijke) westelijke gevelwand
Het zuidelijke deel van de Westersingel met het rechte alignement,
van de Londonstraat.
dat gevormd is door de oudere, lage woningen aan de oostzijde,
Het parkeerterrein op de hoek Koepelstraat/ Westersingel.
is een onderdeel van het eind 19e eeuw planmatig opgezette deel
Dit oogt nog steeds als een kaalslagterrein als residu van
van de zuidelijke singels naar het ontwerp van Van Gendt.
de verkeersdoorbraak.
Door de aanleg van de Westersingel zijn op secundair niveau de
De oudere woonbebouwing tegenover de
19e eeuwse Stoelematstraat en de dwarsverbindingen tussen de
Spuihuis
is uitgewerkt en nader geconcretiseerd voor de verkeersfunctie van de Westersingel.
•
9. parkeerterrein langs de Londonstraat
Lievevrouwestraat- Rijkebuurtstraat onderdeel uitmaakt, verbroken. versus Space´. Dit geldt op secundair niveau ook voor de Moeregrebstraat, die ruimtelijk in twee delen is geknipt.
centrumring als verdeelring komt als zodanig te vervallen. •
Huidige situatie
bestemmen en daarmee anders vorm te gaan geven. •
via de inprikker Burgemeester
Blokstallen lag aanvankelijk binnen de oude vesting van Bergen centrumring en heeft een belangrijke verkeersfunctie voor Stulemeijerlaan is ter plaatse van de voormalige vestingwerken VerkeersStructuurPlan uit 2005 als centrumontsluitingsweg zorgt 10. parkeerterrein hoek Koepelstraat / Westersingel
•
maar een verblijfskarakter. Door het creëren van een randweg
onbebouwde (vesting-)gronden, die doorliepen tot het binnenterrein Met de huidige intensiteit van ruim 9.000 motorvoertuigen per etmaal
met inprikkers verlaagt dit de intensiteit op de Westersingel op dit gedeelte naar 4.000 – 5.000 motorvoertuigen per etmaal. Bij dergelijke intensiteiten is het geen probleem
van het plan van Van Gendt voor de transformatie van de noordelijke verbinding binnen Bergen op Zoom. Ruim 20% van het verkeer
waaronder de Nieuwe Markt, geheel verloren gegaan. De
vestingronden ten behoeve van de stadsuitleg.
verkeersdoorbraak heeft de ruimtelijke continuïteit van de
is doorgaand en heeft geen bestemming in de omgeving van de Westersingel. Ook voor langzaam verkeer vormt de Westersingel
belangrijkste binnenstedelijke oost-westroute, waarvan de 11. oudere bebouwing tegenover brandweerkazern
•
parkeerterrein op de Gedempte Haven fungeert als overloopterrein bij drukte op het Mineurplein. •
vloeiende rooilijn geplaatste gebouwen openbare ruimten op een een minder dominant verkeerskarakter te geven. Deze wens heldere wijze omsluiten als straten, stegen, pleinen.
vormde aanleiding om de toekomstige verkeerscirculatie voor het
Dit in tegenstelling tot de Westersingel, waarbij de gebouwen Havenkwartier en de verkeersfunctie van de Westersingel in het als los op zich zelf staande objecten min of meer ad random bijzonder te betrekken bij de actualisatie van het verkeersbeleid. langs de Westersingel zijn geplaatst. We typeren dit verschil in In het nieuwe Verkeersplan is een gewijzigde verkeersstructuur 6. omleiding autoverkeer Gevangenpoort
11. oudere bebouwing tegenover Geertruidaplein
stedenbouwkundige plaatsing van gebouwen ook wel als ´Room´ neergelegd voor de gemeente Bergen op Zoom, die hierin verder
De ontsluiting van de parkeervoorziening op de Gedempte Haven loopt via de Van Konijnenburgweg naar het zuiden
middeleeuwse stad en de 19e eeuwse stadsuitleg kenmerkt zich voor een belangrijk deel door een verkavelingwijze, waarbij in een In de diverse overleggen is aandacht gevraagd de Westersingel
Vanaf het Mineurplein moet een verkeerskoppeling blijven bestaan richting de Kaai, aangezien het
huidige bebouwing langs de Westersingel stemmen niet overeen noord-zuid richting. Een goede oversteek voor voetgangers bij de 19e eeuwse stadsuitleg. De typologie van de bebouwing in de ontbreekt.
