CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 6 bij toelichting. Vooronderzoek conventionele explosieve

Raadsvergadering 4 oktober 2021, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Gewijzigde vaststelling nieuwe 150KV hoogspanningsverbinding Woensdrecht-Bergen op Zoom27.133 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Datum: 28-01-2019

Armaex B.V.

Projectnummer: 180197.0001

Status: Definitief

Vooronderzoek Conventionele Explosieven Tracé Woensdrecht-Bergen op Zoom

Copyright 2016. Niets uit dit projectplan mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de houders van het auteursrecht. De opdrachtgever mag Verantwoordelijk voor rapport: voor intern gebruik duplicaten maken.

J. Slagers G. Nijland

Algemene gegevens projectplan Kenmerk : 180197.0001 Datum : 29 januari 2019 Akkoordverklaring: Ondertekende is bevoegd namens de genoemde organisatie en gaat akkoord met de inhoud van dit rapport. Opdrachtgever: Dhr. J.J Stolte Witteveen+Bos

Handtekening

Opgesteld: Mw. L.M. Vrielink MA Bombs Away B.V.

Handtekening

Geaccodeerd: Dhr. drs. Th.M. van den Berg Bombs Away B.V.

Handtekening

Geaccodeerd: Dhr. J. Slagers Armaex B.V.

Handtekening

180197.0001

29/01/2019

Pagina 2 van 79

Inhoud Hoofdstuk 1: Inleiding.................................................................................................................... 5 1.1 1.2

1.3 1.4 1.5

Aanleiding ............................................................................................................................................. 5 Doel vooronderzoek ............................................................................................................................. 5 1.2.1 WSCS-OCE ............................................................................................................................... 6 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek ...................................................................................................... 6 Scope onderzoeksgebied ...................................................................................................................... 7 Projectteam .......................................................................................................................................... 8 Leeswijzer ............................................................................................................................................. 8

Hoofdstuk 2: Geraadpleegde bronnen ............................................................................................ 9 2.1 2.2 2.3 2.4

2.5

2.6

Verantwoording bronnenmateriaal ...................................................................................................... 9 Reeds uitgevoerde onderzoeken .......................................................................................................... 9 Literatuur ............................................................................................................................................ 11 Archiefonderzoek in Nederland .......................................................................................................... 12 2.4.1 Gemeentearchief .................................................................................................................. 12 2.4.2 Provinciaal archief ................................................................................................................. 18 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag .......................................................................................... 20 2.4.4 Spoorwegarchief ................................................................................................................... 21 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ............................................ 21 2.4.6 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam .................................

25 2.4.7 Semi-Statisch Archief (SSA) ................................................................................................... 26 2.4.8 Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO)......................................................................... 26 2.4.9 Websites................................................................................................................................ 27 Archiefonderzoek in het buitenland ................................................................................................... 27 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) te Londen ..................................................................... 27 2.5.2 The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington ........................ 27 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg .................................................................... 28 2.5.4 Library and Archives of Canada (LAC) ................................................................................... 28 Luchtfoto-onderzoek .......................................................................................................................... 28

Hoofdstuk 3: Resultaten Inventarisatie ........................................................................................ 30 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9

Inleiding .............................................................................................................................................. 30 Mobilisatieperiode.............................................................................................................................. 30 Meidagen 1940 ................................................................................................................................... 30 De bezettingsjaren .............................................................................................................................. 32 Het Bevrijdingsjaar 1944-1945 ........................................................................................................... 37 Naoorlogse periode – heden .............................................................................................................. 47 Luchtfoto-analyse ............................................................................................................................... 53 Inventarisatiekaart .............................................................................................................................. 56 Leemten in kennis ............................................................................................................................... 56

Hoofdstuk 4: Indicaties ................................................................................................................ 58 4.1

4.2 4.3 4.4 4.5

Indicaties ............................................................................................................................................. 58 4.1.1 Soort en hoeveelheid CE ....................................................................................................... 59 4.1.2 Verschijningsvorm ................................................................................................................. 60 Horizontale afbakening ....................................................................................................................... 60 Verticale afbakening ........................................................................................................................... 63 4.3.1 Diepteligging CE .................................................................................................................... 63 Naoorlogse ontwikkelingen ................................................................................................................ 64 Leemten in kennis ............................................................................................................................... 66

Hoofdstuk 5: Conclusie & Advies .................................................................................................. 67 5.1

Conclusie ............................................................................................................................................. 67 5.1.1 Aan te treffen CE ................................................................................................................... 67 5.1.2 Horizontale afbakening verdachte gebieden ........................................................................ 67 5.1.3 Verticale afbakening verdachte gebieden ............................................................................ 68

180197.0001

29/01/2019

Pagina 3 van 79

5.1.4 Naoorlogse ontwikkelingen .................................................................................................. 68 5.1.5 Leemten in kennis ................................................................................................................. 68 5.2 Advies ................................................................................................................................................. 69 Bijlage 1 – Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (WSCS-OCE) ..................................................... 72 Bijlage 2 – Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek .................................................... 74 Bijlage 3 – Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ............................................................................................. 76 Bijlage 4 – A1 inventarisatiekaart (losbladig) ................................................................................................ 78 Bijlage 5 – A1 CE-bodembelastingkaart (losbladig) ....................................................................................... 79

180197.0001

29/01/2019

Pagina 4 van 79

Hoofdstuk 1: Inleiding 1.1

Aanleiding De aanleiding van het vooronderzoek is de geplande uitbreiding van twee bestaande hoogspanningsstations met twee kabelvelden, waarbij zowel graaf- als boorwerkzaamheden voorzien zijn. Er zal deels open ontgraven worden en deels zullen er gestuurde boringen plaatsvinden. Voordat besloten werd om de kabelverbindingen en hoogspanningsstations ter plaatse van het huidige onderzoeksgebied aan te leggen, zijn drie varianten door Sweco onderzocht middels zeven conditionerende onderzoeken. Een van de conditionerende onderzoeken betrof een quickscan naar niet gesprongen explosieven (NGE). De zeven onderzoeken voor elk van de drie voorkeurstrace’s zijn opgenomen in het volgende rapport: ➢ Conditionerende onderzoeken variantenstudie 3e circuit Woensdrecht – Bergen op Zoom door Sweco Nederland B.V. d.d. 4 april 2018 met het kenmerk SWNL0223744. Op basis van de quickscan stelde Sweco vast dat voor alle varianten een vooronderzoek conform WSCS-OCE uitgevoerd diende te worden. Er is uiteindelijk gekozen voor variant 1. Deze variant heeft in het onderzoek van Sweco risicoprofiel ‘laag’ gekregen. Als onderbouwing noemt Sweco dat op basis van onderzoek door derden reeds 75% van tracé 1 als ‘zonder risico’ was aangemerkt. Dit percentage is beredeneerd op basis van het vooronderzoek van firma AVG, zie paragraaf 2.2.

