Bijlage 6 bij toelichting. Vooronderzoek conventionele explosieve
Tekst van het document
Vianenstraat 21
Woensdrecht
23-121977
Onbekend
Wel een rapport van de melding, niet van de ruiming aanwezig MORA bevat correspondentie en afspraken over 170,4 kg afgekeurde springstof uit de bunker te Bennekom en de melding van één granaat aan de Antwerpsestraatweg waarvan het ruimrapport ontbreekt Wel een rapport van de melding, niet van de ruiming aanwezig Wel een rapport van de melding, niet van de ruiming aanwezig
154 BHIC, toeg. nr. 371, inv. nr. 542. 155 BHIC, toeg. nr. 371, inv. nr. 542 en 1480. 156 WBA, toeg. nr. 0502, inv. nr. 2430. 157 NIMH, toeg. nr. 575, inv. nr. 80. 158 NA, toeg. nr. 2.04.110, inv. nr. 22.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 48 van 79
UO nummer 19822791
Ligplaats
Gemeente
Datum
CE
Bijzonderheden
Antwerpsestraatweg
Woensdrecht
25-081982
Geen
19822833
Antwerpsestraatweg
Woensdrecht
28-081982
1 lege chemische artilleriegranaat van 90 mm Geen
19831935
De Vosseweg
Woensdrecht
28-061983
19833038
Vierlinghweg
19833062
Vierlinghweg
Bergen op Zoom Bergen op Zoom
24-091983 27-091983
19840739
Vierlinhweg
19843099
Vossenweg
Bergen op Zoom Woensdrecht
22-031984 18-091984
19851052
Antwerpsestraatweg
Woensdrecht
19860646
Antwerpsestraatweg
Woensdrecht
19862305
Konijnenburgweg
19863481
Antwerpsestraatweg
Bergen op Zoom Woensdrecht
22-041985 28-031986 14-071986 14-101986
19871763
Heimolen
Woensdrecht
19871968
Antwerpsestraatweg
Woensdrecht
19880136
Vianenstraat
Woensdrecht
19880234 19881354
Industrieterrein Noordland Bongaertsweg
Bergen op Zoom Bergen op Zoom
01-021988 05-051988
19881865
Antwerpsestraatweg
Bergen op Zoom
15-061988
19882336
Vosseweg
Woensdrecht
06-081988
19892726
Spoorbaan
Woensdrecht
19893680
Spoorbaan
Woensdrecht
05-091989 16-111989
180197.0001
01-071987 21-071987 18-011988
29/01/2019
2 High Explosive van 20 mm en 2 pantser van 20 mm 1 artilleriegranaat High Explosive van 12 cm Geen
1 Amerikaanse granaat High Explosive 1 artilleriegranaat High Explosive van 9 cm, 1 High Explosive van 20 mm en een halve kg Klein Kaliber Munitie Geen 1 artilleriegranaat rook van 85 mm Onbekend 1 High Explosive Mortiergranaat van 88 m 1 Lege mortier rookgranaat van 2 inch 1 artilleriegranaat High Explosive van 3,7 inch 1 Lege chemische mortiergranaat van 2 inch Geen Geen
1 High Explosive aanvalshandgranaat, 1 ongevaarlijk voorwerp (schroot) en 1 kanonskogel (buskruit) 1 brisantgranaat van 3, 7 inch en een halve kg Klein Kaliber Munitie 1 Artilleriegranaat High Explosive van 3,7 inch Geen
In een akker, dubbele melding van 19822791. Alleen de eerste melding is weergegeven op de inventarisatiekaart. Geen
Bij Transportbedrijf Schoonen Dubbele melding, is 19833038. Alleen de eerste melding is weergegeven op de inventarisatiekaart. Bij Car Coating Geen
Ter hoogte van perceel 30 in de berm, dubbele melding Tegenover PNEM (10 KV aftakstation) MORA ontbreekt Geen
Op camping Uit en Thuis Landgoed Mattenburg Visser en Smit, gevonden tijdens het pijpen leggen Zoekactie werd niet uitgevoerd Aan de dijk. Er werd niets gevonden. Indien het weer aangetroffen werd zou het opnieuw gemeld worden. Nabij de afgraving
Bosperceel aan de Vosseweg
Geen Ligplaats: de weg spoorbaan, langs de weg, in de put zaten vermoedelijk explosieven
Pagina 49 van 79
UO nummer 19900862
Ligplaats
Gemeente
Datum
CE
Bijzonderheden
Antwerpsestraatweg
Woensdrecht
05-041990
In een weiland
19901350
Spoorbaan
Woensdrecht
19-051990
1 High Explosive mortiergranaat van 3 inch 1 Duitse 80 mm High Explosive mortiergranaat
19960666
Van Konijnenbergweg 80
Bergen op Zoom
12-041996
19961796
Kade 10/Vierlingweg
Bergen op Zoom
28-081996
19971414
Zeekraal 19
20001293 20030070
Antwerpsestraatweg 562 Vierlingweg 26
Bergen op Zoom Bergen op Zoom Bergen op Zoom
24-061997 04-072000 16-012003
20031814
Vierlingweg 26
Bergen op Zoom
04-112003
20031905
Vierlinghweg 26
Bergen op Zoom
21-112003
20040745
Vierlingweg 26
Bergen op Zoom
17-052004
20041555
Vierlingsweg 26
Bergen op Zoom
20-102004
20050308
Vierlinghweg 26
Bergen op Zoom
23-032005
20060537
Vierlinghweg 33
Bergen op Zoom
20-042006
20060948
Vierlingsweg 33
Bergen op Zoom
13-062006
20070220
Vierlinghweg
Bergen op Zoom
16-022007
180197.0001
29/01/2019
1 High Explosive artilleriegranaat van 3,7 inch 2 handgranaten M.11 36 1 brisantgranaat van 3,7 inch 1 brisantgranaat van 3,7 inch 1 verschoten brisantgranaat van 7,5 cm, 1 handgranaat Mill36 ongewapend en 1 restant van een artillerieontsteker 1 Britse handgranaat Mill 36 en 1 Britse ontsteker 102 5 pineapple handgranaten met restanten van ontstekers en 1 handgranaat Mill 36 1 handgranaat Mill 36 en 1 pantserbrisantgraat van 75 mm 1 brisantgranaat van 8,8 cm en 1 handgranaat Mill 36 7 Britse Brisant handgranaten en 1 Duitse granaat van 3 cm 1 brisantgranaat tank van 40 mm, 1 restant van een brisantpantsergranaat van 40 mm, 1 handgranaat Mill 36 en 1 pantsergranaat tank van 60 mm 1 handgranaat lichaam MK 7 en 1 ongevaarlijk voorwerp 1 Amerikaanse handgranaat MK II, 2 Britse handgranaten Mill 36, 3 High Explosive 26 mm, 1 Franse geweergranaat,
Lag in het hoge gras langs het prikkeldraadhek, nabij gasleidingspaaltje no 64842, aan een zijpad van de spoorbaan Bij Transportbedrijf Koppens BV, lag onder een pallet Bij Aardappelverwerkingsbedrijf Fridoor Geen Gevonden op een akker en door de boer opzij gelegd Bedreigd gebied: Aardappelverwerkingsbedrijf en de ketel met koelwater, werd al eerder gemeld, maar werd toen niet opgehaald Bedreigd gebied: Aardappelbedrijf, van de lopende band afgekomen. Bedreigd gebied: Fritesfabriek
Bedreigd gebied: bedrijventerrein
Aardappelfabriek
Bedrijf: Lamb Weston Meijer (aardappelfabriek)
Aardappelfabriek
Frietfabriek
Aardappelfabriek
Pagina 50 van 79
UO nummer
Ligplaats
Gemeente
Datum
20070395
Noordlandseweg
Bergen op Zoom
20-032007
20070771
Vierlinghweg 33
Bergen op Zoom
08-052007
20070881
Vierlinghweg 33
Bergen op Zoom
24-052007
20080395
Bergen op Zoom
01-042008
20081241
Spoorlijn in de gemeenten Bergen op Zoom Vierlingsweg 33
Bergen op Zoom
29-082008
20100327
Vierlinghweg 33
20100350
Vierlinghweg
20100523 20100568
Spoor Bergen op Zoom Blankenweg 2
Bergen op Zoom Bergen op Zoom Bergen op Zoom Bergen op Zoom
16-032010 18-032010 15-042010 21-042010
20100589
Antwerpsestaatweg
Bergen op Zoom
26-042010
20101323
Vierlinghweg 33
Bergen Op Zoom
15-092010
20111065
Antwerpsestraatweg
Bergen op Zoom
27-062011
20111235
Vossenweg
Bergen op Zoom
01-082011
180197.0001
29/01/2019
CE 1 Britse 1 ponder brisantgranaat en 1 4,5 cm (kop van een granaat) 1 ongevaarlijk voorwerp (olievat 2006) 1 verschoten brisantgranaat van 7,5 cm zonder ontsteker en 1 verschoten brisantpantsergranaat 2 ponder zonder ontsteker 1 Mill 36 handgranaat zonder beugel en 1 ongevaarlijk voorwerp Onbekend
