CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Businesscase Markiezenhof

Beeldvorming 13 maart 2025, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Dekking financiering en voortgang verzelfstandiging van het Markiezenhof19.405 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Businesscase Markiezenhof Scenario’s financiële taakstelling en organisatiemodel. ‐

Versie 4 april 2023 Projectteam Markiezenhof

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1 1.2 1.3

Aanleiding en opdracht Doelstelling Projectorganisatie en werkwijze

4 4 5 6

Hoofdstuk 2 Huidige situatie

8

2.1 2.2 2.3 2.4

8 8 11 12

Markiezenhof Bergen op Zoom De functies en bezoek Begroting en realisatie 2019 ‐ 2022 Personele organisatie (2023)

Hoofdstuk 3 Samenwerkingspartners 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8

Algemeen Stichting Vrienden van het Markiezenhof Stichting Stadsgidsen Bergen op Zoom (SBM) CKB – Erfgoededucatie Samenwerkingsverband Stichting M6 Samenwerking Noord‐Brabantsmuseum (toekomstambitie) Geopark Schelde Delta VVV Brabantse Wal

Hoofdstuk 4 Subsidies 4.1 4.2

13 13 14 14 15 16 17 17 18

20

Landelijke subsidies Provinciale subsidies

20 21

Hoofdstuk 5 Toekomstperspectief

23

5.1 5.2 5.3 5.1 5.2 5.3

Oorsprong financiële taakstelling Het Markiezenhof in de cultuurbegroting Bergen op Zoom Begroting 2023 Benchmark musea Kosten/baten analyses functies: de draaiknoppen korte termijn Begrotingsperspectief 2024 ev.

Hoofdstuk 6 Beheer en organisatiemodellen 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7

Inleiding Algemene toelichting beheermodellen Afbakening taken: beleidsmatig vs bedrijfsmatig Afbakening beheerscenario’s Uitwerking voorkeursmodellen Overwegingen Financiële effecten

Hoofdstuk 7 Samenvatting: de keuzes 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5

Beleidskaders Taakstelling 900K Doorontwikkeling en versterken samenwerkingsverbanden Beheer en organisatiemodellen Vervolgproces

23 24 25 26 27 31

33 33 33 33 35 36 40 41

44 44 45 46 49 52 2

Bijlage 1

Verhuurtarieven

53

Bijlage 2

Schetsontwerp gezamenlijke balie/entree Museum / VVV

i

Bijlage 3

Beheer en organisatiemodellen

ii

Bijlage 4

Benchmark musea

iii

Bijlage 5

Overzicht verhuur en evenementen 2022 ‐ 2023

iv

3

Hoofdstuk 1

Inleiding

1.1 Aanleiding en opdracht Met het Focusakkoord 2020‐2022 als vertrekpunt, is in het raadsvoorstel en in het besluit RVB20‐0071 vastgelegd een bezuinigingstaakstelling te realiseren van € 1,9 mln. voor de domeinen cultuurhistorie en museum (businesscase Museum/Markiezenhof), kunsteducatie (businesscase CKB) en podiuminfrastructuur. Het Markiezenhof heeft ten aanzien van de financiële taakstelling (€ 0,9 miljoen) al stappen kunnen maken maar een breed gedragen toekomstperspectief is er nog niet. Daartoe ontbreken de inhoudelijke kaders. Met het bestuursakkoord 2022‐2026 wordt een nieuwe weg ingeslagen. Vanuit het bestuursakkoord zijn de vertrekpunten: • “het anders inrichten van de culturele infrastructuur” • “op inhoudelijke kaders is bijsturing mogelijk” • “bij voorkeur de samenwerking zoeken met andere partijen” • “de huidige financiële kaders zijn leidend” In samenspraak met de bestuurlijk en ambtelijk opdrachtgever en met de kerngroep cultuur is de projectopdracht voorbereid om te komen tot een businesscase die richting geeft op welke wijze en onder welke voorwaarden een toekomstbestendig Markiezenhof kan worden gerealiseerd. De projectopdracht is in augustus 2022 door het College vastgesteld inclusief voor de verdere uitwerking bepalende kaders en uitgangspunten: Algemeen: • Het bestuursakkoord is uitgangspunt voor de projectopdracht.

• In het Focusakkoord is opgenomen: …alleen wettelijke taken doen of zoek het landelijke gemiddelde op…’ Hierbij dient te worden meegewogen dat in Bergen op Zoom cultuur een belangrijke factor is. • Gemeente houdt regie over de gebouwen. Deze projectopdracht gaat over de functies CKB en museum Markiezenhof. • De gebouwen moeten breed toegankelijk zijn voor lokale organisaties. Die verbinding moet met de partners worden gezocht. Financiële kaders: • De financiële taakstellingen zijn leidend. De maatschappelijke en culturele effecten die de taakstellingen met zich meebrengen dienen transparant in beeld te worden gebracht, zodat verdedigbare keuzes kunnen worden gemaakt. • Het realiseren van de taakstelling en het financieel gezond maken van het Markiezenhof kan óók worden verwezenlijkt door het vergroten van opbrengsten, het realiseren van nieuwe (financierings)bronnen en het aangaan van nieuwe samenwerkingsmodellen. Organisatie: • Bevorderen van cultureel ondernemerschap. Verken in welk model (gemeentelijk of verzelfstandigd) dit het beste tot zijn recht komt. • CKB en Markiezenhof maken nog onderdeel uit van de gemeentelijke organisatie. Denk ook aan een scenario om CKB en Markiezenhof binnen 1 organisatie te plaatsen en de samenwerking te versterken.

4

•

•

Ten aanzien van de medewerkers is de afgelopen 2 jaar vooral over hen gesproken en niet met hen. De medewerkers dienen nadrukkelijk betrokken te worden bij het project en frequent te worden geïnformeerd over de voortgang. Betrek de huidige en toekomstige partners van het CKB en van het Markiezenhof in het project. Versterk de samenwerking en ga nieuwe samenwerkingsverbanden aan.

Verder volgen we zoveel mogelijk de handelingsperspectieven vanuit de Toekomstvisie 2035 die een relatie hebben tot de businesscase. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de handelingsperspectieven door het College zijn vastgesteld. De raad wilde de toekomstvisie en de handelingsperspectieven opknippen en heeft daarmee de Toekomstvisie 2035 exclusief handelingsperspectieven vastgesteld. Daarbij is besloten dat de handelingsperspectieven meegenomen moeten worden in de nog vorm te geven pijlervisie waarbij ook een heroverweging kan worden gemaakt wat wel/niet mee te nemen: 

We vormen de gemeentelijke organisatie om tot een regiegemeente. We worden meer regisseur en doen minder zelf.  We beperken onze gemeentelijke inzet tot het maken van (wettelijk) beleid, het binnenhalen van middelen door samenwerking met hogere overheden en het verstrekken van subsidies, aanbestedingen en contractmanagement.  Cultuur en cultuurhistorie zijn belangrijke kwaliteiten van de gemeente en zijn als cement voor de samenleving, waarbij de gemeente (binnen eindige financiële kaders) faciliteert en soms subsidieert.  We maken de hoeveelheid en diversiteit van de niet‐wettelijke voorzieningen passend bij de gemeentegrootte. We brengen deze voorzieningen zoals theater, poppodium, zwembaden, bibliotheek, buurthuizen zoveel mogelijk onder bij externe partijen, waarmee we een subsidie‐ en/of contractrelatie aangaan. Daarmee bieden wij deze instellingen de mogelijkheid om in grotere verbanden optimaler te kunnen presteren.  Per contract‐/subsidierelatie kunnen we behoud/versterking, dan wel afbouw van voorzieningen beïnvloeden. Het profijtbeginsel (de gebruiker betaalt) is daarbij leidend. We accepteren daarbij situaties waarbij deze instellingen uit Bergen op Zoom verdwijnen naar elders in de regio in hun streven naar doelmatigheid en kwaliteit.  Toerisme laten we over aan de markt. Deze kaders en uitgangspunten vergen een nieuwe route. .

1.2 Doelstelling De doelstelling is om een businesscase op te stellen op welke wijze de functies van het Markiezenhof financieel en inhoudelijk toekomstbestendig kunnen worden georganiseerd. Hierbij denkend in scenario’s zodat onderbouwde keuzes mogelijk zijn. Management en medewerkers van het Markiezenhof, evenals de intern en externe partners zijn nadrukkelijk betrokken. De uitwerking van de planvorming staat niet los van de overige ontwikkelingen binnen het culturele veld. Zoals bijvoorbeeld de omgevingsvisie (fysieke leefomgeving) met een veranderende rol van de overheid waarbij meer overgelaten wordt aan inwoners en vrijwilligers.