Bovendien ligt het tracé grotendeels in een naoorlogs gegraven, dan wel aangelegd gebied. Sweco verwacht dat een vooronderzoek conform WSCS-OCE resulteert in een beperkt aantal aanleidingen om rekening te houden met mogelijk aan te treffen conventionele explosieven in het onderzoeksgebied. De verwachting is dus dat er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s voorafgaand aan de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van een vooronderzoek CE wordt bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE en daarnaast waar er een risico is op het aantreffen van CE in de bodem. In opdracht van Witteveen+Bos heeft Armaex B.V. te Rijssen in samenwerking met explosieven adviesbureau Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek uitgevoerd voor het onderzoeksgebied tracé Woensdrecht – Bergen op Zoom te Noord-Brabant naar de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog.

1.2

Doel vooronderzoek Het doel van het vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de (water)bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) het onderzoeksgebied betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: ➢ Soort(en) en subsoorten aan te treffen CE; ➢ Het kaliber en de nationaliteit van de aan te treffen CE; ➢ De ontstekingsinrichting van de aan te treffen CE;

180197.0001

29/01/2019

Pagina 5 van 79

➢ Hoeveelheid aan te treffen CE; ➢ Verschijningsvorm aan te treffen CE; ➢ Maximale en minimale diepteligging CE.

1.2.1 WSCS-OCE Het vooronderzoek is conform de huidige richtlijnen opgesteld. Deze zijn verwoord in het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen van Conventionele Explosieven (hierna: WSCS-OCE). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen. Armaex heeft naast de verplichte bronnen ook aanvullende bronnen geraadpleegd. Op basis van uitgevoerde vooronderzoeken in het verleden is gebleken dat vaak relevante informatie aanwezig is in de aanvullende bronnen. Deze informatie had in een aantal gevallen invloed op de omvang van het verdachte gebied. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH) Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives The National Archives UK Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration USA Getuigen

Raadplegen WSCS-OCE Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔

Door Armaex geraadpleegd ✔ ✔ ✔ ✔

✔

✔ ✔ ✔ ✔

✔ ✔ ✔

✔ ✔ ✔

✔

Niet beschikbaar

Tevens zijn de volgende bronnen door Armaex geraadpleegd die niet vermeld zijn in het WSCS-OCE, maar die wel relevante informatie kunnen bevatten over het onderzoeksgebied: ➢ Semi-statisch Archief (SSA) Defensie te Rijswijk; ➢ Nationaal Archief (NA) te Den Haag; ➢ Library and Archive of Canada (LCA).

1.2.2 Werkwijze vooronderzoek Armaex heeft van de opdrachtgever een onderzoeksprotocol toegestuurd gekregen. Het betreft het volgende protocol: ➢ Onderzoeksprotocol district Zuid Veld- en bodemonderzoeken door TenneT TSO B.V. d.d. 4 mei 2018 met het kenmerk 002.793.20 0641325. In dit protocol staat voorgeschreven dat het onderzoek naar conventionele explosieven uitgevoerd dient te worden conform het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Dit vooronderzoek is conform het WSCS-OCE uitgevoerd.

180197.0001

29/01/2019

Pagina 6 van 79

Dit vooronderzoek bestaat uit twee delen, namelijk de inventarisatie en de beoordeling & evaluatie. In het eerste deel van het vooronderzoek, de inventarisatie, is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen, wordt in het tweede deel van het vooronderzoek, de beoordeling & evaluatie1, de verzamelde informatie beoordeeld en geëvalueerd. Op basis van de beoordeling en de evaluatie zijn de volgende zaken vastgesteld: ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢

De horizontale begrenzing van verdacht(e) gebied(en); De minimale en maximale diepteligging van de aan te treffen CE; De soort(en) van de aan te treffen CE; Het kaliber en de nationaliteit van de aan te treffen CE; De ontstekingsinrichting van de aan te treffen CE; De hoeveelheid van de aan te treffen CE; De verschijningsvorm van de aan te treffen CE.

De resultaten van de inventarisatie en de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met bijbehorende CE-bodembelastingkaart.

1.3

Scope onderzoeksgebied Dit vooronderzoek richt zich op het tracé Woensdrecht – Bergen op Zoom, hierna te noemen ‘onderzoeksgebied’. In afbeelding 1 is het onderzoeksgebied (het gebied binnen de blauwe lijnen) weergegeven. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog maakte het onderzoeksgebied deel uit van de gemeenten Halsteren, Bergen op Zoom en Woensdrecht.

1 In bijlage 1 zijn de richtlijnen van de WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven.

180197.0001

29/01/2019

Pagina 7 van 79

Afbeelding 1: Het onderzoeksgebied.

1.4

Projectteam In het kader van dit vooronderzoek heeft Armaex het projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestond uit de volgende medewerkers: Dhr. G.J. Slagers Mw. L.M. Vrielink MA Mw. E. Buijs BSc Dhr. M. Nouws BBE

1.5

Projectleider Historicus GIS-specialist Luchtfoto-analist

Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op de geraadpleegde bronnen. In het derde hoofdstuk komen de resultaten van het bronnenonderzoek aan bod. Vervolgens worden de resultaten beoordeeld en geëvalueerd in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 zijn de conclusie en advies beschreven. In de bijlagen van dit rapport zijn diverse stukken opgenomen, waaronder de geraadpleegde luchtfoto’s en de A1-kaarten Inventarisatie en CE-bodembelasting.

180197.0001

29/01/2019

Pagina 8 van 79

Hoofdstuk 2: Geraadpleegde bronnen 2.1

Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en een zo compleet mogelijk vooronderzoek uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie in een mogelijke tweede en/of meerdere bronnen te worden bevestigd. Wanneer dit niet het geval is dan moet op basis van deze enkele bron een afweging te worden gemaakt welke consequentie(s) dit heeft op het onderzoeksgebied. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van dit vooronderzoek aan bod. Per bron is aangegeven welke archiefstukken/ documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties (en contraindicaties) van oorlogshandelingen duidelijk is.

2.2

Reeds uitgevoerde onderzoeken Er is nagegaan of er in het verleden (voor)onderzoeken naar CE zijn uitgevoerd binnen de grenzen van het onderzoeksgebied en/of in de directe omgeving hiervan. Allereerst is op 8 oktober 2018 het contactformulier op de webiste van de gemeente Bergen op Zoom ingevuld. Op verzoek is hierop het rapport van AVG Explosieven Opsporing gedeeld ten behoeve van dit vooronderzoek CE. Het onderzoeksgebied ligt niet alleen grotendeels in de huidige gemeente Bergen op Zoom, maar ook in de beheersgebieden van Rijkswaterstaat (Zoommeer) en het Waterschap Brabantse Delta (Markiezaatsmeer en Binnenschelde). Daarom is ook met Rijkswaterstaat en het Waterschap contact opgenomen. Jos de Dreu (Adviseur Data bij Rijkswaterstaat) gaf op 26 oktober 2018 per e-mail een reactie op het verzoek om informatie omtrent explosievenopsporing in het Zoommeer. Hij gaf aan dat de Markiezaatskade, een Deltawerk, uit 1986 dateert, toen er nog geen historische vooronderzoeken naar CE werden uitgevoerd. Er waren bij Rijkswaterstaat geen reeds uitgevoerde vooronderzoeken bekend binnen de grenzen van het huidige onderzoeksgebied. Op 9 oktober 2018 is van Karin Laros (medewerker Frontoffice) per e-mail een reactie ontvangen op het contactformulier van Waterschap Brabantse Delta.

