Businesscase Markiezenhof
Tekst van het document
26
Het Markiezenhof is meer dan een museum en kent ook een monumentenfunctie en faciliteert diverse evenementen. Het is ook een groot gebouw. Dit dient in de beschouwing op de benchmarkcijfers te worden meegewogen. Qua monumentenstatus, collectie en verhuur is Museum Gouda het beste vergelijkbaar met het Markiezenhof. De jaarlijkse bijdrage van gemeente Gouda is € 1,7 miljoen. Het beleidsplan van Museum Gouda voorziet in een groei naar 40.000 bezoekers. In vergelijking met de benchmarkcijfers ligt het ontwikkelingsperspectief voor het Markiezenhof dan ook in groei van het aantal bezoekers en daarmee de entreegelden en tegelijkertijd het meer in evenwichtig brengen van de vaste formatie en het genereren van meer inkomsten uit activiteiten, evenementen en verhuringen.
5.2 Kosten/baten analyses functies: de draaiknoppen korte termijn Om de taakstelling in 2024 en verdere jaren te realiseren kunnen per product of dienst van het Markiezenhof keuzes worden gemaakt: de draaiknoppen of scenario’s. In deze paragraaf worden per product de baten en lasten in beeld gebracht waarbij beheersmaatregelen worden benoemd. De beheersmaatregelen betreffen zowel besparingen als mogelijkheden om extra opbrengsten te realiseren. Bij de beheersmaatregelen kan worden gedacht aan: Verhogen van verhuur/bezoek/inkomsten door cultureel ondernemerschap; Genereren van (extra) subsidies; Doorbelasten van kosten/ inzet evenementen/Beleefstad; Stoppen gratis toegang/sociaal maatschappelijke doelstelling (deels al ingezet); Samenwerking in huisvesting/frontoffice/facilitair; Verrijking door de positionering van Markiezenhof in het concept Toerismepoort uit te bouwen en zowel lokaal, regionaal als in de museumwereld samenwerkingsverbanden aan te gaan; Schrappen van vacatureruimte/inhuur; Afstoten of anders organiseren van diensten en producten. Verdergaande scenario’s en denkrichtingen uit 2021/2022 zijn: (Deels) sluiting van het Markiezenhof; Versobering van de museale activiteiten en organisatiemodel o.b.v. (meer) vrijwillige inzet; Vermarkten en vaste verhuur van (delen) van het gebouw.
Voor de toedeling van de personeelskosten is een verdeelsleutel berekend. De medewerkers van het Markiezenhof worden ingezet op de verschillende functies: de museale functie, de monumentenfunctie, lokale activiteiten en voor de horeca en verhuur. Overall betekent dit een toedeling van 56% van de personeelsinzet naar de museale functie en 44% naar de niet‐museale functie. De inzet is niet constant en afhankelijk van activiteiten, verhuur, evenementen en tijdelijke exposities. De horeca is integraal opgenomen bij evenementen en verhuur. Dit uit oogpunt van eventuele uitbesteding van de horeca‐activiteiten. In de praktijk is de horeca een activiteit bij zowel de museale functie als de niet‐museale functie.
27
Formatieverdeling Markiezenhof
Totaal
Museaal
Balie Bedrijfsvoering Collectie Coordinatie (educatie) Horeca Marketing Ontwikkeling museaal concept Onderhoud Schoonmaak Service
50.476 100.636 235.934 35.000 161.153 209.777 100.571 133.606 90.853 156.515 1.274.521
25.238 50.318 235.934 11.666
11.666
104.889 100.571 66.803 45.427 78.258 719.102
Procentueel
5.2.1
Niet museaal Lokale Evenementen (maatschappelijke) /horeca activiteiten ‐ (commercieel) monumentenfunctie 25.238 50.318 11.666 161.153
104.889 66.803 45.427 78.258 382.597 555.416 44%
56%
172.819
Vacatureruimte
De vacatureruimte in de formatiebegroting 2023 is 4,2 fte met een loonsom van afgerond € 312.000,‐. Vanuit de handelingsperspectieven in de toekomstvisie (zie paragraaf 1.1) is dit als besparing in de perspectiefbegroting opgenomen. Het gehanteerde uitgangspunt is nu geen uitbreiding van de formatie in ambtelijke dienst maar inzet middels inhuur derden. De post ‘personeel inhuur derden’ is conform begroting gehandhaafd op € 65.500,‐
5.2.2
Museale functie
Markiezenhof Museale functie Museum functie ex taakstelling Opbrengsten entree en recettes Opbrengsten horeca (naar rato bezoek) Opbrengsten derden/ subsidies provincies (56%) Overige inkomsten (56%) Personeelskosten (56%) Overige personeelskosten (56%) Kosten collectiebeheer Kosten horeca en verhuur Algemene kosten (56%) Huisvestingskosten (56%) Saldo
Begroot 2022
Prognose (2‐2‐23) 2022
Begroot 2023
€ € € € €
103.760 € 21.302 € 15.628 € 9.205 € ‐905.869 €
125.492 24.902 15.627 5.137 ‐726.334
€ € € € €
€ € € € € €
‐203.661 € ‐37.313 € ‐26.734 € ‐152.028 € ‐ € ‐1.175.710 €
‐170.294 ‐38.720 ‐26.275 ‐171.441 ‐ ‐961.906
€ € € € € €
148.073 € 42.023 € 15.627 € 9.481 € ‐937.838 € € ‐209.770 € ‐38.432 € ‐27.536 € ‐219.230 € ‐ ‐1.217.603 €
Perspectief 2024 ev 218.400 44.772 15.627 9.481 ‐719.102 ‐49.556 ‐209.770 ‐38.432 ‐27.536 ‐219.230 ‐975.347
Doorgevoerde beheersmaatregelen: Niet benutten vacatureruimte. Doorontwikkeling van 18.500 naar 25.000 bezoekers in combinatie met o.a. samenwerking M6 en de beoogde samenwerking met het Noord‐Brabants museum. Opbrengsten entree museumbezoek op basis van onderstaande tabel:
28
Museumbezoekers toekomstperspectief Type ticket Kinderen 0 t/m 5 jaar Kinderen 6 t/m 17 jaar Vanaf 18 jaar (incl. 65 plus) CJP / Entree rolstoel / vanaf 15 personen Museumkaarthouders Entree de Draeck Entree Bankgiro‐/Vriendenloterij Gratis entree i.c.m. ander geldig toegangsbewijs Totaal museumbezoek
5.2.3
tarieven 2023 Aantal € 0,00 € 6,50 € 12,50 € 11,00 € 7,50 € 8,00 € 7,50 € 0,00 € 8,74
593 1.431 7.558 308 12.748 97 1.944 321 25.000
Totaal € € € € € € € € €
‐ 9.301 94.481 3.386 95.608 778 14.580 278 218.411
Niet Museale functie: Monument, verhuur en evenementen
Markiezenhof Niet‐museale functie Horeca, verhuur en evenementen ex taakstelling Opbrengsten verhuur € Opbrengsten horeca (naar rato bezoek) € Opbrengsten derden/ subsidies provincies (44%) € Overige inkomsten (44%) € Personeelskosten (44%) € Overige personeelskosten (44%) Kosten horeca en verhuur (44%) € Algemene kosten (44%) € Huisvestingskosten (44%) € Draaiknop: doorbelasting kosten activiteiten € € Saldo niet museale functie
Begroot 2022
Prognose (2‐2‐23) 2022
Begroot 2023
24.527 € 30.654 € 12.279 € 7.232 € ‐711.755 €
28.672 35.834 12.279 3.701 ‐570.691
€ € € € €
‐29.317 € ‐21.005 € ‐119.451 € ‐ ‐806.835 €
‐30.423 ‐20.644 ‐134.704
€ € €
‐675.977
€
48.385 € 60.472 € 12.279 € 7.449 € ‐736.873 € € ‐30.197 € ‐21.635 € ‐172.252 € € ‐832.373 €
Perspectief 2024 ev 34.400 64.428 12.279 13.449 ‐555.416 ‐38.937 ‐30.197 ‐21.635 ‐172.252 128.100 ‐565.781
In de analyse van de exploitatie van het Markiezenhof is het belangrijk een integraal inzicht te bieden over de verschillende functies die het complex Bergen op Zoom e.o. biedt. Daarbij is de bestaande situatie zo dat het complex naast haar functie en organisatie als museum (conform de code van de Nederlandse musea) aanvullend een aantal functies krijgt toegerekend. 1.
