Bijlage 6 bij toelichting. Vooronderzoek conventionele explosieve
Tekst van het document
Departement van Justitie
19431944
181-185
Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten
2.4.7 Semi-Statisch Archief (SSA) Het Semi-statisch Archief (SSA) te Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn onder ander de ruimrapporten van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) opgeslagen. Deze ruimrapporten, ook wel Meldings-, Opdracht- en Ruimrapport (MORA) genaamd, zijn gerangschikt per gemeente en worden sinds 1971 systematisch bijgehouden. In het archief van de EODD zijn in het kader van dit historisch vooronderzoek CE relevante MORA’s aangetroffen. Tevens bevinden zich in het SSA ook enkele dossiers van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD). De MMOD, was een voorloper van de huidige EODD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht. In het SSA bevinden zich talloze overzichten van geruimde munitie alsmede ruimrapporten van mijnenvelden in de Nederlandse gemeenten. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. n.v.t.
Titel Mijn- en Munitie Opsporings Dienst (MMOD) 1945-1947
Jaar 1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947
Inv. nr. 43 44 46 47 53 54 55
Omschrijving A t/m B B t/m E G t/m H H t/m K V t/m W W W t/m Z
2.4.8 Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO) De SGLO heeft in de loop der jaren een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Op basis van de raadpleging van de digitale verlieslijst op www.sglo.nl is vastgesteld dat er vliegtuigcrashes hebben plaatsgevonden in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 26 van 79
2.4.9 Websites In het kader van dit onderzoek zijn verschillende websites met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog geraadpleegd. In onderstaand overzicht zijn de geraadpleegde websites weergegeven. De website ‘Vergeltungswaffen: V.1 & V.2 inslagen in Nederland’ is geraadpleegd om vast te stellen of er V.1 en/of V.2 inslagen hebben plaatsgevonden of dat er een V.1 en/of V.2 lanceerlocatie stond in en/of nabij het onderzoeksgebied. Andere websites die zijn gebruikt in het kader van dit onderzoek zijn: ➢ www.ikme.nl ➢ www.topotijdreis.nl ➢ www.tracesofwar.nl
Relevante informatie van de gebruikte websites is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.5
Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Armaex beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives UK (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. Relevante gegevens uit de buitenlandse archieven zijn verwerkt in hoofdstuk 3.
2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) te Londen In TNA UK zijn onder andere interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. De volgende stukken uit TNA UK zijn geraadpleegd. Toeg. nr. AIR 27
Titel Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons
AIR 37
Allied Expeditionary Air Force, and 2nd Tactical Air Force
Jaar 1944 1944 1944 1944 1944 1944 1944 1945 1945
Inv. nr. 1157 1169 1528 1548 1559 715 716 717 718
Omschrijving No 193 Squadron: Operations Record Book No 197 Squadron: Operations Record Book No 257 Squadron: Operations Record Book No 263 Squadron: Operations Record Book No 266 Squadron: Operations Record Book 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Sep – Oct 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Nov – Dec 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Jan – Feb 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Mar – May
2.5.2 The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington Net als in TNA UK zijn in NARA te Washington onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. De volgende stukken uit het NARA zijn geraadpleegd. Toeg. nr. 18
180197.0001
Jaar 1944 1944 1944 1944 1944
Inv. nr. 332 451 526 548 666
Omschrijving 91st Bomb Group Mission Report. October 20, 1943. 92nd Bomb Group Mission 81, Mission Report. October 20, 1943 94th Bomb Group Mission Report. October 20, 1943. 95th Bomb Group Field Order 84, Mission 42. October 20, 1943. 96th Bomb Group Mission Report. October 20, 1943.
29/01/2019
Pagina 27 van 79
Toeg. nr.
Jaar 1944
Inv. nr. 900
1944
974
Omschrijving 305th Bomb Group Field Order 223 Mission Report. October 20, 1943. 305th Bomb Group Field Order 220 Operations Narrative. October 20, 1943.
2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. De volgende stukken uit het BaMa zijn geraadpleegd. Toeg. nr. RL2
Titel Generalstab der Luftwaffe
Jaar 19401941
Inv. nr. II 205-II 269
Omschrijving Luftlageberichten Luftwaffeführungsstab
2.5.4 Library and Archives of Canada (LAC) In het LAC zijn stukken bewaard gebleven betreffen de de Canadese strijdmacht waaronder War Diaries. De volgende stukken uit het LAC zijn geraadpleegd. Dit leverde geen relevante informatie op. Toeg. nr. RG24
2.6
Jaar 19431945
Inv. nr. Box 14536 (T16434)
Omschrijving 23rd Field Regiment (Self-Propelled), Royal Canadian ARtillery
Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit (WAG) en het Kadaster (KAD) te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington en The Laurier Military History Archive (LMH) te Waterloo (Canada) de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Voor dit vooronderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties NCAP, WAG, LMH en KAD geraadpleegd.
De keuze van de luchtfoto’s is gebaseerd op de datum, kwaliteit en schaal van de foto’s in combinatie met de resultaten uit de literatuur- en archiefstudie. Uit het bronnenonderzoek zijn indicaties naar voren gekomen dat tijdens de Tweede Wereldoorlog oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden in en nabij het onderzoeksgebied. De geraadpleegde luchtfoto’s konden dus geselecteerd worden op basis van de datum van de oorlogshandelingen. ➢ De luchtfoto uit 1943 werd geraadpleegd, omdat deze reeds in het bezit was van Armaex. De luchtfoto dekt alleen het middelste deel van het onderzoeksgebied.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 28 van 79
➢ De luchtfoto’s van 21 oktober 1944 dekken samen nagenoeg het hele onderzoeksgebied. Deze foto’s werden vlak na verschillende gebeurtenissen genomen, namelijk RAP_441011A tot en met D, RAP_441013A en RAP_441018A. ➢ Omdat de luchtfoto’s van 21 oktober samen net niet het hele gebied beslaan, is de luchtfoto van 12 oktober geraadpleegd. De luchtfoto van 12 oktober 1944 is genomen voor de bevrijdingsgevechten in Bergen op Zoom. ➢ De kern van Bergen op Zoom werd op 27 oktober bevrijd. De poorterij grenzend aan Halsteren, het gebied rondom het noordelijke deel van het onderzoeksgebied, werd op 30 oktober 1944 bevrijd. Er waren geen luchtfoto’s van direct na de bevrijding van Bergen op Zoom beschikbaar. ➢ Tussen de bevrijding van het onderzoeksgebied en de landelijke bevrijding op 5 mei 1945 hebben er nog oorlogshandelingen plaatsgevonden in en om Bergen op Zoom, waardoor eventueel CE achtergebleven zouden kunnen zijn in het onderzoeksgebied. Er kwamen tussen de twee bevrijdingsdata twee V.1’s neer in of nabij het onderzoeksgebied. Om te kunnen vaststellen of deze V.1’s in het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen en om te analyseren of er meer oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden in of nabij het onderzoeksgebied rondom de landelijke bevrijding is een luchtfoto van 8 juli 1945, zo dicht mogelijk na de bevrijding, geraadpleegd.
➢ Er is geen luchtfoto geraadpleegd van vlak na RAP_440225A. De beschikbare luchtfoto in het NCAP was twee maanden na de bominslagen van dusdanig grote hoogte genomen (schaal 62.000), dat de kans minimaal was dat de bomkrater op de luchtfoto waar te nemen zou zijn. Onderstaande tabel geeft de geraadpleegde luchtfoto’s weer. In de bijlagen is de luchtfotodekking per datum weergegeven. Col. Nr.
Datum
NCAP
08-07-1945
WAG
21-10-1944
Sortie Ref. 3G-TUDS070400-1344
LMH KAD
12-10-1944 03-10-1943
4-1054 E-306
180197.0001
Foto nrs.
