CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5c. Zienswijzen - reclamanten 29 tm 36 geanonimiseerd

Beeldvorming 4 juni 2024, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Gewijzigde vaststelling bestemmingsplan Hoogspanningsstation Halsteren32.892 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

In In de de laatste járen werd werd de de spanning spanning verhoogd verhoogd drie geen afwijkend afwijkend graasgedrag laatste 22 jaren waardoor het elektrisch toenam, tot waarden tot kV/m. In In die periode graasden de stieren stieren bij bij waardoor het elektrisch veld veld toenam, tot waarden tot 13 13 kV/m. die periode graasden de voorkeur op op grotere grotere afstand afstand van de lijn lijn [7]. [7]. Bij Bij dergelijke dergelijke sterke sterke elektrische elektrische velden het echter echter mogelijk mogelijk voorkeur van de velden isis het dat de de stieren stieren het veld “voelen”, "voelen", bijvoorbeeld bijvoorbeeld door door beweging beweging van van haren op de de huid, waardoor ze de lijn lijn dat het veld haren op huid, waardoor ze de kunnen gaan gaan mijden mijden (zie (zie ook ook hoofdstuk hoofdstuk 8). Een veldsterkte veldsterkte van van 13 13 kV/m kV/m isis aanzienlijk aanzienlijk hoger dan kunnen 8). Een hoger dan Nederland onder onder hoogspanningslijnen hoogspanningslijnen wordt wordt gehanteerd (5 kV/m). Nederland gehanteerd (5 kV/m). In een recenter onderzoek Italië zijn zijn vijf vijf koeien koeien onder 380 kV-hoogspanningslijn In een recenter onderzoek in in Italié onder een een 380 kV-hoogspanningslijn vergeleken vergeleken met met vijf koeien een lijn verbleven [8].

naar verschillende verschillende vijf koeien die die niet niet onder onder een lijn verbleven [8]. In In dit dit onderzoek onderzoek werd werd gekeken gekeken naar parameters van van het het immuunsysteem immuunsysteem en de bloedsamenstelling. bloedsamenstelling. Er werden verschillen tussen parameters en de Er werden verschillen gevonden gevonden tussen de twee twee groepen groepen in in de de concentratie concentratie van een bepaald bepaald antigeen, maar hieruit hieruit kunnen kunnen geen geen conclusies de van een antigeen, maar conclusies getrokken worden worden over over een een gezondheidseffect. Bovendien isis de de onderzoeksgroep zeer klein klein en en isis er een getrokken gezondheidseffect. Bovendien onderzoeksgroep zeer er een natuurlijke variatie in dergelijke dergelijke parameters. parameters. natuurlijke variatie in Enkele jaren járen geleden geleden verschenen berichten in in de de media koeien en en herten herten bij bij voorkeur voorkeur een Enkele verschenen berichten media dat dat koeien een noordnoordzuid-gerichte positie positie aannemen [9]. De zich hierbij hierbij op op satellietbeelden, zuid-gerichte aannemen [9]. De auteurs auteurs baseerden baseerden zich satellietbeelden, onder onder andere andere van Google Google Earth. Earth. Zij Zij veronderstelden dat de de dieren het aardmagnetisch aardmagnetisch veld veld volgen. volgen.

Op van veronderstelden dat dieren de de richting richting van van het Op basis van de foto’s foto's constateerden constateerden zij zij dat dat dieren dieren binnen 150 meter meter van hoogspanningslijnen deze deze basis van de binnen 150 van hoogspanningslijnen voorkeursoriëntatie niet langer volgden, maar zich in richting opstelden. opstelden. De auteurs voorkeursoriéntatie niet langer volgden, maar zich in willekeurige willekeurige richting De auteurs vermoedden dit een een tot tot op heden onbekend onbekend "magnetisch gevoel" van en herten herten isis vermoedden dat dat dit op heden “magnetisch gevoel” van koeien koeien en (magnetoreceptie). Er Er is in het rekening gehouden met andere andere factoren, zoals (magnetoreceptie). is in het onderzoek onderzoek echter echter geen geen rekening gehouden met factoren, zoals positie van de zon, zon, windrichting, windrichting, type Ook is er bij koeien of of andere grote zoogdieren positie van de type ondergrond. ondergrond. Ook is er bij koeien andere grote zoogdieren geen geen orgaan bekend bekend met magnetoreceptoreigenschappen. Het voortgezet met orgaan met magnetoreceptoreigenschappen. Het onderzoek onderzoek wordt wordt momenteel momenteel voortgezet met

DNV Energy -- Rapport Rapport nr. nr. 15-2569 15-2569 -- www.dnvgl.com/energy DNV GL GL -- Energy www.dnvgl.com/energy

_

Blz. Biz.55

als doel doel na na te of ook ook andere andere dieren, dieren, zoals zoals vossen vossen en honden, mogelijk mogelijk een een verandering verandering in een als te gaan gaan of en honden, in een magnetisch veld kunnen kunnen waarnemen. magnetisch veld waarnemen.

4.3 Experimenteel 4.3 Experimenteel onderzoek onderzoek met met koeien koeien Tussen 1996 en en 2007 2007 werden werden in in Canada veel experimenten uitgevoerd waarbij waarbij melkkoeien melkkoeien gecontroleerd Tussen 1996 Canada veel experimenten uitgevoerd gecontroleerd werden blootgesteld blootgesteld aan aan ELF-EMV, ELF-EMV, waarvan waarvan de de sterkte sterkte vergelijkbaar vergelijkbaar is met posities posities recht werden is met recht onder onder 735 735 kVkVhoogspanningslijnen inin Canada Canada [10]. [10]. De De veldsterkten veldsterkten waren waren hoger hoger dan dan onder onder normale omstandigheden hoogspanningslijnen normale omstandigheden Nederland gebruikelijk gebruikelijk is. is. De onderzoekers bouwden hiervoor speciale speciale blootstellingsruimten blootstellingsruimten die die inin Nederland De onderzoekers bouwden hiervoor vergelijkbaar zijn met houten stallen. vergelijkbaar zijn met houten stallen. De parameters parameters die die onderzocht werden zijn zijn o.a.: o.a.: De onderzocht werden

—

Melkproductie: bij bij 22 onderzoeken onderzoeken werd werd geen geen effect effect gevonden, onderzoek 5% 50Zo afname afname bij bij Melkproductie: gevonden, bij bij 11 onderzoek blootstelling. Melksamenstelling: geen geen veranderingen veranderingen blootstelling. Melksamenstelling: Voedselconsumptie: bij bij 33 onderzoeken onderzoeken werden werden kleine veranderingen gevonden, gevonden, die die binnen binnen de de Voedselconsumptie: kleine veranderingen natuurlijke variatie vielen. vielen. Bij Bij 22 andere er geen verschil natuurlijke variatie andere onderzoeken onderzoeken was was er geen verschil Voortplantingshormonen: in onderzoek werd werd een toename van van het het progesterongehalte progesterongehalte gevonden gevonden Voortplantingshormonen: in 11 onderzoek een toename bij drachtige maar in in 44 vervolgonderzoeken vervolgonderzoeken was geen verschil verschil bij drachtige koeien, koeien, maar was er er geen Voortplantingscyclus: bij 22 onderzoeken onderzoeken werden gevonden, die die binnen binnen de de Voortplantingscyclus: bij werden kleine kleine verschillen verschillen gevonden, natuurlijke variatie variatie vielen. vielen. natuurlijke Hormoonconcentratie: Hormoonconcentratie:

e»

Melatonine (regulerend hormoon): 11 onderzoek onderzoek liet liet een lager melatoninegehalte melatoninegehalte overdag overdag zien, zien, Melatonine (regulerend hormoon): een lager terwijl onderzoeken ‘s's nachts geen verschillen verschillen lieten lieten zien zien terwijl 22 onderzoeken nachts geen

e»

Prolactine (melkproductie): (melkproductie): 44 onderzoeken, onderzoeken, waarvan een toename, toename, 11 een een afname afname en en 22 geen geen Prolactine waarvan 11 een verschillen lieten lieten zien zien verschillen

e»

Insuline-groeifactor onderzoeken, inconsistente inconsistente resultaten resultaten Insuline-groeifactor (groei): (groei): 33 onderzoeken,

e«

Thyroxine (schildklierhormoon): onderzoek, geen geen consistent consistent effect effect Thyroxine (schildklierhormoon): 11 onderzoek,