Zij gaf aan dat er bij haar en haar collega’s, bij wie ze navraag had gedaan, niets bekend was over reeds uitgevoerde onderzoeken naar de aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied binnen het beheersgebied van Brabantse Delta. Sinds 15 oktober 2018 heeft er een mailwisseling plaatgevonden tussen L.M. Vrielink (historicus) en Jan Bax van de Heemkundekring Halsteren. De heer Bax was zeer behulpzaam en wist de exacte locatie van de vliegtuigcrash op 1 juni 1944 te vertellen. Hierdoor kon uitgesloten worden dat dit vliegtuig binnen de grenzen van het onderzoeksgebied neergestort is. De melding is opgenomen in hoofdstuk 3 en bestempeld als ‘buiten onderzoeksgebied’. Volgens de website van explosievenopsporing.nl, waarop de VEO Bommenkaart wordt gepresenteerd, is het spoor Vlissingen – Bergen op Zoom ten zuiden van Bergen op Zoom tussen kilometerpaal 15 en 16, waar het huidige onderzoeksgebied het spoor kruist, reeds onderzocht. Onder andere T&A Survey B.V. heeft in opdracht van Prorail het spoor onderzocht en de bevindingen vastgelegd in het rapport met kenmerk GPR2058.190. Armaex heeft dit onderzoek opgevraagd, maar ten tijde van het opleveren van de definitieve rapportage nog niet ontvangen. De volgende reeds uitgevoerde vooronderzoeken werden wel geraadpleegd voor het huidige vooronderzoek Tracé Woensdrecht – Bergen op Zoom.

De onderzoeksgebieden zijn weergegeven in onderstaande afbeelding.

180197.0001

29/01/2019

Pagina 9 van 79

➢ Conditionerende onderzoeken variantenstudie 3e circuit Woensdrecht – Bergen op Zoom door Sweco Nederland B.V. d.d. 4 april 2018 met het kenmerk SWNL0223744; ➢ Vooronderzoek naar de mogelijke aanwezigheid van conventionele explosieven Tennet Bergen op Zoom door IDDS Explosieven B.V. d.d. 4 augustus 2016 met het kenmerk 16030432; ➢ Vooronderzoek Conventionele Explosieven Buisleidingstraat Bergen op Zoom – Woensdrecht – Reimerswaal door Bombs Away B.V. d.d. 29 september 2017 met het kenmerk 17P019; ➢ Vooronderzoek O2- en N2-leidingen Bergen op Zoom door AVG Explosieven Opsporing Nederland d.d. 21 september 2017 met het kenmerk 1762059-VO-02.

Afbeelding 2: Reeds uitgevoerde onderzoeken in het onderzoeksgebied.

Zoals besproken in paragraaf 1.1 heeft Sweco een quickscan uitgevoerd om binnen de begrenzing van het plangebied de risico’s en knelpunten omtrent niet gesprongen explosieven (NGE) inzichtelijk te maken. Sweco kwam tot de conclusie dat er voldoende aanleiding is om een vooronderzoek uit te voeren conform de richtlijnen van het WSCS-OCE. In 2016 heeft IDDS een vooronderzoek afgerond naar de mogelijke aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied Tennet te Bergen op Zoom. In het noorden en in het zuiden bevinden delen van het onderzoeksgebied Tennet zich in het huidige onderzoeksgebied. Het deel dat in het noorden van het huidige onderzoeksgebied gedekt wordt door het onderzoeksgebied Tennet is destijds onverdacht verklaard. Het zuidelijk deel van het Tennet gebied wat in het huidige onderzoeksgebied ligt is destijds verdacht verklaard op de mogelijke aanwezigheid van geschutmunitie. In 2017 heeft Bombs Away een vooronderzoek CE afgerond binnen de grenzen van het onderzoeksgebied Buisleidingstraat deelgebied 4. In dit vooronderzoek is gekeken naar de 180197.0001

29/01/2019

Pagina 10 van 79

gebruikte bronnen en literatuur. Relevante gegevens en gebeurtenissen zijn overgenomen uit dit vooronderzoek. Het onderzoeksgebied Buisleidingstraat ligt deels in het huidige te onderzoeken gebied. Daar waar de twee onderzoeksgebieden elkaar kruisen, ten zuiden van Bergen op Zoom, is het terrein onverdacht verklaard op de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog. In 2017 heeft AVG Explosieven Opsporing Nederland een vooronderzoek afgerond dat grotendeels hetzelfde onderzoeksgebied besloeg als het huidige onderzoeksgebied. Op basis van dit vooronderzoek stelde Sweco in de quickscan dat reeds 75% van het onderzoeksgebied onverdacht was verklaard op de mogelijke aanwezigheid van explosieven. Het middenstuk van het tracé is in beide (van de firma AVG en in dit onderzoek van Armaex) onderzoeksgebieden hetzelfde. Aan de uiteinden van het tracé verschillen de onderzoeksgebied. Binnen het onderzoeksgebied van de firma AVG zijn op hun feitenkaart MORA’s ingetekend en een groot deel is aangemerkt als zijnde ‘naoorlogs opgespoten/ingepolderd terrein’. Verder is de antitankgracht ingetekend met volgnummer 2. Deze tankgracht ligt buiten het onderzoeksgebied van Armaex. Het gehele onderzoeksgebied van AVG is onverdacht verklaard op CE.

2.3

Literatuur In het kader van dit vooronderzoek is een literatuurstudie uitgevoerd. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. ➢ Amersfoort, H. en P. Kamphuis (reds.), Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); ➢ Bollen, H.A. en P. Vroemen, Canadezen in actie. Nederland najaar ’44 – voorjaar ’46 (Warnsveld 1993); ➢ Copp, T. en M. Bechthold, The Canadian Battlefields in Belgium, the Netherlands and Germany, 1944-1945. A visitor’s guide (Waterloo 2011); ➢ Didden J., & Swarts, M., Autumn Gale/Herbststurm. Kampfgruppe Chill, schwere Heeres Panzerjäger-Abteilung 559 and the German recovery in the autumn of 1944 (Boxtel 2013); ➢ Didden, J., M. Swarts, Brabant bevrijd (Hulst 1993); ➢ Doorn, J. van, J.S. Bos en M.A.J. Cillessen, Slag om Woensdrecht. Bevrijding van de Zuidwesthoek oktober 1944 (Willemstad 1995); ➢ Gils, R.J.A. van, W. klinkert en H. Roozenbeek, Bergen op Zoom als militaire stad 16 Brochurereeks van de sectie Militaire geschiedenis (Den Haag 1996); ➢ Grimm, P., E. van Loo en R. de Winter, Vliegvelden in oorlogstijd.