Kwaliteit
Schaal
Bijzonderheden
5017
C
40.000
3059, 3060, 3061, 4061, 4063 4142 3190
B
15.000
Dekt het hele onderzoeksgebied Geen
A A
7.800 17.000
Geen Geen
29/01/2019
Pagina 29 van 79
Hoofdstuk 3: Resultaten Inventarisatie 3.1
Inleiding In dit hoofdstuk zijn de resultaten weergegeven van de raadpleging van de bronnen die in het vorige hoofdstuk zijn vermeld. Tijdens de raadpleging van de bronnen is de aandacht gericht op de gebeurtenissen die in en/of in de nabije omgeving van het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden en die (mogelijk) van invloed zijn op de aanwezigheid van CE binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Aan de hand van de bronnen is een chronologisch overzicht geconstrueerd van gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden binnen het onderzoeksgebied en de directe omgeving daarvan. Met voetnoten wordt telkens verwezen naar de geraadpleegde bron(nen). Achter enkele gebeurtenissen staat een (dikgedrukte) codering, die is opgebouwd uit de volgende onderdelen: ➢ Afkorting RAP: rapport; ➢ Datum: jj/mm/dd; ➢ Volgletter: A, B, C, etc. Deze coderingen staan tevens op de inventarisatiekaarten en vormen de verbinding tussen de gebeurtenissen zoals die in de onderstaande tekst zijn beschreven en de tekeningen in de kaarten. Meldingen die buiten het onderzoeksgebied vallen maar binnen het gebied van de inventarisatiekaart (paragraaf 3.8) zijn ook voorzien van een nummer. Deze zijn terug te vinden op de A1 Inventarisatiekaart (losbladig). Meldingen van een onbekende datum zijn als volgt genummerd: RAP_001 etc.
De oorlogshandelingen die geen RAP-nummer hebben gekregen zijn niet ingetekend op de inventarisatiekaart. De reden daarvoor is dikgedrukt achter de oorlogshandeling weergegeven.
3.2
Mobilisatieperiode In de periode september 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van de Frankrijk en Groot-Brittannië aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van Nederlandse strijdkracht onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. Er zijn geen relevante gegevens aangetroffen in de geraadpleegde bronnen met betrekking tot de mobilsatie in het onderzoeksgebied.
3.3
Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse eenheden Nederland binnen. Vanuit het grensgebied vielen Duitse grondstrijdkrachten Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisteneenheden in het westen van Nederland. Na het bombardement op Rotterdam in de middag van 14 mei 1940 door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel op 15 mei te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 30 van 79
Voor 12 mei 1940 Aan beide zijden langs de Antwerpsestraatweg tussen Schaliehoef en de kruising met de Fianestraat in de gemeente Bergen op Zoom werden rijen zware bomen geveld, om op die manier een versperring van 150 meter te vervaardigen. Deze weg was de enige toegangsweg tot Bergen op Zoom vanuit het zuiden.2 De versperringen werden echter verwijderd toen de Franse troepen op 12 mei Bergen op Zoom introkken.3 [Buiten onderzoeksgebied] 11-12 mei 1940 In de nacht van 11 op 12 mei trokken Franse verkenningstroepen (Groupe de Reconnaissance (GR) 2, 12 en 27) via de Antwerpsestraatweg tussen Hoogerheide en Bergen op Zoom in de richting van Bergen op Zoom.4 De GR 12 kreeg daarvan opdracht zich te installeren in Bergen op Zoom.5 [Historische context] 12 mei 1940 Op 12 mei om 7:15 uur werden door een Duits vliegtuigbommen geworpen op de wei van Uitdewilligen langs de Antwerpse straatweg.6 [Locatie onbekend] Op 12 mei om 15:00 uur werden door een Duits vliegtuig in totaal vier bommen afgeworpen, waarvan er één ten westen en drie ten oosten van de Antwerpsestraatweg terecht kwamen. Er werd hierbij veel materiële schade veroorzaakt.7 [RAP_400512A] 13 mei 1940 Het gebied tussen Steenbergen en Bergen op Zoom, de gemeente Halsteren, was onverdedigd.
Zonder slag te leveren zijn de kernen Lepelstraat en Halsteren door de Duitse troepen bezet.8 [Historische context] 13-14 mei 1940 In de nacht van 13 op 14 mei werden door de Franse troepen steunpunten ingericht op drie plaatsen aan de rand van de gemeente Bergen op Zoom. Het zuidelijke steunpunt bevond zich bij de stalenbrug in de zuidelijke weg richting Antwerpen. Er werd hier, net als bij het noordelijke en oostelijke steunpunt, antitankgeschut in stelling gebracht. Er werden schuttersputjes gegraven en wachtposten ingericht.9 Majoor Michon, met de 12e G.R.D.I. en de overige troepen in Bergen op Zoom bezetten de drie steunpunten. Dit waren de uitgangen van de stad. Er waren 200 man in de stad, verdeeld over zeven pantserwagens met zeven kanonnen van 2,5 centimeter, een groep van 2,5 centimeter kanonnen en twee pelotons zware mitrailleur, een eskadron motorrijders en een eskadron zware mitrailleur en infanterie geschut.10 [Buiten onderzoeksgebied] 14 mei 1940 In de ochtend, rond 3:00 uur, trok het Nederlandse detachement onder bevel van de commandant van 27 R.I., welke lag tussen Bergen op Zoom en Huijbergen, terug op Antwerpen en Zuid-Beveland. Rond 9:00 uur werd de bezetting van Bergen op Zoom, Groep Michon,
2 Hartel (1984), p. 14. 3 Weesbeek, van (1984), p. 15. 4 Hartel (1984), p. 36. 5 Luijten (2004), 10. 6 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 7 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 8 Vereniging Heemkundige Studiekring Halsteren-Lepelstraat (2004), p. 13. 9 Luijten (2004), p. 13. 10 Nierstrasz (1953), p. 405 en schets/kaarten.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 31 van 79
ingesloten door de Duitse troepen.11 De steunpunten bevonden zich bij de brug/dam over de rivier de Zoom in de noordelijke weg naar Halsteren/Steenbergen; bij de spoorwegovergang in de oostelijke weg naar Wouw/Roosendaal en bij de Stalenbrug in de zuidelijke weg naar Antwerpen.12 Het eerste vuurcontact tussen Franse en Duitse troepen vond plaats rondom de Zoomdam, tussen de Noordzijde en Zuidzijde Zoom.13 Duitse troepen vielen de gemeente Bergen op Zoom via het noorden binnen. Door herhaaldelijke aanvallen vanuit Duitse kant was de druk op het steunpunt zo groot geworden dat de Franse troepen onder leiding van Michon de keuze hadden zich over te geven of te ontsnappen naar de Franse linies in het zuiden.14 Zie onderstaande afbeelding. [Buiten onderzoeksgebied] De SS Verfügungsdivision onder leiding van SS Gruppenführer Hausser trok in de vroege morgen van 14 mei over Essen naar Hoogerheide op. Om 10.40 uur werd Woensdrecht zonder enige strijd bezet.15 [Historische context] Er waren voor het eerst Duitse troepen in de gemeente Woensdrecht.16 [Historische context]
Afbeelding 3: De Franse stellingen in Bergen op Zoom op 14 mei 1940.17
3.4
De bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op vliegvelden,
11 Nierstrasz (1953), p. 405-406 en schets/kaarten. 12 Luijten (2004), p. 98-99. 13 Hartel (1984), p. 124. 14 Luijten (2004), p. 16. 15 Amersfoort en Kamphuis (2012), p. 246. 16 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 22. 17 Hartel (1984), p. 91.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 32 van 79
havens, infra en industriegebieden. Vanaf 1943, toen de geallieerde luchtmachten steeds sterker werden, vonden steeds grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden, havens en industriegebieden in Nederland. Vanaf 1942 werd begonnen met het aanleggen van de Atlantikwall door de Organisation Todt in het Nederlands kustgebied. 18 juni 1940 Op 18 juni is door een bominslag schade aan veel panden aan de Antwerpsestraatweg ontstaan. Het betrof de huisnummers: 54; 90; 94; 96; 102; 112; 179; 181; 183; 185; 187; 188; 189; 190; 192; 194; 200; 210; 239; 241; 267; 272a; 285; 349; 355; 362; 364; 365; 365; 368; 370; 374; 374a; 376; 377; 379; 380; 381; 382; 384; 387; 388; 389; 390; 391; 392; 394; 396; 398; 400; 401; 402; 404 en 414.18 [Buiten onderzoeksgebied] In Woensdrecht waren nog landmijnen aanwezig. Op 2 augustus werd nogmaals verzocht dezen te ruimen. 19 [Locatie onbekend] 17 juli 1940 In het bouwland van L. Kuijlen te Woensdrecht is tot anderhalve meter diepte gegraven, op zoek naar een granaat, maar niets gevonden. Het zoeken is gestaakt.20 [Locatie onbekend] Bij L. van Osteeg, Wijk D nummer 19 te Woensdrecht, zijn twee granaten opgeruimd.