Faciliteren van de lokale & regionale evenementenkalender (plm. 20‐25 per jaar) & gemeentelijke representatie naar bedrijven, instellingen en als lokale overheid. Op activiteitenniveau zijn hier op basis van een globale inzet van medewerkers, ervaringen over de realisaties in 2021 en 2022 en een gemiddeld uurtarief van €65/uur een inventarisatie gemaakt (zie bijlage). Nb. In de tweede helft van 2022 was de organisatie dusdanig op orde dat vanaf september 2022 weer meer commercieel gebruik kon worden gefaciliteerd. Voor 2023 bestaat reeds een aanzienlijke orderportefeuille. 2. Stadshistorie In de begroting 2020 t.b.v. de analyse voor de BC MRKZNHF is een formatie omvang en loonsom opgenomen. Deze functie wordt in 2023 door het team Collectiebeheer & TT onderling op basis van aanwezige expertise ingevuld. 3. Coördinatie en aanspreekpunt voor cultuurhistorische instellingen en verenigingen De historische binnenstad van Bergen op Zoom kent geen actueel samenhangend monumentenbeleid. Veelal lokale vrijwilligersorganisaties wenden zich voor allerhande vragen, kennis en informatie over kunst, cultuur en erfgoed tot het Markiezenhof vanwege de daar aanwezige kennis en expertise.
29
4.
Behoud en instandhouding van de kwaliteit van het complex (naast Vastgoed MJOP) Behoud van de topstaat en gebruik van het complex Markiezenhof vergt dag dagelijks en klein onderhoud. Door de logistiek en noodzakelijke veiligheidsorganisatie maken het noodzakelijk extra inzet te plegen op techniek en onderhoud. 5. Schooleducatie In de opzet van de business case is geen rekening gehouden met de noodzakelijke intake en coördinatie van scholen, leerkrachten en leerlingen bij hun bezoek als gevolg van het gemeentelijke beleid van schooleducatie. Dit exclusief de noodzakelijke inzet van docenten van het CKB. Toerekening niet‐museale functie Totaal inzet evenementen en representatie Derving inkomsten/recettes Inzet coordinatie verhuringen en evenementen Subtotaal verhuringen en evenementen Af: huidige huurinkomsten Door te belasten Toerekening stadshistorie Coordinatie & aanspreekpunt Behoud en instandhouding monumentale status Schooleducatie Subtotaal Groottotaal
5.2.4
€ € € €
107.500 10.000 45.000 162.500 € €
€ € € € € €
‐34.400 128.100
48.000 15.000 65.000 15.000 143.000 305.500
Gevangenpoort
De Gevangenpoort is opgenomen in de begroting van het Markiezenhof maar er worden feitelijk geen producten en diensten geleverd. Tevens valt de rekening negatief uit in de begroting. De Gevangenpoort heeft geen museale functie, met uitzondering van het ‘Jakje’. Er is een Escaperoom in gehuisvest. Aangezien de Gevangenpoort ook is opgenomen op de lijst ‘af te stoten gebouwen’ is de kostenplaats Gevangenpoort niet meer opgenomen in de perspectiefbegroting. Ook indien het gebouw niet wordt afgestoten wordt geadviseerd om de Gevangenpoort onder te brengen bij afdeling Vastgoed. Markiezenhof Gevangenpoort
Begroot 2022
Prognose (2‐2‐23) 2022
Begroot 2023
Perspectief 2024 ev
Opbrengsten Directe kosten
€ €
32.465 € ‐31.062 €
14.615 ‐42.564
€ €
33.439 € ‐38.141 €
‐ ‐
Saldo
€
1.403 €
‐27.949
€
‐4.702 €
‐
30
5.3 Begrotingsperspectief 2024 ev. Het totaal aan beheersmaatregelen zoals beschreven met behoud van de functies leidt tot een bezuiniging van € 646.500,‐. Dit is inclusief de gerealiseerde besparing op de overhead* (€ 133.000,‐). Samengevat zijn de beheersmaatregelen: Niet benutten/ vrijval van de vacatureruimte ad € 311.700,‐. Groei naar 25.000 bezoekers per jaar: meeropbrengsten t.o.v. begroting 2023: € 70.300,‐. Profijtbeginsel: doorbelasten van de kosten evenementen aan de eindgebruikers: ca. € 128.100,‐. Overdracht Gevangenpoort naar afdeling vastgoed: saldo negatief resultaat: € 4.700,‐. *In de personeelskosten van de begrotingen 2019/2020 is het aandeel van de overheadkosten cultuurbedrijf opgenomen. Dit is 1/3 van de toenmalige kosten ad € 492.000,‐ in 2019 (salariskosten + overige overheadkosten). In 2020 is dit 1/3 van € 477.000,‐. Het MT (overhead Cultuurbedrijf) bestond toen uit vijf personen. Het totaal van hun salariskosten bedroeg in 2019 € 488.000,‐. Vier van de voormalige MT‐leden hebben inmiddels de gemeentedienst verlaten. De vervallen salariskosten bedragen ca € 395.000,‐. Afgerond leverde dat per onderdeel van het Cultuurbedrijf een voordeel op van € 133.000,‐. Dit is de oorsprong van het bedrag van € 133.000,‐ (gelijk aandeel voor De Maagd, het CKB en het Markiezenhof).
Middels de perspectiefbegroting worden de kernfuncties van het Markiezenhof in stand gehouden en draagt het stadspaleis bij aan de culturele meerwaarde als onderdeel van de Beleefstad. De taakstelling ad € 900.000,‐ wordt echter niet volledig gerealiseerd. De resterende taakstelling bedraagt € 253.500,‐. Exploitatie Markiezenhof
Exploitatiesaldo Gerealiseerde taakstelling t.o.v. begroting 2023 Correctie overhead voormalig cultuurbedrijf Gerealiseerde taakstelling incl doublure overhead Resterende taakstelling Gerealiseerde taakstelling t.o.v. 2019
€
2019
2023
Toekomstperspectief
begroot
begroot (vs 12‐1‐23)
2024ev
‐1.525.991
€
‐1.154.678
€ € € € €
‐1.541.131 513.547 133.000 646.547 253.453 nihil
Voor de resterende taakstelling zijn dan ‘keuzes’ noodzakelijk in de producten en diensten: Toerekening stadshistorie ad € 48.000,‐* Toerekening schooleducatie ad € 15.000,‐* Toerekening behoud en instandhouding monumenten status ad € 65.000,‐* Toerekening coördinatie en aanspreekpunt ad € 15.000,‐* Uitstroom en/of herplaatsing medewerkers. Afhankelijk welke producten en diensten in stand moeten worden gehouden. *Of toerekenen aan museale functie. De kosten museale functie bedraagt dan € 1,2 miljoen. De bijdrage aan de museale functie ligt daarmee nog onder het gemiddelde van de benchmarkcijfers en zijn daarmee verdedigbaar voor College en Raad:
31
Gemiddelde gemeentelijke bijdrage kerncijfers Museumvereniging: € 1,26 mlj. Gemiddelde gemeentelijke bijdrage M6 musea: € 1,42 mlj. Bijdrage gemeente Gouda aan museum Gouda: € 1,70 mlj. Dit impliceert dat de taakstelling ad € 900.000,‐ moet worden heroverwogen.