5

Het maken van financiële keuzes ligt ten grondslag aan de businesscase. Meest in het oog springend daarbij is de personele link tussen het CKB, museum/Markiezenhof en de stadspodia. Binnen het voormalige cultuurbedrijf verleenden een aantal medewerkers ook diensten bij zowel theater De Maagd, het Markiezenhof als bij het CKB. Onder invloed van de financiële taakstellingen, de verzelfstandiging van De Maagd hebben medewerkers individuele keuzes gemaakt. Dit vergt een herijking van de taakstelling ten opzichte van de startpositie in 2020 en de huidige situatie in 2022/2023. Ook los van de financiële taakstelling worden de beleidsmatige doelstellingen belicht. Welke ontwikkelingen zijn er? Hoe kan het Markiezenhof in de hoedanigheid van cultureel ondernemer hierop inspelen? Op welke wijze kan met (museum)partners worden samengewerkt en bovenal in welk beheermodel komt de organisatie het beste tot zijn recht: gemeentelijk beheer of verzelfstandigd? Welke consequenties en effecten brengt dit met zich mee? Stuk voor stuk thema’s die in deze businesscase aan de orde komen. Aan de hand van scenario’s worden de mogelijkheden verwoord, financieel doorgerekend en de maatschappelijke en culturele consequenties in beeld gebracht, zodat gefundeerde keuzes mogelijk zijn.

1.3 Projectorganisatie en werkwijze Projectorganisatie De businesscase is tot stand gekomen onder verantwoordelijkheid en medewerking van de navolgende project‐ en werkgroepen: Opdrachtgevers:  Letty Demmers – van der Geest (portefeuillehouder en bestuurlijk opdrachtgever)  Maarten Akerboom (directielid/ ambtelijk opdrachtgever) Frequentie overleg met projectleider: 1‐2x per maand. Gemeentelijke kerngroep:  Carlijn de Bot (beleidsmedewerker cultuur),  Pascal Stout (beleidsmedewerker erfgoed)  Elaine Kools (beleidsmedewerker cultuur)  Courtney van Oers (projectsecretaris businesscases)  Fons van Beers (extern projectleider) Frequentie overleg: 1‐2 wekelijks Projectteam Markiezenhof:  Frank Blijlevens  Claartje Rijkers  Mark Meesters  Daphne Valentijn  Karen de Kort  Johannita Disco  John van Gils  Ben van Olffen  Ronald Buuron (ad hoc)  Kerngroep (Fons, Courtney en Pascal)

6

Frequentie overleg: 3‐wekelijks Naast bovenstaande bijeenkomsten zijn de medewerkers en de OR geïnformeerd over de projectopdracht bij aanvang van het project. Bij afronding van de businesscase zijn/worden de medewerkers en de OR wederom geïnformeerd. In oktober 2022 is een werksessie georganiseerd gezamenlijk met projectteams CKB, ambtelijk en bestuurlijke vertegenwoordigers en afvaardiging OR. De werksessie van 1 dagdeel had als thema de beheer‐ en organisatiemodellen. De uitkomsten zijn opgenomen in de businesscase (hoofdstuk 6). De in de businesscase benoemde samenwerkingspartners zijn direct of indirect betrokken bij de businesscase op basis van eerder overeengekomen (intentie)overeenkomsten, dossierstukken, schriftelijk vastgelegde afspraken, beleidsdocumenten en persoonlijke gesprekken door leden van de kerngroep of projectteam. De conceptversies van de businesscase zijn ter consultatie en advies voorgelegd aan afdeling financiën, onderwijs, P&O, Vastgoed en de resultaatmanager Werken en Recreëren (Marjon Dankaart).

1.3.1 Leeswijzer Deze businesscase beschrijft binnen welke beleidsmatige kaders welke keuzes kunnen worden gemaakt om de taakstelling te realiseren en welke keuzes er zijn om te komen tot een passend en toekomstbestendig organisatiemodel. De volgende indeling is aangehouden: • Hoofdstuk 2 beschrijft de huidige situatie van het Markiezenhof inclusief exploitatie, organisatie en productbegrotingen. • Hoofdstuk 3 beschrijft de samenwerkingspartners van het Markiezenhof. • Hoofdstuk 4 geeft inzicht in de landelijke en provinciale subsidies. • In hoofdstuk 5 zijn de financiële scenario’s en ‘draaiknoppen’ beschreven om te komen tot de financiële taakstelling. Tevens is een perspectiefbegroting 2024 e.v. opgenomen (afhankelijk van de te maken keuzes). • Hoofdstuk 6 beschrijft de beheer en exploitatiemodellen en beschouwd de verschillen, de overeenkomsten en de voor‐ en nadelen van interne‐ en externe verzelfstandiging. • De businesscase sluit in hoofdstuk 7 af met een samenvatting van de financiële scenario’s, toekomstperspectief, doorontwikkelingsmogelijkheden met samenwerkingspartners (multi‐helix gedachte), de organisatiemodellen en tot slot het vervolgproces.

7

Hoofdstuk 2

Huidige situatie

2.1 Markiezenhof Bergen op Zoom Het Markiezenhof is het oudste stadspaleis van Nederland en ontstond aan het eind van de Middeleeuwen, na een aantal verbouwingen en uitbreidingen van het middeleeuwse hof van de heren van Bergen op Zoom. Jan van Glymes II en III, vader en zoon en beiden heer van Bergen op Zoom, gaven hiervoor de opdracht. Het geslacht Van Glymes was eind vijftiende eeuw in hoog aanzien gekomen en deze status kwam terug in het paleisachtige karakter van het Markiezenhof. In de loop der eeuwen is de functie van het complex meerdere keren gewisseld. Vanaf 1485 tot 1727 deed het Markiezenhof dienst als adellijk woonpaleis van de heren en later markiezen van Bergen op Zoom. Het Markiezenhof is hiermee onlosmakelijk verbonden met de rijke geschiedenis van (de Heren en Markiezen van) Bergen op Zoom. Eveneens vanaf 1485 was het Markiezenhof het bestuurscentrum van het Land van Bergen op Zoom (latere Markiezaat), zelfs tot 1795. Het gebouw deed dienst als militair hospitaal in de periode 1795‐1819 en daarna tot 1957 als kazerne. Nadat in 1968 werd besloten om het gebouw open te stellen voor publiek door er een museum in te vestigen (enkele zalen waren hiervoor al gereed), onderging het vervolgens een ingrijpende renovatie. Het gebouw had geleden onder de vele jaren dat er een kazerne in gevestigd was.

De renovatie, voltooid in 1987, bracht het stadspaleis terug in de grandeur van weleer en werd het Markiezenhofcomplex groots geopend. In 2009 werden de zalen van het stad‐ en regiomuseum opnieuw vormgegeven. Een jaar eerder waren al de achttiende‐eeuwse stijlkamers volledig gerestaureerd. In de lange en rijke historie van het Markiezenhof is de functie van het complex dus meerdere malen gewijzigd. Naast het museum is o.a. nu ook de bibliotheek, de VVV, het stadsarchief en een restaurant gevestigd en speelt het Markiezenhof een actieve rol in cultureel, museaal en monumentaal Bergen op Zoom.

2.2 De functies en bezoek Het Markiezenhof is meer dan een museum. Het Markiezenhof zet zichzelf en Bergen op Zoom op de kaart door een actieve rol te spelen in cultureel, museaal en monumentaal Bergen op Zoom. De producten, diensten en activiteiten zijn te verdelen onder 4 pijlers:  Museum  Monument  Cultureel/Maatschappelijk (stadsevenementen)  Commerciële diensten (Horeca en Verhuur) Door de combinatie van activiteiten zorgt het Markiezenhof voor reuring en aantrekkingskracht en vormt daarmee een toeristisch trekpleister. Binnen de Brede Aanpak Binnenstad wordt het Markiezenhof ook gezien als dé grote trekker voor de binnenstad. Het stadspaleis ligt midden in het centrum van de stad, waardoor bezoekers makkelijk een bezoek aan het monument kunnen combineren met een bezoek aan het winkelgebied. Een museum geeft een bepaalde meerwaarde aan de stad en draagt bij aan het vestigingsklimaat voor bewoners

8

en bedrijven. De meerwaarde is te definiëren in de volgende categorieën1: collectiewaarde, verbindende waarde, educatieve waarde, belevingswaarde en economische waarde.  De collectiewaarde sluit aan op het cultuurbeleid van overheden. Denk daarbij aan maatschappelijke thema’s als rentmeesterschap, verzamelen en ontzamelen, digitalisering en bezoekersprofielen. Mogelijke allianties: andere musea, bibliotheken, archieven en andere culturele instellingen.  De verbindende waarde raakt het sociaal beleid van de overheid, met thema’s als burgerparticipatie, vrijwilligersbeleid, democratisering en sociale cohesie. Mogelijke allianties: vrijwilligersorganisaties, serviceorganisaties en sociale en professionele netwerken.  De educatieve waarde heeft een directe relatie met het onderwijsbeleid en thema’s zoals de aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt, volwassenenonderwijs, een leven lang leren, talentontwikkeling, maatschappelijke stages, inburgering en kenniseconomie. Mogelijke allianties: alle onderwijsvormen van primair onderwijs tot wetenschappelijke instituten, maar ook het bedrijfsleven.  Bij belevingswaarde is een relatie denkbaar met vrijetijdsbeleid, welzijnsbeleid en gezondheidszorg, met thema’s als zingeving, tolerantie, leiderschap, ontspanning en geestelijke gezondheidszorg.