21 [Locatie onbekend] 24 juli 1940 In Woensdrecht zijn twee granaten niet opgeruimd, omdat ze te diep lagen.22 [Locatie onbekend] 8 augustus 1940 In Halsteren werd één brisantgranaat van 10,5 houwitser zonder buis geruimd.23 [Locatie onbekend] 19-20 september 1940 Een Britse Hampden bommenwerper ging naar Bergen op Zoom, waar enkele branden uitbraken.24 [Locatie onbekend] 21 september 1940 Op een perceel bos in Bergen op Zoom waren vijf brisantbommen gevallen. Vier daarvan zijn niet ontploft.25 [Locatie onbekend] 9 oktober 1940 In Bergen op Zoom moesten nog landmijnen geruimd worden. 26 [Locatie onbekend]
18 WBA, toeg. nr. 0008, inv. nr. 1940-38-A3. 19 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24. 20 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 21 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 22 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 23 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 24 Zwanenburg I (1991-1993), p. 103. 25 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 78; NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 26 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 33 van 79
16 oktober 1940 Tijdens een oefening is in Bergen op Zoom een Duits verkenningsvliegtuig Henschel Hs-126 van 1.(H)/21 neergestort om onbekende tijd.27 [Locatie onbekend] 17 oktober 1940 Een Duitse Henschel HS 126 verkenningsvliegtuig van het 2.(H)/21 stortte 2 km ten zuidwesten van Bergen op Zoom in de Oosterschelde neer.28 [Locatie onbekend] 26 november 1940 In Halsteren lagen nog mijnenvelden. Op 12 december 1940 werd echter niets gevonden.29 [Locatie onbekend] 10-11 december 1940 Een Britse Blenheim bommenwerper van Bomber Command deed een aanval op zoeklichtstellingen bij Woensdrecht.30 [Locatie onbekend] 13 december 1940 In Halsteren waren alle landmijnen geruimd. 31 [Locatie onbekend] 9-10 mei 1941 Een Britse Wellington bommenwerper van het 214 Squadron stortte om 2:53 uur neer bij Woensdrecht.32 [Locatie onbekend] 10 december 1941 Om 13:45 uur stegen twee Britse Spitfire jachtbommenwerpers op voor een aanval op een distilleerderij in Bergen op Zoom. Het doel werd niet gelokaliseerd, maar er werden wel twee binnenschepen aangevallen. Er zijn treffers waargenomen, maar geen schade.33 [Locatie onbekend] 28 december 1941 Een Britse Spitfire jachtbommenwerper van 1 PRU moest om 14:05 uur in de omgeving van Bergen op Zoom een noodlanding maken vanwege motorpech.
34 [Locatie onbekend] 18 mei 1942 Een Duitse Messerschmitt Bf 110 jachtbommenwerper van het II/NJG 1 stortte neer bij Woensdrecht.35 [Locatie onbekend] 6 november 1942 ’s Middags werden drie Britse jachtbommenwerpers Spitfire van 167 Squadron uitgestuurd om een aanval uit te voeren op de gasfabriek in Bergen op Zoom. Alle drie voerden van een hoogte variërend tussen 30 tot 200 meter de aanval uit, waarbij het doel zou zijn vernietigd.36 [Locatie onbekend] 27 SGLO, T0878A. 28 SGLO, T0879. 29 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 24. 30 Zwanenburg I (1991-1993), p. 140. 31 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 25. 32 SGLO, T1026. 33 Zwanenburg I (1991-1993), p. 308. 34 Zwanenburg I (1991-1993), p. 316; SGLO, T1371. 35 SGLO, T1515. 36 Zwanenburg I (1991-1993), p. 418.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 34 van 79
14 mei 1943 Een Duitse Focke Wulf Fw 190 jachtvliegtuig van het 8./JG 26 stortte om 12:35 uur neer bij Woensdrecht ten gevolge van een luchtgevecht.37 [Locatie onbekend] 12 juni 1943 Om 1:24 uur crashte een Britse Halifax bommenwerper van 51 Squadron na te zijn neergeschoten door een Duitse nachtjager. Het toestel kwam neer in de Oosterschelde ten zuidwesten van Scherpenisse.38 De locatie van de crash wordt ook wel omschreven als ‘in de Oosterschelde ter hoogte van Poortvliet’. Het lichaam van sgt. G.A. Evans spoelde op 23 juni aan bij de dijk van de Theodoruspolder.39 [Buiten onderzoeksgebied] 10 juli 1943 Een Duits Fw 190 jachtvliegtuig van het II/JG 1 is ten noorden van Woensdrecht neergestort vanwege een motorstoring.
Er was 60% schade aan het toestel.40 [Locatie onbekend] 30 juli 1943 Bij Woensdrecht ging een Amerikaanse Boston B-26 Marauder bommenwerper verloren.41 [Locatie onbekend] 18 augustus 1943 Om 11:30 uur stortte een Brits Spitfire jachtbommenwerper van 131 Squadron neer op 10 km ten noordoosten van Bergen op Zoom door een motorstoring.42 [Locatie onbekend] 16-17 oktober 1943 De Britse Fighter Command voerde tegen 2:00 uur een aanval uit op luchtafweergeschut bij Woensdrecht zonder schade aan te richten.43 [Locatie onbekend] 20 oktober 1943 Tussen 14:32 en 15:18 uur werden door de 8th Air Force brisant- en een aantal staafbrandbommen afgeworpen op de gemeente Woensdrecht tijdens een terugvlucht van een grote formatie bommenwerpers uit Luftgau VI.44 [Locatie onbekend] 25 november 1943 Bij Bergen op Zoom werd tussen 13:30 en 15:40 uur een goederentrein aangevallen. Er werden twee Britse jachtbommenwerpers Spitfire op pad gestuurd. Een van deze vliegtuigen is niet teruggekeerd. Het toestel werd vermoedelijk neergeschoten door Duits luchtafweergeschut. De neergeschoten Spitfire was van het Canadese 416 Squadron met piloot F/O. Carpenter.45 Het is vooralsnog onbekend of de aanval op de trein plaats vond voor of na het neerstorten van het tweede vliegtuig. [Locatie onbekend]
37 SGLO, T2322. 38 SGLO, T2417. 39 Vereniging Heemkundige Studiekring Halsteren-Lepelstraat (2004), p. 52. 40 SGLO, T2653. 41 Zwanenburg II (1991-1993), p. 50; de enige B-26 die volgens het verliesregister van SGLO (T2746) verloren ging op deze
dag werd om 7:07 uur neergeschoten door Fw 190’s. Dit vliegtuig was van het Amerikaanse 386BG/553BS en kwam neer in de Oosterschelde nabij Sint-Maartensdijk. 42 SGLO, T2809. 43 Zwanenburg II (1991-1993), p. 103. 44 Zwanenburg II (1991-1993), p. 107; in de stukken van NARA is gezocht naar aanvullende informatie omtrent dit Amerikaanse bombardement op Woensdrecht. Er is geen aanvullende informatie aangetroffen. 45 Zwanenburg II (1991-1993), p. 120.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 35 van 79
9 februari 1944 Rondom Bergen op Zoom werd een tankgracht gegraven, welke deels samenviel met de rivier de Zoom.46 [Buiten onderzoeksgebied] 25 februari 1944 Omstreeks 11:15 uur werd door vier vliegtuigen van onbekende nationaliteit boven de Prins Karelpolder in de gemeente Woensdrecht een aantal brisantbommen uitgeworpen, welke terecht kwamen in het bouwland, nabij station Woensdrecht. Als gevolg van deze gebeurtenissen werden op verschillende plaatsen in de omgeving bomtrechters waargenomen. Dit was onder andere het geval aan de Vossenweg 3 (23 bomtrechters), Antwerpsestraatweg 101 (4 bomtrechters), Lindonk 5 (9 bomtrechters), Antwerpsestraatweg 155 (1 bomtrechter) en Fianestraat 17 (4 bomtrechters). Daarnaast werd bij Vossenweg 3 een blindganger aangetroffen.47 [RAP_440225A] 1 april 1944 Verzetsgroep Albrecht wees op de ruïnes van Woensdrecht. Op 200 meter ten noordwesten van de ruïne, 9,17 meter hoog, waren vier betonnen platforms voor zwaar luchtafweergeschut gebouwd. Het geschut werd soms vervangen door boomstammen, zodat het leek alsof het geschut er nog stond. In de nabije omgeving waren munitiedumps en barakken voor de manschappen gebouwd. 48 [Locatie onbekend] 3 mei 1944 Ten noordwesten van Bergen op Zoom waren inundaties.