5.3.1 Vergelijking met begroting 2019 en 2020 De taakstelling is gebaseerd op de begroting 2019 en 2020. In onderstaande tabel is de perspectiefbegroting in relatie gebracht met de begrotingen waarop het focusakkoord is gebaseerd. Ten opzichte van 2019 en 2020 is de besparing feitelijk nihil. Dit heeft meerdere redenen: Ontvlechting voormalig cultuurbedrijf en toerekeningen van fte’s, kosten en opbrengsten naar de drie culturele pijlers. Zo werden bijvoorbeeld de horeca baten en lasten geboekt op De Maagd; Kostenontwikkelingen t.o.v. 2019 en 2020; Begrotingswijzigingen in 2020 vanwege corona. De taakstelling t.o.v. de begroting 2019 is met 59% hoog te noemen. Er resteert een werkbegroting van € 626.000,‐ Daarmee kan de museale én niet‐museale functie van het Markiezenhof niet worden gecontinueerd. Exploitatie Markiezenhof begroot Baten Entree en recettes
2023
Toekomstperspectief
begroot (vs 12‐1‐23)
2024ev
2022 prognose (2‐2‐23)
€
103.760 €
125.492
Verhuur en opbrengsten derden € Evenementen € Horeca € Educatie € Opbrengsten gevangenpoort € Opbrengsten derden/ subsidies provincie € Overige inkomsten € Totaal Baten €
76.484 € ‐ € ‐ € ‐ € 32.465 € 27.907 € 16.437 € 257.053 €
28.672 ‐ 60.736 427 14.615 27.906 8.411 266.258
1.297.025 306.145 46.919 69.143 170.294 42.564
€
€
218.400
€ € € € € € € €
34.400 128.100 109.200 6.000 ‐ 27.906 16.930 540.936
€
150.879
€ € € €
33.439 27.906 16.930 377.227
1.674.711 391.483 49.171 68.629 209.770 38.141 ‐900.000 1.531.905
€ € € € € €
1.363.014 391.483 49.171 68.629 209.770 ‐
€
2.082.067
‐1.154.678
€
‐1.541.131
€ € € €
513.547 133.000 646.547 253.453
Lasten Personeelskosten Huisvestingskosten Algemene kosten Kosten horeca en verhuur Kosten collectiebeheer Kosten gevangenpoort Taakstelling Totaal Lasten
€ € € € € € € €
1.617.624 € 271.479 € 47.739 € 66.630 € 203.661 € 31.062 € ‐660.000 1.578.195 €
1.932.090
€ € € € € € € €
Exploitatiesaldo
€
‐1.321.142 €
‐1.665.833
€
Gerealiseerde taakstelling t.o.v. begroting 2023 Correctie overhead voormalig cultuurbedrijf Gerealiseerde taakstelling incl doublure overhead Resterende taakstelling 2023‐2024 Gerealiseerde taakstelling t.o.v. 2019
148.073
nihil
32
Hoofdstuk 6
Beheer en organisatiemodellen
6.1 Inleiding De uitwerking van de projectopdracht kent in hoofdlijnen twee parallelle maar samenhangende processen: 1. Het in beeld brengen van de producten en diensten die door het Markiezenhof worden aangeboden (bestaand en/of nieuw), welke baten en lasten dit met zich meebrengen en welke keuzes hierbij kunnen worden gemaakt. In relatie tot de financiële paragraaf wordt tevens duidelijk in welke mate de financiële taakstelling wordt gerealiseerd en welke maatschappelijke of culturele effecten dit met zich meebrengt. Dit is in de vorige hoofdstukken beschreven. 2. Het tweede uitwerkingsaspect betreft het beheer en organisatiemodel. Welke keuzes kunnen hierbij worden gemaakt? In oktober heeft een gezamenlijke werksessie met vertegenwoordigers van de gemeente, het CKB en het Markiezenhof plaatsgevonden. Hierin zijn de beheermodellen vanuit algemene kaders besproken en bediscussieerd. De best passende beheermodellen worden in dit hoofdstuk uitgewerkt en als scenario’s met elkaar gespiegeld .
6.2 Algemene toelichting beheermodellen Maatschappelijke en culturele voorzieningen zijn een belangrijk en kostbaar deel van het instrumentarium van een gemeente. Zij kan dit instrument inzetten om haar beleidsdoelen en wettelijke taken te realiseren. De gemeente kan deze taken op verschillende wijzen organiseren: zelf doen, intern of extern verzelfstandigen of uitbesteden aan derden. Dat geldt ook voor het beheer, organisatie en exploitatie van culturele voorzieningen. De verkenning naar een passend beheermodel dient niet alleen gestoeld te zijn op financiële motieven. Het is van belang om ook de consequenties en risico’s te duiden op het gebied van effectiviteit, efficiëntie, kwaliteit, innovatie, maatschappelijk draagvlak en de balans tussen financieel en cultureel rendement. Zo kan het op andere wijze gaan organiseren van de uitvoerende taken consequenties hebben voor de rechtspositie van medewerkers en de positie van de (vaste) gebruikers en samenwerkingspartners. De verschillende beheermodellen hebben verschillende financiële en maatschappelijke consequenties en risico’s.
6.3 Afbakening taken: beleidsmatig vs bedrijfsmatig Ten aanzien van de maatschappelijke voorzieningen heeft de gemeente in theorie twee soorten taken: beleidsmatige (publieke) en bedrijfsmatige (private) taken. Beide taken kunnen betrekking hebben op maatschappelijke/culturele producten en diensten en op de voorzieningen c.q. gemeentelijk vastgoed. Onderstaand is een en ander schematisch weergegeven.
33
Voor wat betreft de gemeentelijke kerntaken zijn er twee invalshoeken. Aan de ene kant gaat het om de aard en de omvang van de producten, diensten en voorzieningen die aan de inwoners worden aangeboden. Aan de andere kant verwijzen de kerntaken ook naar de taken die de gemeentelijke organisatie zelf verricht zoals het maken van beleid, het verstrekken van subsidie, het bouwen en exploiteren van voorzieningen, het aanbieden van producten en diensten enzovoorts. Vanuit die invalshoeken staan twee vragen centraal: 1. Welke producten, diensten en voorzieningen moeten, al dan niet vanuit een wettelijk kader, in elk geval aan de inwoners worden aangeboden en in welke mate? 2. Welke taken moeten door de gemeente zelf worden uitgevoerd en welke kunnen/moeten beter door anderen worden gedaan, c.q. kunnen verzelfstandigd worden? Ten aanzien van elk kwadrant kunnen de beide vragen gesteld worden, maar de eerste vraag heeft meer betrekking op de beleidsmatige taken en de tweede vraag op de bedrijfsmatige taken. Bij de weergegeven vraagstelling moet wel onderscheid gemaakt worden tussen de concrete producten, diensten, voorzieningen en de beleidsdoelstellingen die er mee bereikt moeten worden. De eigenlijke vraag onder 1.
is daarom: welk aanbod (kwaliteit en kwantiteit) is nodig om de vigerende beleidsdoelstellingen te kunnen realiseren? Ten aanzien van de tweede vraag zijn de opties: • zelf doen • samen doen • uitbesteden (een ander laten doen) • afstoten (niet meer (laten) doen) Beide vragen staan in principe op zichzelf, maar liggen wel in het verlengde van elkaar. De eerste vraag gaat vooral over het wat: wat moet er worden aangeboden, zowel kwalitatief en kwantitatief. De tweede vraag gaat meer over het hoe: hoe moet het aanbod aangeboden worden, door wie en op welke manier. De producten, diensten en voorzieningen in de vier kwadranten zijn zeer verschillend van aard, omvang, inhoud enz., net als de bijbehorende taken en verantwoordelijkheden. Daarom is het belangrijk om bij uitwerking van de beheermodellen dat onderscheid goed in de gaten te blijven houden. Bij de scenario’s van de beheermodellen gaat het primair om de bedrijfsmatige taken: het aanbieden en organiseren van producten en diensten en het beheer en exploitatie van de voorzieningen.
34
6.4 Afbakening beheerscenario’s Voor de exploitatie van maatschappelijke voorzieningen komen in Nederland met name de volgende vormen voor: 1. gemeentelijk beheer 2. publiekrechtelijke (interne) verzelfstandiging 3. privaatrechtelijke (externe) verzelfstandiging ‐ in de vorm van een stichting ‐ in de vorm van een bv 4. uitbesteding aan een marktpartij of lokale organisatie In bijlage 3 zijn de verschillende modellen beschreven. Vanuit de discussie tijdens de werksessie zijn twee modellen als voorkeursscenario benoemd: gemeentelijk beheer (intern verzelfstandigd) en verzelfstandiging in de vorm van een stichting of BV. Uitbesteding aan een marktpartij heeft om meerdere redenen niet de voorkeur: Er zijn geen of maar een beperkt aantal marktpartijen die een voorziening als het Markiezenhof volledig risicodragend kunnen exploiteren. Er zal altijd een subsidierelatie blijven bestaan. De daarbij gewenste regierol van de gemeente sluit niet aan bij het volledig op afstand plaatsen van de exploitatie. Samenwerking met marktpartijen of lokale organisaties kan ook bestendig worden gerealiseerd in gemeentelijke of verzelfstandigd model. Sluit niet goed aan op de gemeentelijke, beleidsmatige uitgangspunten zoals verwoord in de Toekomstvisie 2035 en het bestuursakkoord 2022‐2026.