Samenstelling van van cerebrospinale cerebrospinale vloeistof (vloeistof rond rond hersenen hersenen en en ruggenmerg): ruggenmerg): in in 22 Samenstelling vioeistof (vloeistof onderzoeken werden werden voor voor de de meeste meeste parameters parameters geen geen veranderingen veranderingen gevonden; gevonden; wel wel werd werd onderzoeken geconstateerd dat dat het het kinolienzuurgehalte kinolienzuurgehalte toenam, het isis onduidelijk onduidelijk wat wat hiervan hiervan de de consequentie consequentie is. is. geconstateerd toenam, het De onderzoekers onderzoekers concludeerden concludeerden inin één één van laatste publicaties publicaties over over dit dit onderwerp, onderwerp, dat dat het het De van hun hun laatste aannemelijk gezondheidseffecten bij bij blootstelling blootstelling van van dieren dieren aan aan EMV EMV van van hoogspanningslijnen hoogspanningslijnen zijn aannemelijk isis dat dat gezondheidseffecten zijn uitgesloten [11]. Deze Deze conclusie conclusie baseren baseren zij zij op uitblijven van van afwijkende afwijkende klinische klinische verschijnselen verschijnselen uitgesloten [11]. op het het uitblijven tijdens de de blootstelling blootstelling van van koeien, koeien, in in combinatie combinatie met de geringe geringe biologische biologische effecten effecten die die zijn zijn gevonden. gevonden.

tijdens met de Tot op heden isis het het Canadese Canadese onderzoek onderzoek nog niet door door andere andere onderzoeksgroepen onderzoeksgroepen gereproduceerd. gereproduceerd. Tot op heden nog niet

DNV GL www.dnvgl.com/energy DNV GL -- Energy Energy -- Rapport Rapportnr. nr. 15-2569 15-2569 -- www.dnvgl.com/energy

Blz. 6 6 Biz.

55

ONDERZOEK NAAR NAAR EFFECTEN OP PAARDEN PAARDEN ONDERZOEK EFFECTEN OP

5.1 5.1

Observationeel onderzoek naar paarden paarden Observationeel onderzoek naar

In het het eerste eerste onderzoek onderzoek naar naar praktijkervaringen praktijkervaringen van van agrarische agrarische bedrijven, bedrijven, eind eind jaren járen ‘70, '70, was was één één In boerderij met paarden betrokken betrokken [4]. [4], Er Er werden werden echter echter geen geen bevindingen specifiek over over paarden boerderij met paarden bevindingen specifiek paarden vermeld. In In de de wetenschappelijke wetenschappelijke literatuur literatuur zijn zijn geen geen andere andere observationele observationele onderzoeken onderzoeken naar naar paarden paarden vermeld. gevonden. gevonden.

5.2 Experimenteel onderzoek onderzoek met met paarden paarden 5.2 Experimenteel In de de wetenschappelijke wetenschappelijke literatuur literatuur zijn geen experimentele onderzoeken naar naar effecten van ELF-EMV op In zijn geen experimentele onderzoeken effecten van ELF-EMV op paarden bekend. bekend. Wel Wel zijn zijn paarden paarden gebruikt gebruikt als proefdieren voor voor elektromagnetische elektromagnetische stimulatie stimulatie bij bij paarden als proefdieren botherstel, maar maar dit dit gaat gaat om om blootstelling blootstelling aan aan sterke sterke statische statische of of gepulste gepulste velden. velden. botherstel,

DNV GL -- Energy nr. 15-2569 15-2569 -- www.dnvgl.com/energy DNV GL Eneray -- Rapport Rapport nr. www.dnvgl.com/eneray ©

Blz. 77 Biz.

66

ONDERZOEK ONDERZOEK NAAR NAAR EFFECTEN EFFECTEN OP OP SCHAPEN SCHAPEN

6.1 6.1

Observationeel onderzoek onderzoek naar naar schapen schapen Observationeel

In het eerste onderzoek onderzoek naar praktijkervaringen van van agrarische agrarische bedrijven, bedrijven, eind eind jaren járen '70, was één één In het eerste naar praktijkervaringen ‘70, was schapenboerderij betrokken [4]. enige dat dat hierover hierover werd werd gemeld gemeld was was dat dat het gemiddelde gewicht schapenboerderij betrokken [4]. Het Het enige het gemiddelde gewicht van schapen schapen van van 4,5 4,5 jaar jaar oud oud niet afweek van van het gemiddelde in de staat Indiana. van niet afweek het gemiddelde in de staat Indiana.

6.2 Experimenteel Experimenteel onderzoek onderzoek met met schapen 6.2 schapen Om de van blootstelling blootstelling aan aan ELF-EMV op het het immuunsysteem immuunsysteem van van schapen schapen te te onderzoeken, onderzoeken, Om de invloed invloed van ELF-EMV op plaatsten onderzoekers in 1993 in de Verenigde Staten jonge schapen 10 maanden in een omheining omheining plaatsten onderzoekers in 1993 in de Verenigde Staten jonge schapen 10 maanden in een onder een een 500 500 kV kV hoogspanningslijn. hoogspanningslijn. In In deze deze groep groep werd een afname geconstateerd van van een een bepaalde bepaalde onder werd een afname geconstateerd cytokine ten ten opzicht opzicht van van een een controlegroep controlegroep (niet-blootgestelde) (niet-blootgestelde) schapen. schapen. Omdat Omdat de de experimentele experimentele cytokine omstandigheden vragen het experiment experiment later later herhaald herhaald met met een een grotere grotere groep groep schapen omstandigheden vragen opriepen opriepen werd werd het schapen [12]. In In dit vervolgonderzoek werd werd geen geen afname [12]. dit vervolgonderzoek afname geconstateerd. geconstateerd.

In een een vergelijkbare vergelijkbare onderzoeksopzet onderzoeksopzet werden werden de de melatonineconcentraties melatonineconcentraties in in het bloed en en het het begin begin van van In het bloed de puberteit puberteit bij lammeren onderzocht onderzocht [13,14]. [13,14]. Beide Beide onderzoeken onderzoeken lieten lieten geen geen effect effect zien. zien. Datzelfde Datzelfde gold gold de bij lammeren voor een onderzoek onderzoek naar naar de de afscheiding afscheiding van van cortisol, [15]. voor een cortisol, een een "stress-hormoon" “stress-hormoon” [15].

DNV GL Rapport nr. 15-2569 -- www.dnvgl.com/energy DNV GL -- Energy Energy -- Rapport nr. 15-2569 www.dnvgl.com/energy

7

i

:

Blz. 88 Biz.

77

ONDERZOEK ONDERZOEK NAAR NAAR EFFECTEN EFFECTEN OP OP VARKENS VARKENS

7.1 7.1

Observationeel onderzoek onderzoek naar naar varkens varkens Observationeel

In het het eerste eerste onderzoek onderzoek naar naar praktijkervaringen praktijkervaringen van van agrarische agrarische bedrijven, bedrijven, eind eind jaren járen ‘70, '70, waren twee In waren twee boerderijen met met varkens varkens betrokken betrokken [4]. [4]. Er Er werden werden echter echter geen geen bevindingen bevindingen specifiek specifiek over varkens boerderijen over varkens vermeld. vermeld.

7.2 7.2

Experimenteel onderzoek onderzoek met met varkens varkens Experimenteel

In een een onderzoek uit de járen ‘80 '80 werden werden varkens onder een een 345 345 kV-hoogspanningslijn kV-hoogspanningslijn in in de de Verenigde Verenigde In onderzoek uit de jaren varkens onder Staten vergeleken met varkens op meer dan 800 meter van de lijn [16]. Er werden geen verschillen Staten vergeleken met varkens op meer dan 800 meter van de lijn [16]. Er werden geen verschillen gevonden in in vleeskwaliteit bij de slacht. Ook Ook werden werden er er geen geen verschillen verschillen gevonden gevonden tussen tussen de twee gevonden vieeskwaliteit bij de slacht. de twee groepen nakomelingen. nakomelingen. groepen Andere experimentele experimentele onderzoeken onderzoeken met met varkens varkens zijn zijn uitgevoerd bij elektrische elektrische veldsterkten van 30 30 kV/m, kV/m, uitgevoerd bij veldsterkten van Andere wat ongeveer ongeveer zes zes keer hoog is als inin Nederland Nederland onder onder nieuwe nieuwe lijnen lijnen gebruikelijk gebruikelijk is. is. Bij Bij blootstelling blootstelling wat keer zo zo hoog is als aan deze deze veldsterkten veldsterkten bleek bleek dat dat de de varkens varkens de de velden voelen, zodat zodat ze ze vermijdingsgedrag vermijdingsgedrag aan velden konden konden voelen, vertoonden. onderzoeken zijn zijn dan dan ook ook niet niet relevant relevant voor voor gezondheidseffecten. vertoonden. Deze Deze onderzoeken gezondheidseffecten.