49 [Historische context] 22 mei 1944 Tussen Moerdijk en Bergen op Zoom was een tankgracht aangelegd.50 [Locatie onbekend] 25 mei 1944 Om 10:00 uur werd bij Woensdrecht een rangeerlocomotief beschoten.51 [Locatie onbekend] 1 juni 1944 Om 1:45 uur werd een Britste Halifax (LL 276) bommenwerper van 138 Squadron neergeschoten door een Duitse Messerschmitt 110 nachtjager. Het toestel kwam neer dicht bij de buitenzijde van de zeedijk tussen het voormalige zwembad aan de Oosterschelde en de bunker in de hoek van de dijk. In de annalen staat vermeld dat dit toestel ten noorden van Lepelstraat neergestort zou zijn. In 1951 begonnen schippers het toestel te bergen voor de verkoop van aluminium. De burgemeester van Halsteren verbood dit. Alleen het gevonden lichaam werd geborgen. Volgens de verlieslijst van SGLO gebeurde dit om 1:05 uur en vond de crash plaats te Lepelstraat Halsteren. In 1990 werden tijdens graafwerkzaamheden voor een windmolenpark vliegtuigonderdelen gevonden. Het toestel en de zware lading (sabotagemateriaal voor België) was vijf à zes meter diep in de grond ingeslagen. De lading zat in ronde ijzeren containers met een diameter van 60 meter en een lengte van 170 meter. In de containers zaten onder andere handvuurwapens, munitie voor handvuurwapens, granaten, kneedbommen en ontstekingsmechanismen.
De wapens en springstoffen (ongeveer 200 kg) zijn ter plaatse onschadelijk gemaakt. Ook de motor werd opgegraven. De opgraving vond plaats op de 46 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 18. 47 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665; geen aanvullende informatie aangetroffen in: Grimm, van Loo en de Winter (2017). 48 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 21. 49 NIMH, toeg. nr. 575, inv. nr. 168. 50 NIMH, toeg. nr. 575, inv. nr. 402. 51 Zwanenburg II (1991-1993), p. 223.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 36 van 79
Princesseplaat.52 Jan Bax van de Heemkundekring Halsteren wist te vertellen dat het vliegtuig neergestort is in de Auvergne polder, ongeveer waar nu de uitkijkpost is bij het windmolenpark.53 [Buiten onderzoeksgebied] 26 augustus 1944 Om 9:30 uur werd een Amerikaanse B-24 Bommenwerper van 446BG/705BS in het bommenruim geraakt door Duits luchtafweergeschut. Het toestel crashte met de volledige bommenlading bij Heimolen, ten zuiden van de Fianestraat en de Huijbergse Baan.54 Er was geen schade, omdat het vliegtuig neer kwam in niet bebost heuvelland.55 [Locatie onbekend] 28 augustus 1944 Bij Bergen op Zoom was een viermotorige bommenwerper neergekomen.56 [Locatie onbekend] Vóór september 1944 Ten noorden van Bergen op zoom lag inundatieveld nummer 9.57 [Historische context] Ten noorden van Bergen op Zoom was het gebied met zoet water geïnundeerd. Rondom Bergen op Zoom lag een tankgracht met grondberging. 58 [RAP_440900A] 3.5
Het Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Geallieerde grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ‘bevrijd’. Als dit plan zou slagen dan zouden geallieerde eenheden voor kerst 1944 Berlijn al hebben veroverd. Operation Market Garden werd een fiasco en NoordBrabant, Zeeland, Limburg en Gelderland werden frontgebied voor maanden waar zware (grond)gevechten plaatsvonden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. 7 september 1944 Langs de Antwerpsestraatweg bij Bergen op Zoom lagen mijnen.59 [Locatie onbekend] Duitse troepen groeven zich in langs de Antwerpsestraatweg. De versterkingen rond Bergen op Zoom werden bezet.60 [Historische context] 10 september 1944 Om ongeveer 15:00 uur vond er een luchtaanval plaats tussen Bergen op zoom en Goes. De locomotief was defect.61 [Locatie onbekend]
52 SGLO, T3751; Vereniging Heemkundige Studiekring Halsteren-Lepelstraat (2004), p. 59-65. 53 E-mailconversatie met Jan Bax van de Heemkundekring Halsteren, vanaf 15 oktober 2018, L.M. Vrielink. 54 SGLO, T3949. 55 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2665. 56 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 32. 57 NIMH, toeg. nr. 575, inv. nr. 168. 58 NIMH, toeg. nr. 575, inv. nr. 168. 59 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 33 60 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 33 61 Huurman (2001), p. 473.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 37 van 79
11-12 september 1944 Een groep van zesentwintig Britse Mosquito jachtbommenwerpers van de van AEAF werd uitgestuurd om aanvallen uit te voeren op troepenbewegingen in het gebied Rotterdam, Venlo en Bergen op Zoom. Er werden aanvallen uitgevoerd, door 25 van de 26 Mosquito’s, met boordwapens op vrachtauto’s, schepen, treinen en barakkenkampen.62 [Locatie onbekend] 13 september 1944 Twaalf Britse Mitchell bommenwerpers en 24 Amerikaanse Boston bommenwerpers van 88, 180 en 320 Squadron van het 137 Wing vielen verkeers- en spoorwegen rond Bergen op Zoom aan. Om ongeveer 19:00 uur wierpen ze 183 x 500 lbs af.63 Het doel was de spoorkruising op de dijk op qD.560200.64 [Buiten onderzoeksgebied] De Antwerpsestraat was tussen Vt.20-59, 40-15 en Vt. 20-59, 40-35 van Stafkaart 1:50.000, 49 Bergen op Zoom IV van 1914 verwoest. Aan weerskanten van dit weggedeelte lagen ook mijnenvelden.65 [Locatie onbekend] Negen Britse typhoon jachbommenwerpers van 438 Squadron van het 143 Wing vlogen tussen Bergen, Dordrecht en Tilburg. Er werden geen troepenverplaatsingen waargenomen. Er werd drie benzine opslagtanks waargenomen op qD.5927. 66 [Historische context] Negen Britse Mosquito jachtbommenwerpers van 2 Group voerden een aanval uit op veerboten, dijken en wegen met achttien 500 lbs Medium Capacity bommen.