Nederlandse vliegvelden tijdens bezetting en bevrijding 1940-1945 (Amsterdam 2017); ➢ Hartel, E.G.H., Vijf dolle dagen...In mei 1940 (Bergen op Zoom 1984); ➢ Hoedelmans, P., A. Wagenaar en I. de Wolff, De bevrijding van West-Brabant. Een streek en haar bewoners temidden van verwoesting en oorlogsgeweld. September 1944 - mei 1945 (Rosendaal 1994); ➢ Huurman, C., Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-‘45 (Eindhoven 2001); ➢ Klep, Ch. en B. Schoenmaker (reds.), De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank (Den Haag 1995); ➢ Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 19842); ➢ Liefting, P. en M. Liefting, 'Een gecrashte Lancaster in Bergen op Zoom' in: Waterschans 45 (2015), pp. 6-10;

180197.0001

29/01/2019

Pagina 11 van 79

➢ Luijten, J., ‘De verdediging van Bergen op Zoom door het Franse leger in mei 1940‘ in: P. Pierik, M. Ros en R. te Slaa (reds.), Zesde bulletin van de Tweede Wereldoorlog (Soesterberg 2004), pp. 94-104; ➢ Molenaar, F., De luchtverdediging in de meidagen van 1940 (2dln. Den Haag 1970); ➢ Nierstrasz, V.E., De Strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II. Hoofdeel III/Deel 1. Inleiding en algemeen overzicht van de gevechtsdagen van 10-19 mei 1940 (Den Haag 1957); ➢ Nierstrasz, V.E., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II. Hoofdeel III/Deel 2. De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant mei 1940 (tekst en schets/kaarten, Den Haag 1953); ➢ Vanwesenbeek, C. van, Kijk op Bergen op Zoom Deel 3 Tweede Wereldoorlog (Bergen op Zoom 1984); ➢ Vereniging Heemkundige Studiekring Halsteren-Lepelstraat, Halsteren-Lepelstraat en de Tweede Wereldoorlog (Halsteren 2004); ➢ Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2dln; Den Haag 1991-1993).

2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Het onderzoeksgebied lag ten tijde van de Tweede Wereldoorlog in de gemeenten Bergen op Zoom, Halsteren en Woensdrecht. Van deze gemeenten zijn de relevante archiefstukken in het West-Brabants Archief (WBA) te Bergen op Zoom geraadpleegd. Het gebied lag en ligt in de provincie NoordBrabant. Daarom is het provinciaal archief van Noord-Brabant in het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch geraadpleegd. Er zijn stukken uit het Nationaal Archief (NA) in Den Haag, stukken uit de archieven van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam, het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag en de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) te Rijswijk bestudeerd. In het buitenland zijn archieven van The National Archives (TNA) te London, van het Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en van The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington geraadpleegd. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). Het onderzoeksgebied ligt deels in het beheersgebied van Rijkswaterstaat, namelijk het Zoommeer, en deels in het gebied van Waterschap Brabantse Delta, namelijk het Markiezaatsmeer en de Binnenschelde.

Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog viel het onderzoeksgebied onder het Waterschap De Agger (in de Augustapolder) en onder Waterschap Zoomvliet (Halsteren). Daarom is in de inventarissen van de waterschappen De Agger en Zoomvliet, archief van Waterschap Brabantse Delta, gezocht naar mogelijk relevante stukken. Er is in de archieven van deze waterschappen gezocht met zoektermen als ‘bom’, ‘schade’ en ‘ruiming’. Er zijn uiteindelijk geen archiefstukken van deze twee voormalige waterschappen ingezien.

2.4.1 Gemeentearchief In het West-Brabants Archief (WBA) te Bergen op Zoom liggen de archiefstukken van de (voormalige) gemeenten Bergen op Zoom, Halsteren en Woensdrecht. Er is gezocht naar stukken betreffende de luchtbeschermingsdienst (LBD), rapporten van schade die ontstaan is door oorlogshandelingen en de (naoorlogse) ruiming van explosieven. De LBD hield het luchtruim boven de gemeente in de gaten en rapporteerde bijzondere voorvallen, zoals het neerstorten van vliegtuigen of bominslag. Schademeldingen kunnen een indicatie vormen van oorlogshandelingen in een gebied. Indien de oorzaak van de schade wordt vermeld in de bron kunnen deze meldingen een goed beeld geven 180197.0001

29/01/2019

Pagina 12 van 79

van de oorlogshandelingen in een gebied. Stukken betreffende het ruimen van explosieven vormen enerzijds een indicatie van oorlogshandelingen, anderzijds een contra-indicatie van de aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied. Bij het raadplegen van de mogelijk relevante inventarisnummers lag de focus met name op stukken van de LBD en ruimingen van explosieven. Omdat het onderzoeksgebied ten tijde van de Tweede Wereldoorlog in relatief onbebouwd gebied en grotendeels zelfs in het water van de Oosterschelde lag, zullen er weinig tot geen schaderapporten ingevuld zijn met daarop schade binnen het onderzoeksgebied. Verder zijn stukken betreffende de naoorlogse wijziging van huisnummers geraadpleegd. In de jaren ‘40 en ‘50 vonden in veel gemeenten in Nederland namelijk wijzigingen in huisnummering plaats. De wijksgewijze nummering is na de oorlog omgezet in straatsgewijze huisnummers. De volgende stukken zijn geraadpleegd. Toeg. nr. 0008

180197.0001

Titel Archief van het gemeentebestuur van Bergen op Zoom 19261971

Jaar 1957

Inv. nr. 029-1957B/02

1940

038-1940A/03

1940

038-1940B/10

1941

038-1941B/07

1941

038-1941B/08

1941

038-1941B/09

1941

038-1941B/10

1941

038-1941E/02

1941

038-1941E/03

29/01/2019

Omschrijving Vaststelling de wijze van huisnummering in straten en in aangelegen hoofdstraten Dossier inzake de opgave aan G.S. van Noord-Brabant te 's-Hertogenbosch betreffende de geleden oorlogsschade wegens de bominslag van 18-6-1940 aan particulier gebouwde eigendommen Dossier inzake het verzoek van H.Moesker tot het uitbetalen van een schadevergoeding wegens vernielingen door de bominslag van 18-6-1940 Dossier inzake het verzoek van de N.V. Bataafsche Import Maatschappij (Shell) te Den Haag tot het uitbetalen van eens chadevergoeding voor een tankwagen, toegebracht door de Duitse Weermacht op de Antwerpsestraat Dossier inzake het verzoek van C.Vrients tot het uitbetalen van schade aan zijn woning veroorzaakt wegens een aanrijding door de Duitse Weermacht Rapporten van het Burgerlijk Armbestuur inzake de verzoeken van J.Landa en zoon J.A. Landa tot het uitbetalen van een vergoeding voor oorlogsgeweldschade aan hun gezonken schepen resp. de Labor en de Pax Rapport van de Politie inzake het erzoek van P.Claes tot het uitbetalen van een vergoeding voor oorlogsschade aan de ruiten van zijn woning Dossier inzake de afwijzing door het Departement van Sociale Zaken te Den Haag aan J.L.Peeters betreffende het verzoek tot het uitkeren van een oorlogsschade Dossier inzake het toekennen van een schadevergoeding door het Departement van Sociale Zaken te Den

Pagina 13 van 79

Toeg. nr.