Bijzonderheden
Bedreigd gebied: weg in aanleg Patatfabriek Lamb Weston Meyer
Aardappelverwerkingsbedrijf
MORA ontbreekt
1 Duitse brisantpantsergranaat van 3,7, 1 Amerikaanse brisantpantsergraant van 5,7, 1 pineapple handgranaat en 1 Oud Hollands 7,5 cm kartets Onbekend
Aardappelfabriek Lamb Weston
Onbekend
MORA ontbreekt
Onbekend
MORA ontbreekt
1 verschoten Duitse brisantgranaat van 10,5 cm. Type Eerste Wereldoorlog handgranaat 14 met HZ 14 Fb ontsteker 2 Duitse verschoten brisantmortiergranaten van 8 cm Pantsergranaat; 37 mm (US) (verschoten), Brisantpantsergranaat; 20 mm zonder ontsteker met springstof (verschoten), Balistische kap, Pantsergranaat; 6 pdr (verschoten), Brisantgranaat; 90 mm met restant MTSQ buis (US) (verschoten), Bomstaart; 250/500 lbs bom, niet geperforeerd. (UK) Rookgranaat; 25 pdr met restant
Bedreigd gebied: bedrijventerrein
MORA ontbreekt
Bedreigd gebied: bosgebied
Geen
Geen
Geen
Pagina 51 van 79
UO nummer
Ligplaats
Gemeente
Datum
20111897
Vierlinghweg 33
Bergen op Zoom
23-112011
20130177 20131651
Antwerpsestraatweg 589 Vierlinghweg 33
Bergen op Zoom Bergen op Zoom
04-0213 24-0913
20140504
Vossenweg
Bergen op Zoom
12-0314
20140636
Antwerpsestraatweg
Woensdrecht
29-0314
20140955
Vierlinghweg 33
Bergen op Zoom
30-0414
20150478
Vierlinghweg 33
20170283
Antwerpsestraatweg
Bergen op Zoom Woensdrecht
20170638
Vielinghweg 33
12-0315 11-0217 11-0417
Bergen op Zoom
CE tijdschokbuis No 221 serie (verschoten) Buskruitgranaat; 5.3 cm met schokbuis voor 5 cm (D) (niet verschoten), Brisantgranaat; 37 mm met bodembuis M62 (US) (verschoten), Brisantgranaat; 20 mm met schokbuis No 254 (UK) (verschoten), Brisantpantsergranaat; 3,7 cm zonder bodembuis (D) (verschoten), Scherfhandgranaat; No 36 M zonder beugel Schroot Brisantgranaat; 37 mm Mle (verschoten), Pantsergranaat; 6 pdr met dubbele kap en lichtspoor element, Scherfhandgranaat; Mk II met restant ontsteker Brisantgranaat; 25 pdr met schokbuis No 117 (UK) (verschoten) Brisantgranaat; 3.7 inch met mechanische tijdbuis No 208 (UK) (verschoten) Scherfhandgranaat; No 36 M, Scherfhandgranaat; Mk II A1, Strategisch schroot Schokbuis; EKZ 16 en schroot Pantsergranaat; 6 pdr (UK) (verschoten) Brisantgranaat; 4TL met restant schokbuis (verschoten), model 1917 (incompleet), Scherfhandgranaat; kleine Ei handgranaat model 1917 (incompleet), Scherfhandgranaat; No 36 Mills,
Bijzonderheden
Geen
Geen Geen
Geen
Geen
Geen
Geen Geen Geen
Een aantal MORA’s uit het archief van de EODD ontbreekt. Deze MORA’s zijn niet geleverd door de EODD, omdat ze niet zijn aangetrffen in het archief. De reden dat deze MORA’s niet in het archief aanwezig zijn is onbekend. 180197.0001
29/01/2019
Pagina 52 van 79
Aan de Vierlinghweg zaten naoorlogs meerdere industriebedrijven, zoals een aardappelbedrijf en transportbedrijven. De aldaar aangetroffen en geruimde CE hoeft niet afkomstig te zijn van daar plaatsgevonden oorlogshandelingen. De geruimde CE is vermoedelijk van elders aangevoerd. Bij het rooien van aardappels kunnen CE worden meegenomen die pas tijdens de verwerking in de fabriek worden aangetroffen en geruimd. Door de EODD wordt als vondstlocatie de aardappelfabriek genoemd in de MORA, terwijl de CE elders uit de bodem is gekomen. De aangetroffen CE is in dergelijke gevallen geen indicatie voor oorlogshandelingen in het gebied. Van andere meldingen, zoals UO-nummers 19971414 en 201000568, was de vindplaats van de CE op een stuk land waar tijdens de Tweede Wereldoorlog water was. Het is onbekend hoe deze CE op de vindplaats terecht zijn gekomen. 3.7
Luchtfoto-analyse De geraadpleegde luchtfoto’s zijn gegeorefereerd in GIS en geanalyseerd op sporen van oorlogshandelingen, zoals kraters, loopgraven, mangaten, bunkers, verdedigingswerken, (geschut)stellingen, tankgrachten en mijnenvelden. Om de luchtfoto’s te georefereren moeten zogenaamde Ground Control Points (GCPs) worden gekozen. Een GCP is een locatie met een xen een y-coördinaat welke zowel op de basiskaart in GIS, bijvoorbeeld een kaart van OpenStreetMap, als op het raster in GIS, in dit geval de te georefereren luchtfoto, geïdentificeerd kan worden. De link tussen het punt op de basiskaart en het punt op het raster (de luchtfoto) wordt een control pair genoemd. Bijvoorbeeld gebouwen en kruispunten zijn bruikbare punten op zowel de basiskaart als op het raster. Om een luchtfoto goed te kunnen georefereren gebruikt Armaex tien tot dertien GCPs. Voor een optimaal resultaat dienen in elke hoek van de luchtfoto en verder verspreid over de luchtfoto punten geplaatst te worden. In het geval van inundatie, een meer, een zee of een oceaan is het meestal niet mogelijk om de punten in de hoeken van de luchtfoto te plaatsen en/of voldoende punten te plaatsen voor een optimaal resultaat. Hierdoor kan de te georefereren luchtfoto last hebben van grote vervormingen en/of verdraaiingen.
Wanneer een luchtfoto voor ongeveer meer dan de helft van water genomen is, wordt er geen optimaal resultaat bereikt. Dit was voor alle gegeorefeerde luchtfoto’s in dit vooronderzoek het geval. Deze beperking in ogenschouw nemend zijn de geraadpleegde luchtfoto’s geanalyseerd op sporen van oorlogshandelingen. De tankgracht RAP_440900A werd op de geraadpleegde luchtfoto’s van 21 oktober 1944 en 8 juli 1945 waargenomen. De tankgracht is ingetekend op de inventarisatiekaart, maar lag buiten het onderzoeksgebied. Ook werden er buiten het onderzoeksgebied bomkraters waargenomen. Deze kraters zijn ingetekend op de inventarisatiekaart. Binnen de grenzen van het onderzoeksgebied werden op de geraadpleegde luchtfoto van 21 oktober 1944 artillerie-inslagen waargenomen, zie afbeelding 4. Temidden van de artillerieinslagen werden geschutstellingen waargenomen, waarvan één geheel en één half in het onderzoeksgebied, zie afbeelding 5. Op de overige geraadpleegde luchtfoto’s werden geen sporen van oorlogshandelingen waargenomen. Op de geraadpleegde luchtfoto van 21 oktober 1944 werden niet definieerbare verstoringen waargenomen, zie afbeelding 6. Zichtbare verstoringen op de geraadpleegde luchtfoto’s zijn niet toe te wijzen aan oorlogshandelingen waarbij (mogelijk) CE zijn gebruikt.
Een verstoring kan veroorzaakt zijn door oorlogshandelingen, door menselijk handelen of van natuurlijke aard zijn. Er zijn op de geraadpleegde luchtfoto’s verstoringen waargenomen die zijn aangeduid als niet
180197.0001
29/01/2019
Pagina 53 van 79
definieerbaar: het is niet mogelijk om op basis van de momenteel beschikbare informatie vast te stellen waardoor deze verstoring is veroorzaakt.