DNV GL -- Energy Energy -- Rapport nr. 15-2569 www.dnvgl.com/energy — DNV GL Rapport nr. 15-2569 -- www.dnvgl.com/energy

ae

Blz. Biz. 99

8

WAARNEMING

VAN

VELDEN

Van sterke elektrische ELF-velden is bekend dat sommige door beweging dat 10%

van haren door de elektrische spanning

een veldsterkte tussen

2 en 5 kV/m

mensen ze kunnen waarnemen, waarschijnlijk

op de huid. Uit onderzoek

kon waarnemen,

met vrijwilligers bleek

terwijl de helft van de mensen

dit kon bij

een veldsterkte tussen 7 en 20 kV/m. Bij blootstelling aan een veldsterkte tussen 15 en 20 kV/m gaf 5% van de mensen aan dit “vervelend” te vinden. Deze waarneming door mensen is één van de redenen waarom in Europese landen voor blootstelling van de algemene bevolking een maximale elektrische veldsterkte van 5 kV/m wordt gehanteerd. Ook in Nederland is deze aanbeveling maatgevend. Het onderzoek naar een vergelijkbare “waarnemingsdrempel” voor elektrische velden bij dieren is beperkt. Voor ratten ligt deze drempelwaarde tussen 3 - 13 kV/m, voor bavianen tussen 5 - 15 kV/m en voor dwergvarkens

tussen

30 en 35 kV/m

[17].

Hieruit valt niet af te leiden wat de waarnemingsdrempel

is voor koeien, paarden, schapen en varkens. Over het waarnemen kunnen

van

magnetische

velden door dieren

kleine variaties in het aardmagnetische

is veel minder bekend.

veld waarnemen

ten behoeve

van

Sommige

dieren

hun oriéntatie tijdens

migratie, bijvoorbeeld trekvogels en bepaalde soorten vissen. Dat zijn echter statische velden, geen wisselende ELF-velden zoals bij hoogspanningslijnen. Het recente onderzoek van al naar de oriéntatierichting van koeien en herten geeft nog onvoldoende inzicht om conclusies te kunnen trekken over het waarnemen

van deze velden door dieren en over het beinvioeden

van hun gedrag.

Voor blootstelling van mensen aan elektrische en magnetische velden worden in Nederland de aanbevelingen

van de Europese

Unie gehanteerd.

Voor elektrische velden zijn de aanbevelingen

gebaseerd op het waarnemen van sommige mensen van deze velden. Voor magnetische velden zijn de aanbevelingen gebaseerd op het voorkomen van effecten door het in het lichaam geinduceerde elektrische veld (eerste effect: prikkeling van netvlies, treedt pas op vanaf veldsterkten die tien keer zo hoog

zijn als de aanbevolen

maximale

veldsterkte en ongeveer honderd

keer zo hoog als recht onder

hoogspanningslijnen in Nederland). Voor dieren zijn geen aanbevelingen of grenswaarden opgesteld.

Het is echter aannemelijk dat de

bovengenoemde effecten van sterke velden bij mensen ook kunnen optreden bij dieren zoals koeien, paarden,

schapen

aanbevelingen

en varkens.

voor mensen

Er zijn geen aanwijzingen

onvoldoende

DNV GL - Energy - Rapportnr. 15-2569-

bescherming

www.dnvgl.com/energy

uit wetenschappelijke

publicaties dat de

bieden voor dieren.

>

~

Biz. 10

99

CONCLUSIES CONCLUSIES

Uit dit dit literatuuronderzoek blijkt dat dat er geen tot tot weinig weinig onderzoek onderzoek isis uitgevoerd naar Uit literatuuronderzoek blijkt er geen uitgevoerd naar (gezondheids)effecten van van blootstelling blootstelling aan aan elektrische elektrische en en magnetische magnetische velden velden van van hoogspanningslijnen hoogspanningslijnen (gezondheids)effecten op dieren als paarden, paarden, schapen schapen en en varkens. varkens. Er Er isis wel wel onderzoek onderzoek verricht verricht met met koeien, koeien, vrijwel vrijwel allemaal allemaal op dieren als uitgevoerd door door dezelfde dezelfde onderzoeksgroep onderzoeksgroep inin Canada. Uit dat dat onderzoek onderzoek blijkt blijkt dat er geen geen uitgevoerd Canada. Uit dat er gezondheidseffecten op op koeien koeien te te verwachten verwachten zijn zijn bij bij blootstelling blootstelling aan aan velden velden van van hoogspanningslijnen. hoogspanningslijnen. gezondheidseffecten Het isis niet niet uitgesloten uitgesloten dat deze dieren dieren de de elektrische elektrische velden velden van van hoogspanningslijnen kunnen Het dat deze hoogspanningslijnen kunnen waarnemen, wanneer wanneer de de veldsterkte veldsterkte hoger hoger isis dan dan een een zekere waarnemingsdrempel. Dit Dit waarnemen waarnemen op waarnemen, zekere waarnemingsdrempel. op zich leidt echter niet tot gezondheidseffecten.

Overigens blijft de elektrische veldsterkte onder zich leidt echter niet tot gezondheidseffecten. Overigens blijft de elektrische veldsterkte onder hoogspanningslijnen inin Nederland onder normale normale omstandigheden omstandigheden beperkt beperkt tot tot 55 kV/m, kV/m, conform conform de de hoogspanningslijnen Nederland onder aanbeveling die die geldt geldt voor voor de de blootstelling blootstelling van mensen. aanbeveling van mensen. Over waarneming waarneming van van magnetische magnetische velden velden door door dieren dieren isis veel veel minder minder bekend. bekend. Ter Ter vergelijking: vergelijking: mensen mensen Over kunnen magnetische magnetische velden pas “waarnemen” "waarnemen" vanaf vanaf een een veldsterkte veldsterkte hoger hoger dan dan 1000 1000 microtesla. microtesla. De De kunnen velden pas magnetische veldsterkte veldsterkte onder onder hoogspanningslijnen hoogspanningslijnen is altijd lager lager dan dan 10 microtesla. magnetische is vrijwel vrijwel altijd 10 microtesla. Voor blootstelling blootstelling van dieren aan aan elektrische elektrische en en magnetische velden zijn zijn geen geen aanbevelingen aanbevelingen of of Voor van dieren magnetische velden grenswaarden opgesteld. opgesteld.

Het Het isis echter echter aannemelijk dat de de effecten bij sterke sterke velden velden bij bij mensen mensen grenswaarden aannemelijk dat effecten die die bij kunnen optreden ook ook kunnen voorkomen bij bij koeien, koeien, paarden, paarden, schapen schapen en varkens. Er zijn geen geen kunnen optreden kunnen voorkomen en varkens. Er zijn aanwijzingen dat dat de de aanbevelingen aanbevelingen voor voor mensen mensen onvoldoende onvoldoende bescherming bescherming bieden bieden voor voor dieren. dieren. aanwijzingen

DNV GL GL --Energy Energy -- Rapport Rapport nr. 15-2569 -- www.dnvgl.com/energy www.dnvgl.com/energy DNV nr. 15-2569

Blz. 11 “Biz. 11

10 REFERENTIES 1

Council recommendation of 12 July 1999 on the limitation of exposure of the general public to

N

electromagnetic fields (0 Hz to 300 GHz). 1999/519/EC ICNIRP,

2010

(International Commission

on Non-Ionizing

Radiation Protection).

Guidelines for

limiting exposure to time-varying electric and magnetic fields (1 Hz - 100 kHz). In: Health Physics,

bad

vol. 99, pp. 818-836

Exponent, 2015. Research on extremely low frequency electric and magnetic fields from alternating

current transmission

lines - summary

evaluation of the evidence.

Rapport voor

Manitoba Hydro, 15 mei 2015. Exponent Inc., Menlo Park, USA

>

en Bovine

, 1980. A study of farm animals near 765 kV transmission lines.

Practitioner, vol. 15, pp.

1-62

ul

1985. The effect of exposure to 400 kV transmission

lines on the

fertility of cows. In: Prev. Vet. Med., vol. 3, pp. 351-361

ae

1987. Effects of long-term exposure to a 400-kV, 50-Hz transmission line on estrous and fertility in cows. In: Prev. Vet. Med., vol. 5, pp. 21-36

N

al 1981. Beschrijving uit Exponent-rapport 2014, Review of research on livestock and crops in relation to electric and magnetic fields from high voltage transmission lines. Rapport

2

voor EirGrid,

17 december 2014.