Mogelijke allianties: gezondheidscentra, de wellness‐sector, patiëntenorganisaties en evenementenorganisaties.  De economische waarde raakt het economisch en ruimtelijk beleid van overheden. Thema’s zijn onder meer toerisme, citymarketing, merchandising, gebiedsontwikkeling. De bijdrage van het Markiezenhof aan de economische waarde voor de stad is samen te vatten in de volgende doelen:  Positionering van het Markiezenhof als grote publiekstrekker voor de binnenstad en het vergroten van het publieksbereik van het museum.  De waarde van het behoud en beheer van de collectie van Bergen op Zoom en het levend houden van het erfgoed.  Stimulering van participatie en maatschappelijke bewustwording van materieel en immaterieel erfgoed.  Op sterkte houden van de kennis van de geschiedenis van stad en streek.  Het gebruiken van onderzoeksresultaten om verschillende verhalen (rondom de museale collectie) te laten beleven.  Vergroting van de naamsbekendheid via duurzame samenwerking met de VVV Brabantse Wal.

2.2.1 Bezoek In 2022 ontving het Markiezenhof afgerond 46.000 bezoekers waarvan 18.700 museumbezoekers. Hierbij opgemerkt dat in 2022 nog sprake was van de lockdown maatregelen. In januari en februari was het Markiezenhof nog voor publiek gesloten. Vanaf maart 2022 kwam het bezoek weer langzaam op gang. Pas na de zomer was er sprake van reguliere bezoekersaantallen. Bezoekersaantallen 2022 Museumbezoekers Monumentbezoekers (waarvan 15000 ProefMei) Deelnemers educatie Bezoekers verhuur (vergaderingen/bruiloften) Totaal

1

Bezoek 18.519 23.482 833 2.947 45.957

Bron: Meer dan Waard (museumvereniging.nl)

9

2.2.2 De museale functie Het Markiezenhof heeft het zich ontwikkeld tot vernieuwend stadsmuseum. Als eigentijds netwerkmuseum is zij deskundig, samenwerkingsgericht, interactief en maatschappelijk betrokken. Daartoe is eerder het narratief concept ‘Publiek Geheim, Geheim Publiek’ ontwikkeld. Dit vertaalt zich door in de volgende producten en diensten:  Verhalende kwaliteitstentoonstellingen (semipermanent en tijdelijk) waarin het universele thema van geheimen centraal staat.  Educatieve, culturele en sociaal‐maatschappelijke activiteiten binnen het complex (on site).  Verhaalroutes en activiteiten in de stad en op de Brabantse Wal (off site).  Een podium om verborgen verhalen en talenten te tonen (on site en online). Het museaal bezoek in 2022 naar ‘type ticket’ is onderstaande tabel weergegeven. De gemiddelde opbrengst per entree is € 6,76 Museumbezoekers 2022 Type ticket Prijs Aantal Totaal Kinderen 0 t/m 5 jaar € 0,00 439 € ‐ Kinderen 6 t/m 17 jaar € 5,50 1.060 € 5.830 Vanaf 18 jaar (incl. 65 plus) € 9,50 5.599 € 53.191 CJP / Entree rolstoel / vanaf 15 personen € 8,50 228 € 1.938 Museumkaarthouders* € 5,87 9.443 € 55.430 Entree de Draeck € 8,00 72 € 576 Entree Bankgiro‐/Vriendenloterij € 5,70 1.440 € 8.208 Gratis entree i.c.m. ander geldig toegangsbewijs** € 0,00 238 € ‐ Totaal museumbezoek € 6,76 18.519 € 125.173 *Dit bedrag is een gemiddelde.

De entreeprijzen worden bij elkaar geteld (9,50 + 8,50 + 5,50 + 0,0) gedeeld door 4 tarieven = € 5,87. **Vrienden van het Markiezenhof, Rembrandtvereniging, ICOM pashouders, SBM entree, divers entree

In 2018 ontving het Markiezenhof eveneens 18.500 bezoekers. Ondanks de coronamaatregelen is in 2022 hetzelfde bereik gerealiseerd o.a. onder invloed van de tijdelijke tentoonstellingen binnen het samenwerkingsverband M6.

2.2.3 Monument Bezoekers uit binnen‐ en buitenland zijn aangenaam verrast als ze de Bergse, historische binnenstad bezoeken met zoveel monumenten. De gemeente Bergen op Zoom telt ruim 850 rijks‐ en gemeentemonumenten. Deze vormen als het ware een parelsnoer van monumenten. Het Markiezenhof wordt daarbij als de grootste parel gezien. Het behoort tot de 100 belangrijkste monumenten in Nederland en tot één van de vier Topmonumenten Brabant. Het Markiezenhof heeft als stadspaleis en Topmonument Brabant een hoge belevingswaarde en aantrekkingskracht. Het is een plek waar je tot rust kan komen en op andere momenten biedt het juist een decor voor feestelijk vermaak en culturele activiteiten voor de stad. Het Markiezenhof is ook hét centrale knooppunt van de verschillende verhaalroutes van (de binnenstad van) Bergen op Zoom, de Brabantse Wal én met de ZuiderWaterlinie.

10

2.2.4 Stadse evenementen Het Markiezenhof faciliteert voor en namens de stad diverse stadse evenementen. Verenigingen en stichtingen maken hierbij gebruik van het monument als decor en omlijsting van het evenement. Waar mogelijk zoekt het Markiezenhof naar inhoudelijke verbinding, gedreven door haar overtuiging dat zij vanuit het concept “Publiek Geheim, Geheim Publiek” een rol kan spelen om (het verhaal van) Bergen op Zoom sterker op de kaart kan zetten. Markiezenhof is gastheer voor circa 24 culturele evenementen per jaar met in 2022 circa 23.500 bezoekers, waarvan 15.000 bij Proefmei.

2.2.5 Horeca en verhuur Het Markiezenhof fungeert vanuit commercieel oogpunt als centrale ontmoetingsplaats voor regionale, nationale en internationale bedrijven en ondernemers, overheden, particulieren, verenigingen, stichtingen en hun relaties. In co‐creatie met ondernemers, verenigingen en stichtingen en op eigen initiatief organiseert het Markiezenhof commerciële activiteiten die tegelijkertijd betekenisvol zijn voor de stad, traffic genereren en ook het gebruik van verhuurbare ruimtes inclusief horecavoorzieningen verhoogd en hiermee (kostendekkend) een bijdrage leveren aan een positief resultaat. Hiernaast profileert zij zich op de particuliere markt via bruiloften, recepties en andere vieringen. Het tarievenoverzicht (2022) is opgenomen in bijlage 1 en overzicht van de evenementen en verhuringen is opgenomen in de separate bijlage 5. In 2022 waren er 245 verhuringen/ evenementendagen waarbij 1 of meerdere ruimten werden verhuurd of voor de evenementen ter beschikking stonden.

2.3 Begroting en realisatie 2019 ‐ 2022 In de tabel op de volgende pagina zijn de begroting en gerealiseerde cijfers opgenomen over de periode 2019 tot en met 2022. Het jaar 2021 is buiten beschouwing gelaten gezien de coronaperiode en de zware wissel die de gedwongen sluiting met zich mee heeft gebracht. De effecten van de coronaperiode zijn ook van toepassing op 2020 en 2022. 2019 is daarmee feitelijk het meest representatieve jaar. In 2019 bedroeg het exploitatietekort afgerond € 1,53 miljoen. In 2020 was dit € 1,48 miljoen negatief. Dit is inclusief het aandeel in de overheadkosten van het toenmalige cultuurbedrijf:  In 2019: 1/3 deel van begroot € 492.000,‐  In 2020: 1/3 deel van begroot € 476.900,‐ Opgemerkt dient dus te worden dat het Markiezenhof onderdeel was, en gedeeltelijk nog is, van de integrale begroting Cultuurbedrijf Bergen op Zoom. Daardoor bestaat er verwatering van kostentoedelingen met name op gebied van personele formatie ten opzichte van de overige pijlers binnen het Cultuurbedrijf (CKB en Markiezenhof). De prognose realisatie 2022 (peildatum 2‐2‐’23) is € 1,66 miljoen negatief. Daarmee is de taakstelling ad € 660.000,‐ voor iets minder dan de helft gerealiseerd (€ 316.000,‐). Ook in 2022 was nog sprake van lockdownmaatregelen.