Afbeelding 4: Artillerie-inslagen op de geraadpleegde luchtfoto van 21 oktober 1944.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 54 van 79
Afbeelding 5: Geschutstellingen op de geraadpleegde luchtfoto van 21 oktober 1944.
Afbeelding 6: Niet definieerbare verstoringen op de geraadpleegde luchtfoto van 21 oktober 1944.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 55 van 79
3.8
Inventarisatiekaart Alle relevante gegevens met een geografisch component uit de geraadpleegde bronnen zijn ingetekend op een inventarisatiekaart in GIS. Hierbij zijn ook de resultaten van de geanalyseerde en gegeorefereerde luchtfoto’s verwerkt. In de onderstaande afbeelding is de inventarisatiekaart voor het onderzoeksgebied weergegeven.
Afbeelding 7: Inventarisatiekaart onderzoeksgebied.
3.9
Leemten in kennis Op basis van de geraadpleegde bronnen zijn voorlopig nog enkele leemten in kennis. Deze leemten in kennis zijn: ➢ ➢ ➢ ➢
➢
➢
180197.0001
Het is onbekend of er in de periode 1940-1945 CE zijn geruimd binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan; Het is onbekend of er in de periode 1945-1970 CE zijn geruimd binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan; Van niet alle gebeurtenissen kon een exacte locatie bepaald worden op basis van de geraadpleegde bronnen; Omdat het onderzoeksgebied ten tijde van de Tweede Wereldoorlog in relatief onbebouwd gebied en grotendeels zelfs in het water van de Oosterschelde lag, zullen er weinig tot geen schaderapporten ingevuld zijn met daarop schade binnen het onderzoeksgebied; Er waren veel vliegtuigcrashes in Woensdrecht. In Woensdrecht, buiten het onderzoeksgebied, lag tijdens de Tweede Wereldoorlog een vliegveld. Van veel crashes is de exacte locatie onbekend. De kans is groot dat vliegtuigcrashes met onbekende locatie in Woensdrecht plaats hebben gevonden op het vliegveld; Een aantal MORA’s ontbrak in het archief van de EODD. Hierdoor was niet van alle meldingen van CE bij de EODD bekend wat er precies geruimd is;
29/01/2019
Pagina 56 van 79
➢
➢ ➢
➢
➢
➢ ➢ ➢
180197.0001
Het is onbekend hoe vaak en met welke bommenlast geoefend is op het terrein Emaus in de Oosterschelde 1600 meter ten zuidzuidwesten van Hildernissen (zie 3 januari 1949 in hoofdstuk 3, buiten onderzoeksgebied); Het is onbekend wat de stroming in de Oosterschelde met de bommenlast van de oefeningen op het terein Emaus (zie vorige leemte) heef heeft gedaan; Het was niet mogelijk om de geraadpleegde luchtfoto’s optimaal te georefereren. Doordat er veel water op de luchtfoto’s werd waargenomen was het niet mogelijk om de Ground Control Points in alle hoeken van de luchtfoto’s en voldoende verspreid over de luchtfoto’s te plaatsen; De waargenomen verstoringen op de geraadpleegde luchtfoto’s (afbeelding 6) zijn aangemerkt als ‘niet definieerbaar’: het is duidelijk dat er een verstoring is, maar de oorzaak hiervan is niet bekend; Van sommige CE in de ruimrapporten (MORA’s) van de EODD wordt vermoed dat de CE naoorlogs verplaatst is en niet door oorlogshandelingen op de vindplaats terecht is gekomen. Het is niet bekend hoe de CE op de vindplaats terecht zijn gekomen; De luchtfoto’s van 3 oktober 1943 en van 12 en 21 oktober 1944 dekken niet het hele onderzoeksgebied; Er was geen geschikte luchtfoto beschikbaar van vlak na RAP_440225A; Er waren geen luchtfoto’s van direct na de bevrijding van Bergen op Zoom (oktober 1944) en de landelijke bevrijding (mei 1945) beschikbaar.
De geraadpleegde luchtfoto met de vroegste datum na de twee bevrijdingsdata was van 8 juli 1945.
29/01/2019
Pagina 57 van 79
Hoofdstuk 4: Indicaties 4.1
Indicaties In de geraadpleegde bronnen zijn indicaties aangetroffen die erop wijzen dat (oorlogs)handelingen hebben plaatsgevonden in en nabij het onderzoeksgebied. Rondom de bevrijding van Bergen op Zoom is er in en om de stad gevochten tussen Duitse en geallieerde troepen. Op 7 september 1944 groeven de Duitse troepen zich in langs de Antwerpsestraatweg. De versterkingen rond Bergen op Zoom werden bezet. Op 7 oktober begonnen de gevechten om Woensdrecht en Hoogerheide, ten zuiden van het onderzoeksgebied. Ook op 8 oktober werd vermeld dat Duitse troepen aanwezig waren in de stellingen ten zuiden van Bergen op Zoom. Op 23 oktober werd Woensdrecht bevrijd en begon de strijd om de Brabantse Westhoek, met als eerste doel de verovering van Bergen op Zoom. Op de geraadpleegde luchtfoto’s werden artillerie-inslagen en geschutstellingen waargenomen, ondanks dat uit de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties naar voren zijn gekomen dat er specifiek in het onderzoeksgebied gevochtend werd. Het is onbekend wie precies waar en met welk materieel stond opgesteld ten zuiden van Bergen op Zoom tijdens de bevrijdingsgevechten. ➢ De geschutstellingen werden op de geraadpleegde luchtfoto van 21 oktober 1944 waargenomen. Gezien de historische context, met name de ligging van het front op die datum, zouden de stellingen tot die tijd door Duitse troepen gebruikt zijn.
De aldaar mogelijk aan te treffen CE is Duits. ➢ De artillerie-inslagen werden op de geraadpleegde luchtfoto van 21 oktober 1944 waargenomen. Gezien de historische context, met name de ligging van het front op die datum, zouden de inslagen van geallieerde artilleriebeschietingen afkomstig moeten zijn. De aldaar mogelijk aan te treffen CE is geallieerd. In de nacht van 26 op 27 oktober trokken de Duitse troepen zich terug achter de nieuwe verdedigingslinie langs de Zoom in de stad. Hoewel op 27 oktober de stadskom werd bevrijd, werd de poorterij grenzend aan Halsteren pas op 30 oktober 1944 bevrijd. Op 4 november 1944 werd het noordelijk gelegen Steenbergen bevrijd. Tot die tijd was Bergen op Zoom nog regelmatig het doelwit van Duitse artilleriebeschietingen. ➢ In deze periode lagen de waargenomen geschutstellingen in geallieerd gebied. Mogelijk zijn de geschutstelling in gebruik genomen door geallieerde troepen. De aldaar mogelijk aan te treffen CE is (naast Duits) geallieerd. ➢ De artillerie-inslagen zijn waargenomen op de geraadpleegde luchtfoto van 21 oktober 1944. Het is onbekend waar de artilleriebeschietingen tussen 21 oktober en 4 november 1944 terecht zijn gekomen, maar vermoedelijk in het stadscentrum. Er zijn geen indicaties aangetroffen dat er Duitse artilleriemunitie in het onderzoeksgebied terecht is gekomen door artilleriebeschietingen.
De aan te treffen geschutmunitie als gevolg van de artilleriebeschietingen is alleen geallieerd en niet Duits.
Naast de nationaliteit van de aan te treffen CE zijn ook de aan te treffen hoofdsoorten, subsoorten, kalibers en ontstekers vastgesteld. ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette hoofdsoorten CE;
180197.0001
29/01/2019
Pagina 58 van 79
➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette subsoorten CE; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette kalibers; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette ontstekingsinrichtingen; ➢ De mogelijk aan te treffen hoofdsoorten, subsoorten en kalibers (nationaliteit) CE zijn vastgesteld op basis van ervaring en op basis van de meldingen van nabijgelegen geruimde explosieven (MORA’s). Indicatie
Aan te treffen CE
Subsoort
Militaire aanwezigheid: Geschutstellingen Bron: ➢ Luchtfoto’s
Geschutmunitie
Ontstekingsinrichtingen
Brisant, antitankbrisant, rook, springrook, pantser, brisantpantser, brand n.v.t.
Munitietoebehoren
n.v.t.
Geschutmunitie
Brisant
Artilleriebeschietingen Bron: ➢ Luchtfoto’s
Rook
Pantser
Kaliber (nationaliteit) Tot en met 15 cm (Duits) Tot en met 155 mm (geallieerd)
Ontsteker
n.v.t.
n.v.t.
Beschermkappen, verpakkingen e.d. (Duits en geallieerd) 20 mm, 88 mm mortier, 90 mm, 3 en 3.7 inch, 25 ponder (geallieerd)
n.v.t.