Exponent

Inc., Menlo

Park, USA

’ , = , ' , ’ 2007. Effects of exposure to extremely low frequency electro-magnetic fields on circadian rhythms and distribution of some leukocyte differentiation antigens in dairy cows. In: Biomed Environ Sci.

ba

vol.20,

pp 164-70

_, 2009. Extremely low-frequency , Ss ' poe electromagnetic fields disrupt magnetic alignment of ruminants. In: Proc. Natl. Acad. Sci. USA, vol.

106, pp. 5708-5713

Diverse

publicaties in de periode

1996-2007,

eerste

auteurs

Publicaties vooral in Bioelectromagnetics en

5

,

Research

h | 2007. Exposure of pregnant dairy heifer to magnetic fields at 60 Hz and 30 microT. In: Bioelectromagnetics, vol. 28, pp. 471-476 ’

’

5 and

Il-2 activity in sheep. '

’

y environmental

’

’

’

'

,

, 2001. Long-term effects of 60-Hz electric vs. magnetic fields on II-1 In: Bioelectromagnetics, ’

vol. 22, pp. ’

170-177 ’

,

,

, 1993. Melatonin secretion and puberty in female lambs exposed to electric and

magnetic fields. In:

Biol Reprod.

Vol. 49, pp. 857-864

, 1995. Melatonin and puberty in qi , , , female lambs exposed to EMF: A replicate study. In: Bioelectromagnetics. Vol. 16, pp. 119-123, , ’ , 1 , 1995. Cortisol secretion and growth in ewe lambs chronically exposed to electric and magnetic fields of a 60- Hertz 500-Kilovolt AC transmission

line. In:

Vol. 73, pp. 3274-3280

DNV GL - Energy - Rapportnr. 15-2569 - www.dnvgl.com/energy

Biz. 12

16.

en

, 1984. Beschrijving uit Exponent-rapport 2014, Review of research on

livestock and crops in relation to electric and magnetic fields from high voltage transmission lines. Rapport voor EirGrid, 17 december 2014. Exponent Inc., Menlo Park, USA 17.

WHO,

2007. Extremely low frequency fields - Environmental Health Criteria Monograph no. 238.

World Health Organization

DNV GL - Energy - Rapport nr. 15-2569 - www.dnvgl.com/energy

‘Biz. 13

DNVGL DNV GL

Vanuit haar streven streven leven, leven, bezit en het het milieu beschermen stelt DNV GL organisaties in in staat staat de Vanuit haar bezit en milieu te te beschermen stelt DNV GL organisaties de veiligheid en en duurzaamheid duurzaamheid van van hun hun activiteiten activiteiten te te bevorderen. bevorderen. DNV DNV GL GL biedt biedt classificering classificering en en technische technische veiligheid borging, naast naast software software en en onafhankelijk, onafhankelijk, deskundig advies voor voor de de maritieme, de olieolie- en en gas en de borging, deskundig advies maritieme, de gas en de energiesector. Daarnaast biedt biedt het bedrijf certificeringsservices certificeringsservices voor klanten in in uiteenlopende uiteenlopende sectoren. sectoren. energiesector. Daarnaast het bedrijf voor klanten DNV GL, opgericht in 1864, isis actief actief in in meer meer dan dan 100 100 landen de hele en telt DNV GL, opgericht in 1864, landen over over de hele wereld wereld en telt 16.000 16.000 medewerkers, die die klanten klanten helpen helpen richting richting een veiligere, slimmere groenere wereld. medewerkers, een veiligere, slimmere en en groenere

TEN HOLTER HOĽĨER TEN /NOORDAM SNOORDAM advocaten advocaten

Bijlage 99 Bijlage

De invloed van van magnetische magnetische velden velden De invioed afkomstig van van elektriciteitstransport elektriciteitstransport afkomstig op fauna fauna en en flora flora op

DEPARTEMENT DEPARTEMENT OMGEVING OMGEVING

omgevingvlaanderen.be omgevingviaanderen.be

De invioed van magnetische velden afkomstig van elektriciteitstransport op fauna en flora Dit rapport heeft als doel om wetenschappelijke studies te inventariseren en te interpreteren, die gaan over de

mogelijke effecten van extreem lage frequentie (ELF) magnetische velden (MF) op fauna en flora. De magnetische velden zijn afkomstig van het transport en de distributie van elektriciteit. Hiervoor werden in detail meer dan 250 studies over gewervelde dieren, planten en insecten gereviewd op studiekwaliteit en inhoud. De globale conclusie is dat verschillende species in staat zijn om magnetische velden en veranderingen van magnetische velden aan te voelen (magnetoreceptie). Er is echter voor de meeste van de bestudeerde eigenschappen geen consensus te vinden of antropogene straling met een frequentie van 50 Hz (of 60 Hz), zoals

deze afkomstig van hoogspanningslijnen, al dan niet gevolgen heeft voor de gezondheid. Het verder opvolgen van onderzoek is daarom aanbevolen. Dit rapport bevat de mening van externe auteur(s) en niet noodzakelijk die van de Viaamse overheid.

COLOFON Verantwoordelijke uitgever Departement Omgeving Koning Albert II-laan 20 bus 8, 1000 Brussel www.omgevingvlaanderen.be Een uitgave van het Departement Omgeving, Vlaams Planbureau voor Omgeving vpo.omgeving@vlaanderen.be Auteurs — HOGENT-UGent Proefhoeve Bottelare — HOGENT-UGent Proefhoeve Bottelare — HOGENT-UGent Proefhoeve Bottelare HOGENT-UGent Proefhoeve Bottelare Publicatiedatum 09/05/2023 Depotnummer

D/2023/3241/168 Wijze van citeren (2023). De invioed van magnetische velden afkomstig van elektriciteitstransport op fauna en flora. Studie in opdracht van het Departement Omgeving. PARTNERS

HO

GENT

iat

Flr

O02

NEUTRAL San

LLL pagina 2 van 56

INHOUDSTAFEL INHOUDSTAFEL 11

Doel......................................................................................................................................................... 4 EGP cscs casuvnevcaseseynensvsseusvaavanraneassyneevied snsues9s4anenvadsta raves tqxsiseane eee a ePESnas

22

Inleiding...................................................................................................................................................4 PEMN CHOU RE oo cceec esneesess suas sennceesuscysunssaapececvasveseneesepsaasnaktepawa teceoesessnacaterzn

33

Materiaal Materiaal en en methoden.......................................................................................................................5 Methoden ...........cccccecssseeereeeseeseeseeseeseeeseeeeeeeeeteeeeeeees

3.1 chal

Literatuuronderzoek Literatuuronderzoek

5

3.2 3.2 3.3 3.3

Selectie Selectie van van de de studies studies

5

Beoordeling Beoordeling van van de de kwaliteit kwaliteit van van de de studies studies

5

4 4

Resultaten 6 RESUITATCH literatuur HEGTARIUL screening.......................................................................................................... SETOCHING ccnrsercstencsssscecessecenarmensemamnecraees

4.1 4.1

Hoe Hoe interageren interageren species species met met elektromagnetische elektromagnetische velden velden (EMF)? (EMF)?