Het betreft de beleidsuitgangspunten zoals het realiseren van sociaal‐maatschappelijke effecten, woonaantrekkelijkheid, onderwijs en economische leefbaarheid, welke passen binnen het beoogde doel van Bergen op Zoom als een verbindende, duurzame BeLeefstad. Met een sterke professionele culturele basisinfrastructuur die bijdraagt aan de gemeentelijke maatschappelijke en economische doelstellingen door uitvoering te geven aan de uitgangspunten van gemeentelijk beleid. Gemeentelijk beheer en intern verzelfstandiging liggen dicht bij elkaar. Interne verzelfstandiging houdt in dat de verantwoordelijkheid voor de uitvoerende taken en beheer van de voorzieningen – met een eigen budget en eigen verantwoordelijkheden en bevoegdheden – aan een verbijzonderd organisatieonderdeel van de gemeente wordt overgedragen. Er is dan dus sprake van decentralisatie. Dit kan middels contractmanagement en budgetfinanciering. Dit is in hoofdlijnen feitelijk de voormalige situatie in Bergen op Zoom: het cultuurbedrijf met theater de Maagd, het CKB en het Markiezenhof. Theater de Maagd maakt geen onderdeel meer uit van het cultuurbedrijf. Voor het CKB en Markiezenhof staat de mogelijkheid nog open als afgeslankt cultuurbedrijf verder te gaan. Gezien deze optie wordt in de uitwerking bij gemeentelijk beheer gesproken over interne verzelfstandiging als verbijzonderd organisatieonderdeel.
Bij externe verzelfstandiging wordt een stichting of B.V. opgericht die verantwoordelijk wordt voor de uitvoering van de culturele taken en de exploitatie van de voorzieningen. De gemeente kan deelnemen in het bestuur en/of in aandelen en heeft daardoor directe zeggenschap. Zij kan desgewenst ook op grotere afstand gaan staan en haar invloed waarborgen via de statuten van de rechtspersoon, via contractvorming en subsidie‐ en prestatieafspraken. Met privaatrechtelijke verzelfstandiging wordt gekozen voor besturen op afstand. De rol van de gemeente bestaat uit het (mede‐) bepalen van het beleid en het controleren van de uitvoering van het
35
beleid door de stichting of vennootschap. De keuze tussen een stichting of BV hoeft in deze fase nog niet te worden bepaald. Dit is aan de orde zodra definitief gekozen is voor externe verzelfstandiging. De twee scenario’s gemeentelijk beheer/intern verzelfstandigd en externe verzelfstandiging (stichting of BV) worden in de volgende paragraaf uitgewerkt en op basis van toetsingscriteria met elkaar gespiegeld. Op basis van deze spiegeling en welk belang aan iedere criteria wordt gehecht kan de voorkeursvariant worden benoemd.
6.5 Uitwerking voorkeursmodellen Bij de verkenning naar de optimale beheervorm dient rekening gehouden te worden met de specifieke kenmerken die van invloed zijn bij elk beheermodel: 1. gemeentelijke invloed (mate van invloed die men wenst te behouden); 2. waarborging van het cultureel aanbod en de maatschappelijke functies; 3. financieel rendement en bevorderen cultureel ondernemerschap; 4. personele en organisatorische aspecten; 5. continuïteit en financiële risico’s; 6. aansprakelijkheid; 7. fiscale en juridische aspecten; 8. overige aspecten. Uiteraard is ook van invloed of de verkenning naar een passende beheervorm betrekking heeft op een solitaire organisatie of een cluster van maatschappelijke voorzieningen. Dit is ook aan de orde bij het CKB en Markiezenhof: samen of alleen. Een zorgvuldige verkenning en besluitvorming is derhalve vereist. In bijlage 2 zijn de karakteristieken van de beheervormen aan de hand van een aantal kenmerken nader toegelicht. In de volgende paragraaf worden de beheervormen met elkaar gespiegeld.
6.5.1
Kenmerken beheermodellen
A. Gemeentelijk beheer/ interne verzelfstandiging Interne verzelfstandiging houdt dus in dat de exploitatieverantwoordelijkheid met een eigen budget en eigen verantwoordelijkheden en bevoegdheden – aan een verbijzonderd organisatieonderdeel van de gemeente wordt overgedragen. Bestuurlijke en maatschappelijke invloed De waarborging van de bestuurlijke en maatschappelijke invloed kan eenvoudig worden geregeld binnen de gemeentelijke organisatie door de mandatering van de contractmanager, waarin de mate van vrijheid en invloed wordt bepaald. Hierbij gaat het om: decentralisatie en delegatie van vrijwel alle – of in ieder geval zoveel mogelijk – bevoegdheden en middelen naar de ‘directeur’, alsmede om schriftelijke (‘harde’) overeenkomsten over de te realiseren (maatschappelijke) prestaties en de beschikbare personele en financiële middelen op korte en middellange termijn.
36
Financiële risico’s De gemeente blijft bij tegenvallende exploitatieresultaten 100% financieel verantwoordelijk. Opbouw van een voldoende groot weerstandsvermogen is slechts mogelijk, indien met de gemeente afspraken worden gemaakt om eventuele niet‐bestede exploitatiebudgetten binnen de verzelfstandigde eenheid als een te maximeren exploitatiereserve te kunnen reserveren. In de praktijk komt dit bij interne verzelfstandiging zelden voor. Samenwerking Als de gemeente voor deze beheervorm kiest, is het realiseren van samenwerking of – op termijn – samengaan met andere lokale of regionale succesvolle maatschappelijke exploitaties mogelijk, hoewel de betreffende samenwerkingspartner uiteindelijk toch met de gemeente en niet met een zelfstandig rechtspersoon zaken doet. Voordelen van interne verzelfstandiging geen verandering in rechtspositie; veel gemeentelijke invloed; directere aansturing vanuit de gemeente (zowel organisatorisch als vakinhoudelijk); de mogelijkheid om – door het ontbreken van juridische overeenkomsten – ad hoc wijzigingen in de beschikbare financiële en personele middelen aan te brengen.
Nadelen van interne verzelfstandiging cultureel ondernemerschap is lastiger te realiseren door ontbreken bedrijfsmatig model met dito managementrapportages en checks en balances; lange besluitvormingsprocessen en ambtelijke procedures; minder flexibele rechtspositie betekent minder flexibele inzet en hogere kosten; gebrek aan adequate managementinformatie; het handhaven van gedwongen winkelnering van andere gemeentelijke diensten en daarmee de toedeling van (onbeïnvloedbare) hoge overheadkosten.
B. Externe verzelfstandiging Externe verzelfstandiging betekent de inrichting van een exploitatie BV of stichting, die in opdracht van de gemeente uitvoering geeft aan het beheer en de exploitatie van het Markiezenhof en eventuele toegevoegde taken. In de meeste gevallen is het College van Burgemeester en Wethouders aandeelhouder van de vennootschap, of benoemt zij het bestuur van een stichting. Bestuurlijke en maatschappelijke invloed Er dienen overeenkomsten tussen de exploitatie BV c.q. stichting en de gemeente te worden opgesteld, die garanties bieden voor de maatschappelijke en financiële doelstellingen. Het bestuur van de exploitatie BV c.q. stichting kan hierbij verantwoordelijk worden gesteld voor de instandhouding van de maatschappelijke voorziening(en) en de culturele functies. Binnen deze taakstelling bestaat vervolgens een grote mate van vrijheid in de bedrijfsvoering. Het bestuur van de exploitatie BV c.q. stichting is evenwel verantwoording schuldig aan het College van Burgemeester en Wethouders en/of de gemeenteraad en heeft instemming dan wel toestemming nodig voor zaken als: substantiële wijzigingen in de tariefstelling van de basistarieven voor verhuur; investeringen die niet in de begroting zijn opgenomen; de vaststelling van de jaarrekening en de meerjaren exploitatiebegroting; statutenwijziging; ontbinding van de rechtspersoon. 37
Op basis van (prestatie)overeenkomsten behoudt de gemeente zeggenschap over gebruik, tarieven, openstelling en instandhouding van de culturele voorziening. Financiële risico’s De gemeente blijft bij tegenvallende exploitatieresultaten uiteindelijk voor 100% financieel verantwoordelijk, ook al is er sprake van een gesloten eindfinanciering. Opbouw van een voldoende groot weerstandsvermogen is noodzakelijk, maar slechts mogelijk indien er in het overeen te komen exploitatiebudget enige speelruimte zit en met de gemeente afspraken worden gemaakt om eventuele niet‐bestede exploitatiebudgetten binnen de BV/stichting te kunnen reserveren als een te maximeren exploitatiereserve. Voordelen van externe verzelfstandiging eenduidige, directere aansturing, korte lijnen; marktgerichte organisatie; beter in staat cultureel ondernemerschap te ontwikkelen, meetbare resultaten, resultaatgericht; besparing op loonkosten op termijn, indien het (toekomstig) personeel in een andere CAO komt. Nadelen van externe verzelfstandiging verdwijnen ambtelijke rechtspositie indien het personeel in een andere CAO komt; opstart‐ en frictiekosten; kosten voor backoffice (PIOFACH‐taken) inkopen op maat/marktconform; geen schaalvoordelen vanuit gemeente
6.5.2
Matrix toetsingscriteria Beheervorm
Criteria en omschrijving 1.