Titel

Jaar

Inv. nr.

1941

038-1941E/09

1941

038-1941E/10

1941

038-1941E/11

1941

038-1941E/12

1941

038-1941E/13

1943

038-1943A/03

1944

038-1944D/01

1945

038-1945B/01

1945

038-1945E/09

1945

038-1945E/56

1946

038-1946B/01 038-1946E/03

1946

180197.0001

1946

038-1946E/15

1947

038-1947A/02

29/01/2019

Omschrijving Haag aan J.Landa en zoon J.A.Landa betreffende hun oorlogsschade Rapport van het Burgerlijk Armbestuur inzake het financieël onderzoek van P.H.M.Schuurbiers betreffende de vernielingen rondom zijn huis t.g.v. het bombardement van 12-5-1940 Dossier inzake het toekennen door het Departement van Sociale Zaken te Den Haag aan F.A.Seekles van een vergoeding voor geleden oorlogsschade Dossier inzake het toekennen door het Departement van Sociale Zaken te Den Haag aan C.M.Moerenhout van een vergoeding voor geleden oorlogsschade Rapport van de Politie inzake J.J.Theuns die gewond geraakt werd door beschietingen vanuit vliegtuigen op 135-1940 Dossier inzake het toekennen door het Departement van Sociale Zaken te Den Haag aan J.F.Beeckman van een vergoeding voor geleden oorlogsschade Rapport van de Dienst Gemeentewerken betreffende de schade geleden door bominslagen of andere oorlogshandelingen Rapport van de Commandant van de Luchtbeschermingsdienst betreffende de opgave van de licht gewonde personen door de beschietingen vanuit vliegtuigen op 11-9-1944 Dossier inzake het verzoek aan de Commissie Voorziening Bergen op Zoom tot het spoedig leveren van de noodzakelijkste gebruiksgoederen voor de getroffen gezinnen door het vallen van de 3 stuks V-1 bommen Overzicht van de schaderegistratie van opstallen en kunstwerken onderverdeeld in 4 schadecategoriën Rapport van Dienst

Gemeentewerken inzake het opruimen van mijnen en het laten springen van wegversperringen door de Genie Compagnie Dossier inzake de uitbetalingen van claims voor geleden schade Overzicht van de geleden schade t.g.v. verrichtingen en leveringen voor de Duitse Weermacht alsmede de vorderingen en het gemis van het genot van gebouwen en terreinen i.v.m. het gebruik door de Duitse Weermacht Dossier inzake de verrekening van schadevergoeding voor geleden schade aan de Ambachtsschool voor Bergen op Zoom en Omstreken Brief aan de gemeente Woensdrecht inzake informatie over de aldaar aangerichtte oorlogsschade aan panden

Pagina 14 van 79

Toeg. nr.

180197.0001

Titel

Jaar 1947

Inv. nr. 038-1947A/03

1947

038-1947A/04

1947

038-1947L/01

1947

038-1947O/08

1949

038-1949B/01

1949

038-1949B/04

1950

038-1950C/04

1950

038-1950C/06

1950

038-1950G/01

1955

038-1955B/07

1957

038-1957B/08

1957

038-1957D/01

29/01/2019

Omschrijving Rapport inzake de schaderegeling en herbouw van een brandweerkazerne, bruggen over de Zoom en de kademuur bij de Spiritusfabriek Dossier inzake de toekenning tot uitbetalingen van geleden oorlogsschade door het Ministerie van Wederopbouw en Volkshuisvesting te Den Haag Dossier inzake de afwikkeling van kosten voor het puinruimen van de verwoeste panden en het opruimen van de bunkers Overzicht van kosten van geleden schade en onderhoud aan de Gemeentelijke Muziekschool in dienstjaar 1946 Dossier inzake declaraties van de toegekende vergoedingen door het Ministerie van Wederopbouw en Volkshuisvesting te Den Haag betreffende het herstellen van oorlogsschade Brief aan de Schade-EnquêteCommissie te Breda inzake de schadeafwikkeling van C.P.van Reijen Besluit tot het verstrekken van een renteloos voorschot aan Aannemingsbedrijf P.L.van den Ban te Rotterdam inzake sloopwerkzaamheden van Duitse verdedigingswerken Besluit tot het toekennen van een schade-vergoeding door het Ministerie van Wederopbouw en Volkshuisvesting wegens verrichtte puinruimingswerkzaamheden aan wegen, panden, versperringen, en het opruimen van schuilkelders en van de V1-bomslag Verslagen van de herstel- en herbouwwerkzaamheden van 1946 t/m 1950 van het Bureau Wederopbouw en afd.

Financiën inzake kleine- en zware schade aan woningen, panden, kerkelijkeen publiekrechtelijke gebouwen Dossier inzake de afwikkeling van oorlogsschade met het Ministerie van Financiën te Den Haag betreffende het woonhuis met bergplaatsen aan de Zwarteweg 3 Dossier inzake de afwikkeling met het Ministerie van Financiën te Den Haag van de geleden oorlogsschade aan 180 woningen door de Bouwvereniging St.Joseph van de complexen I, II en III en van de Stalenbrug Dossier inzake de afwikkeling met het Ministerie van Financiën te Den Haag van de geleden oorlogsschade aan de

Pagina 15 van 79

Toeg. nr.

180197.0001

Titel

Jaar

Inv. nr.

1958

038-1958B/09

1961

038-1961B/01

1962

038-1962B/01

1963

038-1963B/02

1963

038-1963B/03

1940

039-1940A/01

1943

039-1943A/02

1944

039-1944A/07

1945

039-1945G/01

1945

039-1945G/04

29/01/2019

Omschrijving Gemeentelijke Bad- en Zweminrichting aan de Havendijk Dossier inzake de afwikkeling met het Ministerie van Financiën te Den Haag van de kosten voor het opruimen van de geleden oorlogsschade en het opruimen van de versperringen aan de Haven Overzicht van de comptabele rekening betreffende de kosten van wederopbouw t.g.v. schade door oorlogshandelingen t/m het jaar 1960 Dossier inzake de afwikkeling met het Ministerie van Defensie van de opruimingskosten van de Duitse verdedigingswerken nabij het Hoofdkwartier Dossier inzake de afwikkeling met het Ministerie van Defensie te Den Haag van de opruimingskosten van de Duitse verdedigingswerken nabij het Hoofdkwartier in het Uitbreidingsplan Nieuw-Borgvliet Begroting van de opruimingskosten door Dienst Gemeentewerken van het slopen van bunkers nabij het Hoofdkwartier in het Uitbreidingsplan Nieuw-Borgvliet en aan de Oude Huijbergsebaan Dossier inzake afkondigingen, bekendmakingen / publikaties betreffende het inleveren van wapens en munitie, waarschuwing tegen ongesprongen projectielen,verduisteringsmaatregelen , het luiden van kerkklokken, het instellen van een avondklok, opgave van de inhoud van de opslagplaatsen benzine en dieselolie, toegestane tijdstippen van cafébezoek en tapvergunningen, het verkopen van gedistribueerde waren, enz Dossier inzake het afzetten van terreinen en oppervlakten met prikkeldraad i.v.m.

mijnengevaar Dossier inzake de richtlijnen tot het instandhouden van de door de Duitse Weermacht uitgegraven stellingen, schuilputten en verdedigingswerken Dossier inzake de aangifte van en het opruimen van mijnenvelden en projectielen Overzicht door de Dienst Gemeentewerken van de aanwezige mijnenvelden, alsmede de verzamelplaatsen ervan met de vermelding van eigenaar, grootte en aard van het perceel, en de aangegeven lokatie in sectie en nummer

Pagina 16 van 79

Toeg. nr.