Ze gebruikten een target indicator, 54 lichtkogels, 360 granaten voor boordgeschut en 1040 kogels voor een machinegeweer. Wegen en spoorwegen in het gebied qD.6122, Bergen op Zoom werden aangevallen, maar door slecht zicht was het niet mogelijk resultaten waar te nemen. Het was erg mistig.67 [Buiten onderzoeksgebied] 13-14 september 1944 Negenentwintig Britse Mosquito jachtbommenwerpers van AEAF werden uitgestuurd om aanvallen uit te voeren op vijandelijke troepenbewegingen in onder andere Bergen op Zoom.68 [Locatie onbekend] 28 september 1944 Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 222 Squadron van het 135 Wing voerden een aanval uit tussen Bergen en Breda. Er werden twaalf 500 lbs afgeworpen. Er waren twee near misses op de rivierbrug op qD.8641. Er was één voltreffer op de spoorweg op qD.9043. Vier binnenschepen raakten beschadigd. 69 [Buiten onderzoeksgebied] Omstreeks 11:30 uur werd fabriek II van de ijzerindustrie en handelsmaatschappij van de familie Asselbergh gebombardeerd te Bergen op Zoom. Een brisantbom kwam neer in Bergen op Zoom.70 [Buiten onderzoeksgebied]
62 Zwanenburg II (1991-1993), p. 309. 63 Huurman (2001), p. 310. 64 TNA UK AIR 37/715 65 NIOD, toeg. nr. 190a, inv. nr. 33 66 TNA UK AIR 37/715. 67 TNA UK AIR 37/715. 68 Zwanenburg II(1991-1993), p. 314. 69 TNA UK AIR 37/715. 70 NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1568
180197.0001
29/01/2019
Pagina 38 van 79
6-7 oktober 1944 Sinds de nacht van 6 op 7 oktober lag Woensdrecht onder Canadees artillerievuur, wat tal van branden veroorzaakte. Dit duurde tot aan de bevrijding van Woensdrecht. Daarna vielen er nog dagen achtereen Duitse granaten op het dorp.71 [Locatie onbekend] 7 oktober 1944 De strijd om Woensdrecht en Hoogerheide begon. De bevolking van Woensdrecht werd geëvacueerd.72 Er vond een hevige en langdurige strijd plaats, waarbij de nadruk lag op kleinschalige infanteriegevechten. Meer dan twee weken lang zou de frontlijn nauwelijks verschuiven.73 De Duitse troepen hadden stellingen gebouwd op de dijk, bekend als de Kreekrakdam, welke Noord-Brabant met Zeeland verbond. Zodra de Canadese troepen er in zouden slagen Woensdrecht en Hoogerheide te veroveren, wachtte hun de bestorming van de hoge dijk, de Kreekrakdam.74 [Historische context] Bevelhebber van het 15de leger, generaal Von Zangen, stuurde de helft van Kampfgruppe Chill (twee parachutistenbataljons onder leiding van Von der Heydte) naar Bergen op Zoom, waar zij net voor dageraad arriveerden. Ze landden daar om de 346ste Divisie te helpen.75 [Historische context] 8 oktober 1944 Duitse troepen betrokken de stellingen ten zuiden van Bergen op Zoom als uitvalsbases.76 [Locatie onbekend] Twee bataljons van het 6e Fallschirmjäger Regiment arriveren aan het front bij Woensdrecht.
Daar kregen de bataljons order Hoogerheide te heroveren met steun van de Sturmgeschützbrigade 255 en artillerie van de 70e Divisie.77 [Historische context] Duitse troepen hadden mijnen gelegd ten zuiden van Bergen op Zoom, maar daar geen kaarten van gemaakt. Toen een Duitse Fallschirmjäger op een mijn trapte werden ze weer verwijderd. 78 [Locatie onbekend] Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 257 Squadron van 146 Wing beschoten een strongpoint op positie qD.620230 met raketten. Vierenvijftig raketten kwamen neer in het doelgebied. Eén toestel keerde niet terug.79 Volgens het Operations Record Book van het Squadron was het doelwit een concentratie troepen ten zuiden van Bergen op Zoom. Er werd aangevallen van een hoogte van minder dat 1500 feet. 80 [Buiten onderzoeksgebied] Een Britse Typhoon jachtbommenwerper van 257 Squadron is om 18:25 uur op het landgoed Mattenburg te Woensdrecht neergekomen na te zijn beschoten door Duits luchtafweergeschut.81 [Buiten onderzoeksgebied]
71 Bollen en Vroemen (1993), p. 27. 72 BHIC, toeg. nr. 1085, inv. nr. 431. 73 Klep en Schoenmaker (1995), p. 181. 74 Bollen en Vroemen (1993), p. 22. 75 Didden en Swarts (1993), p. 140. 76 Bollen en Vroemen (1993), p. 24. 77 Bollen en Vroemen (1993), p. 24. 78 Bollen en Vroemen (1993), p. 24. 79 TNA UK AIR 37/715. 80 TNA UK AIR 27/1528. 81 SGLO, T4511; Zwanenburg II (1991-1993), p. 396.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 39 van 79
11 oktober 1944 Jachtbommenwerpers van de AEAF (Allied Expeditionary Air Force) voerden aanvallen uit op vijandelijke versterkingen bij Bergen op Zoom. Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 33 Squadron voerden aanvallen uit op geschutsopstellingen bij Woensdrecht.82 [Locatie onbekend] Negen Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 317 Squadron van 131 Wing bombardeerden een strongpoint op positie qD.616247 met veertien 250 lbs brisantbommen. Alle bommen vielen in het doelgebied. 83 [RAP_441011A] Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 331 Squadron van 132 Wing bombardeerden strongpoint Bergen op Zoom (qD.6127) met twaalf 500 lbs. 84 [Buiten onderzoeksgebied] Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 349 Squadron van 135 Wing bombardeerden strongpoint Bergen op Zoom (qD.6127) met elf 500 lbs. Er was één near miss. 85 [Buiten onderzoeksgebied] Tien Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 308 Squadron van 131 Wing bombardeerden geschutstellingen op positie qD.6224 met twintig 250 lbs brisantbommen. Alle bommen vielen in het doelgebied. 86 [RAP_441011B] Tien Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 308 Squadron van 131 Wing bombardeerden met twaalf 500 lbs de geschutsopstellingen op qD.6223.
Alle bommen vielen in het doelgebied.87 [RAP_441011C] Negen Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 317 Squadron van 131 Wing bombardeerden met veertien 250 lbs het verdedigingscentrum op qD.6125. Alle bommen vielen in het doelgebied. 88 [RAP_441011D] 12 oktober 1944 De AEAF (Allied Expeditionary Air Force) voerde aanvallen uit met boordwapens en bommen. Onder andere Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 33 Squadron namen Woensdrecht onder vuur.89 [Locatie onbekend] 13 oktober 1944 Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 263 Squadron van 146 Wing bombardeerden vier stukken 10,5 cm geschut op positie qD.6224 met vijftien 500 lbs brisantbommen. Er waren geen voltreffers. 90 Volgens het Operations Record Book van het Squadron werd een aanval uitgevoerd op enkele stukken geschut ten zuiden van Bergen op Zoom en op een andere groep geschut nabij een bos op ongeveer 20 mijl ten noordoosten van de basis (vliegveld Deurne bij Antwerpen). De aanval vond plaats op geschut op positie qD.624239. Op die plaats werden twee mogelijke geschutstellingen waargenomen. De bommen vielen in het doelgebied, maar er waren geen voltreffers. Het gebied werd tevens aangevallen met boordwapens.91 [RAP_441013A] 82 Zwanenburg II (1991-1993), p. 401-402. 83 TNA UK AIR 37/715. 84 TNA UK AIR 37/715. 85 TNA UK AIR 37/715. 86 TNA UK AIR 37/715. 87 TNA UK AIR 37/715. 88 TNA UK AIR 37/715.