2 inch mortier, 85 en 90 mm, 25 ponder (geallieerd) 20 mm, 6 ponder (geallieerd)
Onbekend
Tijdbuis zonder vertraging (MTSQ), schokbuis no 117, mechanische tijdschokbuis no 208 Tijdschokbuis no 221 Onbekend
In de volgende paragrafen komen de hoeveelheden en verschijningsvorm van de aan te treffen CE aan bod, evenals de horizontale en verticale afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied.
4.1.1 Soort en hoeveelheid CE Naast de aan te treffen soorten en subsoorten CE zijn de hoeveelheden per soort CE vastgesteld. Dit is gebeurd op basis van ervaringen met soorgelijke situaties. Militaire aanwezigheid: Geschutstellingen Aan te treffen CE Geschutmunitie
Ontstekingsinrichtingen Munitietoebehoren
180197.0001
Subsoort Brisant, antitankbrisant, rook, springrook, pantser, brisantpantser, brand n.v.t. n.v.t.
29/01/2019
Kaliber (nationaliteit) Tot en met 15 cm (Duits) Tot en met 155 mm (geallieerd) n.v.t. Beschermkappen, verpakkingen e.d. (Duits en geallieerd)
Hoeveelheden Tientallen
Tientallen Tientallen
Pagina 59 van 79
Artilleriebeschietingen Aan te treffen CE Geschutmunitie
Subsoort Brisant
Kaliber (nationaliteit) 20 mm, 88 mm mortier, 90 mm, 3 en 3.7 inch, 25 ponder (geallieerd) 2 inch mortier, 85 en 90 mm, 25 ponder (geallieerd) 20 mm, 6 ponder (geallieerd)
Rook
Pantser
Hoeveelheden Tientallen
4.1.2 Verschijningsvorm De verschijningsvorm van de aan te treffen CE in de verdachte gebieden is per hoofdsoort vastgesteld. De verschijningsvorm van de aan te treffen CE houdt verband met de manier waarop de CE in de bodem terecht zijn gekomen. Militaire aanwezigheid: Geschutstellingen Aan te treffen CE
Subsoort
Geschutmunitie
Ontstekingsinrichtingen
Brisant, antitankbrisant, rook, springrook, pantser, brisantpantser, brand n.v.t.
Munitietoebehoren
n.v.t.
Kaliber (nationaliteit) Tot en met 15 cm (Duits) Tot en met 155 mm (geallieerd) n.v.t. Beschermkappen, verpakkingen e.d. (Duits en geallieerd)
Verschijningsvorm Gedumpt/achtergelaten/in opslag
Gedumpt/achtergelaten/in opslag Gedumpt/achtergelaten/in opslag
Artilleriebeschietingen Aan te treffen CE Geschutmunitie
Subsoort Brisant
Kaliber (nationaliteit) 20 mm, 88 mm mortier, 90 mm, 3 en 3.7 inch, 25 ponder (geallieerd) 2 inch mortier, 85 en 90 mm, 25 ponder (geallieerd) 20 mm, 6 ponder (geallieerd)
Rook
Pantser
4.2
Verschijningsvorm Verschoten
Horizontale afbakening Op basis van de luchtfotoanalyse en de historische context vanuit de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied waardoor CE achtergebleven kunnen zijn in de bodem. In onderstaande afbeeldingen is de CEbodembelastingkaart van het onderzoeksgebied weergegeven. Op de afbeelding daarna is ingezoomed op de verdachte gebieden. In deze paragraaf wordt uitgelegd hoe de horizontale afbakening tot stand is gekomen.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 60 van 79
Afbeelding 8: CE-bodembelastingkaart onderzoeksgebied.
Afbeelding 9: CE-bodembelastingkaart onderzoeksgebied – ingezoomed op de verdachte gebieden.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 61 van 79
Voor de horizontale afbakening van het verdachte gebied is, aanvullend op de richtlijnen van het WSCS-OCE, een extra buffer van 5 meter aan de afbakening toegevoegd. Deze buffer is toegevoegd vanwege het gebruik van luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog. De weergave op de luchtfoto correspondeert niet perfect met de situatie op de grond. Een luchtfoto is namelijk een vlakke weergave van de bolling van de aarde. Ook zijn luchtfoto’s doorgaans niet in een loodrechte hoek op de grond genomen. Hierdoor kan een afwijking zijn ontstaan op de luchtfoto. Om deze afwijking op te vangen is rondom de op CE verdachte gebieden de bovengenoemde buffer van 5 meter toegevoegd. Militaire aanwezigheid: geschutstellingen Conform het WSCS-OCE is een geschutstelling verdacht binnen een straal van 25 meter vanaf het hart van de stelling en niet verder dan de overkant van de aangrenzende watergang. De verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen geschutmunitie, ontstekingsinrichtingen en munitietoebehoren is gedumpt/achtergelaten/in opslag. Er is voor gekozen om alle kuilen, greppels en watergangen binnen de genoemde straal verdacht te verklaren op CE en niet het maaiveld. Het is namelijk niet aannemelijk dat een militair zijn munitie op het maaiveld dumpt, achterlaat of opslaat.
Indien dit wel gebeurd is, dan is de CE vermoedelijk naoorlogs direct opgemerkt en verwijderd of in een kuil, greppel of watergang gedumpt. Daarnaast zijn de contouren van de stelling zelf verdacht op gedumpte/achtergelaten/opgeslagen CE. De stellingen die zich in het onderzoeksgebied bevonden zijn daarom afgebakend aan de hand van de contouren van de stelling (op basis van de luchtfotoanalyse) plus een georeferentieafwijking van 5 meter. Er was een verdieping in het landschap binnen een straal van 25 meter vanaf het hart van de stelling, welke ook verdacht verklaard is op CE vanuit de geschutstellingen. Artilleriebeschietingen Conform het WSCS-OCE is het verdachte gebied op basis van artilleriebeschietingen situationeel te bepalen. Rondom de op de luchtfoto’s waargenomen kraters is een straal van 25 meter getrokken. Daaraan is 5 meter georeferentieafwijking toegevoegd om het verdachte gebied af te bakenen. Onverdachte gebieden In de geraadpleegde bronnen is een aantal indicaties aangetroffen die niet hebben geleid tot een verdacht gebied. Van deze indicaties is vastgesteld dat ze ofwel buiten het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden of dat de locatie ervan niet exact kon worden vastgesteld.
Van de indicaties waarvan bekend is dat ze wel in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden, maar die niet hebben geleid tot een verdacht gebied, zijn de argumenten om op basis van deze gebeurtenissen geen verdacht gebied af te bakenen als volgt. ➢ RAP_400512A: De locatie van het doel was onbekend, waardoor niet vastgesteld kon worden ter hoogte van welk nummer op de Antwerpsestraatweg de bommen neergekomen waren; ➢ RAP_440225A: Het was bekend op welk adres de bomtrechters werden gevonden, maar niet waar precies op dat adres. Er was geen geschikte luchtfoto beschikbaar om op basis van luchtfotoanalyse de locatie van de trechters vast te stellen. Bovendien zijn er geen indicaties aangetroffen dat in de trechters in/nabij het onderzoeksgbied nog blindgangers zouden liggen; ➢ De oorlogsschade (RAP_460821A en RAP_471100A) en de tankgracht (RAP_440900A) bevonden zich buiten het onderzoeksgebied; ➢ RAP_450120A en RAP_450310A: De V.1’s zijn buiten het onderzoeksgebied terecht gekomen. Er zijn geen sporen van de inslagen waargenomen op de geraadpleegde luchtfoto;
180197.0001
29/01/2019
Pagina 62 van 79
➢ RAP_441011A tot en met D en RAP_441013A: Er zijn geen indicaties aangetroffen dat door de 2nd Tactical Airforce aanvallen, die buiten het onderzoeksgebied plaats vonden, CE zijn neergekomen in het onderzoeksgebied. Er werden geen kraters in het onderzoeksgebied waargenomen op de geraadpleegde luchtfoto’s; ➢ RAP_441018A: Er liep een lijntarget door het onderzoeksgebied. Uit de omschrijving van de aanval bleek dat de geschutstellingen in het bos bij Mattemburg werden aangevallen. Er waren voltreffers en de rest kwam in het bos. Deze locatie uit de omschrijving bevond zich niet in het onderzoeksgebied. Bovendien zijn er geen sporen van deze aanval waargenomen in het onderzoeksgebied.
4.3
Verticale afbakening In deze paragraaf is de verticale afbakening van het verdacht gebied vastgesteld. De verticale afbakening van het op CE verdachte gebied bestaat uit een minimale en maximale diepteligging. De diepteligging is afhankelijk van het soort oorlogshandeling, de soort munitie en de opbouw van de bodem ter plaatse.