0032

0353

180197.0001

Titel

Luchtbeschermingsdienst (1929) 1938-1951 (1954)

Archief van het Gemeentebestuur van Halsteren, 1933-1970

Jaar 1945

Inv. nr. 039-1945G/05

1947

039-1947L/05

1948

040-1948E/1

1944

041-1944B/02

1966

042-1966A/01

1940

12

1941

13

1942

14

1943

16

1945

17

1946

18

1950

19

1940

25

19041961 19461957 19441957

A385

19451953

A399

19331970 19381945

A1899

29/01/2019

A395 A396

A2597

Omschrijving Overzicht door de Dienst Gemeentewerken van de aanwezige mijnenvelden, alsmede de verzamelplaatsen ervan met de vermelding van eigenaar, grootte en aard van het perceel, en de aangegeven lokatie in sectie en nummer Rapport van de Politie inzake de melding dat de niet ontplofte granaten door de Hulpverleningsdienst uit Breda opgeruimd zijn Voorgestelde restauratie werkzaamheden aan de stadstoren door o.a. geleden oorlogsschade Rapporten van de Directeur Gemeentewerken op geconstateerde beschadigingen aan de percelen opgaand hout welke omgekapt zijn van de militaire oefenterreinen door de Duitse Wehrmacht Dossier inzake de kadastrale opmeting en hervernummering van gemeenteeigendommen zoals woningblokken, straten, pleinen, plantsoenen enz Ingekomen en minute van uitgaande stukken Ingekomen en minute van uitgaande stukken Ingekomen en minute van uitgaande stukken Ingekomen en minute van uitgaande stukken Ingekomen en minute van uitgaande stukken Ingekomen en minute van uitgaande stukken Ingekomen en minute van uitgaande stukken Stukken betreffende voorschriften aangaande de verstrekking van gegevens over luchtaanvallen ten behoeve van rijksoverheidsinstellingen, 1940.

Met aantekening van intrekking der voorschriften Dossiers betreffende oorlogsschade: Commissie Voorziening Halsteren Dossier betreffende het herstel van de oorlogsschade aan de straatverlichting Dossier betreffende het herstel van de oorlogsschade, de verbouwing en de restauratie Dossiers betreffende oorlogsschade: Opruimen puin en herstel van ca. 13 km. wegen Dossier betreffende de brandrapporten Dossiers betreffende de Luchtbeschermingsdienst, procesverbalen en rapporten

Pagina 17 van 79

Toeg. nr.

Titel

0502

Gemeentebestuur Woensdrecht (18111952)

Jaar 19401946 19461948

Inv. nr. A2725

Omschrijving Dossier betreffende inundatieschades

2429

Stukken betreffende de opruiming van oorlogstuig

19481949

2430

19451947 19401945

2442

19411952 19411949

2682

19401950 19371945

2728

Stukken betreffende een bommenwerpterrein in de Oosterschelde, Verslagen betreffende de bezetting en de bevrijding, Processen-verbaal (neergestorte vliegtuigen, luchtaanvallen, voorwerpen) Stukken betreffende de plaatselijke politie Stukken betreffende de inlevering van radiotoestellen, bewaking, schadevergoedingen en teruggave Stukken betreffende wapens en munitie

19471949, 1954 19451947 19461947 19451947 19451947 19471952

2801

19381951 19401943 19441952

2815

Oorlogsslachtoffers: afgewezen aanvragen om vergoedingen Oorlogsslachtoffers: toegewezen verzoeken om vergoedingen Correspondentie inzake ondersteuning oorlogsslachtoffers Oorlogsslachtoffers; voorschotten en declaraties door de gemeente verstrekt Stukken betreffende uitkeringen aan oorlogsslachtoffers; declaraties van het rijk Stukken betreffende straatnamen

2834

Militaire aangelegenheden

2845

Stukken betreffende schade, ontstaan door oorlogshandelingen en het herstel daarvan, 1940-1952: 1944-1952

2665

2691

2755

2802 2803 2804 2805 2813

Stukken betreffende oorlogslasten ten behoeve van Nederlandse leger (versperringen aanbrengen), (vorderingen van materiaal), (inkwartiering) Stukken betreffende uitkeringen aan oorlogsslachtoffers

2.4.2 Provinciaal archief Het onderzoeksgebied lag en ligt in de provincie Noord-Brabant. Daarom is het provinciaal archief van Noord-Brabant in het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch geraadpleegd. In het provinciaal archief is gezocht naar relevante stukken van de Luchtbeschermingsdienst (LBD), rapporten betreffende schade die is ontstaan door oorlogshandelingen en (naoorlogse) ruimingen van explosieven. Onder andere de stukken van het Militair Gezag (MG) zijn geraadpleegd. Het MG werd direct na de bevrijding van de bezette gebieden ingesteld als tijdelijk bestuur dat moest zorgen voor de openbare orde en veiligheid. De stukken uit het archief van het MG gaan over het ruimen van mijnen en andere projectielen en schademeldingen uit de hele provincie. Bergen op Zoom, Halsteren en Woensdrecht vielen in eerste instantie onder de Districts 180197.0001

29/01/2019

Pagina 18 van 79

Militair Commissaris (DMC) Bergen op Zoom. Per maart 1945 werd dit commissariaat samengevoegd met het DMC Breda. De volgende stukken zijn ingezien. Toeg. nr. 127

371

180197.0001

Titel Militair Gezag NoordBrabant (1944-1946)

Provinciale Waterstaat 1876-1949

Jaar 1945

Inv. nr. 34

19321944 1944

38

19321944 ca. 19321945 19321944 1945

43

19441945

215

19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945

216

Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in westelijk Brabant Rapporten over in januari - maart in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2 Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming Opruiming mijnen

218

Vijandelijke luchtlandingen

219

Sectie brandweer en luchtbescherming

267

272

Weekrapporten sectie openbare werken Wederopbouw drinkwater-, elektriciteits- en gasvoorziening Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen Wederopbouw

280

Schade enquête commissie

307

Mijnen en andere explosieven

326

Brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming, Oorlogsschade, openbare werken,

19451949

542

19441945 19411944

1267

19441945

1480

29/01/2019

40

44

47 211

270 271

342 393

1391

Omschrijving Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen Provinciekaarten met ingetekende wegen en merkpunten Kaarten spoorwegen, grensstations, rangeer- en werkplaatsen Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen Kaarten water-, spoor-, en verkeerswegen, bruggen en sluizen