89 Zwanenburg II (1991-1993), p. 404. 90 TNA UK AIR 37/715. 91 TNA UK AIR 27/1548.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 40 van 79
De aanval van het Britse 263 Squadron met acht Typhoon jachtbommenwerpers, zoals boven beschreven, was gericht op de omgeving van Heimolen. Daar stond een gedeelte van de zware artillerie van Kampfgruppe Chill opgesteld. Het waren verdragende 10,5 cm kanonnen van 185 Artillerie Regiment. De Typhoons lieten 15 zware bommen vallen, maar troffen het doel niet.92 [RAP_441013A] Het bataljon Black Watch of Canada voerde twee opeenvolgende frontale aanvallen uit op de Duitse versterkte posities aan de spoordijk ten westen van Woensdrecht. Voordat de infanterie in de richting van de spoordijk trok werd eerst een luchtaanval uitgevoerd, maar deze had nauwelijks effect. Het gevolg was dat de Duitse militairen gericht konden schieten, waarbij 183 Canadezen sneuvelden.93 [Buiten onderzoeksgebied] Kort na de aanval van 263 Squadron scheerden tien Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 197 Squadron over de Woensdrechtse polders. Hun doel was de groep ingegraven Duitse parachutisten langs de spoordijk.94 [Historische context] Elf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 74 Squadron van het 145 Wing bombardeerden met elf 500 lbs een strongpoint op qD.608219. Er waren negen voltreffers.
95 [Buiten onderzoeksgebied] 14 oktober 1944 Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 33 Squadron voerden aanvallen uit op geschutsopstellingen bij Woensdrecht.96 [Locatie onbekend] Acht Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 193 Squadron van 146 Wing bombardeerden vier geschutsopstellingen op qD.617225 met zestien 500 lbs. Twaalf bommen kwamen neer in het doelgebied.97 Volgens het Operations Record Book van het Squadron werden ’s avonds ten noordwesten van Korteven geschutstellingen aangevallen door twee secties middels een duikbombardement. Het bombardement ging goed, maar heftig licht Duits luchtafweergeschut werd aangetroffen in het doelgebied.98 [Buiten onderzoeksgebied] Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 127 Squadron van 132 Wing bombardeerden acht stellingen op qD.615234. Ze bombardeerden vanaf low level met twaalf 500 lbs met tijdvertraging. Zeven bommen kwamen neer in het doelgebied. Er werden geen resultaten waargenomen. 99 [Buiten onderzoeksgebied] Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 341 Squadron van 145 Wing voerden een aanval uit op vier stellingen op qD.629233 met twaalf 500 lbs met tijdvertraging. Acht bommen kwamen neer in het doelgebied. De stellingen werden niet waargenomen. 100 [Buiten onderzoeksgebied]
92 Doorn, Bos en Cillessen (1995), p. 59. 93 Klep en Schoenmaker (1995), p. 182. 94 Doorn, Bos en Cillessen (1995), p. 59. 95 TNA UK AIR 37/715. 96 Zwanenburg II (1991-1993), p. 407. 97 TNA UK AIR 37/715. 98 TNA UK AIR 27/1157. 99 TNA UK AIR 37/715. 100 TNA UK AIR 37/715.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 41 van 79
Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 222 Squadron van het 135 Wing bombardeerden met twaalf 500 lbs op twee stukken 8,8 cm geschut op positie qD.607218. Er waren vier treffers en één near miss. Het doel werd brandend achter gelaten. 101 [Buiten onderzoeksgebied] 15 oktober 1944 De 2nd Tactical Air Force voerde aanvallen uit met jagers en jachtbommenwerpers (Spitfires, Typhoons en Tempests) op doelen in Bergen op Zoom.102 Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 331 Squadron van het 132 Wing bombardeerden met twaalf 500 lbs stellingen op qD.629242. Alle bommen kwamen neer in het doelgebied. Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 332 Squadron van het 132 Wing bombardeerden met negen 500 lbs stellingen op qD.629242. Vijf bommen kwamen neer in het doelgebied. Er zijn voltreffer(s) en vier near misses waargenomen.103 [Buiten onderzoeksgebied] Elf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 127 Squadron van 132 Wing bombardeerden het hoofdkwartier in een huis met twee verdiepingen op qD.622231 met elf 500 lbs. Eén van de Spitfires werd neergeschoten.104 [Buiten onderzoeksgebied] Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 257 Squadron van het 146 Wing voerden een aanval uit op strongpoint (qD.6127) Bergen op Zoom met zestien 500 lbs en boordgeschut. Er waren twee voltreffers en veel treffers van het boordgeschut.
105 Volgens het Operations Record Book van het Squadron waren er twee voltreffers op de kruising op qD.597205. De rest kwam geconcentreerd neer in het doelgebied.106 [Buiten onderzoeksgebied] 16 oktober 1944 Op 16 oktober werd door de Royal Hamilton Light Infantry (de ‘Rileys’) een beschieting op Woensdrecht uitgevoerd. Men wist door te dringen tot het centrum van Woensdrecht. De Duitsers voerden met behulp van parachutisten een tegenaanval uit en stormden het dorp weer binnen. Uiteindelijk werden de Duitsers die dag weer teruggedrongen door de Canadezen en kwam er door pure uitputting tijdelijk een einde aan de strijd om Woensdrecht.107 De Canadese opmars bij Woensdrecht was daarmee definitief tot staan gebracht.108 [Buiten onderzoeksgebied] De Canadese 2e Divisie was te zwak om Bergen op Zoom en de wijde omgeving tegelijk te veroveren en ook tegelijk een aanval op Zuid-Beveland te lanceren. De Duitse Kampfgruppe Chill en het 6e Fallschirmjägerregiment van Von der Heydte stonden tegenover de Canadese troepen. Op 16 oktober kwam het Britse 1e Corps van centraal naar west Brabant en de Canadese 4e Tankdivisie kwam naar Bergen op Zoom.
Verder kwam de hulp van de Amerikaanse 104e Infanteriedivisie Timberwolves en de Britse 52e Lowland Divisie.109 [Historische context] 17 oktober 1944 Zeven Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 266 Squadron van het 146 Wing voerden een aanval uit op de observatiepost bij Bergen op Zoom. Er werden 55 raketten afgevuurd, waarvan 101 TNA UK AIR 37/715. 102 Zwanenburg II (1991-1993), p. 409. 103 TNA UK AIR 37/715. 104 TNA UK AIR 37/715; het gecrashte toestel kwam neer bij vliegveld Woensdrecht, buiten het onderzoeksgebied (SGLO,
T4545). 105 TNA UK AIR 37/715. 106 TNA UK AIR 27/1528. 107 Didden en Swarts (1993), p. 146. 108 Didden en Swarts (1993), p. 160. 109 Bollen en Vroemen (1993), p. 37.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 42 van 79
twee de basis troffen. De rest werd over het doel heen geschoten. Veel huizen stonden hierna in brand, maar de observatiepost stond nog. 110 Volgens het Operations Record Book van het Squadron werd een konvooi aangevallen met alleen boordwapens, waarbij drie gemotoriseerde voertuigen werden vernietigd en een aantal soldaten geraakt. Een sterke wing voorkwam dat de observatietoren vernietigd kon worden door het raketvuur. Het doel werd echter wel beschoten met boordgeschut. Dit was in Huijbergen.111 [Buiten onderzoeksgebied] 18 oktober 1944 Op 18 oktober voerde de 2nd Tactical Air Force in Bergen op Zoom aanvallen uit met jachtbommenwerpers en jagers ter ondersteuning van grondtroepen.112 Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van het 193 Squadron van het 146 Wing bombardeerden bossen op de lijn qD.6123 – qD.6133 met zestien 500 lbs brisantbommen. Er werden geen resultaten waargenomen. 113 Volgens het Operations Record Book van het Squadron was het doelwit een geschutstelling bij een bos nabij Mattemburg. De helft van de afgeworpen bommen waren voltreffers. De rest viel in het bos. Bovendien werd een concentratie van tanks aangevallen op positie qD.621219. Resultaten werden niet waargenomen.114 [RAP_441018A] Twee Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 197 Squadron van 146 Wing voerden met boordwapens een aanval uit op qD.620230.