11

Het vastgoedcomponent (afdeling Vastgoed) is niet opgenomen in de begroting. De kapitaallasten, onderhoudskosten en huuropbrengsten hebben voor een wezenlijk deel betrekking op andere onderdelen van het Markiezenhof (o.a. bibliotheek, VVV, restaurant La Pucelle). 2019

Exploitatie Markiezenhof begroot Baten Entree en recettes

2020 realisatie

€

136.671 €

146.496

Verhuur en opbrengsten derden Evenementen € Horeca Educatie Opbrengsten gevangenpoort € Opbrengsten derden/ subsidies provincie € Overige inkomsten € Totaal Baten €

€

161.421

Lasten Personeelskosten Huisvestingskosten Algemene kosten Kosten horeca en verhuur Kosten collectiebeheer Kosten gevangenpoort Taakstelling Totaal Lasten Exploitatiesaldo

127.153

begroot €

2022 realisatie

begroot

prognose (2‐2‐23)

138.994 €

35.819

€

103.760 €

125.492

€

1.500

€

12.389

€ € € € € € € €

76.484 € ‐ € ‐ € ‐ € 32.465 € 27.907 € 16.437 € 257.053 €

28.672 ‐ 60.736 427 14.615 27.906 8.411 266.258

1.617.624 € 271.479 € 47.739 € 66.630 € 203.661 € 31.062 € ‐660.000 1.578.195 €

1.297.025 306.145 46.919 69.143 170.294 42.564 1.932.090

‐1.321.142 €

‐1.665.833

30.864 € 80.000 € 27.808 € 402.497 €

14.694 52.150 29.569 404.329

€ € € €

31.389 € 30.000 € 15.892 € 228.664 €

11.623 42.445 65.766 157.153

€ € € € € €

1.402.011 € 245.126 € 39.782 € 69.741 € 141.476 € 30.352 €

1.459.327 269.115 84.151 73.430 126.151 21.501

€ € € € € €

1.538.943 € 230.737 € 39.782 € ‐ € 106.476 € 30.352 €

1.338.204 245.381 35.709 ‐ 54.530 19.334

€

1.928.488 €

2.033.676

€

1.946.291 €

1.693.158

€ € € € € € € €

€

‐1.525.991 €

‐1.629.347

€

‐1.717.627 €

‐1.536.005

€

2.4 Personele organisatie (2023) Het Markiezenhof heeft 26 medewerkers in dienst – exclusief 3 uitzendkrachten en exclusief vacatureruimte ‐ van in totaal 19,36 fte. Onder te verdelen in de volgende functiegroepen: Functiegroep Markiezenhof Management, secretariaat en administratie Conservator en collectiebeheer Marketing Balie en receptie Suppoosten, servicemedewerkers (excl uitzendkrachten) Horeca en verhuur Technische dienst Markiezenhof & ondergrondsdepot Schoonmaak Markiezenhof & ondergrondsdepot

fte 3,67 3,67 2,56 0,74 2,33 2,67 2,00 1,72 19,36

Verdeeld naar museumfunctie en niet‐museale functie is dit:

Museumfunctie Niet‐museale functie

12,09 7,27 19,36

Naast de professionele krachten heeft het Markiezenhof ca. 60 vrijwilligers die zich inzetten voor collectiebeheer, kermisminiaturen, educatie en service. 12

Hoofdstuk 3

Samenwerkingspartners

3.1 Algemeen Het Markiezenhof is het belangrijkste monument van de historische/monumentale binnenstad Bergen op Zoom. Vanuit het monument, de museumfunctie en het complex wordt met veel lokale, regionale, landelijke en internationale partijen waar mogelijk verbinding gezocht en samengewerkt vanuit diverse initiatieven en thema’s. Een opsomming:

Internationaal / Landelijk / overig  M6  Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed  HERITA  Hof van Buysleden  Palts‐Sulzbach  Het Rijksmuseum Amsterdam  Museumvereniging  Open Monumentendagen  Dag van het Kasteel Provinciaal  Erfgoed Brabant  Provincie Noord‐Brabant  Noord‐Brabants Museum  Kunstloc Brabant Regionaal  Zuiderwaterlinie alliantie  BUAS  Hogeschool Zeeland  Linie van de Eendracht  Tongerlohuys Samen in de Regio

Lokaal                               

Vrienden van het Markiezenhof Stichting Stadsgidsen Bergen op Zoom CKB (erfgoed educatie) VVV Brabantse Wal Geschiedkundige Kring Heemkundekring Halchterth In de Scherminckel Historische Kostuums De Vierschaar Stadlander Proefmei WijZijn Traverse Mantelzorg West Brabant Primair‐ en voortgezet onderwijs ROC Stichting Vastenavend Stichting Podiumkunsten Stichting Popmonumenten Guitar Award St. Behoud Weervisserij Vereniging Binnenstad STERK Gilde St. Sebastiaan Merck toch Hoe sterck Vereniging Bergse Stadsreuzen Borgerij Stichting Arsis St. Anton van Duinkerken NU Bevrijding Brabantse Wal 2019 Maria Ommegang Gertrudis Cultuur Stichting De Bergse Kamer Kidor (Kunst in de Openbare Ruimte)

13

3.2 Stichting Vrienden van het Markiezenhof De stichting Vrienden van het Markiezenhof is al meer dan 50 jaar betrokken bij het stadspaleis. De stichting ondersteunt het Markiezenhof door het schenken en in bruikleen geven van vele museale objecten. De Stichting Vrienden van het Markiezenhof (SVVHM), is opgericht in 1968, bestaat uit een bestuur, donateurs en (museum)vrienden die het Markiezenhof een warm hart toe dragen. De doelstelling is enerzijds gericht op het behoud en de versterking van de culturele en museale functie van het Markiezenhof. Tevens het bewaken van cultureel erfgoed van de stad Bergen op Zoom. De rol van de stichting (ledenaantal 400‐tal) is in de laatste 5 jaar gewijzigd van het bijdragen aan de museale collectie van het Markiezenhof naar het laten horen van een kritische noot, dan wel het fungeren als klankbordgroep. In augustus 2022 zijn tijdens de bestuurlijke kennismaking gedachten uitgewisseld over het intensiveren van de samenwerking:  De stichting is bereid tot alle vormen van samenwerking, mits deze binnen de mogelijkheden en doelstellingen van de stichting liggen. In dat verband kan de stichting ook mogelijk iets betekenen voor het aanvragen van subsidies, indien daar goede afspraken over worden gemaakt.  De stichting ziet ook het grote voordeel van verzelfstandiging, want dan is er echt sprake van een lange termijnvisie.

Deze visie is nu te veel afhankelijk van politieke bestuursperiodes. De stichting staat niet onwelwillend om ook ten aanzien van verzelfstandiging te participeren. Echter, mits er volledige transparantie komt in de bedrijfsvoering en er goede afspraken worden gemaakt over rollen en verantwoordelijkheden.

3.3 Stichting Stadsgidsen Bergen op Zoom (SBM) Stadsgidsen Bergen op Zoom is een organisatie van ruim 90 vrijwilligers, die al ruim 25 jaar bezoekers rondleiden in de grotere monumenten in de stad. Ook verzorgen zij stadswandelingen en bezoeken aan de (verborgen) vestingwerken. De stichting heeft tot doel het bevorderen en stimuleren van de openstelling van de “Bergse Monumenten” (10 monumenten), het verzorgen van historische stadswandelingen door de stad en omgeving. In de monumenten worden ook rondleidingen gegeven. Precorona werden er circa 15.000 bezoekers rond geleid door de monumenten en via stadswandelingen. Daarnaast participeren de Stadsgidsen bij de organisatie van de Open Monumentendagen in september. Deze activiteit wordt door duizenden mensen bezocht. De benedenverdieping van het Markiezenhof maakt tot op heden onderdeel uit van de stadswandelingen van de Stadsgidsen. Voor 2023 zijn de plannen om dit op aanvraag te verzorgen. In het Markiezenhof is, i.s.m. de Stadsgidsen, een groep vrijwilligers actief die onder andere worden ingezet als gastheren/ gastvrouwen. In april 2022 is een intentie overeenkomst getekend tussen het Markiezenhof en stichting Stadsgidsen met als doelstelling de samenwerking te verbeteren.

Enerzijds is dat een samenwerking tussen de groepen vrijwilligers die als gastvrouwen/heren actief zijn bij Stadsgidsen Bergen op Zoom en welke actief zijn bij het Markiezenhof. Anderzijds is dat een samenwerking waarbij stadspaleis het Markiezenhof, als één van de vier Topmonumenten van Brabant, een prominente rol gaat spelen in de bezichtigingen en rondleidingen door Stadsgidsen. Ook bestaat de wens om de promotie/marketing van het Markiezenhof, als monumentale topattractie, meer in gezamenlijkheid op te pakken.