5. brandweerkazerne
om een erftoegangsweg als uitgangspunt te hanteren.
De verschijningsvorm en de stedenbouwkundige ‘inplanting’ van de een belangrijke schakel in het fietsnetwerk, met name in de met de bebouwingkarakteristieken van de middeleeuwse stad of de Gevangenpoort tussen de binnenstad en het Havenkwartier
Het weggedeelte tussen de Rijkebuurtstraat en de Van Konijnenburgweg kent in de toekomst geen ontsluitingskarakter,
gelegen. Het doorsnijdt het groengebied, dat een relict is van de voor een barrière tussen de oude stadskern en het Havenkwartier.
Westersingel, de vroegere Oranje Nassau Straat is een onderdeel centrum en de stad. Het is bovendien een belangrijke noord-zuid
en de Artilleriestraat, is het middeleeuwse bebouwingspatroon,
Stulemeijerlaan
e n d e Va n K o n i j n e n b u r g w e g w o r d t o n t s l o t e n .
van de Steenbergsestraat/ Moeregrebstraat. Dit deel van de is de Westersingel belangrijk onderdeel voor de ontsluiting van het
In het noordelijke deel van Westersingel tussen de Koepelstraat
De Westersingel verliest zijn doorgaande noord-zuid functie binnen de autostructuur, omdat het centrum
Het deel van de Westersingel tussen de Gevangenpoort en de De Westersingel maakt op dit moment onderdeel uit van de op Zoom. Het resterende noordelijke deel tot de Burgemeester de stad en het centrum. De huidige functie op grond van het
Deze structuur met ínprikkers biedt mogelijkheden om delen van de oude centrumring anders te
1.3 Analyse verkeersaspecten Westersingel e.o.
De Westersingel heeft hier als sluitstuk van de centrumring een gebogen verloop gekregen.
Bergen op Zoom krijgt een randwegstructuur met inprikkers naar het centrum. De functie van de
Oorspronkelijke verloop Grebbe , Moeregrebstraat
Koepelstraat en de Fabriekstraat verdwenen.
5. brandweerkazerne
Westersingel
De verkeerskundige uitgangspunten zijn:
Rijkebuurtstraat
Eengezinswoningen architect Hoogstad ten noorden van de Koepel- en Zuidmolenstraat. Zie hiervoor de
Moeregrebstraat
7. Westersingel 47-81
i Spu
g.
(omheinde) binnenterrein direct grenst aan de straat.
Westersingel
de kazerne langs de Westersingel met de ‘voortuinen’
en het westen en niet meer richting de Westersingel. •
De aangrenzende woonstraten kunnen op een goede wijze aangesloten worden op de Westersingel, omdat een deel van Westersingel ook een erftoegangsweg karakter krijgt.
Toekomstige verkeersfunctie Westersingel De Westersingel wordt in de wegencategorisering gewijzigd in een ‘erftoegangsweg’ (30 km/u, waarbij een menging van
37
36 Bergen op Zoom 2013
Ontwikkelingsplan
n Va
eg mw
rku
Go
De Ham
Geertruidapolder
P
P Westersin-gel
Schelde Vesting
Havenkwartier
Stadskern
Van Konijnenburgweg
Kijk in de Pot De zeeland
19e eeuwse schil
verkeersfuncties plaatsvindt. De nieuwe verkeersfunctie van de
2. Ruimtelijke modellen Westersingel.
Westersingel gaat uit van een erftoegangsweg (30 km/u), waarbij
In de huidige situatie is, ondanks de bebouwing die na de aanleg
menging van verkeersdeelnemers een belangrijk gegeven is.