Ook bombardeerden ze met vier 500 lbs brisantbommen. Er werden geen resultaten waargenomen.115 [Buiten onderzoeksgebied] Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 257 Squadron van 146 Wing voerden met boordwapens een aanval uit op qD.615227. Ook bombardeerden ze met zestien 500 lbs. Er werden geen resultaten waargenomen. 116 Volgens het Operations Record Group van het Squadron werd met deze aanval het leger ondersteund ten zuiden van Bergen op Zoom. Het doel bestond uit stellingen en troepen en heftig Duits luchtafweergeschut werd waargenomen in het doelgebied. In de late avond werden nog rijdende tanks waargenomen ten westen van Korteven. Drie stilstaande tanks werden gebombardeerd en eentje werd rokend achter gelaten. De rijdende tanks werden beschoten en veel treffers werden waargenomen. Vanuit het doelgebied werden de vliegers geconfronteerd met Duits luchtafweergeschut.117 [Buiten onderzoeksgebied] 20 oktober 1944 Operatie Pheasant ging van start. Na de mislukking van Operatie Market Garden plande het geallieerde leger Operatie Pheasant met als doel de verovering van Noord-Brabant. Het eerste Canadese Leger zou oprukken in de richting van Bergen op Zoom en Roosendaal, terwijl het tweede Britse Leger over ’s Hertogenbosch de aanval in zou zetten in westelijke richting.
Het doel was daarmee het vijftiende Duitse Leger in te sluiten en het gebied tot aan de (Bergse) Maas te veroveren. Operatie Pheasant was onderdeel van Operatie Suitcase. Het doel van deze operatie Suitcuase was om tot aan het Hollandsdiep door te trekken om zo de Duitse troepen op Walcheren in te sluiten. In het kader van operatie Suitcase zette de Canadese 4de Armoured en de Britse 49ste (West-Riding) Divisie in de vroege morgen van 20 oktober de aanval in vanuit Antwerpen richting Bergen op Zoom. Men verwachtte dat de aanval voorspoedig zou verlopen, 110 TNA UK AIR 37/715. 111 TNA UK AIR 27/1559. 112 Zwanenburg II (1991-1993), p. 413. 113 TNA UK AIR 37/715. 114 TNA UK AIR 27/1157. 115 TNA UK AIR 37/715 ; Het Operations Record Book van dit Squadron (TNA UK AIR 27/1169) leverde geen extra informatie
op met betrekking tot deze aanval. 116 TNA UK AIR 37/715. 117 TNA UK AIR 27/1528.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 43 van 79
maar was er niet van op de hoogte dat de Duitse troepen inmiddels versterkt waren door een extra Sturmschützbrigade (244) en dat de 245ste Divisie van het Duitse leger inmiddels onderweg was naar front Breda.118 [Historische context] Ter ondersteuning van grondtroepen onder andere ten zuiden van Bergen op Zoom voerden 254 Britse Typhoon jachtbommenwerpers en 242 Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 2nd Tactical Air Force aanvallen uit.119 [Locatie onbekend] 23 oktober 1944 Op 23 oktober begon de strijd in Brabants Westhoek met aanvallen van de Canadese 4 e Tankdivisie op de uiterste linkerflank met als eerste doel de verovering van Bergen op Zoom.120 [Historische context] Op 23 oktober werd Woensdrecht bevrijd.121 [Historische context] 24 oktober 1944 De 4e Canadese Infanteriebrigade kreeg 24 uur rust, omdat de Duitse kanonnen bij Woensdrecht zwegen.122 Lindonk en Korteven waren nog in Duitse handen aan het einde van de dag.123 [Historische context] 26 oktober 1944 Alvorens de Duitse troepen op 27 oktober Bergen op Zoom verlieten werden in en rond Bergen op Zoom elf bruggen, drie kerktoren en een stuw in de Zoom opgeblazen. 124 [Locatie onbekend] De acties van het 6e Fallschirmjäger Regiment waren erop gericht om tijd te winnen voor het terugtrekken in de nacht van 26 op 27 oktober op de nieuwe verdedigingslinie.
Zo hield Kampfgruppe Chill enige tijd stand achter de spoorlijn Bergen op Zoom – Roosendaal.125 [Historische context] 27 oktober 1944 Canadese tanks trokken via de Huijbergsebaan de stad binnen.126 Op 27 oktober werd Bergen op Zoom bevrijd. Kampfgruppe Chill had Bergen op Zoom de nacht daarvoor verlaten. De frontlijn kwam nu ten noorden van Bergen op Zoom en ten zuiden van Roosendaal te liggen.127 [Historische context] 28 oktober 1944 Na de verrassende ontruiming van Bergen op Zoom door Kampfgruppe Chill bleek op 28 oktober dat de Duitse troepen nog altijd fel waren. De komende vier dagen zouden er nog Duitse granaten op de stad Bergen op Zoom vallen. Een deel van Kampfgruppe Chill had zich ingegraven achter de rivier de Zoom, aan de noordrand van Bergen op Zoom en ten oosten van de stad langs
118 Didden en Swarts (1993), p. 168-170. 119 Zwanenburg II (1991-1993), p. 415. 120 Bollen en Vroemen (1993), p. 37. 121 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2442; NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 46. 122 Bollen en Vroemen (1993), p. 27. 123 Didden en Swarts (2013), p. 370. 124 Bollen en Vroemen (1993), p. 39. 125 Doorn, Bos en Cillessen (1995), p. 100. 126 Vanwesenbeeck (1984), p. 36. 127 Klep en Schoenmaker (1995), p. 218-219.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 44 van 79
het spoor naar Roosendaal.128 Rondom de Zoom werd hevig gevochten.129 [Buiten onderzoeksgebied] 29 oktober 1944 De 2nd Tactical Airforce voerde aanvallen uit met Typhoons van twee squadrons van 143 Wing, met dekking van 247 Squadron van 124 Wing in de anti-luchtafweergeschut-rol. Ze voerden een duikaanval uit op de sluizen bij Bergen op Zoom. Deze aanval was niet effectief aangezien de sluizen op dat moment open waren.130 [Locatie onbekend] De Canadese troepen slaagden er in de impasse ten noorden van Bergen op Zoom te doorbreken. De infanterie lag nog bij het kleine bruggenhoofd over de Zoom, maar de tanks van de Canadese 4e Armoured Brigade boekte wel succes.131 [Historische context] 30 oktober 1944 Hoewel de officiële bevrijdingsdatum van Bergen op Zoom 27 oktober 1944 was, de datum waarop de stadskom werd bevrijd, werd de poorterij grenzende aan Halsteren pas op 30 oktober 1944 bevrijd. Het zuidelijke gedeelte van de gemeente is één dag in geallieerde handen geweest.132 [Historische context] 4 november 1944 Steenbergen werd bevrijd. Tot aan deze verovering was Bergen op Zoom nog regelmatig doelwit van Duitse artilleriebeschietingen.133 [Locatie onbekend] 30-31 december 1944 De Duitse Luftwaffe wierp tussen 4:30 en 5:15 uur bommen af en nam met boordwapens huizen onder vuur bij Woensdrecht.