2.
3.
Gemeentelijke invloed De mate waarin de gemeente invloed kan uitoefenen op uitvoering van de (exploitatie)taken en kan sturen op financiele kaders (begroting) Waarborging maatschappelijke functies De mate waarin de maatschappelijke, culturele functies het best kunnen worden verankerd en aansturing en controle aanwezig is op de prestaties. Bijv. verenigingsgebruik, sociaal‐ maatschappelijke tarieven en lokale samenwerkingen.
Gemeentelijk beheer / intern verzelfstandiging
Privaatrechtelijke verzelfstandiging (stichting of BV)
Kenmerk
Kenmerk
Invloed is groot; exploitatie is onderdeel van de gemeentelijke organisatie.
Invloed kan worden aangewend als aandeelhouder, door bepalingen op te nemen in de statuten of door zitting te nemen in RvT
Waarborging is groot; doelstelling is louter gericht op publieke functie.
Ideele doelstelling (stichting) en commerciele doelstelling (BV). De maatschappelijke functie kan worden vastgelegd in de statuten van de rechtspersoon.
Financieel rendement/ cultureel ondernemerschap Ontwikkeling cultureel ondernemerschap. Mogelijkheden om een optimaal financieel rendement te realiseren, zijn beperkt. Vanuit gemeentelijk beheer zijn de De mate waarin de beheerorganisatie het mogelijkheden om een bedrijfsmatig model en daarmee best in staat is om door een efficiente en effectieve bedrijfsvoering, een zo optimaal cultureel ondernemerschap te ontwikkelen beperkt. mogelijk exploitatieresultaat te realiseren. Daarbij zijn de kosten voor personeel (CAO gemeenten) en de gemeentelijke overheadkosten relatief duur.
Door de verzelfstandigde vorm in een bedrijfsmatige opzet kan cultureel ondernemerschap beter worden ontwikkeld en daarmee het rendement positief beinvloeden. Het toepassen van een branche CAO levert voordelen voor een bedrijfsmatige exploitatie en beperkt de overheadkosten.
38
Beheervorm
Gemeentelijk beheer / intern verzelfstandiging
Kenmerk Criteria en omschrijving 4. Consequenties organisatiestructuur Bij de keuze naar een passende beheervorm, Beperkte consequenties. Contractmanagement: bij zijn consequenties verbonden aan de decentralisatie van de bevoegdheden dient een bestuurlijke organisatie. directeur/manager te worden aangesteld en (prestatie)overeenkomsten te worden opgesteld. PIOFACH taken blijven geheel of gedeeltelijk onderdeel van de gemeentelijke organisatie. 5.
6.
7.
Personele aspecten Personele consequenties. De mate waarin de beheervorm zo optimaal mogelijk een marktgerichte personele organisatie kan inrichten.
Continuiteit en financiele risico's Bij gemeentelijk beheer is de contuiniteitsvraagstuk niet De mate waarin de beheervorm in staat is financiele risico's te beheersen en continuit aan de orde, vanuit het perspectief dat tegenvallende van de exploitatie te waarborgen. bedrijfsresultaten kunnen worden opgevangen, zonder dat dit leidt tot faillisement. Wel kunnen de fluctuaties in het exploitatieresultaat een onvoorspelbaar karakter hebben.
Criteria en omschrijving 8. Aansprakelijkheid De mate waarin de gemeente met aansprakelijkheidskwesties kan worden geconfronteerd.
9.
Overige criteria a. kosten die voortvloeien uit verzelfstandiging
Kenmerk Verdergaande consequenties. Bij een stichting of BV dient een directeur‐bestuur te worden samengesteld met een Raad van toezicht. De gemeente kan hier zitting in nemen, maar riskeert de zg. "dubbele petten" rol. Vrijwillige leden RvT met de noodzakelijke expertise zijn niet altijd eenvoudig te vinden. De stichting/BV dient haar eigen backoffice (PIOFACH) in te richten.
Personele consequenties zijn beperkt. Medewerkers blijven Consequenties zijn groot. Medewerkers gaan over naar nieuwe organisatie en treden in dienst van stichting/BV. in dienst van de gemeente. De mogelijkheden om een bedrijfsmatige organisatie in te richten worden wel beperkt Door toepassing van de CAO van de bedrijfstak kan een door de CAO gemeente en maakt de personele organisatie meer bedrijfsmatige organisatie worden neergezet. Bij relatief duur. overname van medewerkers met een ambtenaren status zijn de inverdieneffecten pas op langer termijn zichtbaar.
Kennis en expertise De mate waarin de beheervom bijdraagt aan Kennis en expertise zijn op lokaal management‐ en het ontwikkelen en op peil houden van de teamniveau doorgaans voldoende aanwezig; op directie en vereiste kennis en experise (nieuwe bestuurlijk niveau niet of slechts beperkt. producten en diensten, investeringen, onderhoud etc.)
Beheervorm
Privaatrechtelijke verzelfstandiging (stichting of BV)
Kennis en expertise zijn eveneens op management‐ en teamniveau aanwezig, echter op bestuurlijk niveau is het geheel afhankelijk of bekwame bestuurders kunnen worden gevonden. De noodzakelijke kennis kan worden ingekocht, maar leidt tot kostenverhoging. De contuiniteit van de onderneming zal in bepalende mate afhankelijk zijn van de expertise en kundigheid bij directie en bestuur. Is de deskundigheid voldoende groot dan zal de rechtspersoon in staat zijn te anticiperen op ontwikkelingen en daarmee de contuiniteit van de onderneming kunnen borgen. In de bottomline blijft de gemeente risicodrager indien de exploitatie in zwaar weer terecht komt (en de voorziening in stand dient te worden gehouden.
Gemeentelijk beheer / intern verzelfstandiging
Privaatrechtelijke verzelfstandiging (stichting of BV)
Kenmerk
Kenmerk
De aansprakelijkheid ligt bij de gemeente
De aansprakelijkheid ligt bij het bestuur van de rechtspersoon. Bij een stichtingsmodel of BV zijn de bestuursleden hoofdelijk aansprakelijk, indien sprake is van onbehoorlijk bestuur en wanbeleid. De gemeente is niet aansprakelijk, behoudens evt. eigendomsverantwoordelijkheden.
Er worden geen of slechts beperkte kosten gemaakt.
Er dienen initiele kosten te worden gemaakt voor o.a. de oprichting van de rechtspersoon, ontwerp van de overeenkomsten (juridische en fiscale adviezen) en kosten die voortvloeien uit het sociaalplan bij overgang van de medewerkers naar de verzelfstandigde onderneming.
b. fiscale aspecten
Fiscale voordelen zijn beperkt tot de mogelijkheden vanuit Bij een vennootschapsstructuur kan optimaal gebruik het BTW compensatiefonds. worden gemaakt van fiscale voordelen uit de exploitatie. Daar staat tegenover dat vennootschaps‐ belasting dient te worden afgedragen.Bij een stichtingsmodel met een ideele doelstelling kan energie‐ belasting worden teruggevraagd. Bij contractvorming* bestaan wel fiscale aspecten.
c. Sponsoring en fondsenwerving
Beperkt. Bedrijfsleven sponsort geen gemeentelijke organisatie en gemeenten komen voor bepaalde fondsen niet in aanmerking.
Groot. Bedrijfsleven kan bij sponsoring gebruik maken van fiscale voordelen en een stichting/BV komt makkelijker in aanmerking voor culturele fondsen.
39
6.6 Overwegingen 6.6.1
Input management CKB en Markiezenhof n.a.v. workshop beheermodellen
Perspectief als uitvoeringsorganisatie CKB en Markiezenhof CKB en Markiezenhof onderschrijven het beeld dat zij nu al een grote bijdrage leveren aan de BeLeefstad. De keuze voor een verzelfstandigd Markiezenhof en CKB kan eigenlijk alleen gemaakt worden als de andere spelers in het culturele veld en de gemeentelijke instelling hier echt klaar voor zijn. Het Markiezenhof en het CKB worden vaak benaderd door partners vanuit de gedachte dat producten en diensten van het Markiezenhof en het CKB voor deze partner gratis zijn. Voorbeeld: gratis gebruik van het Markiezenhof door Proefmei en exposerende kunstenaars, gratis muzieklessen voor leden van harmonieën, gratis optredens door docenten en cursisten van CKB. De vraag is of het culturele veld klaar is voor een stap waarbij het HOE wordt overgelaten aan de instellingen. Daarbij zal niet dezelfde bijdrage geleverd worden aan de beoogde effecten voor de BeLeefstad. Onderschreven wordt de roep om transparantie in de kosten. Nu ligt er een taakstelling bij het Markiezenhof en het CKB, terwijl de vraag eigenlijk is: wie profiteert? En welke consequenties hebben bepaalde keuzes? Ook wordt de zorg geuit dat door het op afstand zetten van de organisaties (en het overgaan naar een andere CAO), het minder interessant is voor medewerkers om te blijven werken binnen het Markiezenhof en het CKB.