14

De Stadsgidsen kunnen binnen deze samenwerking rondleidingen geven in het gehele monument, zoals zij dat ook in andere monumenten doen. Hierbij wordt het stadspaleis meer verbonden met de andere monumenten. Rondleidingen door het hele gebouw zullen vanaf 2023 op aanvraag uitgevoerd worden door de Stadsgidsen. SBM verwacht voor 2023 t.a.v. de Stadswandelingen het volgende perspectief:  Bezoek aan de benedenverdieping Markiezenhof minimaal 3000 bezoekers.  De Menno van Coehoorn‐tochten zijn nieuw in het aanbod. Men verwacht ca. 250 bezoekers voor deze tocht te gaan ontvangen.  De rondleidingen Markiezenhof starten pas begin 2023. SBM hoopt 300 personen in 2023 voor deze rondleiding te kunnen ontvangen. De stadsgidsen kunnen binnen deze samenwerking rondleidingen geven in het gehele monument, zoals zij dat ook in andere monumenten doen. Hierbij wordt het stadspaleis meer verbonden met de andere monumenten. Dit betekent dus dat bezoekers op verzoek rondleidingen kunnen krijgen door het gehele Stadspaleis. Het beleid bij SBM is er momenteel nog op gericht dat de monumenten gratis toegankelijk zijn. Bij een Stadswandeling via de Stadsgidsen betaalt een deelnemer nu een tarief voor de wandeling.

Voornemen is om deze Stadswandelingen meer te verbinden aan het Markiezenhof door deze hier te laten starten / eindigen met een drankje, voor een gereduceerd entreetarief voor toegang tot de benedenverdieping.

3.4 CKB – Erfgoededucatie Vanuit het CKB verzorgen medewerkers in en voor het Markiezenhof de ontwikkeling en uitvoering van erfgoededucatie ten behoeve van het onderwijs. De afgelopen jaren is of beperkt uitvoering gegeven aan de erfgoededucatie taken, omdat:  zowel voor scholen als musea beperkende maatregelen van kracht waren vanwege corona en de herinrichting van het museum;  binnen de bezuinigingsopdracht van Het Markiezenhof naar de toekomst toe onvoldoende financiële ruimte was;  door verloop van personeel binnen het Cultuurbedrijf en het Markiezenhof formatie voor de planning en coördinatie is aangehouden en niet is ingevuld. Over de periode 2015 – 2018 lag het bereik binnen het onderwijs tussen de 2.400 en 3.200 leerlingen. Voor het jaar 2017 is het bezoek gespecificeerd in onderstaande tabel. Ook de basisscholen in de regio maakten gebruik van het aanbod in erfgoededucatie. Deelname erfgoededucatie Basisonderwijs Bergen op Zoom Basisonderwijs Regio Begeleiders Voortgezet onderwijs Cu‐menu Totaal Deelname 2016 Deelname 2015

2017 312 391 353 348 1.021 2.425 3.206 3.106

15

Voor het schooljaar 2022‐2023 wordt weer uitvoering gegeven aan erfgoededucatie, dit mede door de aanvragen vanuit de scholen. Voor het begin van schooljaar 2023‐2024 dient duidelijk te zijn of en in welke mate de gemeente Bergen op Zoom erfgoededucatie verder zal faciliteren. Het aanbod dient na besluitvorming door het college en de raad, in het Primair Onderwijs en Voortgezet Onderwijs te worden opgehaald, geactualiseerd en doorontwikkeld zodat het weer aansluit op de vraag vanuit de scholen en de bestuurlijke ambities. De uitdagingen daarbij zijn:  Bij het Markiezenhof is op dit moment formatieve en budgettaire ruimte voor de inroostering van de scholen indien de taakstelling voor 2022 evenredig wordt verminderd.  Zolang het CKB en het Markiezenhof nog 1 organisatie vormen, worden kosten intern niet doorberekend. Voor het CKB betekent dit dat op erfgoededucatie docentenuren ingezet worden op taken waar geen kostendekkende inkomsten tegenover staan. Ditzelfde geldt voor 2022‐2023 voor het Markiezenhof waarbij in het licht van de voorgenomen bezuinigingen bezien wordt of en in welke vorm museumeducatie voor 2023‐2024 een vervolg krijgt.  Er moet geïnvesteerd worden in het werven & opleiden van erfgoeddocenten.  Het is in het maatschappelijk belang dat erfgoed educatieve producten en diensten blijven worden aangeboden.

Erfgoededucatie is juist anno 2022 in tijden van digitalisering, segregatie en een uitgebreid media landschap, toe aan een herwaardering. Het bestaande aanbod beantwoordde aan de eisen van de afgelopen decennia, is dit ook nog actueel voor 2023 en verder? Dit betekent dat in de strategische herpositionering van erfgoededucatie het Markiezenhof met het CKB richting de scholen optrekt om dit uit te vragen in relatie tot leerlijnen.  Het erfgoed educatie aanbod voor 2023‐2024 dient na budgettering vanuit de taakstelling, in het Primair Onderwijs en Voortgezet Onderwijs, te worden opgehaald, geactualiseerd en doorontwikkeld zodat het weer aansluit op de vraag vanuit de scholen en de bestuurlijke ambities. De kosten voor opleidingen, materiele kosten en formatie bedragen naar circa € 150.000,‐ , waarvan € 135.000,‐ door te belasten vanuit het CKB.

3.5 Samenwerkingsverband Stichting M6 De stichting De zes samenwerkende musea in Nederland is in 2016 opgericht. De statutaire doelstelling is als volgt verwoord: De stichting heeft ten doel het samenstellen, inrichten, organiseren en ‐promoten van reizende tentoonstellingen, puttend uit museale depots, en voorts al hetgeen met een en ander rechtstreeks of zijdelings verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn, alles in de ruimste zin des woords. De M6 musea zijn gevestigd in de provincies Friesland, Gelderland, Noord‐Holland, Zuid‐Holland, Noord‐Brabant en Limburg: Museum Gouda, het Markiezenhof in Bergen op Zoom, Gemeentemuseum Het Hannemahuis in Harlingen, het Westfries Museum in Hoorn, het Limburgs Museum en het Stedelijk Museum Zutphen. Deze musea speuren in het depot van het Rijksmuseum naar verrassend werk van bekende en minder bekende meesters en minder bekend werk van hun hand. Voorbeelden van gezamenlijke tentoonstellingen: Hete Vuren Museum Markiezenhof organiseert in 2023 in de met stichting M6 overeengekomen periode de reizende tentoonstelling Hete Vuren en draagt financieel bij. Naast de organisatorische, inhoudelijke en promotionele bijdrage is de financiële bijdrage voor de expositie in de periode: 22 april 2023 ‐ 3 september 2023:  15.000 euro fee  10.000 euro, overdracht bijdrage BankGiroloterij

16

Match In 2023 organiseert Museum Markiezenhof het project Match, samen met 11 andere musea. Periode: 1 juli 2023 ‐ 3 september 2023. De financiële bijdrage van Museum Markiezenhof is naast de organisatorische en promotionele bijdrage 5.000 euro fee. Prognose bezoek: 10.000 bezoekers. In het jaarverslag van stichting M6 is het volgende opgenomen wat van belang is voor de scenario’s financiële taakstelling: ‘Het gemeentebestuur heeft verzekerd dat de museale samenwerking binnen M6 en de samenwerking met het Rijksmuseum ontzien worden in de bezuiniging’ Hier is namelijk aan verbonden dat er taken verdeeld worden onder de aangesloten musea.

3.6 Samenwerking Noord‐Brabantsmuseum (toekomstambitie) Het Noord‐Brabants Museum in ’s‐Hertogenbosch is één van de belangrijkste culturele instellingen van Brabant en Zuid‐Nederland. Het museum presenteert kunst, cultuur en geschiedenis van Noord‐Brabant aan iedereen. Hun aanwezigheid en activiteiten zijn van invloed op de regionale en stedelijke economie. Het museum zet zich in voor behoud, beheer, kennisontwikkeling, ondersteuning, advies en ontsluiting van het culturele erfgoed. Zo zorgen ze onder meer voor verbinding met de provinciale en stedelijke samenleving. Het museum wordt ondersteund door de provincie en ziet het als haar taak om binnen de provincie een voortrekkersrol te spelen in het museale veld. Eén van de opdrachten vanuit de provincie is dat het Noord‐ Brabants Museum relevante samenwerkingen in de provincie aangaat. Doordat topinstellingen en basisinstellingen kennis delen en samenwerken, wordt gebouwd aan een nog sterkere identiteit van Brabant. Het Markiezenhof ambieert een langdurige samenwerking met het Noord‐Brabants Museum, dat een sterk professioneel karakter heeft, grote naamsbekendheid geniet, internationale relaties onderhoudt en een hoogstaande collectie heeft. Door een mogelijke samenwerking kan het Markiezenhof meeliften op de naamsbekendheid van het Noord‐ Brabants museum.