Rapporten Luchtbeschermingsdienst Breda over neergekomen vijandelijke projectielen Opgaven van en bescheiden over (opruiming) bruggen die door oorlogshandelingen zijn verwoest Oorlogsschade aan en herstellen bemalingsinrichtingen Overleg tussen gemeenten en bezettingsautoriteiten over schade aan wegen door bom- en granaatinslag Opgaven militair gezag over beschadiging, vernieling en stremming bruggen, duikers en dergelijke

Pagina 19 van 79

Toeg. nr. 1085

1148

Titel Commissaris van de Koningin CdK in NoordBrabant

Provinciaal Bestuur Noord-Brabant, 19201949

Jaar 19441945 19441945

Inv. nr. 366

19401941

418

19441945

431

19441947

444

1939 1943

442

19261946 19461947

674

367

1286

Omschrijving Verslagen van bezoeken aan pas bevrijde gemeenten Rapporten burgemeesters aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verstrekken opgave aan Duitse leger van militaire versterkingen in NoordBrabant, Verslagen van CdK voor de minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding Bevrijding Noord-Brabant door geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing Circulaires over herstel schade aan dijken en waterkeringen Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen

2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag In het NA zijn stukken uit het Bunkerarchief ingezien. Hierin zijn documenten opgeslagen die betrekking hebben op verdedigingswerken in heel Nederland. Daarnaast zijn de stukken van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het Militair Gezag, de Commissie van Proefneming en het Korps Hulpverleningsdienst bekeken. De volgende stukken uit het NA zijn geraadpleegd in het kader van dit vooronderzoek. Toeg. nr. 2.04.53.15

2.04.110

180197.0001

Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen (19371946)

Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)

Jaar 19401941

Inv. nr. 37

19401941

78

z.j.

20

19451947 19571959 1947

21

19471970 19671971

28

1970

74

29/01/2019

22 23

69

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie NoordBrabant, nrs. 17.32.1 - 17.32.11 Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: NoordBrabant Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven Stukken betreffende het ruimen van explosieven in de kuststrook.

Pagina 20 van 79

Toeg. nr. 2.13.25

2.13.167 2.13.210

Titel Militair Gezag

Bunker Archief Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814)(1867-1942)

Jaar 19441945

Inv. nr. 1567

19441945

1568

1951 1940

272-284 23

1940

24

1940

25

1940

26

19411942

28

Omschrijving Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen

2.4.4 Spoorwegarchief Het onderzoeksgebied kruist de spoorlijn Vlissingen – Bergen op Zoom ten zuiden van Bergen op Zoom tussen kilometerpaal 15 en 16. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog had de Nederlandse Spoorwegen (NS) dit traject in beheer. Daarom is in het Utrechts Archief (UA) te Utrecht het archief van de NS geraadpleegd. De volgende stukken zijn ingezien. Toeg. nr. 943

Titel Nederlandse spoorwegen, dienst vervoer en dienst exploitatie

Jaar 19401945 29 juli 194026 april 1944

Inv. nr. 661 t/m 665 687 t/m 730

Omschrijving Registers van onregelmatigheden en ongevallen Dossiers inzake de registratie van onregelmatigheden op diverse lijnen

2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Voor dit vooronderzoek zijn stukken uit het NIMH geraadpleegd. Het NIMH beheert de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een uitgebreide collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Onder andere de 575-collectie, met betrekking tot Duitse verdedigingswerken, is geraadpleegd. Deze collectie bevat hoofdzakelijk rapporten, verslagen en Duitse en Britse kaarten afkomstig van het Bureau Inlichtingen in Londen en het Bureau Afwikkeling Genie en Duitse eenheden. In de 575collectie zijn geen relevante stukken met betrekking tot Halsteren aangetroffen. In de 575-collectie is specifiek gezocht naar stukken met betrekking tot de wateren waren het onderzoeksgebied lag. Er is gezocht op de namen van de wateren zoals ze voorkomen op de kaarten van topotijdreis.nl uit 1945. 180197.0001

29/01/2019

Pagina 21 van 79

Het NIMH bezit ook de 409-collectie Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940. Aangezien uit de overige geraadpleegde bronnen niet is gebleken dat er in mei 1940 gevochten is in het onderzoeksgebied is deze collectie voor dit onderzoek niet geraadpleegd. Uit de overige geraadpleegde bronnen bleek dat de gevechten in mei 1940 in het centrum van de stad Bergen op Zoom hebben plaatsgevonden. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409

Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940

Jaar

Inv. nr.

420

Burgemeestersverklaring en

19401945

2

19401945

22

19401945

26

19441945

32

19401945

46

1944

86

z.j.

152

1944

155

575

180197.0001

Duitse Verdedigingswerken

29/01/2019

Omschrijving Geen indicaties aangetroffen in de overige geraadpleegde bronnen dat er in mei 1940 gevochten is in het onderzoeksgebied. Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Baarderadeel t/m Buurmalsen Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Waalre t/m Wijngaarden Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Baarland t/m Buurmalsen Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Haaften t/m Hursvenen Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Waalre t/m Wijngaarden Kaarten met Gesamt Flakeinsatz(luchtafweergeschut) in de omgeving van Zoutelande, Arnemuiden, Wemeldingen, Hansweert, Woensdrecht, Roosendaal, Breda, Gelre, Tilburg, Eindhoven (met vliegveld), Volkel (met vliegveld), Venlo (met vliegveld), Nijmegen, 's-Hertogenbosch, Hedel, Zaltbommel, Culemborg, Vianen, Vreeswijk, Ravenstein en Grave, Gorinchem, Keizersveer, Geertruidenberg, Moerdijk, Dordrecht

en Rotterdam, afkomstig van Flakgruppe Rotterdam Flakregiment 8(v) en gericht aan Festungspionierstab 15, ten behoeve van de Führeratlas; Schaal/code/blz.: 1:25.000 Kaart van Bergen op Zoom (west) in ZuidBeveland met ingetekend de inundaties Locatie van inundatievelden in NoordBrabant bij St. Philipsland, Bergen op Zoom, Ossendrecht en tussen Geertruidenberg en Willemstad

Pagina 22 van 79

Toeg. nr.