6

4.1.1 4.1.1

Magnetiet Magnetiet gebaseerde gebaseerde mechanisme mechanisme

7

4.1.2 4.1.2

Radicaalpaarreceptor Radicaalpaarreceptor

7

4.1.3 4.1.3

Inductiemechanisme Inductiemechanisme

8

4.2 4.2

Effect Effect op op vertebraten vertebraten

9

4.2.1 4.2.1

Studies Studies met met artificiële artificiéle bestraling bestraling

9

4.2.2 4.2.2

Studies Studies onder onder hoogspanningslijn hoogspanningslijn

23

4.3 4.3

Effect Effect op op planten planten

29

4.3.1 4.3.1

Studies Studies met met artificiële artificiéle bestraling bestraling

29

4.3.2 4.3.2

Studies Studies onder onder hoogspanningslijn hoogspanningslijn

30

4.4 4.4

Effect Effect op op insecten insecten

31

4.4.1 4.4.1

Studies Studies met met artificiële artificiéle bestraling bestraling

32

4.4.2 4.4.2

Studies Studies onder onder hoogspanningslijn hoogspanningslijn

35

55 66

Topic 37 TIO modelling................................................................................................................................... TINEA capa acne ce pene eyes pee va co og eee reas cayen ers syn teaeoqeeannaaness Besluit.................................................................................................................................................... 40 EG oes grec enor cava ea ve own esses irs das ies unaverevusivs caer tunnunenamlacesaanes

6.1 6.1

Kwaliteit Kwaliteit van van de de studies studies

40

6.2 6.2

Aanbevelingen Aanbevelingen

40

6.2.1 6.2.1

Vertebraten Vertebraten

40

6.2.2 6.2.2

Planten Planten

41

6.2.3 G:2:5

Insecten Insecten

41

6.3 6.3

Effect Effect van van ELF-EMF ELF-EMF op op fauna fauna en en flora flora

41

Referenties............................................................................................................................................................ 42 FETT ET IO S og oxen anvercvncscnconvarsnsen conta vovsvenrovrsnenaupucnes 4s suse 04s sATtsncakAAESPONTTEORANA TIONS Appendix............................................................................................................................................................... 50 PREDIC IVI concen ces nerenaanexvsvenoe scenenpranynnyoorannaxsnacnynantsnnansonnhtinso7ehehi Gan eeRineiResdRanernPRTvaaes

llllllllllllllllllllllllllltiltllllllllllllllllllllllllllltlllllttllllllltllllllllllllllllllllllllltlllllllllllllllllllllllllllllllllllllllltll TAA AAA pagina van 56 pagina 33 van

1

DOEL

Het

inventariseren

en

interpreteren

van

wetenschappelijke

studies

naar

mogelijke

effecten

van

extreem lage frequentie (ELF) magnetische velden (MF) afkomstig van het transport en de distributie van elektriciteit op fauna en flora.

2

INLEIDING

Naast het natuurlijke elektromagnetisch veld van de aarde zijn er verschillende vormen antropogene of kunstmatig opgewekte elektromagnetische velden door vb. hoogspanningsinstallaties. Hoogspanningsinstallaties creéren elektromagnetische velden, een combinatie van elektrische en magnetische golven, met een extreem lage frequentie. Elektrische velden (Volt per meter, V/m) ontstaan als er spanning aanwezig is en magnetische velden (Ampere per m, A/m of Tesla, T) ontstaan als er stroom door de kabels loopt. De hoogspanningsinstallaties in Europa produceren een elektrisch veld met een frequentie van 50 Hz. Het spanningsniveau van de lijnen van Elia varieert tussen de 30 en 380 kV. Dit veld verzwakt snel naarmate men zich van de lijn verwijdert. Op een afstand van 20 meter is het veld ongeveer tien keer zwakker. Het magnetisch veld dat een hoogspanningslijn genereert is afhankelijk van de sterkte van de stroom die erdoor vioeit, de afstand tot de geleiders en de configuratie van masten en geleiders. De waarde van het magnetisch veld neemt snel af naarmate de afstand tot de geleiders toeneemt (Figuur 1).

(75m, Tm, 100m)

Figuur 1: Simulatievoorbeeld ter illustratie van de afname van het magnetisch veld B[yT] onder een hoogspanningslijn, berekend door dOMG (Departement Omgeving) met behulp van het rekenmodel van de Université de Liége (Geuzaine and Remacle 2009; Geuzaine |

al. 2012).

Eenheden en prefixen

Vv A Hz T

Volt Ampére | Hertz Tesla

MW pagina 4 van 56

Elektrisch potentiaal/spanning Stroomsterkte Frequentie Magnetisch inductie/veld

/

HII

WI

k m mM

MUA

kilo milli micro

10? 10? 10°

3

MATERIAAL EN METHODEN

3.1

LITERATUURONDERZOEK

Vooreerst werden de voorgestelde studies (

al. 2009;

al. 2022;

al. 2019;

al. 2012; al. 2018; al. 2022; al. 2019) bestudeerd en verder werden de databanken EMF-portal, Web of Science en Scopus doorzocht met de query (“power line*” OR power-line* OR powerline* system*”

OR

“transmission-

OR

"transmission line*" OR

line*” or "electric field*" OR

“high voltage line*” OR

“transmission

"electromagnetic field*” OR

“magnetic

field*”) AND (biodiverse* OR plant* OR crop* OR vegetation* OR forest OR agriculture* OR maize* OR wheat OR potato OR bird* OR animal* OR cow* OR fauna OR flora OR plant*) om zo extra wetenschappelijke bronnen te vinden. Bemerk dat deze query in de velden Plant Sciences, Ecology, Agronomy, Horticulture, Forestry, Agricultural engineering, Water resources, Environmental studies meer dan 2500 studies opleverde.

3.2 Om

SELECTIE VAN DE STUDIES meer inzicht te krijgen in de structuur en inhoud van de artikels werd topic modelling toegepast

(Sectie 5. Topic

Modelling).

Op

basis van een

screening van titels en de uitkomst van

het topic

modelling algoritme bleek al snel dat het overgrote deel van de gevonden publicaties niet relevant was. Er waren vb. heel wat studies die de fysieke effecten van hoogspanningslijnen, dus de invloed van de mast en de kabels zelf, op vb. vogels bestudeerden. Andere studies maakten dan weer gebruik van

magnetische

pulsen

in celculturen of om

vruchtensap te bewaren.

Deze

laatste groepen

van

studies zijn uiteraard niet relevant voor deze opdracht. De meest relevante studies (i.e. studies uitgevoerd onder hoogspanningslijnen, labo-studies met een magnetisch veld met een frequentie van 50/60 Hz) werden in detail nagelezen. Er werd getracht om alle studies m.b.t. wilde vogels, bestuivers, landbouwhuisdieren en planten op te nemen in dit literatuuronderzoek. Echter heel wat mogelijks relevante parameters voor landbouwhuisdieren (e.g. effect op voortplanting of tumoren) worden bestudeerd op ratten en muizen, daarom werden deze ook opgenomen

in dit onderzoek.

3.3,

BEOORDELING VAN DE KWALITEIT VAN DE STUDIES

Van

de

relevante

studies,

i.e.

studies

die

de

invioed

van

elektromagnetische

velden

met

een

frequentie 50-60 Hz op dieren en planten bestuderen, werden verschillende parameters genoteerd (Appendix). Deze parameters zijn: info omtrent de publicatie (auteur, jaar, link, tijdschrift), of het experiment uitgevoerd werd in een labo met artificiéle blootstelling of onder een hoogspanningslijn in het veld, de frequentie (Hz), de sterkte van het magnetisch en elektrisch veld, de duur van blootstelling en de eigenschap die bestudeerd werd vb. effect op motoriek, oriéntatie, voortplanting, ontwikkeling, etc. Verder werd de kwaliteit van de studies beoordeeld volgens volgende criteria: 1.

Identieke experimentele omstandigheden in onderzochte groepen

2.

Geldige, betrouwbare en gevoelige methoden om blootstelling te meten

3.

Geldige,

betrouwbare

en gevoelige

methoden

om

uitkomst

te beoordelen

(e.g. correcte

statistiek) 4.

Herhaalexperimenten

pagina 5 van 56

Uit deze evaluatie bleek dat voor criteria 1 en 3 de studies goed tot zeer goed scoorden, wat erop wijst dat de resultaten van de studies betrouwbaar zijn. Voor criterium 2, de methodes om blootstelling te meten,

werd

voor sommige

studies de categorie

“slecht” toegekend.

Dit waren

studies

waarbij

effecten van het EMF afkomstig van hoogspanningslijnen op fauna en flora bestudeerd werden, maar waarbij vb. enkel de afstand tot de lijn wordt gegeven en niet de effectieve blootstelling. Hoewel de studies steeds werden opgezet in herhalingen werden deze vaak niet onafhankelijk opnieuw herhaald. Echter gezien de conclusies in dit rapport gebaseerd zijn op verschillende onafhankelijk publicaties is het feit dat voor sommige studies geen herhaalexperimenten werden uitgevoerd geen probleem. Hieronder worden de meeste studies die werden weerhouden meer in detail besproken. De studies die het effect van het ELF-EMF op de kieming van plantenzaden bestuderen werden niet in detail besproken omdat de onderzoekers daar allemaal op één lijn zitten.

4

RESULTATEN LITERATUUR SCREENING

4.1 HOE INTERAGEREN SPECIES MET ELEKTROMAGNETISCHE VELDEN (EMF)? Momenteel zijn er drie mogelijke mechanismen die aan de basis liggen voor magnetoreceptie nl. het magnetiet gebaseerde mechanisme, de radicaalpaarreceptor en het inductiemechanisme ( al. 2016; al. 2017; al. 2022) (Figuur 2). Sommige species maken gebruiken van meerdere mechanismen tegelijk.