Wellicht zijn er mogelijkheden om in de toekomst gebruik te maken van de collectie en daarmee de geschiedenis van West‐Brabant aan een groter publiek uitdragen. De samenwerkingsvormen kunnen verschillend van aard zijn; zoals eerder benoemd kan dit gaan over de geschiedenis van West‐Brabant en/of het Markiezenhof kan dienen als locatie van een hoogwaardige expositie van het Noord‐Brabants Museum. Het streven kan zijn om bijvoorbeeld vanaf 2025 iedere twee jaar een gezamenlijke expositie te organiseren met als doelstelling tot 10.000 bezoekers extra te genereren. De eerste stappen in deze samenwerking zijn gezet.

3.7 Geopark Schelde Delta De Vlaams‐Nederlandse Schelde Delta is uniek in haar soort. Nergens ter wereld is er een deltagebied waar de wisselwerking tussen natuurlijke processen en cultuurhistorie zo aanwezig is als in deze regio. Daarmee heeft de delta alles in zich om een UNESCO Global Geopark te worden. De provincies Zeeland, Noord‐Brabant, Oost‐ Vlaanderen, West‐Vlaanderen en Antwerpen nemen hierin het voortouw. Samen met belanghebbenden is hard

17

gewerkt aan een bidbook dat in november 2022 definitief is aangevraagd. De toekenning wordt eind 1e kwartaal 2023 verwacht. Omdat zo’n 130 partijen hieraan meewerken, geeft dit voor de Brabantse Wal‐gemeenten, het Markiezenhof en de VVV Brabantse Wal een zeer interessant netwerk en mogelijkheden om je als attractieve deelregio verder te ontwikkelen. Binnen het Geopark vormen musea, waaronder het Markiezenhof, belangrijke dragers om de verhalen te ontsluiten. Binnen de Zuidelijke Waterlinie Alliantie is draagvlak om een bezoekerscentrum voor de Zuidelijke Waterlinie te maken, waarbij de vestingwerken nog meer in de schijnwerpers komen staan. Doel van de Interreg aanvraag is om bezoekersstromen van de kust te spreiden richting het achterland. Bergen op Zoom lift mee op regiomarketing. De Interreg subsidieaanvraag biedt een concrete kans om 50% van de investering gesubsidieerd te krijgen voor financiering van een bezoekerscentrum in het stadspaleis. Dit genereert extra bezoekers voor de VVV en het museum. De kosten voor het bezoekerscentrum Zuiderwaterlinie worden geraamd op € 428.000,‐ De gemeente dient hiervoor € 214.000,‐ cofinanciering te bieden. Gedacht wordt dit te kunnen dekken uit de in het moederkrediet opgenomen bedragen voor het Markiezenhof (o.a. eerder geraamde investeringen voor de klimaatbeheersing, audiovisuele presentatie).

Voor het Markiezenhof/VVV moet in de periode 2023‐2024 het volgende voorbereid en gerealiseerd worden:  Een upgrade van de VVV naar onthaalpoort GEO‐park/Zuiderwaterlinie (incl. combinatieticketsysteem).  Een luchtsluis voor zaal 1747 (via monumentale trap bij de VVV).  Een museale experience in zaal 1747 (die in combinatie met/zonder het museum te bezoeken moet zijn).

3.8 VVV Brabantse Wal VVV Brabantse Wal is sinds mei 2008 actief. Op basis van de samenwerkingsovereenkomst toerisme van 1 juli 2008 tussen de gemeenten Bergen op Zoom, Steenbergen en Woensdrecht is de opdracht aan de VVV om het toerisme in het gebied een flinke impuls te geven. VVV Brabantse Wal maakt organisatorisch onderdeel uit van de gemeente Bergen op Zoom (afdeling Werken en Recreëren). Het personeel is in dienst van deze gemeente. VVV Brabantse Wal is, via een franchiseformule, aangesloten bij VVV Nederland. Naast de hoofdvestiging in Bergen op Zoom, Steenbergsestraat 6 (in stadspaleis het Markiezenhof), kent de Brabantse Wal twee VVV Informatiepunten; Natuurpoort De Volksabdij in Woensdrecht en Gummaruskerk in Steenbergen. Toerismepoort en Eenloketfunctie De VVV is dus eveneens gevestigd in het Markiezenhof. Eerder in 2018 en 2019 zijn plannen ontwikkeld om te komen tot een gezamenlijke entree, baliefunctie en museum‐/VVV winkel. Door de coronamaatregelen is de planontwikkeling tot stilstand gekomen. In de projectopdracht uit 2018 is de doelstelling als volgt verwoord: Gedurende het jaar 2018 wordt het Markiezenhof heringericht, met als grote wijziging een vrij toegankelijke begane grond. Dan zal ook de toerismepoort gepositioneerd gaan worden. Een verbinding tussen de VVV en een cultuurbalie maakt een toerismepoort nog sterker. Hierdoor ontstaat: 1.

Een vergrote herkenbaarheid en zichtbaarheid voor de nationale en internationale bezoeker.

18

2. Krachtenbundeling naar Visit Brabant, Erfgoed Brabant en de Provincie Noord‐Brabant. 3. Vergroten kansen voor structurele gezamenlijke subsidie. 4. Vergroten kansen financiering gezamenlijke projecten. 5. Mogelijkheden voor het doorverwijzen van bezoekers naar stad en streek. De consument wordt op één locatie geïnspireerd en geïnformeerd over Bergen op Zoom en de Brabantse Wal. Diverse verhalen over cultuur, natuur, erfgoed, evenementen, water, recreëren en meer worden vanuit deze ‘vertrekhal’ verteld aan de bezoeker. De inrichting en medewerkers inspireren middels storytelling. Hiervoor worden twee organisaties verbonden tot een Eenloketfunctie waarbij de functies van de VVV en het Cultuurbedrijf (entree Markiezenhof en ticketverkoop de Maagd) blijven bestaan. Het loket zal per 1 april 2018 functioneel zijn en is gevestigd in de Steenbergsestraat 6 in Bergen op Zoom. Na de her‐ inrichting van het Markiezenhof is de ruimte geschikt voor alle functies zoals benoemd in het Programma van Eisen en wensen van zowel de VVV als het Cultuurbedrijf. In bijlage 2 zijn de toenmalige schetsontwerpen opgenomen. Aan deze herinrichting van de benedenverdieping heeft een binnenhuisarchitect deelgenomen voor de gezamenlijke baliefunctie, het museum café en de routing begane grond.

Deze schetsontwerpen zijn niet zodanig dat ze al uitgevoerd kunnen worden maar wel als denkrichting kunnen dienen. Met de ambitie om te komen tot een onthaalpoort GEO‐park/Zuiderwaterlinie in het Markiezenhof kunnen deze plannen voor een integraal bezoekerscentrum en Eenloketfunctie worden geactualiseerd. Dit is een businesscase op zichzelf. Op termijn (medio 2025 upgrade gerealiseerd) is het realistisch te veronderstellen dat door integratie van de Baliefunctie, in combinatie met de ontwikkelingen onthaalpoort Geopark Schelde Delta efficiency, winst is te behalen in de personeelskosten daarvan. Ook is door het aflopen van de bestaande gratis openstelling, per januari 2023, bij wijze van proef een toegangstarief voor het complex gehanteerd. De eenmalige investering in de upgrade kunnen terugverdiend worden in stadspromotie, entreegelden en lagere personeelskosten per medio 2025: ca. € 100.000,‐ (+ €35.000 entreegelden en ‐€ 65.000 personeelslasten).