4.3.1 Diepteligging CE In onderstaande tabel is de minimale en maximale diepteligging van de aan te treffen CE ten opzichte van het maaiveld (situatie 1940-1945) in het verdacht gebied weergegeven. De maximale diepte van geschutstellingen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog is vastgesteld op 2 meter minus maaiveld. De maximale diepte van geschutinslagen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog is op basis van ervaring met vergelijkbare situaties vastgesteld op 2,5 meter minus maaiveld. De maximale diepteligging van de aan te treffen CE is daarom vastgesteld op respectievelijk 2 en 2,5 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog. Militaire aanwezigheid: Geschutstellingen Aan te treffen CE
Subsoort
Geschutmunitie
Brisant, antitankbrisant, rook, springrook, pantser, brisantpantser, brand n.v.t. n.v.t.
Ontstekingsinrichtingen Munitietoebehoren
Kaliber (nationaliteit) Tot en met 15 cm (Duits) Tot en met 155 mm (geallieerd) n.v.t. Beschermkappen, verpakkingen e.d. (Duits en geallieerd)
Min. & max. diepteligging t.o.v. maaiveld159 De minimale diepteligging is net onder het maaiveld. De maximale diepteligging van de aan te treffen CE is 2 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog.
Min. & max. diepteligging t.o.v. maaiveld160 De minimale diepteligging is net onder het maaiveld. De maximale diepteligging van de aan te treffen CE is 2,5 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog.
Artilleriebeschietingen Aan te treffen CE
Subsoort
Kaliber (nationaliteit)
Geschutmunitie
Brisant
20 mm, 88 mm mortier, 90 mm, 3 en 3.7 inch, 25 ponder (geallieerd) 2 inch mortier, 85 en 90 mm, 25 ponder (geallieerd) 20 mm, 6 ponder (geallieerd)
Rook
Pantser
159 Maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog 160 Maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog
180197.0001
29/01/2019
Pagina 63 van 79
4.4
Naoorlogse ontwikkelingen Naoorlogse ontwikkelingen in een gebied kunnen van invloed zijn op de aanwezigheid van CE in de bodem. De veranderingen in het onderzoeksgebied zijn onderzocht aan de hand van een vergelijking met luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog en recente luchtfoto’s, zie onderstaande afbeeldingen. De veranderingen in het landschap worden in deze paragraaf beschreven. Het is onbekend tot welke diepte de naoorlogse bodemroerende ontwkkelingen hebben plaatsgevonden. In afbeelding 10 is te zien dat het meest westelijke gebied dat verdacht is op geschutmunitie naoorlogs relatief weinig veranderd is. Zoals te zien is aan de begroeiing heeft er een perceelwijziging plaatsgevonden. Bovendien is de begroeiing langs de randen van de percelen in volume toegenomen. Zoals te zien in afbeelding 11 zijn de voormalige geschutstellingen niet meer zichtbaar in het landschap. Wat er mee gebeurd is blijft vooralsnog onbekend. Wat er met de greppel of sloot gebeurd is kan ook niet vastgesteld worden op basis van deze vergelijking, in verband met de bomen die daar ter plaatse gegroeid zijn. De wegen in het verdachte gebied lagen er reeds tijdens de Tweede Wereldoorlog. Mogelijk zijn deze wegen naoorlogs opnieuw bestraat en is daarvoor de bodem geroerd.
Op afbeelding 12 is te zien dat ook de percelen in het oostelijke gebied, dat verdacht is op geschutmunitie, naoorlogs weer in gebruik zijn genomen. De akkers zijn geploegd en er zijn bomen geplant. In het verdachte gebied is een electiciteitsmast geplaatst.
Afbeelding 10: Naoorlogse ontwikkeling in het meest westelijke gebied dat verdacht is op geschutmunitie.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 64 van 79
Afbeelding 11: Naoorlogse ontwikkeling ter plaatse van de geschutstellingen.
Afbeelding 12: Naoorlogse ontwikkeling in het meest oostelijke gebied dat verdacht is op geschutmunitie.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 65 van 79
4.5
Leemten in kennis Tijdens de analyse van de historische gegevens was er een aantal leemten in kennis. Deze zijn hieronder beschreven ➢ Het is onbekend wie precies waar en met welk materieel stond opgesteld tijdens de artilleriebeschietingen van de bevrijdingsgevechten ten zuiden van Bergen op Zoom; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette hoofdsoorten CE; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette subsoorten CE; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette kalibers; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette ontstekingsinrichtingen; ➢ De mogelijk aan te treffen hoofdsoorten, subsoorten en kalibers (nationaliteit) CE zijn vastgesteld op basis van ervaring en op basis van de meldingen van nabijgelegen geruimde explosieven (MORA’s); ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn geen gegevens beschikbaar over de hoeveelheden ingezette CE; ➢ Het is vooralsnog onbekend wat er naoorlogs met de voormalige geschutstellingen en de greppel/sloot is gebeurd; ➢ Het is vooralsnog onbekend of de wegen in het verdachte gebied naoorlogs aangepast zijn; ➢ Het is niet van alle naoorlogse bodemroerende ontwikkelingen bekend tot op welke diepte deze hebben plaatsgevonden.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 66 van 79
Hoofdstuk 5: Conclusie & Advies 5.1
Conclusie Op basis van de geraadpleegde bronnen, de beoordeling en evaluatie van de indicaties is vastgesteld dat het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog getroffen is door oorlogshandelingen. Er zijn geschutstellingen en artillerie-inslagen waargenomen op de geraadpleegde luchtfoto’s. Hierdoor kunnen CE in de bodem zijn achtergebleven. Aan de hand van de indicaties zijn voor zover mogelijk de hoofdsoort, subsoort, kalibers, nationaliteit, hoeveelheden en verschijningsvorm CE vastgesteld. Tevens zijn de horizontale en de verticale afbakening vastgesteld en is gekeken naar de naoorlogse ontwikkelingen.
5.1.1 Aan te treffen CE Op basis van de geraadpleegde bronnen is het onderzoeksgebied gedeeltelijk verdacht op CE. In de onderstaande tabel zijn de mogelijk aan te treffen CE weergegeven. Militaire aanwezigheid: Geschutstellingen Aan te treffen CE Geschutmunitie
Ontstekingsinrichtingen Munitietoebehoren
Subsoort Brisant, antitankbrisant, rook, springrook, pantser, brisantpantser, brand n.v.t. n.v.t.
Kaliber (nationaliteit) Tot en met 15 cm (Duits) Tot en met 155 mm (geallieerd)
Ontsteker
Verschijningsvorm
Onbekend
Hoeveelheden Tientallen
n.v.t.
n.v.t.
Tientallen
Beschermkappen, verpakkingen e.d. (Duits en geallieerd)
n.v.t.
Tientallen
Gedumpt/achtergelaten/in opslag Gedumpt/achtergelaten/in opslag
Ontsteker
Hoeveelheden Tientallen
Gedumpt/achtergelaten/in opslag
Artilleriebeschietingen Aan te treffen CE Geschutmunitie
Subsoort Brisant
Rook
Pantser
Kaliber (nationaliteit) 20 mm, 88 mm mortier, 90 mm, 3 en 3.7 inch, 25 ponder (geallieerd)
2 inch mortier, 85 en 90 mm, 25 ponder (geallieerd) 20 mm, 6 ponder (geallieerd)
Tijdbuis zonder vertraging (MTSQ), schokbuis no 117, mechanische tijdschokbuis no 208 Tijdschokbuis no 221
Verschijningsvorm Verschoten
Onbekend
5.1.2 Horizontale afbakening verdachte gebieden De horizontale afbakening van het verdachte gebied is voor de indicaties vastgesteld aan de hand van het WSCS-OCE en is uiteengezet in paragraaf 4.2. De contouren van de 180197.0001
29/01/2019
Pagina 67 van 79
geschutstellingen en alle kuilen, greppels en watergangen binnen een straal van 25 meter vanaf het hart van de stelling vormen de grens van het gebied dat verdacht is op diverse hoofdsoorten CE. Rondom de inslagen van de artilleribeschieting is een straal van 25 meter aangehouden als zijnde verdacht op verschoten geschutmunitie. Aan alle verdachte gebieden is een georeferentieafwijking van 5 meter toegevoegd.
5.1.3 Verticale afbakening verdachte gebieden De verticale afbakening van het verdachte gebied is vastgesteld aan de hand van ervaringen in het veld en vastgesteld ten opzichte van maaiveld Tweede Wereldoorlog. De maximale diepteligging is twee meter minus maaiveld wat betreft het gebied dat verdacht is op diverse hoofdsoorten CE. Voor verschoten geschutmunitie is de maximale diepteligging vastgesteld op 2,5 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog. De minimale diepteligging is in beide gevallen net onder het huidige maaiveld. De verticale afbakening is uiteengezet in paragraaf 4.3.