ANNAeg

Figuur 2: Drie mogelijke mechanismen voor magnetoreceptie. (A) Magnetiet_gebaseerde mechanisme. Radicaalpaarmechanisme. (C) Inductiemechanisme. !\ttps://doi.org/10.1371/journal.pbio.2003234.g002.

//// pagina 6 van 56

TUM HHH

HALA

TL

(B)

4.1.1

Magnetiet gebaseerde mechanisme

Magnetiet is een half metallische ferromagneet. Magnetietkristallen (weergegeven als een ketting in Figuur 2A) zijn via een cytoskeletlinker aan het plasmamembraan

bevestigd. Deze lineaire opstelling

van kristallen met een enkel domein probeert zich te aligneren met het geomagnetische veld van de aarde (zoals een kompasnaald), en oefent daardoor een koppelkracht uit op een mechanisch gevoelig kanaal

(weergegeven

in groenblauw

in Figuur 2A). Dit activeert tijdelijk het kanaal

dat leidt tot

kationinstroom (rode pijl in Figuur 2A) en membraandepolarisatie. Bij vertebraten wordt magnetiet vooral teruggevonden ter hoogte van het ethmoid (neusbijholten) ( ), 2005). Ferromagnetisch materiaal werd reeds bij vele organismen teruggevonden (via de SQUID magnetometer, superconducting quantum interference device SQUID). Het meest bekende voorbeeld

hiervan is de magnetotactische bacterie. Deze gebruikt intracellulair

magnetiet, gerangschikt als kettingen voor magnetische oriéntatie ( Dit mechanisme werd beschreven bij onderstaande species ( e

Vogels

e

Mieren

e

Monarch vlinders

e

Bijen wespen

e

Amfibieén

e

Vleermuizen

e

Zoogdieren

e

Planten

4.1.2

, 2016). al. 2022):

Radicaalpaarreceptor

Dit mechanisme berust op de vorming van radicaalparen, i.e. de vorming van een paar moleculen met ongepaarde elektronen. Dit zijn zeer reactieve moleculen en hun aanwezigheid leidt snel tot een verdere reactie met vorming van radicaalpaarproducten. Onder bepaalde omstandigheden kan het magnetisch veld de snelheid of uitkomsten van deze reacties beinvioeden. Voor magnetoreceptie is het cruciaal dat het radicaalpaar wordt gevormd in een spin geassocieerde singlet of triplet staat. Blauw licht (weergegeven

radicaalparen

tussen

met een blauwe pijl in Figuur 2B) induceert de vorming van langlevende

cryptochroom

en

de

cofactor

flavine-adenine-dinucleotide

(FAD).

De

spintoestand van deze elektronen verandert tussen een antiparallelle (4‘) of parallelle (1) toestand, afhankelijk van de lokale magnetische omgeving. Dit beinvloedt op zijn beurt de biochemische of structurele eigenschappen van het cryptochroom, wat resulteert in de activering van een onbekende signaalmolecuul (X) dat de permeabiliteit van ionenkanalen moduleert. Voor

dit type

van

magnetoreceptie

is ook

een

intacte opticus

en

retina

(netvlies)

nodig.

Een

fotopigment dat aan deze eigenschappen zou voldoen is het bovengenoemde cryptochroom dat bij vele dieren in de retina aanwezig is en een rol speelt in het circadiaans ritme en blauw licht absorbeert. Theoretische

en

experimentele

studies

over

de

modulatie

van

radicaalpaarreacties

door

het

magnetisch veld van minder dan 100 pT tonen aan dat het radicaalpaarmechanisme gevoelig genoeg is om een primair sensorisch systeem te vormen voor het geomagnetisch veld. Cryptochroom eiwitten komen ook voor bij planten. Cryptochromen absorberen ultraviolet licht, dichtbij UV-licht en/of een deel van het zichtbare spectrum van blauw licht. Ze wijzigen de groei in de plant volgens de verlichting en de fotoperiode.

pagina 7 van 56

Dit mechanisme werd beschreven bij onderstaande species ( e

Vogels

e

Knaagdieren

e

Bijen/insecten

e

Planten

4.1.3.

al. 2016;

al. 2022):

Inductiemechanisme

Het inductiemechanisme is gebaseerd op de wet van Faraday. Een organisme detecteert een zwak elektrisch veld gegenereerd door zijn beweging door een magnetisch veld. Hierbij worden magnetische prikkels omgezet in elektrische informatie door een “hulpstructuur”, afgebeeld als een halfrond kanaal van een gewervelde, gevuld met kationrijke endolymfe, en sensorische cellen aan weerszijden van de cupula (haarcellen evenwichtsorgaan, getoond in oranje) (Figuur 2C). Als het dier zo beweegt dat rotatie plaatsvindt rond een as in het vlak van een halfcirkelvormig kanaal, zal er geen verplaatsing van de endolymfe zijn, maar kan er elektromagnetische inductie optreden. Afhankelijk van de intensiteit en oriéntatie van het externe magnetische veld, zal dit een elektromotorische kracht opwekken in de geleidende endolymfe. Dit resulteert in de scheiding van ladingen binnen het circuit, waardoor kationinstroom wordt veroorzaakt door zeer gevoelige spanningsafhankelijke ionenkanalen (weergegeven in groenblauw). Dit principe, gekend als elektromagnetische inductie, wordt gebruikt om

magnetoreceptie

functioneren

bij kraakbeenvissen

de ampullae

van

Lorenzini

(haaien

en

als geleidende

roggen)

uit te leggen.

Bij kraakbeenvissen

staaf en het omgevende

zoute water als

stilstaand sterk geleidend medium. Dit mechanisme werd beschreven bij onderstaand species ( e

al. 2022):

Kraakbeenvissen

Conclusie Er zijn drie basismechanismen beschreven waarmee species in staat zouden zijn om magnetische velden te detecteren. Potentieel kan een verstoring van het aardmagnetisch veld, door antropogene straling van vb. hoogspanningslijnen, dus een invloed hebben op de biologie van verschillende species. Of de invloed van antropogene straling al dan niet schadelijk is hangt uiteraard af van de mate waarin deze species gebruik maken van magnetoreceptie en de mate waarin een fysiologische respons

(vb. verandering in motoriek, in hormoontoestand) wordt uitgelokt. Dit zal in onderstaande secties meer in detail bestudeerd worden.

pagina 8 van 56

4.2 4.2.1

EFFECT OP VERTEBRATEN Studies met artificiéle bestraling

Hieronder wordt een overzicht gegeven van studies waarbij vertebraten in labo-omstandigheden werden blootgesteld aan een magnetisch veld/elektrisch veld met een frequentie van 50-60 Hz. Bij elk artikel wordt telkens eerst het doel van het onderzoek

beschreven, vervolgens de methodiek (e.g.

labo-opstelling) en ten slotte het resultaat van het onderzoek. 4.2.1.1

Invloed op gedrag bij knaagdieren al. (2012) bestudeerden het effect van ELF-MF (50 Hz; 0.1, 0.25 en 0.5 mT) op de motoriek

Mongoolse renmuizen (Meriones unguiculatus). De renmuizen werden in kooien (3 - 4 per kooi) geplaatst en het effect van ELF-MF werd gedurende 7 dagen per behandeling bestudeerd. De opstelling wordt gegeven in Figuur 3.

Magnetic induction (mT)

A

1

ed

25 mT

H H +

0.1 mT

1 ‘ t

‘

4 8 12 16 20 24 28 32 % 40 Distance from electromagnetic pole (cm)

50 Hz

|

Seneceae

B Intact 1 Sham/ELF-MF exposed (50 Hz; 0.1, 0.25 and 0.5 mT) IMMEDIATE

EFFECT

DELAYED

EFFECT

Sham exposure

wo)

ELF-MF exposure 2

4

7

LfBehaviour monitoring |

10

days

Figuur 3: (A) Het systeem voor blootstelling aan het magnetische veld, (1) Dierenkooien en verschillende blootstellingsniveaus (0.5, 0.25 en 0.1 mT), (2) magnetische polen van magnetisch ferriet kern, (3) spoelen en (4) magnetische krachtlijnen. (B) experimentele werkwijze (Janaé | al. 2012).