Er waren geen slachtoffers en geen schade.134 [Locatie onbekend] 20 januari 1945 ’s Ochtends tussen 6:30 en 8:41 uur vielen vijf vliegende bommen dicht bij elkaar neer in de Theodoruspolder, de Bijmoerpolder en de Auvergnepolder te Halsteren. Alle vijf de V.1’s kwamen uit noordoostelijke richting. Eén woning in de Bijmoerpolder raakte zwaar beschadigd. Daar viel de V.1 op 30 à 50 meter afstand van het huis (boerderij van J. Mathijssen - 7:01 uur), dat ineengedrukt werd. Eén V.1 kwam vlak bij een woning in de Auvergnepolder terecht (boerderij van A. Verket - 6:30 uur) en explodeerde. Twee vliegende bommen vielen kort na elkaar in de dijk van de Auvergnepolder langs de Oosterschelde. De ene aan de binnenkant, de andere aan de buitenkant van de dijk (8:09 uur). De vijfde V.1 viel tussen de boerderij van Mathijssen (Bijmoerpolder) en de Oosterscheldedijk, halverwege de zogenaamde Platte Dijk (8:41 uur). Deze V.1 veroorzaakte geen schade of ongelukken en was uit de lucht geschoten en explodeerde. Door deze reeks van ontploffingen was er veel ruitschade tussen Bergen op Zoom en het dorp Halsteren.135 [RAP_450120A]
128 Didden en Swarts (1993), p. 226; Didden en Swarts (2013), p. 444. 129 Doorn, Bos en Cillessen (1995), p. 103-106. 130 Zwanenburg II (1991-1993), p. 427. 131 Didden en Swarts (1993), p. 234. 132 NIMH, toeg. nr. 420, inv.nr. 26 en 32. 133 Gils, Klinkert en Roozenbeek (1996), p. 107. 134 Zwanenburg II (1991-1993), p. 493. 135 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 326; WBA, toeg. nr. 0353, inv. nr. A2597.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 45 van 79
3 februari 1945 Een Brits Spitfire jachtbommenwerper van het 322 Squadron is uiteengevallen in de lucht bij Woensdrecht.136 [Locatie onbekend] 6 februari 1945 Een Brits Spitfire jachtbommenwerper van het 66 Squadron is om 14:50 uur zo’n 16 kilometer ten noordoosten van Woensdrecht neergestort.137 [Locatie onbekend] 8 februari 1945 Op 8 februari is een vliegtuigbom van 250kg op het terrein van Bartels, Kroonshoeve, in Bergen op Zoom, geruimd.138 [Locatie onbekend] 16 februari Om 10:20 uur kwam een V.1 neer in de woonwijk achter de fabriek in de polder van Bergen op Zoom. Een jongen raakte licht gewond en er was veel glasschade. Het gat van de V.1 was enkele meters diep. 139 [Locatie onbekend] 20 februari 1945 De burgemeester van Woensdrecht meldde dat er in de gemeente zoveel explosieven verspreid lagen dat hij onmogelijk een kaart of opsomming kon maken met locaties.140 [Locatie onbekend] Op 20 februari is omstreeks 8:30 uur in de gemeente Woensdrecht, nabij de Antwerpsestraatweg, een V.1 neergekomen. Hierdoor is glas- en dakschade aangericht bij woningen in de directe omgeving.141 [Locatie onbekend] 22 februari 1945 Bij F. van Beek, Woensdrecht A166, lagen nog projectielen.142 [Locatie onbekend] 27 februari 1945 Om 21:05 uur kwam een V.1 neer op 40 meter van de openbare weg te Bergen op Zoom. Er was glas- en dakschade. Eén burger raakte licht gewond.
143 [Locatie onbekend] 1 maart 1945 Om 7:45 uur kwam de V.1 neer binnen de bebouwde kom van de gemeente Bergen op Zoom, plaatselijk genaamd de Augustapolder, ongeveer 500 meter van de huizen af. Het gat in de polder was enkele meters diep. Er was aanzienlijke glasschade en geen persoonlijke ongelukken.144 [Buiten onderzoeksgebied] Om 7:50 uur kwam op het land van de heer Hazen in de Borgvlietse Polder, tussen de spoorlijn en de zeedijk, te Bergen op Zoom een V.1 neer. De V.1 was geëxplodeerd. Er was glas- en dakschade aan de Antwerpsestraatweg in de omgeving van café De Raaijberg.145 [Buiten onderzoeksgebied] 136 SGLO, T5189. 137 SGLO, T5200. 138 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 326. 139 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 140 SSA, archief MMOD, inv. nr. 53-55. 141 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 142 SSA, archief MMOD, inv. nr. 53-55. 143 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 144 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 145 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 326.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 46 van 79
Burgemeester Kramer van Woensdrecht gaf aan dat er in de gemeente nog zeer veel mijnenvelden lagen, maar dat de locaties niet exact bekend waren. Ook in veel tuinen achter de huizen lagen nog veel mijnen.146 [Locatie onbekend] 10 maart 1945 De V.1, een onbemand vliegtuig ingezet als vliegende bom, kwam neer in de Schelde bij Bergen op Zoom.147 [RAP_450310A] 5 april 1945 Bij de N.V. Haardenfabriek De Schelde, kadastraal bekend te Halsteren D1185 en D1912 en te Bergen op Zoom op H2167, lagen nog pantservuisten in een houten omhulsel.148 [Locatie onbekend] 3.6
Naoorlogse periode – heden Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van CE. De resultaten hiervan zijn onbekend, verjaard of inmiddels vernietigd. Van 1971 – heden houdt de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) zich bezig met het ruimen van CE in Nederland en worden de munitievondsten systematisch (per gemeente) bijgehouden. Over de periode mei 1945 tot en met 1970 is dus niet of nauwelijks informatie bekend over het aantreffen en ruimen van CE. 27 augustus 1945 Op perceel A1533 aan de Lindonkseweg werd gezocht naar mijnen. Mijnen werden niet gevonden, maar wel vier granaten (blindgangers).149 [Locatie onbekend] 24 mei 1946 Het mijnenveld bij W. de Kort A 186 Woensdrecht werd onderzocht.150 [Locatie onbekend] 10 augustus 1946 De burgemeester van Bergen op Zoom verklaarde dat er naar zijn weten alleen nog explosieven in de ‘Mijnenschool’ lagen. Het zou gaan om acht tot tien ton aan explosieven aan de Wester Boulevard.151 [Locatie onbekend] 21 augustus 1946 De burgermeester van Woensdrecht deelde mede dat door het tot ontploffing brengen van projectielen, door de militaire opruimingsdienst, twee gaten zijn geslagen in een zeewering nabij de hoeve Hildernisse van de landbouwer L.A. Bogers.
De schade ontstond door opblazing van explosieven en was op 2 november alweer hersteld.152 [RAP_460821A] 17 maart 1947 Antwerpsestraatweg 500, F 3003, was dusdanig beschadigd door de oorlog dat het onteigend moest worden.153 [Buiten onderzoeksgebied]
146 BHIC, toeg. nr. 1085, inv. nr. 366. 147 www.vergeltungswaffen.nl, nummer V2454, geraadpleegd op 8 oktober 2018 door L.M. Vrielink. 148 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 307. 149 WBA, toeg. Nr. 0008, inv. nr. 039-1945-G05. 150 SSA, archief MMOD inv. nr. 53-55. 151 SSA, archief MMOD inv. nr. 53-55; mogelijk daar waar nu ook straten “De Boulevard” heten, aan de Binnenschelde. 152 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2429. 153 WBA, toeg. nr. 0008, inv. nr. 038-1947-L01.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 47 van 79
November 1947 De duiker in de weg van Bergen op Zoom naar Woensdrecht bij km 4,019 te Woensdrecht, welke ofwel in 1940 of 1944 door oorlogshandelingen vernield was, moest nog hersteld worden. Als noodvoorziening was het gat gedicht.154 [RAP_471100A] De duiker nabij Bergen op Zoom (Schaliehoef) op de grens tussen Bergen op Zoom en Hoogerheide, welke ofwel in 1940 of 1944 door oorlogshandelingen vernield was, moest nog hersteld worden. De wijdte was 1 meter.155 [RAP_471100A] 3 januari 1949 Op 1600 meter ten zuidzuidwesten van Hildernissen was een oefenterrein in de Oosterschelde om bommen op af te werpen. Op 3 januari 1949 werd aangevangen hier te oefenen op het terrein Emaus. Het is onbekend hoe vaak en met welke bommenlast op dit doel in de Oosterschelde werd geoefend.156 [Buiten onderzoeksgebied] 30 augustus 1949 Ten zuiden van Bergen op Zoom was een tankgracht. Woensdrecht had verschillende versterkingen.157 [Locatie onbekend] 18 maart 1959 Op een bouwterrein in Bergen op Zoom is een granaat gevonden.158 [Locatie onbekend] Mijnenvelden Volgens de EODD hebben er geen mijnenvelden in het onderzoeksgebied gelegen. MORA UO nummer 19711045
Ligplaats
Gemeente
Datum
CE
Bijzonderheden
Ringersweg 5
Bergen op Zoom
14-051971
Op het terrein van de Synthesefabriek
19753204
Antwerpsestraatweg t.h.v. Sleenstraat
Woensdrecht
22-121975
1 brisantgranaat met een diameter van 10 cm Onbekend
19760562
Antwerpsestraatweg
Woensdrecht
15-051976
Onbekend
19774003
Vianenstraat 20
Woensdrecht
22-121977
Onbekend
19774017