Corona heeft de algehele cultuursector een grote klap gegeven. De gehele sector kampt met een tekort aan personeel; werknemers kiezen sneller voor een baan met zekerheden; een imago wat de cultuursector ondanks alle steunmaatregelen niet heeft. De gemeente CAO biedt meer zekerheden dan de CAO's waar de eventueel verzelfstandigde entiteiten in zouden gaan vallen. Gevreesd wordt voor een hoog verloop onder personeel. Als dat gebeurt, zal dit effect hebben op de mate waarin Bergen op Zoom als BeLeefstad wordt ervaren. Perspectief als onderdeel van de gemeentelijke organisatie Als gemeente willen we BeLeefstad zijn, zo staat in de toekomstvisie. In deze visie staan verschillende beoogde effecten benoemd. Door wat het Markiezenhof en CKB doen, realiseren we nu al een groot deel van deze beoogde effecten.
Toeristisch (bijdrage aan culturele evenementen, cursisten CKB stromen door naar de verenigingen; Markiezenhof is een toeristische trekpleister, de parel van de stad); Sociaal maatschappelijk (cultuur zorgt ook voor maatschappelijke samenhang en verhoogt gevoel van welbevinden, er zijn sterke verbindingen tussen CKB, Markiezenhof en de culturele spelers in de gemeente); economisch (ontwikkeling skills die in reguliere onderwijs minder aan bod komen, toekomstperspectief werkgelegenheid, het feit dat de stad een museum en centrum voor de kunsten heeft, verhoogt de bezoekreden en is reden om je te vestigen in een bepaalde gemeente). De gemeentelijke organisatie moet de afweging maken waar ze op wil sturen. Het WAT (let hierbij vooral op de integrale effecten en kijk verder dan alleen de kolom 'Cultuur'; er wordt bijgedragen aan meerdere domeinen). We moeten zorgdragen voor een sterke culturele basisinfrastructuur. Het HOE? Het is te overwegen een deel van de uitvoeringskeuzes bij de professionals, de instellingen, te laten. Aan de andere kant: hoe dichterbij we deze organisaties bij de gemeente houden, hoe meer inbreng er vanuit de gemeente kan zijn op de daadwerkelijke uitvoering. Deze afweging moet gemaakt worden tegen het licht van de sturingsfilosofie, waarbij iedere situatie apart doorgenomen wordt. Er is geen standaard antwoord.
6.6.2
Gemeentelijke beleidskaders en uitgangspunten
In de toekomstvisie 2035 zijn in relatie tot het herijken van het cultuurbeleid de onderstaande handelingsperspectieven opgenomen en de wijze waarop de rol van de gemeente gezien wordt. Samenvattend:
40
We vormen de gemeentelijke organisatie om tot een regiegemeente. We worden meer regisseur en doen minder zelf. De gemeentelijke dienstverlening is dienstbaar en benaderbaar in een faciliterende rol. Voor iedere vorm van dienstverlening geldt, waar dat wettelijk mogelijk is, het profijtbeginsel. We beperken onze gemeentelijke inzet tot het maken van (wettelijk) beleid, het binnenhalen van middelen door samenwerking met hogere overheden en het verstrekken van subsidies, aanbesteden en contractmanagement. Bezit en behoud van culturele voorzieningen en erfgoed zien we primair als een private aangelegenheid. Taken op het gebied van beheer en onderhoud (gebouwen, theater, poppodium, bibliotheek, muziekschool, museum, etc.) worden op afstand gezet of omgezet in een contract‐ /subsidierelatie al dan niet met vrijwilligersinzet. We maken de hoeveelheid en diversiteit van de niet‐wettelijke voorzieningen passend bij de gemeentegrootte. We brengen deze voorzieningen zoals theater, poppodium, zwembaden, bibliotheek, buurthuizen zoveel mogelijk onder bij externe partijen, waarmee we een subsidie‐ en/of contractrelatie aangaan. Daarmee bieden wij deze instellingen de mogelijkheid om in grotere verbanden optimaler te kunnen presteren. Per contract‐/subsidierelatie kunnen we behoud/versterking, dan wel afbouw van voorzieningen beïnvloeden.
Het profijtbeginsel (de gebruiker betaalt) is daarbij leidend. We accepteren daarbij situaties waarbij deze instellingen uit Bergen op Zoom verdwijnen naar elders in de regio in hun streven naar doelmatigheid en kwaliteit.
Perspectief gemeente n.a.v. workshop Dat een cultuurminnende gemeente als Bergen op Zoom beleidsmatige invloed wil hebben staat buiten kijf. De bedrijfsmatige taken laten we over aan de uitvoeringsorganisaties. Het is een onterechte veronderstelling dat je als gemeente meer grip hebt en een betere invulling kunt geven als je het zelf in eigen beheer doet. Misschien niet geheel vergelijkbaar, maar in het sociaal domein zijn ook de nodige instellingen die zorgen voor uitvoering van maatschappelijke doelen. Daar willen we als gemeente ook niet eigenaar van zijn. Maar hechten we wél zeer aan de beleidsmatige doelen. Bij de uitbestedingsvariant (verzelfstandiging in een BV‐model) staat grip via gemeentelijk aandeelhouderschap genoemd. Kijkend naar huidige praktijkervaringen kunnen we vraagtekens stellen bij sturing via aandeelhouderschap. Dat zou veel meer vanuit een klantrol horen te gaan. Dan kun je sturen op de beleidsmatige doelen. Bij de beleidsmatige doelen zal de lat ongetwijfeld hoger liggen dan wat door een commerciële marktpartij gedragen kan worden. Mede daarom een stichtingsvorm, waarbij een subsidiestroom ook voor invloed zorgt. We geven in overweging om een scenario op te nemen waarbij de uitvoeringstaken bij een (ideële) stichting wordt ondergebracht. Zeker wanneer het vastgoed buiten scope is.
6.7 Financiële effecten Een verzelfstandigingsproces brengt kosten met zich mee. Zowel bij interne als externe verzelfstandiging. Niet alleen het implementatieproces zal tijd en geld vergen maar de autonome organisatie zal ook kosten moeten maken t.b.v. taken en diensten die nu door de gemeente worden geregeld. Bijvoorbeeld kosten voor de financiële‐ en personeelsadministratie, kosten voor P&O en ICT en bestuurskosten. Bij interne verzelfstandiging liggen deze wel lager doordat het CKB onderdeel blijft van de gemeentelijke organisatie. Dat wil niet zeggen dat deze kosten er niet zijn, ze maken alleen onderdeel uit van de gemeentelijke bedrijfsvoering (PIOFACH taken).
41
Autonome beheer‐ en organisatiekosten In onderstaande tabel zijn de bijkomende, autonome kosten geraamd. Deze zijn berekend op basis van de huidige (personele) organisatie en zijn mede afhankelijk van de beleidsmatige keuzes en de uitvoeringsopdracht (de producten en diensten) die het Markiezenhof uiteindelijk meekrijgt. Additionele kosten verzelfstandiging (structureel)
Huidige situatie (2023)
Intern verzelfstandigd
€
€
Directeur‐bestuurder Bureau en organisatiekosten Huur (=budgetneutraal) Totaal
€ € € €
‐ € 49.171 € ‐ pm 49.171 €
Mate van achterblijvende kosten bij gemeentelijke organisatie
werkelijke kosten liggen vele malen hoger
Extern verzelfstandigd (stichting) €
115.000 € 145.194 € pm 260.194 € hoog
115.000 290.287 405.287 laag
Bij overgang naar een stichting gaan alle bedrijfsvoeringskosten over naar de nieuwe organisatie. De besparing op de gemeentelijke bedrijfsvoering is afhankelijk of er ook op ondersteunde formatie kan worden bespaard.