Het effect van de ELF-MF blootstelling was afhankelijk van de leeftijd van de muizen (3 of 10 maand). Bij 3 maanden oude renmuizen werd de motoriek (bv. afgelegde afstand, snelheid) gestimuleerd, het effect was het duidelijkste bij 0.5 mT. Bij 10 maanden oude renmuizen werd vastgesteld dat blootstelling aan een magnetisch veld van 0.1 mT zorgde voor een daling in de motoriek terwijl blootstelling aan een magnetisch veld van 0.25 mT zorgde voor een lichte stijging. Blootstelling aan een magnetisch veld van 0.5 mT resulteerde in een uitgesproken stijging. Dit gedrag zou verklaard worden door stimulatie van neurotransmitters.

pagina 9 van 56

Conclusie: Deze studie toonde aan dat het effect op de motoriek afhankelijk is van de leeftijd en van het stralingsniveau. In welke mate een stijging of een daling van de motoriek schadelijk is voor de overleving is niet duidelijk. Er werd klein aantal muizen onderzocht en de blootstelling aan hoge niveaus van magnetische straling is niet vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn.

4.2.1.2 velden

Invloed op voortplanting en ontwikkeling bij knaagdieren al. (1995) onderzochten het effect van langdurige blootstelling van elektromagnetische van

50

Hz

op

de groeisnelheid,

de

morfologie

en

histologie

van

de

lever,

lymfeklieren, de teelballen en de neurotransmitters in de hersenen van ratten. 256 mannelijke ratten werden op een leeftijd van 12 weken gedurende 32 weken

het

hart, de

22 u per dag

blootgesteld aan een magnetisch veld van 5 pT bij 50 Hz. Continue blootstelling van jonge ratten aan magnetische velden van 5 wT bij 50 Hz gedurende 32 weken had geen significante invioed op de groeisnelheid, de morfologie en histologie van de lever, het hart, de lymfeklieren, de teelballen en de neurotransmitters in de hersenen. Conclusie: Deze studie toonde aan dat er geen effect was op de morfologie

en histologie van

verschillende organen bij de onderzochte ratten. Er werden een groot aantal ratten blootgesteld aan magnetische velden vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn en dit gedurende een voldoende lange periode. al. (1994) bestudeerden de invloed van prenatale blootstelling aan magnetische velden van 50 Hz op de ontwikkeling van muizen (CD1 muizen). Negentig muizen werden van dag 0 tot dag 17 van de dracht blootgesteld aan een magnetisch veld van 20 mT bij 50 Hz, 86 muizen dienden als controle en werden niet blootgesteld. Prenatale blootstelling van drachtige muizen aan magnetische velden van 50 Hz resulteerde niet in een significante verhoging van het aantal spontane abortussen of aangeboren afwijkingen. Conclusie: Deze studie toonde geen significant verhoging van het aantal abortussen of afwijkingen bij ratten. De sterkte van het magnetisch veld is niet vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn. Ook de blootstellingsduur was eerder kort. Er werd wel een voldoende groot

aantal dieren onderzocht om conclusies te kunnen trekken. al. (2000) onderzochten de invloed van prenatale blootstelling aan magnetische velden van 60 Hz op de worpgrootte, het worpgewicht en de ontwikkeling van ratten (Sprague-Dawley rats). Drie groepen

van

20

ratten

werden

van

dag 6 tot dag

19 van

de dracht

blootgesteld

aan

een

magnetisch veld van 200 uT bij 60 Hz, 180 Hz of 60 + 180 Hz. Prenatale blootstelling van drachtige ratten aan magnetische velden van 200 urT had geen significant effect op de worpgrootte, het worpgewicht en de ontwikkeling van de foetus. Conclusie: Deze studie toonde geen significant effect op het aantal nakomelingen, het gewicht van de nakomelingen en de ontwikkeling. Er werd slechts een klein aantal ratten blootgesteld aan magnetische

velden

die niet vergelijkbaar zijn met deze onder een

hoogspanningslijn.

Ook

de

blootstellingsduur was eerder kort. |

al. (2003) onderzochten de invloed van prenatale blootstelling aan magnetische velden van 60 Hz op de maternale toxiciteit en ontwikkelingstoxiciteit van ratten (Wistar rats). Drie groepen van 24 ratten werden van dag 6 tot dag 20 van de dracht blootgesteld aan een 60 Hz magnetisch veld van 5 uT, 83.3 uT en 500 pT. Prenatale blootstelling van drachtige ratten aan 60 Hz magnetische velden tot 500 wT had geen significante effecten op het lichaamsgewicht van de moeder, gewicht van de organen, foetale sterfte,

foetaal lichaamsgewicht en foetale skeletafwijkingen.

pagina 10 van 56

Conclusie: Deze studie toonde geen significant effect op het gewicht van de moeder en de foetussen, foetale sterfte en foetale skeletafwijkingen. De ratten werden enerzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 5 pT dat vergelijkbaar is met deze onder een hoogspanningslijn. De ratten werden anderzijds blootgesteld aan magnetisch velden van 83.3 uT en 500 wT die niet vergelijkbaar zijn met deze onder een hoogspanningslijn. |. (1993) bestudeerden het effect van prenatale blootstelling aan laagfrequente magnetische mre op de embryonale en foetale ontwikkeling bij ratten (Han: Wistar-strain). Twee groepen van 72 ratten werden continu van dag 0 tot dag 20 van de dracht blootgesteld aan een 50 Hz magnetisch veld van 35.6 pT en 15 pT. Prenatale blootstelling van drachtige ratten aan laagfrequente magnetische velden van 50 Hz had geen significante effecten op het lichaamsgewicht van de moeder, foetale sterfte, foetaal lichaamsgewicht en grote skeletafwijkingen van de foetussen. De incidentie van foetussen met kleine skeletafwijkingen was wel significant hoger in beide blootgestelde groepen. Ook waren er meer innestelingen van embryo’s en meer geboortes per rat. Conclusie: Deze studie toonde geen grote effecten

op

foetale

afwijkingen,

wel

lichte

skeletafwijkingen. Er wordt verondersteld dat het groter aantal innestelingen van embryo’s bij MFblootstelling komt doordat bij blootstelling aan een MF ook embryo’s met afwijkingen kunnen innestelen die anders afgestoten worden. Dit werd echter niet bevestigd door een vervolgstudie, zie hieronder. De sterkte van de magnetische velden was iets hoger dan onder een hoogspanningslijn. Er werd ook een groter aantal ratten onderzocht gedurende een voldoende lange periode. al. (2000) bestudeerden het effect van 50 Hz MF op embryo innesteling, progesteron, testosteron en melatonine

rats). Er waren

drie groepen

niveaus en de oestrogeen

van ratten, ingedeeld

en progesteron

op basis van de

receptoren

blootstelling

bij ratten (Wistar

nl. geen

blootstelling,

blootstelling aan 13 pT en 130 pT. De ratten werden 24 uur per dag blootgesteld tot op het moment dat de embryo’s verzameld werden. Het MF veroorzaakte geen verandering in het aantal ingenestelde embryo’s. Wel waren er een aantal veranderingen in het transport van de embryo’s van de oviducts naar de uterus. Dit was vroeger bij blootstelling en de ontwikkeling was iets trager (maar dit was niet significant). Er waren geen verschillen in oestrogeen/progesteron concentraties. Verder waren er kleine, maar significante verschillen in oestrogeen/progesteron receptoren densiteit. Het was niet duidelijk welke implicaties dit heeft op de hormoonhuishouding. Conclusie: Deze studie toonde geen verschillen wat betreft innesteling van embryo’s in tegenstelling tot voorgaande artikel van dezelfde onderzoeksgroep. Er waren wel lichte verschillen in aanwezigheid van hormoonreceptoren, maar het is niet duidelijk wat de gevolgen hiervan zijn. Er is geen informatie beschikbaar over de exacte blootstellingsduur (wellicht de volledige dracht) en het aantal ratten dat blootgesteld werd. De ratten werden enerzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 13 pT dat iets hoger is dan deze onder een hoogspanningslijn. De ratten werden anderzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 130 pT dat niet vergelijkbaar is met deze onder een hoogspanningslijn.