van de weg is gerealiseerd, nog steeds duidelijk afleesbaar dat
Dit draagt mede bij aan het downgraden van deze weg. Tevens
hier sprake is van een verkeersdoorbraak die de ruimtelijke struc-
ontstaat de mogelijkheid om de weg een shared space achtige
tuur van de binnenstad ernstig heeft aangetast. Deze bebouwing
inrichting te geven, waarbij weggebruikers met elkaar contact
heeft geleid tot een hybride vorm van een openbare ruimte, die
moeten maken en daarmee een veiliger wegbeeld creëren. Het
gekenmerkt wordt door de restruimten, die langs het wegtracé
principe van dergelijke wegen gaat uit van uitwisseling tussen
zijn ontstaan.
verkeersdeelnemers en niet meer van het stroomlijnen van
Om te komen tot een visie voor de Westersingel is een viertal
autoverkeer. Parkeren blijft langs deze wegen in principe mogelijk.
ruimtelijke modellen voor een toekomstige inrichting nader bezien.
Dit draagt mede bij aan het ‘downgraden’ van deze weg, waardoor
Gekozen is voor een aantal typologieën van stedelijke openbare
de verblijfsfunctie en de oversteekbaarheid flink wordt verbeterd.
ruimten.
Deze functiewijziging die leidt tot een vermindering van de
d
stran
Randweg Gebiedsontsluitingsweg Ontsluiting werkgebied Ontsluiting woongebied
verkeersintensiteit, maakt het mogelijk de Westersingel om te
Hierbij is rekening gehouden met de volgende uitgangspunten:
vormen naar een stadsstraat, die qua profiel, verkeerskarakter
•
Terugdringen dominante verkeerskarakter Westersingel door
en beeldvorming beter aansluit op het binnenstedelijke
middel van een ‘downgrading’ van de zowel qua inrichting als
stratenpatroon.
qua verkeersfunctie; Verbeteren oversteekbaarheid voor het
verkeersplan: ontsluitingstructuur
langzaam verkeer; De benodigde verkeerskundige maatregelen die nodig zijn om
•
de visie te verwezenlijken zijn modelmatig doorgerekend met het verkeersmodel. Deze doorrekening geeft aan dat de intensiteit op de Westersingel daalt met ruim 4.000 motorvoertuigen per
Een ruimtelijke opzet, die niet uitgaat van een primaire ontsluitingsfunctie voor auto’s van de Westersingel, doch ook
Deelgebieden, die mogelijk voor herontwikkeling in aanmerking komen
een ander gebruik van de openbare ruimte mogelijk maakt; •
De zuidelijke wegomleiding Gevangenpoort blijft nodig in ver-
etmaal. In het toekomstig wensbeeld vormt de Westersingel
meer bedoeld voor ontsluiting van aangrenzende percelen en
band met de bevoorrading van het centrum en de ontsluiting
geen barrière meer.
omliggende buurten. Nu is het langzaam verkeer te gast en straks
van de stadsschouwburg;
Het blijft in de toekomst nog mogelijk om als automobilist gebruik
is de auto te gast. Vooral in de omgeving van de Gevangenpoort
te maken van de Westersingel. Alleen is de Westersingel veel
krijgt het langzaam verkeer sterk de voorkeur.
•
Het versterken van de ruimtelijke en functionele samenhang van de Lievevrouwestraat met de Rijkebuurtstraat (de oostwest-as);
visie verkeer en parkeren
•
Idem de route Retranchement (Kijk-in-de-Pot), Geertruidaplein met de Westersingel: de noord-zuid: relatie met de ScheldeVesting en Kijk-in-de-Pot / Binnenschelde;
•
De ontmoeting van de beide routes ter hoogte van de Gevangenpoort als een ruimtelijk knooppunt verbijzonderen;
fiets
Huidig profiel Westersingel
fiets parkeer
fiets
fiets
parkeer
•
Het herstellen van de tweezijdige bebouwing langs de Londonstraat;