5.1.4 Naoorlogse ontwikkelingen Na de Tweede Wereldoorlog heeft in het onderzoeksgebied bodemroering plaatsgevonden door menselijk handelen. Er zijn bomen aangeplant, akkers zijn geploegd, perceelgrenzen zijn verlegd en er is een electiciteitsmast neergezet. Mogelijk zijn de wegen in het verdachte gebied aangepast. Wat er met de stellingen en de greppel is gebeurd kon niet worden vastgesteld op basis van de vergelijking in dit onderzoek. De naoorlogse bodemroering is op hoofdlijnen vermeld in paragraaf 4.4.
5.1.5 Leemten in kennis Tijdens het onderzoek bleken er een aantal leemten in kennis te zijn, zowel tijdens de bestudering van het bronnenmateriaal (hoofdstuk 3) als tijdens de analyse van de verzamelde historische gegevens (hoofdstuk 4). Hieronder zijn alle leemten in kennis in het kader van dit historisch vooronderzoek CE samengevat. ➢ Het is onbekend of er in de periode 1940-1945 CE zijn geruimd binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan; ➢ Het is onbekend of er in de periode 1945-1970 CE zijn geruimd binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan; ➢ Van niet alle gebeurtenissen kon een exacte locatie bepaald worden op basis van de geraadpleegde bronnen; ➢ Omdat het onderzoeksgebied ten tijde van de Tweede Wereldoorlog in relatief onbebouwd gebied en grotendeels zelfs in het water van de Oosterschelde lag, zullen er weinig tot geen schaderapporten ingevuld zijn met daarop schade binnen het onderzoeksgebied; ➢ Er waren veel vliegtuigcrashes in Woensdrecht. In Woensdrecht, buiten het onderzoeksgebied, lag tijdens de Tweede Wereldoorlog een vliegveld. Van veel crashes is de exacte locatie onbekend. De kans is groot dat vliegtuigcrashes met onbekende locatie in Woensdrecht plaats hebben gevonden op het vliegveld; ➢ Een aantal MORA’s ontbrak in het archief van de EODD.
Hierdoor was niet van alle meldingen van CE bij de EODD bekend wat er precies geruimd is; ➢ Het is onbekend hoe vaak en met welke bommenlast geoefend is op het terrein Emaus in de Oosterschelde 1600 meter ten zuidzuidwesten van Hildernissen (zie 3 januari 1949 in hoofdstuk 3, buiten onderzoeksgebied); ➢ Het is onbekend wat de stroming in de Oosterschelde met de bommenlast van de oefeningen op het terein Emaus (zie vorige leemte) heef heeft gedaan;
180197.0001
29/01/2019
Pagina 68 van 79
➢ Het was niet mogelijk om de geraadpleegde luchtfoto’s optimaal te georefereren. Doordat er veel water op de luchtfoto’s werd waargenomen was het niet mogelijk om de Ground Control Points in alle hoeken van de luchtfoto’s en voldoende verspreid over de luchtfoto’s te plaatsen; ➢ De waargenomen verstoringen op de geraadpleegde luchtfoto’s (afbeelding 6) zijn aangemerkt als ‘niet definieerbaar’: het is duidelijk dat er een verstoring is, maar de oorzaak hiervan is niet bekend; ➢ Van sommige CE in de ruimrapporten (MORA’s) van de EODD wordt vermoed dat de CE naoorlogs verplaatst is en niet door oorlogshandelingen op de vindplaats terecht is gekomen. Het is niet bekend hoe de CE op de vindplaats terecht zijn gekomen; ➢ De luchtfoto’s van 3 oktober 1943 en van 12 en 21 oktober 1944 dekken niet het hele onderzoeksgebied; ➢ Er was geen geschikte luchtfoto beschikbaar van vlak na RAP_440225A; ➢ Er waren geen luchtfoto’s van direct na de bevrijding van Bergen op Zoom (oktober 1944) en de landelijke bevrijding (mei 1945) beschikbaar.
De geraadpleegde luchtfoto met de vroegste datum na de twee bevrijdingsdata was van 8 juli 1945; ➢ Het is onbekend wie precies waar en met welk materieel stond opgesteld tijdens de artilleriebeschietingen van de bevrijdingsgevechten ten zuiden van Bergen op Zoom; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette hoofdsoorten CE; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette subsoorten CE; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette kalibers; ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn voor de meeste gevallen geen gegevens beschikbaar over de ingezette ontstekingsinrichtingen; ➢ De mogelijk aan te treffen hoofdsoorten, subsoorten en kalibers (nationaliteit) CE zijn vastgesteld op basis van ervaring en op basis van de meldingen van nabijgelegen geruimde explosieven (MORA’s); ➢ In de geraadpleegde bronnen zijn geen gegevens beschikbaar over de hoeveelheden ingezette CE; ➢ Het is vooralsnog onbekend wat er naoorlogs met de voormalige geschutstellingen en de greppel/sloot is gebeurd; ➢ Het is vooralsnog onbekend of de wegen in het verdachte gebied naoorlogs aangepast zijn; ➢ Het is niet van alle naoorlogse bodemroerende ontwikkelingen bekend tot op welke diepte deze hebben plaatsgevonden.
5.2
Advies Op basis van de resultaten van dit vooronderzoek is het onderzoeksgebied gedeeltelijk verdacht verklaard op het aantreffen van CE in de bodem vanaf net onder het maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog tot op een diepte van 2 en 2,5 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog verdacht. De werkzaamheden die plaatsvinden bovenop het maaiveld kunnen plaatsvinden zonder vervolgstappen in de CE-opsporing. Het advies met betrekking tot de aanwezigheid van CE in de bodem en de uit te voeren werkzaamheden is als volgt.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 69 van 79
Onverdachte gebieden Voor de onverdachte gebieden geldt dat er geen aanwijzingen zijn aangetroffen in de geraadpleegde bronnen dat er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waardoor CE in de bodem zijn achtergebleven. In de onverdachte gebieden kunnen de voorgenomen werkzaamheden plaatsvinden zonder dat er vervolgstappen in de explosievenopsporing noodzakelijk zijn. Verdacht gebied Op basis van de resultaten van dit vooronderzoek en de analyse is het onderzoeksgebied gedeeltelijk verdacht verklaard op het aantreffen van CE in de bodem. De minimale diepteligging van de mogelijk aan te treffen CE is net onder het maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Indien de bodem geroerd is, dan kan worden aangenomen dat er in de bodem vanaf het maaiveld tot de diepte waar de bodemroerende activiteiten hebben plaatsgevonden zich geen CE meer bevinden. De maximale diepteligging is vastgesteld op 2 en 2,5 meter minus maaiveld Tweede Wereldoorlog. Wat betreft de werkzaamheden waarbij bodemingrepen plaatsvinden is kan gekozen worden uit de volgende mogelijkheden. ➢ De werkzaamheden verplaatsen buiten de verdachte gebieden in horizontale en/of in verticale zin (indien mogelijk). De werkzaamheden kunnen in het horizontale vlak worden verplaatst en worden uitgevoerd in onverdacht gebied.
➢ Het laten uitvoeren van een Projectgebonden Risicoanalyse (PRA), waarbij dit vooronderzoek als basis zal dienen. In de PRA zal worden vastgesteld waar en welke naoorlogse (grond)werkzaamheden hebben plaatsgevonden binnen de grenzen van het verdachte gebied alsmede tot welke diepte de bodem geroerd is geweest. Het uiteindelijke doel van de PRA is om te bepalen of het verdachte gebied door naoorlogse werkzaamheden of voor de uitvoer van de geplande werkzaamheden (nog) verdacht is. Tevens worden de risico’s van de in het verdachte gebied te verwachten CE in relatie tot de toekomstige werkzaamheden in kaart gebracht. ➢ Het laten uitvoeren van detectiewerkzaamheden. De detectietechniek is afhankelijk van het soort munitie en de diepteligging ervan. Bij CE die maximaal op een diepte van 4,5 meter liggen kan oppervlaktedetectie worden toegepast, wanneer de CE dieper liggen dan 4,5 meter kan dieptedetectie worden toegepast. Aanbeveling De aanleiding van dit vooronderzoek was de geplande uitbreiding van twee bestaande hoogspanningsstations met twee kabelvelden. Op basis van dit onderzoek zijn drie 3 verdachte gebieden vastgesteld. De kabelvelden lopen deels door verdacht gebied. De verdachtegebiedenzijn respectievelijk onder te verdelen in verdacht gebied bij het spoor en verdacht gebied in agrarische grond.