19

Hoofdstuk 4

Subsidies

Het Markiezenhof maakt gebruik van de vele subsidiemogelijkheden die er voor Cultuur en Erfgoed zijn:  Bijdragen Rijk en Provincie in de vastgoedbegroting: afgerond € 60.000,‐  Bijdragen Provincie in de exploitatiebegroting: afgerond € 27.900,‐  Indirecte bijdragen via het samenwerkingsverband M6 van ruim 15 cultuurfondsen waaronder Prins Bernhard Cultuur Fonds, stichting Zabawas, de Vriendenloterij, Mondriaanfonds, VSB fonds en Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en BNG Cultuurfonds. Subsidies worden ook benut vanuit de samenwerkingsverbanden en de mogelijkheid om door de samenwerkende partij subsidie aan te vragen. Zoals Stadsgidsen, Vrienden van Het Markiezenhof, Gertrudisstichting, stichting Vastenavond en WijZijn Traversegroep De subsidiemogelijkheden uit de cultuurfondsen zijn zeer divers. Van veel fondsen wordt of is in het verleden al gebruik gemaakt. In de doorontwikkeling van het Markiezenhof kunnen er mogelijk aanvullende subsidieaanvragen worden gedaan. Denk aan de ontwikkeling tot Toeristisch Onthaalpoort en uitbreiding en instandhouding van de collectie. Een overzicht:

4.1 Landelijke subsidies 

Instandhouding rijksmonumenten (SIM) o Deze subsidie kan ieder jaar van 1 februari tot en met 31 maart worden aangevraagd voor rijksmonumenten. De instandhoudingssubsidie is bestemd voor reguliere onderhoudskosten op basis van een 6‐jarig onderhoudsplan. Vanaf 2022 bedraagt het subsidiepercentage 40% voor eigenaren die hun rijksmonument bedrijfsmatig gebruiken De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) beoordeelt de subsidieaanvragen, wijst ze toe (of af) en verdeelt het beschikbare budget. Subsidie voor herbestemming o Deze subsidie kan ieder jaar van 1 oktober tot en met 30 november worden aangevraagd. Deze subsidie bevordert een duurzaam gebruik van monumenten en van gebouwen met een cultuurhistorische waarde. o De herbestemmingssubsidie kan worden gebruikt om de mogelijkheden van herbestemming zo breed mogelijk te verkennen met een haalbaarheidsonderzoek, interactief onderzoek of procesgericht onderzoek. Om het verduurzamen van het monument verder te stimuleren wordt het uitvoeren van een verduurzamingsonderzoek subsidiabel gesteld in aanvulling op een haalbaarheidsonderzoek. o Daarnaast kan de subsidie worden ingezet voor het toepassen van noodmaatregelen om een gebouw te beschermen tegen weersinvloeden, verzakking of instorting.

Mondriaan fonds (beeldende kunst en erfgoed) o Aankopen – Voor Nederlandse musea en andere erfgoedinstellingen die een aankoop willen doen die een verrijking is voor de Collectie Nederland. De hoogte van een bijdrage Aankopen wordt per aanvraag vastgesteld. De bijdrage van het Mondriaan Fonds is maximaal 40% van de aankoopprijs. o Beschermd Cultuurgoed – Voor eigenaren van beheerders van objecten en verzamelingen. Voor alles wat verband houdt met de zorg voor het behoud van cultureel erfgoed. De hoogte van de bijdrage wordt per aanvraag vastgesteld. Het Mondriaan Fonds draagt maximaal 60% bij. o Collectiemobiliteit – Voor musea en overige cultureel erfgoedinstellingen. Voor het aanvragen voor het opnieuw waarderen van de collectie en voor het eventueel selecteren, afstoten en/of herplaatsen van 20

o

collectieonderdelen. De bijdrage van het Mondriaan Fonds is maximaal 40% van de kosten die in aanmerking komen. Erfgoed Innovatie – Voor musea en collectie beherende erfgoedinstellingen. Om vernieuwende trajecten te leiden tot transitie, waaronder onderzoek, nieuwe programmeringen, bijzondere thematische samenwerkingen en herinrichtingen, die relevant zijn voor de maatschappij. De bijdrage voor een realisering van een traject of samenwerkingen is maximaal 40% van de projectkosten. De begroting moet minimaal € 25.000 bedragen. Voor een haalbaarheidsonderzoek is de bijdrage maximaal 70% van de kosten, met een maximum bedrag van € 15.000.

Overige Publieke en private fondsen – eenmalige projectsubsidies  Stimuleringsfonds Creatieve Industrie (architectuur, digitale cultuur en vormgeving). Het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie is het cultuurfonds voor vormgeving, architectuur, digitale cultuur en de cross‐overs daartussen. Als een van de zes Nederlandse rijkscultuurfondsen financieren ze bijzondere en vernieuwende projecten, onderzoek en activiteiten van ontwerpers, makers en culturele instellingen in de creatieve industrie.  Fonds voor Cultuurparticipatie (cultuurparticipatie en ‐educatie) o Open Oproep Jongeren maken cultuur: voor initiatieven die cultuurdeelname bij jongeren stimuleren en hun culturele ontwikkeling versterken. o Cultuureducatie MBO: subsidie voor een lokale samenwerking op het gebied van cultuureducatie tussen culturele instellingen, MBO‐instellingen en MBO‐studenten. o Cultuureducatie VMBO. VSO, PRO: het fonds wil het cultuur educatieve aanbod voor VMBO, VSO en PRO vergroten, verdiepen en verduurzamen. o Samen Cultuurmaken 2022‐2024: het cultureel en sociaal domein werken samen aan cultuur voor iedereen. o Herdenkingsjaar Slavernijverleden: een subsidieregeling voor het herdenken en vieren van de afschaffing van het Slavernijverleden. o Erfgoed maken: voor erfgoedparticipatie, ‐educatieprojecten en versterking erfgoed‐ en vrijwilligersorganisaties.

o MeemaakPodia: subsidieregeling om cultuurmakers uit de omgeving structureel te betrekken bij theaters, concertzalen, musea en bibliotheken.  Prins Bernhard Cultuurfonds: Het Prins Bernhard Cultuurfonds stimuleert cultuur en natuurbehoud in Nederland, met subsidies, opdrachten, prijzen en beurzen. De Anjeractie is de jaarlijkse collecte van het Cultuurfonds voor en door cultuurverenigingen.

4.2 Provinciale subsidies Op 27 mei 2020 is er een subsidieaanvraag gedaan voor het project ‘Topmonument Het Markiezenhof van Brabant’ op grond van de Algemene subsidieverordening Noord‐Brabant. Zij hebben besloten een subsidie te verstrekken van € 245.000,‐. Deze subsidie dekt 54% (afgerond) van de totale begrote onderhoudswerkzaamheden. Dit bedrag wordt als volgt betaald: binnen zes weken na dagtekening van dit besluit € 55.813,‐, 1 februari 2021 € 55.813,‐, 1 februari 2022 € 55.812,‐ en 1 februari 2023 € 55.812,‐. Andere mogelijke subsidies:  Het impulsgeldenprogramma

21

o

o

De subsidie impulsgelden is bedoeld als een investering die de aanvrager in staat stelt structurele veranderingen in gang te zetten aanvullend op de reguliere activiteiten, binnen de eigen organisatie of beroepspraktijk en/of op breder maatschappelijk niveau. maximaal 50% van de kosten tot een maximum van € 50.000,‐ Met kennisvouchers versterken makers en culturele instellingen hun ondernemerschap. Ze huren hiermee externe expertise in voor een specifieke leervraag. Samen met een coach gaan ze aan slag met bijvoorbeeld het opstellen van een businessplan, de ontwikkeling van een marketingstrategie of het bereikbaar maken van nieuwe verdienmodellen.

Brabants C o Brabant C is er voor de Brabanders, bezoekers en bedrijven en werkt met en voor initiatiefnemers van culturele projecten. Organisaties kunnen bij Brabant C een aanvraag indienen om hun (inter‐)nationale ambities waar te maken en door te groeien naar een volgend niveau.

Naast subsidies is er ook een mogelijkheid om een lening aan te vragen. Deze worden aangevraagd via het Nationaal Restauratiefonds. Aangezien Het Markiezenhof een rijksmonument is zijn de volgende leningen mogelijk: een Gecombineerde lening (financiert de restauratie en het energiezuiniger maken van een monument) en een Restauratiefonds‐hypotheek (financiert de restauratie). Daarnaast zijn er zijn ook regionale subsidies zoals Mastboom Brosens stichting (wordt regelmatig gebruik van gemaakt) en het Meeuwsen Fonds.

22

Hoofdstuk 5

Toekomstperspectief

5.1 Oorsprong financiële taakstelling Eind 2019 heeft het toenmalige college besloten om een takendiscussie met de raad op te starten. Hiervoor is op 18 februari 2020 een bijeenkomst met de raad georganiseerd. Resultaatmanagers hebben per aandachtsgebied een presentatie gegeven voor de raadsleden. In deze bijeenkomst is ook het productblad “cultuur en toerisme” gepresenteerd en toegelicht. Op basis van dit productblad is bepaald om € 1,9 miljoen te bezuinigen op cultuur. De berekening hiervoor is geweest: Bergen op Zoom: Taakveld cultuurpresentatie Taakveld musea Totaal cultuur Referentie gemeenten min BZK: Taakveld cultuurpresentatie Taakveld musea Totaal cultuur Hogere uitgaven cultuur BoZ

€ 71,10 € 43,60 € 114,70 € 66,09 € 19,20 € 85,29 € 29,41 (per inwoner) of € 1.970.000 (op basis van 67.000 inw)

Met het Focusakkoord als vertrekpunt, is in het raadsvoorstel en besluit RVB20‐0071 vastgelegd om een totaal pakket bezuinigingen van € 1.9 mln. voor de domeinen cultuurhistorie* en museum, kunsteducatie en podiuminfrastructuur te realiseren. De omvang van bezuiniging is per businesscases:  Podiuminfrastructuur: € 500.000  Museum/Markiezenhof € 900.000  CKB € 500.000

23

5.2 Het Markiezenhof in de cultuurbegroting Bergen op Zoom Het Markiezenhof maakt onderdeel uit van taakveld 5.4 ‘Musea’. Naast het Markiezenhof zijn in het taakveld* de archiefdienst en archeologie opgenomen. Gemeentebegroting Taakveld Cultuur Nr.