}

al. (1994) bestudeerden het effect van statische en wisselende magnetische velden van

30000 pT op de reproductie en foetale ontwikkeling van ratten (Wistar rats). 12 drachtige ratten werden van dag 1 tot dag 20 van magnetisch veld van 30000 uT en een 50 Hz wisselend

de dracht blootgesteld aan magnetisch veld van 30000

een constant uT. 12 ratten

werden niet blootgesteld en dienen als controlegroep.

pagina 11 van 56

Prenatale

blootstelling

van

drachtige

ratten

aan

magnetische

velden

van

30000

uT

had

geen

significant effect op de foetale sterfte, foetaal lichaamsgewicht en grote skeletafwijkingen van de foetussen. Het aantal levend geboren foetussen was significant lager in de groep die blootgesteld werd aan statische- en magnetische velden. De incidentie van foetussen met kleine skeletafwijkingen was wel significant hoger in de groep die blootgesteld werd aan een 50 Hz wisselend magnetisch veld. Conclusie: Deze studie toonde aan dat blootstelling aan een 50 Hz magnetisch veld geen ernstige voortplantingsgevolgen

veroorzaakte,

maar

er was

wel een

effect op skeletafwijkingen

bij de

foetussen. De dieren werden niet verder opgevolgd, dus het is niet geweten of er blijvende schade is. Er werd een klein aantal ratten blootgesteld aan magnetische velden die niet vergelijkbaar zijn met deze onder een hoogspanningslijn. al. (2002) onderzochten het effect van langdurige blootstelling van mannelijke vrouwelijke Zwitserse muizen aan een magnetisch veld van 50 Hz op de vruchtbaarheid.

en

Volwassen mannelijke (15 controle en 15 blootgesteld) en vrouwelijke muizen (30 controle en 30 blootgesteld) werden, voor ze werden gepaard met niet-blootgestelde muizen, gedurende 90 dagen blootgesteld aan een magnetisch veld van 25 pT bij 50 Hz. Blootstelling van mannelijke en vrouwelijke muizen aan een magnetisch veld van 50 Hz had geen invloed op de vruchtbaarheid. Verder werden bij de vrouwelijke muizen die bevrucht werden door blootgestelde mannelijke muizen geen significante verschillen waargenomen wat betreft het aantal implantatieplaatsen, het aantal levend geboren foetussen en het totaal aantal resorpties. Het gewicht van de testes en het lichaamsgewicht bij blootgestelde mannelijke muizen en het lichaamsgewicht en baarmoedergewicht bij blootgestelde vrouwelijke muizen waren niet significant verschillend. Het gewicht van de eierstokken was bij de blootgestelde vrouwelijke muizen wel significant hoger. Conclusie: Deze studie toonde aan dat het magnetisch veld geen effect had op de vruchtbaarheid van de muizen.

Wat betreft de stijging van het gewicht van de eierstokken was er geen directe

verklaring, daarvoor is verder histologisch onderzoek nodig. De muizen werd langdurig blootgesteld aan een magnetisch veld dat iets hoger was dan deze onder een hoogspanningslijn. Er werd wel een relatief klein aantal muizen onderzocht. al. (2015) onderzochten het effect van laagfrequente elektromagnetische velden op de vruchtbaarheid en tumorontwikkeling bij muizen (C57BL/6 muizen). 10 drachtige muizen werden gedurende 1 week (12 uur per dag) blootgesteld aan een magnetisch veld van 50 uT bij 50 Hz. 42 vrouwelijke en 24 mannelijke muizen die daaruit voortkwamen werden verder tot 15.5 maanden blootgesteld aan elektromagnetische velden. 10 drachtige muizen werden niet blootgesteld en dienden als controlegroep. Uit deze groep zijn 32 vrouwelijke en 30 mannelijke muizen voortgekomen. Deze werden niet blootgesteld gedurende dezelfde periode. Blootstelling aan ELF-MF van vrouwelijke en mannelijke muizen resulteerde in een significant lager gemiddeld lichaamsgewicht. De grootte van de tubuli seminiferi was significant kleiner in de blootgestelde groepen. Verder was bij de vrouwelijke muizen de incidentie van chronische myeloide leukemie significant hoger dan in de controlegroep. Er was geen verhoogde incidentie van lever- en longtumoren bij de blootgestelde muizen.

Conclusie: Uit de resultaten van deze studie bleek het 50 Hz MF een risicofactor te zijn voor verminderde vruchtbaarheid en het voorkomen van leukemie. Echter is er verder onderzoek nodig naar welke moleculaire veranderingen deze straling in de weefsels veroorzaakt om de oorzaak van dit effect te kunnen verklaren. Er werd een groter aantal muizen blootgesteld aan EMF en de blootstellingsduur was voldoende lang. De magnetische veldsterkte was wel iets hoger dan deze onder een hoogspanningslijn.

pagina 12 van 56

_

al. (2004)

evalueerden de effecten van blootstelling aan 60 Hz elektromagnetische velden op

de testiculaire apoptose van de kiemcellen bij muizen (BALB/c muizen). 15 muizen (7 weken oud) werden verdeeld in 3 groepen van 5 dieren. Twee experimentele groepen werden gedurende 8 weken continu blootgesteld aan een 60 Hz magnetisch veld van 100 pT en 500 uT. Elke groep van 5 muizen werd in een kooi in een belichtingskamer geplaatst. Blootstelling aan ELF-MF van mannelijke muizen resulteerde in een verhoogde kiemcelapoptose

in de testes.

Er werden

geen

significante

verschillen

incidentie

waargenomen

tussen

van de

blootgestelde en niet-blootgestelde groepen wat betreft het lichaamsgewicht en het gewicht van de testes van de muizen. Blootstelling aan ELF-MF leidde ook tot een afname van het aantal normale tubuli seminiferi bij toenemende intensiteit, dit door apoptose of celdood. Conclusie: Deze studie toonde aan dat een continue blootstelling aan het 60 Hz EMF voor meer celdood bij de voortplantingscellen zorgt en een invloed kan hebben op de vruchtbaarheid. Let wel dat de blootstellingsniveaus (100 en 500 1T) veel hoger zijn dan deze onder een hoogspanningslijn. Er werd ook een klein aantal muizen blootgesteld aan het EMF.

De blootstellingsduur was wel

voldoende lang.

al. (2003) onderzochten

de effecten van blootstelling aan elektromagnetische velden

van 2000 uT bij 60 Hz op de mannelijke geslachtscellen bij muizen (CD-1(BALB/cxDBA2) muizen). Er werden drie onafhankelijke experimenten uitgevoerd waarbij de mannelijke muizen telkens blootgesteld werden aan een 60 Hz magnetisch veld van 2000 uT. Bij het eerste experiment werden de mannelijke muizen 72 uur blootgesteld en bij het tweede experiment werden de muizen gedurende 10 dagen 8 uur per dag blootgesteld. Bij het derde experiment werden de muizen ook 72 uur blootgesteld, maar ze werden ook nog behandeld met 5 mg/kg mitomycine-C (een celdodend middel, remt vb. kanker). Er werden geen significante verschillen vastgesteld tussen de MF-blootgestelde mannelijke muizen en de niet-blootgestelde muizen wat betreft meiotische chromosoomafwijkingen in spermatocyten en spermamorfologie. Conclusie: Deze studie toonde aan dat, hoewel het MF van 2000 pT hier zeer hoog was, er toch geen significant effect was op de voortplantingscellen. De magnetische veldsterkte is niet vergelijkbaar met

deze

onder

een

hoogspanningslijn

en

de

blootstellingsduur

was

ook

kort.

Het

aantal

onderzochte muizen werd niet vermeld. |

_

al. (2014) onderzochten

de effecten van blootstelling aan elektromagnetische velden van

500 uT bij 50 Hz op de spermatogenese bij ratten (SD ratten). 40 mannelijke ratten werden verdeeld in 4 groepen van 10 ratten. Twee groepen ratten werden blootgesteld aan 50 Hz elektromagnetische velden van 500 pT in een kooi in een belichtingskamer. De eerste groep werd gedurende 4 weken en de tweede groep gedurende 8 weken 4 uur per dag blootgesteld aan elektromagnetische velden. De twee overige groepen ratten werden niet blootgesteld en dienen als controle. Verschillende biologische eindpunten met de betrekking tot de testiculaire functie en de spermatogenese werden bestudeerd. Zo werden o.a. de toename van lichaamsgewicht, de testes massa, de epididymis massa, veranderingen in het totaal aantal zaadcellen, abnormale spermaverhouding, serumtestosteronniveaus en testiculaire histologie geévalueerd. Er werden geen significante verschillen vastgesteld tussen de MF-blootgestelde mannelijke ratten en de niet-blootgestelde

ratten wat

betreft de biologische eindpunten

die betrekking

hebben tot de

spermatogenese. Conclusie: Deze studie toonde aan dat er geen significant effect was op de voortplantingscellen. De magnetische veldsterkte is niet vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn. Er werd ook een klein aantal muizen blootgesteld aan EMF maar de blootstellingsduur was wel voldoende lang.

pagina 13 van 56

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=735a3c97-0d42-4df1-b679-4f916cff8441