Hieronder is per gebiedstype aangegeven wat de meest efficiente vervolg actie is. Verdacht gebied agrarische grond Voor aanvang van de voorgenomen bodemroerende werkzaamheden zal contact moeten worden gezocht met een opsporingsbedrijf voor het opstellen van een projectplan. De meest efficiënte detectiemethode om deze gebieden vrij te geven van explosieven is oppervlaktedetectie. Middels deze methode worden objecten tot op een diepte van 4,5 m-mv gemeten.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 70 van 79
Verdacht gebied bij spoor Hier zijn gebiedjes verdacht op het voorkomen van diverse hoofdsoorten (zie hoofdstuk 4). Het spoor zal een sterk verstorende werking hebben op de detectieapparatuur. Data zal daarom onbruikbaar zijn. Echter zal op deze locatie een gestuurde boring worden gezet welke onder de verdachte gebieden door gaat. Deze werkzaamheden kunnen regulier worden uitgevoerd.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 71 van 79
Bijlage 1 – Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (WSCSOCE) In het WSCS-OCE staat vermeld dat de indicaties en contra-indicaties uit de inventarisatie-resultaten dienen te worden beoordeeld en dat op basis hiervan de volgende punten gemotiveerd vastgesteld moeten worden: • Of er sprake is van een CE verdacht gebied, en zo ja: • De (sub)soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoedelijke CE; • De horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied. Bij de beoordeling en evaluatie van de resultaten van de inventarisatie worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: 1. Indien sprake is van de vermoedelijke aanwezigheid van CE, wordt de conclusie VERDACHT gerapporteerd. Indien er geen sprake is van de vermoedelijke aanwezigheid van CE, wordt de conclusie ONVERDACHT gerapporteerd; 2. De conclusie wordt vastgesteld op basis van twee of meer onafhankelijke verifieerbare bronnen. Indien een indicatie in slechts in bron is aangetroffen, wordt dit duidelijk aangegeven in de rapportage. Hierin wordt gerapporteerd hoe de betrouwbaarheid van de bronnen is ingeschat; 3. Indicaties en/of contra-indicaties dienen een locatieverwijzing te hebben, aangezien deze essentieel is om te bepalen of de informatie relevant is voor de aanwezigheid van CE op de projectlocatie en/of in het onderzoeksgebied. Voor de locatieverwijzing gelden de volgende uitgangspunten: a.
Indicaties en/of contra-indicaties moeten worden vertaald naar een locatie in de huidige topografie; b. Waar sprake is van onduidelijkheid/onbetrouwbaarheid in de locatieverwijzing, wordt dit gedocumenteerd; c. Bij gebruikmaking van indicaties en/of contra-indicaties uit geschreven bronnen, dient de locatieverwijzing uit het bronbestand in de rapportage ongewijzigd te worden overgenomen. 4. Bij het vaststellen van de conclusie worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: a. Bij de beoordeling of bepaalde oorlogshandelingen een indicatie vormen voor de aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied, wordt bijlage 3 van het WSCS-OCE als leidraad gehanteerd. Hiervan mag alleen gemotiveerd worden afgeweken; b. Als er geen indicaties zijn die wijzen op de aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied, is de conclusie ONVERDACHT; c. Als er indicaties zijn dat bij oorlogshandelingen binnen de grenzen van de projectlocatie en/of onderzoeksgebied bepaalde hoofdsoorten CE zijn gebruikt/betrokken geweest, dan is (een deel van) de projectlocatie en/of onderzoeksgebied VERDACHT op de aanwezigheid van deze hoofdsoorten CE, tenzij op basis van contra-indicaties het tegendeel kan worden bewezen. 5. Het verdachte gebied wordt horizontaal en verticaal afgebakend, gespecificeerd per (sub)soort CE, hoeveelheid en verschijningsvorm van vermoedelijke CE.
Daarbij worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: a. Bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied wordt bijlage 3 van het WSCSOCE gehanteerd; b. Uitgangspunten voor de verticale afbakening: i. Bij het bepalen van de verticale afbakening dient specifiek rekening te worden gehouden met: bodemweerstand, verwachte indringingsnelheid en –hoek, gewicht, vorm en diameter CE; 180197.0001
29/01/2019
Pagina 72 van 79
ii. Voor het berekenen van de penetratiediepte wordt gebruik gemaakt van een rekenmethode waarin ten minste rekening gehouden wordt met de volgende parameters: de afwerphoogte, de afwerpsnelheid, het gewicht van de bom, de diameter van de bom en de weerstand van de bodem; iii. Indien sprake is van grondverzet/grondroering in de periode 1945 tot heden, wordt op basis daarvan bepaald of, en zo ja, tot welke diepte minus maaiveld (gerelateerd aan NAP), de aanwezigheid van CE kan worden uitgesloten; iv. De verticale afbakening wordt zodanig uitgedrukt dat deze is te herleiden tot de diepte ten opzichte van NAP; c. Uitgangspunten horizontale afbakening: i. Bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied wordt de tolerantie gemotiveerd, gebaseerd op het beschikbare bronnenmateriaal; ii. Het verdachte gebied wordt weergegeven in RD-coördinaten; d. Onder de verschijningsvorm wordt verstaan de wijze waarop CE in het verleden in de (water)bodem zijn terechtgekomen, waarbij onderscheid kan worden gemaakt in: afgeworpen, verschoten, gegooid, gelegd, weggeslingerd, opgeslagen, gedumpt, begraven (inclusief redepositie), als restant uit springputten of explosie en als onderdeel van (vliegtuig)wrakken en/of gezonken vaartuigen.
180197.0001
29/01/2019
Pagina 73 van 79
Bijlage 2 – Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek In onderstaand overzicht is de horizontale afbakening van het verdachte gebied weergegeven zoals deze is opgenomen in het WSCS-OCE. Indicatie
Algemene omschrijving
Verdedigingswerk
✗
Geschutopstelling (statisch en mobiel)
Groepering van wapenopstellingen en/of geschutsopstellingen, rondom afgezet met een versperring (bijvoorbeeld weerstandskern of steunpunt) Opstelling van handvuurwapen, machinegeweer of andere (semi)automatisch wapen, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk Locatie van geschut, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk.
Munitieopslag in open veld
Locatie van munitievoorraad in het open veld, niet zijnde binnen een verdedigingswerk
Loopgraaf
Militaire loopgraaf
✗ ✗
Tankgracht of –geul
Een diepe (al dan niet droge) gracht of geul met steile wanden, aangebracht om pantservoertuigen tegen te houden Middels een aanwijzing, niet zijnde een mijnenlegrapport, op landmijnen verdacht verklaard gebied. In het verdachte gebied zijn bij de controle door de MMOD géén landmijnen aangetroffen Middels een aanwijzing, niet zijnde een mijnenlegrapport, op landmijnen verdacht verklaard gebied. In het verdachte gebied zijn bij de controle door de MMOD, of bij naoorlogse activiteiten landmijnen aangetroffen. Geregistreerd mijnenveld, waarvan mijnenlegrapport aanwezig is. Alle volgens het legrapport gelegde landmijnen zijn geruimd. Geregistreerd mijnenveld waarvan mijnenlegrapport aanwezig is. Niet alle volgens het mijnenlegrapport gelegde landmijnen zijn geruimd. Geen feitelijke onderbouwing bekend waarom er landmijnen worden vermist. Mijnenlegrapport aanwezig. Niet alle volgens het legrapport gelegde landmijnen zijn geruimd. Feitelijke onderbouwing bekend waarom er landmijnen worden vermist. Versperringen, zoals strandversperringen en drakentanden
Wapenopstelling
Landmijnen verdacht gebied
Landmijnen verdacht gebied
Mijnenveld
Mijnenveld
Mijnenveld
Versperringen Infrastructuur zonder geschutsopstelling of munitievoorraad Schuilloopgraaf
Militaire werken zoals woononderkomen of werken met een burgerdoel zoals schuilbunker
Kampementen
Grondgebied met onderkomens zoals tenten
Mangat
Gat in grond met schuilfunctie, niet in gebruik genomen als schuttersput
Vernielingslading
Locatie van aangebrachte vernielingslading
Artillerie-, mortier- of raketbeschieting
Gebied dat is beschoten door mobiel of vast geschut, mortieren of grondgebonden (meervoudige) raketwerpersysteem Gebied dat is getroffen door een raketbeschieting met jachtbommenwerpers
Raketbeschieting inslagenpatroon bekend
Uitgangspunt conclusie Verdacht Onverdacht
✗
25 meter rondom het hart van de geschutopstelling, maar niet verder dan een eventuele aangrenzende watergang. Locatie van de veldopslaglocatie
✗ ✗ ✗
Het gebied binnen de contouren van de loopgraaf is verdacht, bij voorkeur bepaald aan de hand van gegeorefereerde luchtfoto’s. Niet verdacht, tenzij er aanwijzingen zijn dat er mogelijk munitie in gedumpt is. n.v.t.