Gemeentebegroting 2020

Taakveld Omschrijving

Gemeentebegroting 2023

2020

2021

2021

2022

2023

2024

Begroot

Begroot

Realisatie

begroot

begroot

begroot

Lasten 06.03 5.3 06.04 5.4 Totaal Lasten

Cultuurpresentatie, ‐productie, ‐participatie € Musea € €

7.128.000 € 3.390.000 € 10.518.000 €

6.969.000 € 3.445.000 € 10.414.000 €

5.120.000 € 3.031.000 € 8.151.000 €

7.945.000 € 2.871.000 € 10.816.000 €

7.618.000 € 3.023.000 € 10.641.000 €

6.936.000 3.033.000 9.969.000

Baten 06.03 5.3 06.04 5.4 Totaal Baten

Cultuurpresentatie, ‐productie, ‐participatie € Musea € €

2.413.000 € 530.000 € 2.943.000 €

2.376.000 € 515.000 € 2.891.000 €

1.190.000 € 245.000 € 1.435.000 €

2.291.000 € 478.000 € 2.769.000 €

2.323.000 € 489.000 € 2.812.000 €

2.307.000 489.000 2.796.000

Saldo baten en lasten

€

7.575.000 €

7.523.000 €

6.716.000 €

8.047.000 €

7.829.000 €

7.173.000

Inwoners Kosten per inwoner Cultuurbedrijf taakvelden 5.3. + 5.4

€

67.000 113 €

67.000 112 €

67.000 100 €

67.000 120 €

67.800 115 €

67.800 106

€ € €

114,70 ‐29,41 85,29

Benchmark 2020

'taakvelden cultuurpresentatie + musea' taakstelling 'per inwoner' Budget Cultuur na taakstelling

Voor het Markiezenhof betekent de taakstelling ad € 900.000,‐ dat de kosten per inwoner dalen van begroot (2023) € 30,‐ naar € 17,‐ per inwoner. Dit is € 5,‐ meer dan gerealiseerd in 2021, ofwel een resterende taakstelling van € 325.000,‐. De exploitatie stond in 2021 echter nog onder druk van de coronamaatregelen. Gemeentebegroting Taakveld Cultuur

Gemeentebegroting 2023

Markiezenhof

2021 Realisatie 67.000

Inwoners Saldo baten en lasten Markiezenhof excl taakstelling Kosten per inwoner Markiezenhof Saldo baten en lasten Markiezenhof inclusief taakstelling Kosten per inwoner Markiezenhof

€ €

2022 2022 begroot prognose (3‐2‐23) 67.800 67.800

1.481.183 € 22 € € €

1.951.035 € 29 € 1.291.035 19

2023 begroot 67.800

1.665.833 € 25 €

2.054.678 30

€ €

1.154.678 17

24

5.3 Begroting 2023 In paragraaf 2.3 zijn de begroting en gerealiseerde cijfers opgenomen tot en met 2022 (prognose). Voor 2023 is de begroting onderstaand weergegeven. Voor 2024 en 2025 is de begroting vrijwel gelijk aan die van 2023. 2022

Exploitatie Markiezenhof begroot Baten Entree en recettes

2023

prognose (2‐2‐23)

€

103.760 €

125.492

Verhuur en opbrengsten derden € Evenementen € Horeca € Educatie € Opbrengsten gevangenpoort € Opbrengsten derden/ subsidies provincie € Overige inkomsten € Totaal Baten €

76.484 € ‐ € ‐ € ‐ € 32.465 € 27.907 € 16.437 € 257.053 €

28.672 ‐ 60.736 427 14.615 27.906 8.411 266.258

begroot (vs 12‐1‐23) €

148.073

€

150.879

€ € € €

33.439 27.906 16.930 377.227

1.674.711 391.483 49.171 68.629 209.770 38.141 ‐900.000 1.531.905 ‐1.154.678

Lasten Personeelskosten Huisvestingskosten Algemene kosten Kosten horeca en verhuur Kosten collectiebeheer Kosten gevangenpoort Taakstelling Totaal Lasten

€ € € € € € € €

1.617.624 € 271.479 € 47.739 € 66.630 € 203.661 € 31.062 € ‐660.000 1.578.195 €

1.297.025 306.145 46.919 69.143 170.294 42.564 1.932.090

€ € € € € € € €

Exploitatiesaldo

€

‐1.321.142 €

‐1.665.833

€

De vastgoedexploitatie is vooralsnog niet opgenomen in bovenstaande begroting. In de vastgoedbegroting zijn namelijk ook baten en lasten opgenomen die buiten de invloedsfeer vallen van het team Markiezenhof. Dit betreft o.a. de Bibliotheek, VVV en restaurant La Pucelle. Markiezenhof Vastgoed begroot Baten Verhuur restaurant Hofstraat 2 Rijksbijdragen/provincie Totaal Baten Lasten Belastingen en verzekeringen Onderhoud en voorziening Kapitaallasten Onderhoud en belastingen Hofstraat 2 Onderhoud/voorziening Hofstr. 2a (bieb) Totaal Lasten Exploitatiesaldo

2023

2022 prognose (2‐2‐23)

begroot

€ € €

48.932 € 61.483 € 110.415 €

52.275 59.800 112.075

€ € €

50.400 61.483 111.883

€ € € € €

43.984 € 116.782 € 86.849 € 23.983 € € 271.598 €

46.967 94.302 86.849 10.816 20.431 259.365

€ € € € € €

46.242 123.072 85.516 3.658 21.927 280.415

€

‐161.183 €

‐147.290

€

‐168.532

25

5.1 Benchmark musea De taakstelling vloeit voort uit de benchmark ‘kosten per inwoner’. Het Markiezenhof als Stadspaleis (monument en evenementen) inclusief de museale functie kost per inwoner (realisatie 2021) € 22,‐. In de begroting 2023 inclusief de volledige taakstelling is dit € 17,‐ per inwoner. Het Markiezenhof heeft een samenwerkingsverband met 6 andere musea: de M6. Om scenario’s voor de museale functie te ontwikkelen is een benchmark uitgevoerd binnen deze 6 musea. Tevens is een vergelijking opgesteld met de jaarcijfers van de Museumvereniging. De vereniging publiceert jaarlijks kerncijfers over bezoek, personele formatie, de inkomsten, subsidies en de bedrijfsvoeringskosten, verzamelt vanuit de jaarverslagen van de 471 aangesloten musea. Het referentiejaar van de benchmark is 2021. Een jaar dat nog onder druk stond van de coronamaatregelen met een zware wissel op de bezoekersaantallen. Dit is voor alle musea van toepassing. De benchmark geeft een redelijk betrouwbaar beeld van o.a. de reguliere gemeentelijke bijdrage en de vaste personele formatie. Financiële bijdragen ter compensatie van de coronamaatregelen zijn buiten beschouwing gelaten. In onderstaande tabel zijn de samenvattende cijfers weergegeven en gespiegeld aan de kerncijfers van het Markiezenhof. In bijlage 4 is de gehele benchmark opgenomen.

Museum

2021‐2022 Markiezenhof

Gemeente Beheermodel

2021 Gemiddeld ex hoogste en laagste

Bergen op Zoom Gemeentelijk

M6 Musea

Kerncijfers museum‐ vereniging 471 10% is een overheidsinstelling

Subsidie/saldo kosten

€

1.481.183

€

1.416.689 €

1.267.516

Medewerkers in fte Personeelskosten Kosten per fte Vrijwilligers in personen

€ €

19,36 1.297.025 67.004 nb

€ €

15,90 958.735 € 60.288 €

16,56 972.399 58.718

€ €

22.754 174.337 € 7,67 €

25.053 210.191 8,39

Bezoek Entreeopbrengsten Gem opbr per bezoek

€ €

18.519 125.492 6,78

De belangrijkste conclusies zijn:  De gemeentelijke bijdragen bij de M6 musea zijn vergelijkbaar met Bergen op Zoom, met de aantekening dat de verschillen tussen de ‘hoogste en laagste’ groot zijn. Ten opzichte van de kerncijfers museumvereniging ligt de bijdrage wel hoger.  Het aantal fte in het Markiezenhof ligt 3,5 tot 3,8 fte hoger dan bij respectievelijk de M6 musea en de kerncijfers museumvereniging.  De kosten per fte zijn bij het Markiezenhof circa 10% hoger.  De bezoekcijfers (museumbezoek) zijn relatief laag in het Markiezenhof. Voor corona hadden de musea aangesloten bij de museumvereniging gemiddeld 74.500 bezoekers in 2019.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=37d41470-b833-40e1-bc07-f70ef7226453