Toelichting: Directiefunctie: in beide scenario’s is een budget noodzakelijk voor de directiefunctie. De kosten voor een directeur‐bestuurder bedraagt ca. € 115.000,‐. Indien de positie wordt ingevuld vanuit het huidig management vervallen deze kosten. Indien dit niet het geval is, is sprake van een boventallige formatie tenzij herplaatsing mogelijk is. In de bureau‐ en organisatiekosten zijn kosten opgenomen voor administratie, P&O, bestuurskosten, verzekeringen etc. De grootste post betreft arbo‐ en ziekteverzuimverzekering. In de huidige situatie en bij interne verzelfstandiging is de gemeente eigen risicodrager. De bureau‐ en organisatiekosten zijn nu met € 49.000,‐ zeer laag begroot/ doorbelast aan het Markiezenhof. Verreweg de meeste kosten zijn nu opgenomen in de gemeentelijke bedrijfsvoering. Op basis van benchmark‐ en ervaringscijfers is een overallpost aangehouden van € 15.000,‐ per fte. Bij interne verzelfstandiging de helft. Het is een indicatief bedrag. Bij uitwerking van de verzelfstandiging dienen de organisatiekosten nader te worden gedetailleerd. Huur: in de huidige situatie zijn geen huurkosten opgenomen, wel zijn de kosten van vastgoedaccount in de begroting opgenomen. Bij een kostprijsdekkende huur zijn de kosten gelijk aan de vastgoedkosten (€ 168.500,‐).
Bij doorontwikkeling van het Regionaal Toeristisch Onthaalpoort en een gezamenlijke entree/winkel/horeca met de VVV en de daarbij noodzakelijke aanpassingen aan het gebouw, stijgen de vastgoedkosten. Frictiekosten De verzelfstandiging (intern of extern) brengt eenmalige kosten met zich mee ter dekking van o.a. het weerstandsvermogen, de oprichtingskosten, werving en selectie bestuursleden, ontwikkeling eigen huisstijl, afwikkelingskosten overgang cao en pensioenen.
42
Weerstandsvermogen Oprichtingskosten, opstartkosten, huisstijl en werving bestuur Raming kosten implementatieproces na besluitvorming Raming overgangskosten cao en pensioen Totaal frictiekosten
Extern verzelfstandigd (stichting)
Intern verzelfstandigd
Raming (eenmalige) frictiekosten
€ € € € €
‐ € 15.000 € 50.000 € ‐ € 65.000 €
500.000 25.000 75.000 32.500 632.500
Bij interne verzelfstandiging wordt het Markiezenhof een (meer) zelfstandige afdeling binnen de gemeente met een eigen begroting, jaarrekening (verantwoordingsplicht) beleidsopdracht en managementcontract. Het blijft echter onderdeel van de gemeentelijke organisatie. Medewerkers behouden de ambtelijke status en er is geen weerstandsvermogen noodzakelijk. Daardoor liggen de frictiekosten bij interne verzelfstandiging lager. Cultureel ondernemerschap Een van de doelstellingen van verzelfstandiging is een model te creëren waarbij de organisatie beter in staat is cultureel ondernemerschap te ontwikkelen. Zoveel mogelijk behoud van de culturele diensten en producten maar meer bedrijfsmatig georganiseerd. Cultureel ondernemerschap betekent het streven naar een optimale balans tussen cultureel‐ en financieel rendement. Doelstelling is een zo groot mogelijk publiek te interesseren in de producten en diensten die het Markiezenhof aanbiedt en tegelijkertijd een sluitende exploitatie na te streven. Door verzelfstandiging stijgen de bedrijfsvoeringskosten voor het Markiezenhof. De dienstverlening vanuit de gemeente (PIOFACH‐taken) komen geheel of gedeeltelijk te vervallen. Het integrale financiële effect hangt daardoor samen met de mate waarin de gemeente in staat is om hierop te bezuinigen. Door cultureel ondernemerschap zijn inverdieneffecten te creëren.
Voor een indicatie van de effecten is gekeken naar vergelijkbare musea en cultureel erfgoed in den lande. In aansluiting op de gemeentelijke benchmarkcijfers ‘kosten per inwoner’ liggen de kosten voor museale functies bij de referentie gemeenten met een vergelijkbaar museum gemiddeld op € 23,60 per inwoner. De bandbreedte is € 19,‐ tot € 30,‐. Het Markiezenhof begroting 2023 exclusief de taakstelling is € 30,20 per inwoner. Het Markiezenhof realiseert wel minder museaal bezoek dan andere musea (40.000 – 75.000 bezoekers precorona, in het Markiezenhof 18.500). Daar staat tegenover dat het Markiezenhof relatief veel niet‐museale bezoekers ontvangt (23.500). Door bezoekersontwikkeling (tentoonstellingen in de samenwerkingsverbanden, toeristisch onthaalpoort en meer betalende niet‐museale bezoekers) kunnen meer inkomsten worden gegeneerd. De toekomstige financiële effecten o.b.v. cultureel ondernemer is in bandbreedten in onderstaande tabel weergegeven.
Inverdieneffecten cultureel ondernemerschap op termijn Inverdieneffecten op termijn door cultureel ondernemerschap (bandbreedte benchmark) afhankelijk van culturele opdracht: de aan te bieden diensten en producten
Extern verzelfstandigd (stichting) € 375.000,‐ ‐ 575.000,‐
Intern verzelfstandigd
43
Hoofdstuk 7
Samenvatting: de keuzes
7.1 Beleidskaders Het vertrekpunt voor de scenario’s financiële taakstelling en het beheer‐ en organisatiemodel zijn de beleidskaders zoals opgenomen in het bestuursakkoord 2022‐2026, het focus akkoord en de handelingsperspectieven uit de Toekomstvisie 2035. Zie ook hoofdstuk 1. De highlights: Bestuursakkoord en focusakkoord: In het Focusakkoord is opgenomen: …alleen wettelijke taken doen of zoek het landelijke gemiddelde op...’ Hierbij dient te worden meegewogen dat in Bergen op Zoom cultuur een belangrijke factor is. Bevorderen van cultureel ondernemerschap. Betrek de huidige en toekomstige partners van het Markiezenhof in het project. Versterk de samenwerking en ga nieuwe samenwerkingsverbanden aan. Handelingsperspectieven* vanuit de Toekomstvisie 2035: We vormen de gemeentelijke organisatie om tot een regiegemeente. We worden meer regisseur en doen minder zelf. We beperken onze gemeentelijke inzet tot het maken van (wettelijk) beleid, het binnenhalen van middelen door samenwerking met hogere overheden en het verstrekken van subsidies, aanbestedingen en contractmanagement. Cultuur en cultuurhistorie zijn belangrijke kwaliteiten van de gemeente en zijn als cement voor de samenleving, waarbij de gemeente (binnen eindige financiële kaders) faciliteert en soms subsidieert.
Taken op het gebied van beheer en onderhoud (gebouwen, theater, poppodium, bibliotheek, muziekschool, museum, etc.) worden op afstand gezet of omgezet in een contract‐ /subsidierelatie al dan niet met vrijwilligersinzet. We maken de hoeveelheid en diversiteit van de niet‐wettelijke voorzieningen passend bij de gemeentegrootte. Per contract‐/subsidierelatie kunnen we behoud/versterking, dan wel afbouw van voorzieningen beïnvloeden. Het profijtbeginsel (de gebruiker betaalt) is daarbij leidend. We accepteren daarbij situaties waarbij deze instellingen uit Bergen op Zoom verdwijnen naar elders in de regio in hun streven naar doelmatigheid en kwaliteit. Ten aanzien van het vastgoed is opgenomen: Bezit en behoud van culturele voorzieningen en erfgoed zien we primair als een private aangelegenheid. Voor het Markiezenhof geldt dat deze niet op de lijst van af te stoten gebouwen staat. De gemeente houdt wel regie over de gebouwen. Voor de businesscase is derhalve het uitgangspunt aangehouden dat de gemeente eigenaar blijft van het pand. Wel staat de Gevangenpoort op de lijst van af te stoten gebouw. De exploitatie Gevangenpoort is nu nog opgenomen in de begroting van het Markiezenhof. Het voorstel is deze over te hevelen naar afdeling vastgoed. *De handelingsperspectieven zijn door het College vastgesteld.
Door de gemeenteraad is besloten dat de handelingsperspectieven meegenomen moeten worden in de nog vorm te geven pijlervisie waarbij ook een heroverweging kan worden gemaakt wat wel/niet mee te nemen.