180197.0001

Titel

Jaar 1944

Inv. nr. 168

1943

190

1943

202

1944

219

1944

374

1944

374

1944

386

29/01/2019

Omschrijving Locatie van inundatievelden in NoordBrabant bij St. Philipsland, Bergen op Zoom, Ossendrecht en tussen Geertruidenberg en Willemstad Plattegrond van verdedigingswerken rond Bergen op Zoom en Roosendaal Locatie van een radiolocator ten noorden van Woensdrecht Locatie van inundatievelden in NoordBrabant bij St. Philipsland, Bergen op Zoom, Ossendrecht en tussen Geertruidenberg en Willemstad Verklaringslijst Duitse legeringsgebouwen en infrastructuur, bijgevoegd 2 situatieschetsen [NB in Bergen op Zoom], van Geheime Dienst Nederland (GDN) Tweetal situatieschetsen behorende bij verklaringslijst GB/5128/44 [NB in Bergen op Zoom], van Geheime Dienst Nederland (GDN) Berichten ALX tot en met AMX betreffende: Verplaatsing luchtdoelgeschut uit Leiden, richting bordjes te Hilversum, gerucht hoofdkwartier Christiansen op het gemeentehuis, voorbereidingen in de Rotterdamse haven, bewapening en oplegging wapens en munitie Nederlandse Politie, gegevens betreffende de Nederlandse Politie en Marechaussee, vliegvelden bij Haamstede en Souburg, versterkingen Roosendaal en Bergen op Zoom, Bahnhofoffizier Roosendaal teruggetrokken naar Nijmegen, radio location tussen Philipsland en NieuwVossemeer (met schets), verdedigingswerken Bergen op Zoom, vestiging personeel van de Marine te Halsteren, evacuatie Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden in verband met inundeering, verdediging van de

stad Utrecht (met kaart), legerplaats te Wezep (met schets), vestigingen te Nunspeet (met beschrijvingen van borden). Identificatie personeel te Breda en Oudenbosch. Overzicht van voorraden brandstoffen uit Duitse gegevens, de civiele voorziening van vloeibare brandstoffen van geheel Nederland, voorraden smeerolie en gasolie van de B.P.M. per 10 februari, vliegtuigbrandstof op vliegveld Gilze, wagons met benzine, olie en munitie bij Gilze-Rijen (met schets) en overzicht van particulier verbruik van brandstof voor de scheepsvaart in de regio Amsterdam, het Gooi en de Zaanstreek. Bombardementen op vliegveld Gilze op 22 en 24 februari 1944

Pagina 23 van 79

Toeg. nr.

180197.0001

Titel

Jaar

Inv. nr.

1944

397

1944

401

1944

402

29/01/2019

Omschrijving en luchtaanval op Arnhem op 22 februari 1944 Bericht AEK met een kaart van de situatie rond Bergen op Zoom, schaal 1: 6250 Berichten AQU tot en met ASF betreffende: Gebouwen, legeringen, verdedigingswerken en versterkingen in gebruik door de Duitse Wehrmacht: depots en werkplaatsen te Valkenburg (L), Haarlem, opleiding chauffeurs Luftwaffe van Haarlem naar Eefde, vliegveld Valkenburg, reparatiewerkplaats te Utrecht, tankversperringen Rotterdam, kanonloop gelost in Bergen op Zoom, tankgarages te Wezep, flakopstelling Lekbrug bij Vianen. Omzet, import en eindvoorraad van de aardolieproducten in februari 1944, lijst van fabrieken in Nederland, uniformen van Duitse militairen te Leiden, Den Haag, Alphen Berichten AYU tot en met BAG betreffende: Gebouwen, legeringen, verdedigingswerken en versterkingen in gebruik door de Duitse Wehrmacht: in westelijk Noord-Brabant, troepen op Noord-Beveland, commandoposten in Roosendaal (met situatieschets) en garnizoenen in Amersfoort en Leiden. Verdedigingswerken en oefeningen op De Beer nabij Rozenburg, tankgracht tussen Moerdijk-Bergen op Zoom, palen in westelijk Noord-Brabant, Voorne-Putten en Rozenburg. Versterkingen in de Haarlemmermeer en Kralingse Plas.

Wegversperring bij Overschie, verslag van werken in en om Den Briel met schets (schaal 1:10.000), voorbereidingen van vernielingen te Maassluis, kustbatterij ten noorden van Katwijk, hindernis en afbraak van gebouwen aan westzijde van Leiden en bunkers aan de westrand van Warmond. Munitieopslag in Roosendaal, depots in Amersfoort en bij de Kralingse Plas en opslag van benzine in Gorkum. Telefoonbunker te Roosendaal en belangrijke knooppunten van telefoonkabels in Midden- en ZuidNederland. Aanleg van een vliegveld bij Tilburg, beschrijving van vliegveld Deelen en vliegveld Bergen, radiostation te Schipluiden, bericht van de Air Ministry in London betreffende aanval op Stalag IVB bij Mühlberg Elbe en radio location vliegveld Deelen. Gebouwen in gebruik door de Duitse Wehrmacht in Utrecht en Amersfoort (bijlage kaart). Aanvoer van munitie bij Voorschoten. Communistische actie in kamp Vught: Communisten goed

Pagina 24 van 79

Toeg. nr.

Titel

Jaar

Inv. nr.

1944

416b

1944

427

1943

490

Omschrijving georganiseerde politieke (ondergrondse) organisatie, maar gevaar van machtsovername na de oorlog Berichten betreffende tanks te Wezep, aanvulling op plattegrond Bergen op Zoom, tekening en beschrijving vliegveld Woensdrecht, van Geheime Dienst Nederland (GDN) Berichten betreffende administratie: verplaatsing van Bureau Schiphol en de Grüne Polizei in nieuwe Alexander Kazerne Den Haag. Luchtmacht: vliegveld Schiphol, bezetting Badhoevedorp en Eindhoven, vliegtuigbouw door de NV "De Schelde" in Breda, vliegveld Havelte en Twente, personeel te Dordrecht, Den Haag en Leiden en vlakopstelling te Rotterdam. Defensie: sperrgebied en berichten uit Zeeland, tankgracht te Bergen op Zoom met schets, luchtwaarnemingen te Den Haag, flakopstelling en bunkers te Eindhoven en verdediging vuurlijn Kudelstaart Uithoorn, stellingen in de ringspoorbaan bij Amsterdam, mijnenvelden en parachutistenversperringen Hoek van Holland, Wetterwache Hoek van Holland, stellingen Goeree en Stellendam met schets (schaal 1:50.000) en bombardement op IJmuiden op 26 april 1944. Inundaties te Noord-Holland. Troepensterkte te Liesbosch en Leiden. Munitiedepot te Amerongse Berg en Eindhoven. Telefooncentrale te Den Haag. Fokker vliegtuigfabriek te Helmond. Marineschool te Dordrecht.

Waargenomen auto's te Utrecht, hijskranen te Amsterdam, spoorlijn Hoek van Holland-Rotterdam en concentratiekamp te Haren Inlichtingenrapport van Engelandvaarder Herman Leus betreffende luchtafweer en kazernes e.a. te Bergen op Zoom, Tilburg en Gorinchem

2.4.6 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam In het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam zijn diverse archiefstukken geraadpleegd. In het NIOD is het archief van het Generalkommisariat für das Sicherheitswesen ingezien. Deze instantie was het politieapparaat van het Duitse bestuur. Hierin zijn de processen-verbaal bewaard gebleven betreffende de melding van bominslagen, luchtaanvallen en ontploffingen. Daarnaast zijn in het archief van het Departement van Justitie processen-verbaal ingezien van lokale instanties betreffende luchtaanvallen, bominslagen en ontploffingen. Tevens zijn stukken van verzetsgroep Albrecht ingezien over troepensterkten en stellingen. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven.

180197.0001

29/01/2019

Pagina 25 van 79

Toeg. nr. 077

Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West)

Jaar 19401941

Inv. nr. 1328

19401943

1332

190a

Groep Albrecht

1944

17-34

216k

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=ea636d86-abff-494a-9b8f-7503dc97f8a1