De grenzen zoals aangegeven in het ruimrapport
✗ ✗
n.v.t.
De grenzen zoals aangegeven in het mijnenlegrapport en/of ruimrapport.
✗
n.v.t.
✗ ✗
Tenzij er indicaties zijn dat CE onderdeel uitmaken van de versperring.
✗ ✗ ✗
Tenzij er indicaties zijn op CE vanwege de aanwezigheid van nabij verdediging in de vorm van bijvoorbeeld wapenopstellingen n.v.t. Tenzij er indicaties zijn op CE vanwege de aanwezigheid van munitieopslag of nabij verdediging in de vorm van bijvoorbeeld wapenopstellingen. n.v.t.
✗ ✗
Locatie van vernielingslading
✗
Op basis van een analyse van het inslagenpatroon wordt de maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen binnen een inslagpatroon bepaald. Het verdachte gebied wordt afgebakend door deze afstand te projecteren op de buitenste inslagen van het inslagenpatroon. Dat is exclusief de eventuele horizontale verplaatsing van de buitenste blindganger binnen het inslagenpatroon Te bepalen volgens rekenmethode waarin ten minste rekening wordt gehouden met de volgende parameters: de afwerphoogte, de afwerpsnelheid, het gewicht van de bom, de diameter van de bom en de weerstand van de bodem. Op basis van in ieder geval deze vijf parameters wordt berekend tot welke diepte CE theoretisch kunnen indringen en hoever de maximale horizontale verplaatsing is. Situationeel te bepalen
Inslagpunt blindganger, zijnde een vliegtuigbom
Vliegtuig die niet in werking is getreden
✗
Crashlocatie vliegtuig
Aanwezigheid van CE vanwege de crash
✗
Krater van gedetoneerde incidentele luchtafweergranaat
Gebied waarin zich de krater van de detonatie van een incidentele luchtafweergranaat bevindt.
180197.0001
Het grondgebied binnen de grenzen van het verdedigingswerk is verdacht. De grenzen worden bij voorkeur bepaald aan de hand van gegeorefereerde luchtfoto’s. Locatie van de wapenopstelling
✗
Loopgraaf voor burgerbevolking om in te schuilen
Uitgangspunten voor afbakening verdacht gebied
Situationeel te bepalen
✗
29/01/2019
Tenzij er indicaties zijn dat het geen incidentele luchtafweergranaat betreft.
Pagina 74 van 79
15 meter rondom een inslagpunt vanwege de mogelijke horizontale verplaatsing onder de grond.
Gebied waarin zich de krater van de detonatie van een V.1 wapen bevindt.
✗ ✗
Gebied waarin zich de krater van de detonatie van een V.2 wapen bevindt.
✗
Situationeel te bepalen
Dumplocatie van CE en/of toebehoren in landbodem of op waterbodem
✗
(Sympathische) detonatie van explosieven voorraad zoals ontploffing munitieopslag of munitietrein
✗ ✗
Locatie van de dump en afbakening verder situationeel te bepalen, bijvoorbeeld dumping in stilstaand of stromend water Situationeel te bepalen
Inslagpunt van een V.1 wapen
Gebied dat is getroffen door de inslag van een V.1 wapen
Krater van een (gedeeltelijk) gedetoneerde V.1 wapen Krater van een (gedeeltelijk) gedetoneerde V.2 wapen Dumplocatie van munitie en/of toebehoren Ongecontroleerde (massa)explosie Vernietigingslocatie voor CE
Eén of meerdere springputten
Vernielingslading (in werking gesteld)
Locatie van in werking gestelde vernielingslading, waarbij de mogelijkheid bestaat op het aantreffen van niet (geheel) gedetoneerde springlading(en) Gebied dat is getroffen door een bombardement met middelzware en/of zware bommenwerpers, met als doel om schade aan te richten over een groot gebied.
✗
Gebied dat is getroffen door een bombardement met jachtbommenwerpers, met als doel om een vooraf bepaald specifiek object te treffen
✗
Lineair gebied, nabij een spoorlijn, dat is getroffen door bombardement met jachtbommenwerpers, met als doel om de spoorlijn te treffen
✗
Het verdachte gebied wordt bepaald door een afstand van 91 meter gemeten vanuit het hart van de spoorlijn163.
Gebied dat is getroffen door een raketbeschieting met jachtbommenwerpers, met als doel om een vooraf bepaald specifiek object te treffen.
✗
Het verdachte gebied wordt bepaald door een afstand van 108 meter gemeten vanuit het hart van het doel164
Lineair gebied, nabij een spoorlijn, dat is getroffen door een raketbeschieting met jachtbommenwerpers, met als doel om de spoorlijn of treinstel op deze spoorlijn te treffen
✗
Het verdachte gebied wordt bepaald door een afstand van 80 meter gemeten vanuit het hart van de spoorlijn165
Tapijtbombardement
Duikbombardement op zg. ‘Pin Point Target’, inslagenpatroon onbekend Duikbombardement op zgn. ‘Line Target’, inslagenpatroon onbekend Raketbeschieting op zgn. ‘Pin Point Target’, inslagenpatroon onbekend Raketbeschieting op zgn. ‘Line Target’, inslagenpatroon onbekend
✗
Situationeel te bepalen
De contour(en) van de springput(ten) en afbakening verder situationeel te bepalen, bijvoorbeeld gelet op de afstand van eventuele uitgeworpen CE buiten deze contour(en). Locatie waar de vernielingslading in werking is gesteld en afbakening verder situationeel te bepalen. Op basis van een analyse van het inslagenpatroon161 wordt de maximale afstand tussen twee opeenvolgende inslagen binnen een inslagpatroon bepaald. Het verdachte gebied wordt afgebakend door deze afstand te projecteren op de buitenste inslagen van het inslagenpatroon. Dat is exclusief de eventuele horizontale verplaatsing van de buitenste blindganger binnen het inslagenpatroon. Het verdachte gebied wordt bepaald door een afstand van 181 meter gemeten vanuit het hart van het doel162.
161 Verzameling van de locaties van inslagen van één bepaald toestel of één bepaald bombardement. 162 Afstanden zijn afkomstig van een Britse studie (empirisch onderzoek) naar de accuratesse bij aanvallen door eenmotorige
duikbommenwerpers gedurende de periode oktober 1944 – april 1945 (AIR 55/322). Eventueel effect van vijandelijk luchtafweer tijdens deze duikbombardementen is niet in de studie meegenomen. De genoemde afstand is de gemiddelde afstand t.o.v. het doel waarbij opgemerkt moet worden dat 50% van de vliegtuigbommen binnen 119 meter neer is gekomen en de maximaal gemeten afstand t.o.v. het doel 181 meter was. 163 Afstanden zijn afkomstig van een Britse studie (empirisch onderzoek) naar de accuratesse bij aanvallen door eenmotorige
duikbommenwerpers gedurende de periode oktober 1944 – april 1945 (AIR 55/322). Eventueel effect van vijandelijk luchtafweer tijdens deze duikbombardementen is niet in de studie meegenomen. De genoemde afstand is de gemiddelde afstand t.o.v. het doel waarbij opgemerkt moet worden dat 50 % van de vliegtuigbommen binnen 46 meter neer is gekomen en de maximaal afstand t.o.v. het doel 91 meter was. 164 Afstanden zijn afkomstig van een Britse studie (empirisch onderzoek) naar de accuratesse bij aanvallen door eenmotorige
duikbommenwerpers gedurende de periode oktober 1944 – april 1945 (AIR 55/322). Eventueel effect van vijandelijk luchtafweer tijdens deze duikbombardementen is niet in de studie meegenomen. De genoemde afstand is de gemiddelde afstand t.o.v. het doel (gebouwen) waarbij opgemerkt moet worden dat de gemiddelde spreiding van de raketten t.o.v. het middelpunt van een salvo 69 meter was, en dat de gemiddelde afstand van het middelpunt van een salvo t.o.v. het doel 39 meter was. 165 Afstanden zijn afkomstig van een Britse studie (empirisch onderzoek) naar de accuratesse bij aanvallen door eenmotorige duikbommenwerpers gedurende de periode oktober 1944 – april 1945 (AIR 55/322). Eventueel effect van vijandelijk luchtafweer tijdens deze duikbombardementen is niet in de studie meegenomen. De genoemde afstand is de maximale afstand gemeten n.a.v. luchtfoto-interpretatie.