44
7.2 Taakstelling 900K Realisatie taakstelling De taakstelling (korte termijn) kan worden gerealiseerd aan de hand van de volgende keuzes: Niet benutten/vrijval vacatureruimte ad € 311.000,‐. Reeds ingeleverd: overhead voormalig cultuurbedrijf ad € 133.000,‐. De taakstelling is zowel opgenomen in het Markiezenhof als in de overheadkosten Cultuurbedrijf. Groei museale bezoekers naar 25.000 per jaar = + € 70.000,‐. Doorbelasting kosten evenementen en lokale activiteiten = + € 128.500,‐. Vrijval baten/lasten gevangenpoort = + € 4.000,‐. De perspectiefbegroting 2024 en verder is daarmee: Samenvatting Saldo begroting 2023 excl taakstelling
€
Perspectief 2024 ev 2.054.678
Museale functie Niet‐museale functie Totaal perspectief begroting Realisatie taakstelling Overhead cultuurbedrijf Resterende taakstelling
€ € € € € €
975.347 565.781 1.541.128 513.550 133.000 ‐253.450
Dit betekent dat de taakstelling niet volledig wordt gerealiseerd. Er resteert dan nog een taakstelling van € 253.500,‐. Het Markiezenhof is meer dan alleen een museum. Het voorziet ook in de monumentale functie en in de evenementenfunctie als onderdeel van Bergen op Zoom als BeLeefstad. Een verdeling tussen de museale en niet‐museale functie is immer arbitrair. Zo kunnen kosten t.b.v. de instandhouding, schooleducatie en stadshistorie worden toegerekend aan de museale functie. De kosten museale functie bedraagt dan ca. € 1,2 mlj. Ten opzichte van de kerncijfers uit de benchmark is dit alleszins marktconform. Voorbeeld: de gemeentelijke bijdrage aan museum Gouda – in sterke mate vergelijkbaar met het Markiezenhof ‐ bedraagt € 1,7 mlj. per jaar. Dit betekent wel een heroverweging op de taakstelling van € 900.000,‐ naar € 634.000,‐. Deze heroverweging dient ook te worden beschouwd vanuit de toezeggingen aan de samenwerking met de M6 musea: ‘Het gemeentebestuur heeft verzekerd dat de museale samenwerking binnen M6 en de samenwerking met het Rijksmuseum ontzien worden in de bezuiniging’
7.2.1 Vergelijking met begroting 2019 en 2020 De taakstelling is gebaseerd op de begroting 2019 en 2020. In onderstaande tabel is de perspectiefbegroting in relatie gebracht met de begrotingen waarop het focusakkoord is gebaseerd. Ten opzichte van 2019 en 2020 is de besparing vrijwel nihil. Dit heeft meerdere redenen: Ontvlechting voormalig cultuurbedrijf en toerekeningen van fte’s, kosten en opbrengsten naar de drie culturele pijlers. Zo werden bijvoorbeeld de horeca baten en lasten geboekt op De Maagd; Kostenontwikkelingen (we zijn inmiddels 4 jaar verder); Begrotingswijzigingen in 2020 vanwege corona.
45
De taakstelling t.o.v. de begroting 2019 is met 59% hoog te noemen. Er resteert dan een werkbegroting van € 626.000,‐ Daarmee kunnen de museale én niet‐museale functie van het Markiezenhof niet worden gecontinueerd.
Exploitatie Markiezenhof
Exploitatiesaldo Gerealiseerde taakstelling t.o.v. begroting 2023 Correctie overhead voormalig cultuurbedrijf Gerealiseerde taakstelling incl doublure overhead Resterende taakstelling Gerealiseerde taakstelling t.o.v. 2019
€
2019
2023
Toekomstperspectief
begroot
begroot (vs 12‐1‐23)
2024ev
‐1.525.991
€
‐1.154.678
€ € € € €
‐1.541.131 513.547 133.000 646.547 253.453 nihil
7.3 Doorontwikkeling en versterken samenwerkingsverbanden 7.3.1 Doorontwikkeling Toeristische Onthaalpoort Geopark Schelde; Binnen het Geopark vormen musea, waaronder het Markiezenhof, belangrijke dragers om de verhalen te ontsluiten. Binnen de Zuidelijke Waterlinie Alliantie is draagvlak om een bezoekerscentrum voor de Zuidelijke Waterlinie te maken, waarbij de vestingwerken nog meer in de schijnwerpers komen staan. Omdat zo’n 130 partijen hieraan meewerken, geeft dit voor de Brabantse Wal‐gemeenten, het Markiezenhof en de VVV Brabantse Wal een zeer interessant netwerk en mogelijkheden om zich als attractieve deelregio verder te ontwikkelen. De kosten voor het bezoekerscentrum Zuiderwaterlinie worden geraamd op € 428.000,‐. De gemeente dient hiervoor € 214.000,‐ cofinanciering te bieden. Gedacht wordt dit te kunnen dekken uit de in het moederkrediet opgenomen bedragen voor het Markiezenhof (o.a. eerder geraamde investeringen voor de klimaatbeheersing, audiovisuele presentatie). Voor het Markiezenhof/VVV moet in de periode 2023‐2024 het volgende voorbereid en gerealiseerd worden: Een upgrade van de VVV naar onthaalpoort GEO‐park/Zuiderwaterlinie (incl. combinatieticketsysteem). Een luchtsluis voor zaal 1747 (via monumentale trap bij de VVV). Een museale experience in zaal 1747 (die in combinatie met/zonder het museum te bezoeken moet zijn).
7.3.2 Samenwerking VVV entree/winkel/horeca
West‐Brabant
middels
een
gezamenlijke
Toerismepoort en Eenloketfunctie De VVV is eveneens gevestigd in het Markiezenhof. Eerder in 2018 en 2019 zijn plannen ontwikkeld om te komen tot een gezamenlijke entree, baliefunctie en museum‐/VVV winkel. Door de coronamaatregelen is de planontwikkeling tot stilstand gekomen. In de projectopdracht uit 2018 is de doelstelling als volgt verwoord:
46
Gedurende het jaar 2018 wordt het Markiezenhof heringericht, met als grote wijziging een vrij toegankelijke begane grond. Dan zal ook de toerismepoort gepositioneerd gaan worden. Een verbinding tussen de VVV en een cultuurbalie maakt een toerismepoort nog sterker. Hierdoor ontstaat: 1. Een vergrote herkenbaarheid en zichtbaarheid voor de nationale en internationale bezoeker. 2. Krachtenbundeling naar Visit Brabant, Erfgoed Brabant en de Provincie Noord‐Brabant. 3. Vergroten kansen voor structurele gezamenlijke subsidie. 4. Vergroten kansen financiering gezamenlijke projecten. 5. Mogelijkheden voor het doorverwijzen van bezoekers naar stad en streek. Met de ambitie om te komen tot een onthaalpoort GEO‐park/Zuiderwaterlinie in het Markiezenhof kunnen deze plannen voor een integraal bezoekerscentrum en Eenloketfunctie worden geactualiseerd. Dit is een businesscase op zich.
7.3.3 Voortzetting samenwerking musea M6 De M6 musea is een samenwerkingsverband tussen Museum Gouda, het Markiezenhof in Bergen op Zoom, Gemeentemuseum Het Hannemahuis in Harlingen, het Westfries Museum in Hoorn, het Limburgs Museum en het Stedelijk Museum Zutphen. Deze musea speuren in het depot van het Rijksmuseum naar verrassend werk van bekende en minder bekende meesters en minder bekend werk van hun hand. In het jaarverslag van stichting M6 is het volgende opgenomen wat van belang is voor de scenario’s financiële taakstelling: ‘Het gemeentebestuur heeft verzekerd dat de museale samenwerking binnen M6 en de samenwerking met het Rijksmuseum ontzien worden in de bezuiniging’. Het continueren van de samenwerking door gezamenlijk tijdelijke tentoonstellingen te organiseren genereert jaarlijks gemiddeld 10.000 extra bezoekers. De kosten per tentoonstelling aan M6 bedraagt tussen € 5.000 en € 15.000,‐. De kosten voor het Markiezenhof zijn opgenomen in de begroting. Een groot deel van de kosten wordt gedekt uit subsidies en sponsoring die de stichting M6 ontvangt.
7.3.4 Aangaan samenwerking Noord‐Brabants museum Het Noord‐Brabants Museum in ’s‐Hertogenbosch wordt ondersteund door de provincie en ziet het als haar taak om binnen de provincie een voortrekkersrol te spelen in het museale veld. Eén van de opdrachten vanuit de provincie is dat het Noord‐Brabants Museum relevante samenwerkingen in de provincie aangaat. Doordat topinstellingen en basisinstellingen kennis delen en samenwerken, wordt gebouwd aan een nog sterkere identiteit van Brabant. Het Markiezenhof ambieert een langdurige samenwerking met het Noord‐Brabants Museum, dat een sterk professioneel karakter heeft, grote naamsbekendheid geniet, internationale relaties onderhoudt en een hoogstaande collectie heeft.