Bijlage 5c. Zienswijzen - reclamanten 29 tm 36 geanonimiseerd
Tekst van het document
al. (2004) onderzochten de invioed van blootstelling aan elektromagnetische velden van 100 yT bij ze Hz op de leydig (= testosteron producerende cellen) cellen bij muizen (CFLP muizen). 13 mannelijke muizen werden gedurende 2 weken blootgesteld aan een 50 Hz magnetisch veld van 100 pT. Aan het einde van de blootstellingsperiode werden de leydig cellen geisoleerd uit de testis en onderzocht. Blootstelling van mannelijke
muizen aan elektromagnetische
velden
resulteerde in een significant
hogere hCG (human chorionic gonadotropin) gestimuleerde T-respons (plasma testosteron) effect bij de leydig cellen. Er werden geen MF gerelateerde histopathologische effecten waargenomen in de testes, epididymis, bijnieren, prostaat en hypofyse. Ook de groeisnelheid van de muizen werd niet beinviloed door de elektromagnetische velden. Dus er werd geconcludeerd dat MF de respons op steroiden stimuleerde, maar niet zorgde in histopathologische veranderingen door bepaalde feedback-mechanismen. Deze auteurs concluderen echter ook dat verder onderzoek noodzakelijk is. Conclusie: Deze studie toonde aan dat het MF voor bepaalde cellulaire veranderingen zorgde, maar dit zorgde niet voor veranderingen in de voortplantingsfuncties, echter verder onderzoek is noodzakelijk. De magnetische veldsterkte is niet vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn. Er werd ook een klein aantal muizen onderzocht, maar de blootstellingsduur was wel eerder voldoende lang. al. (2011) onderzochten de invloed van blootstelling aan elektromagnetische velden van 100 yT bij 9 Hz op de expressie van MT1- en MT2 (= metallothioneine) genen in het testisweefsel bij mannelijke muizen (BALB/c mice). Mannelijke muizen (aantal niet vermeld) werden gedurende 8 weken 4 uur per dag blootgesteld aan een
50
Hz
magnetisch
veld
van
100
wT. Aan
het
einde
van
de
blootstellingsperiode
werd
het
testisweefsel verwijderd en geanalyseerd. MT1- en MT2 genen waren significant neerwaarts gereguleerd in het testisweefsel van de MFblootgestelde muizen. Neerwaartse regulatie van MT1- en MT2 genen kan negatieve gevolgen hebben die leiden tot onvruchtbaarheid. Uit deze studie bleek ook dat het aantal primaire spermatocyten significant verhoogd was bij de MF- blootgestelde muizen. Ook het aantal leydig cellen was significant verhoogd en de basaalmembraandikte was toegenomen bij de MF- blootgestelde muizen. Conclusie: Uit de resultaten van deze studie bleek dat het MF zorgde voor een respons bij bepaalde genen en cellen gerelateerd aan de vruchtbaarheid, maar er werd geen histologisch onderzoek uitgevoerd en de vruchtbaarheid werd niet bepaald. Het is dus niet duidelijk of deze veranderingen effectief zorgen voor een verminderde vruchtbaarheid. De magnetische veldsterkte is niet vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn. De blootstellingsduur was ook niet continu (slechts 4 uur per dag) en het aantal onderzochte muizen werd niet vermeld.
4.2.1.3
Invioed op tumoren bij knaagdieren al. (1994) onderzochten het effect van laagfrequente magnetische velden van 50 Hz op de
ontwikkeling van borsttumoren bij ratten (Sprague-Dawley rats). 36 vrouwelijke ratten werden gedurende 91 dagen blootgesteld aan een 50 Hz magnetisch veld met een
gradiént
van
0.3-1
wT.
Tumoren
dimethylbenz(a)anthracene (DMBA). Er werden geen significante verschillen
werden
waargenomen
geinduceerd in incidentie van
blootgestelde- en niet-blootgestelde groepen ratten. Conclusie: Deze studie toonde aan dat er geen effect was
door
toepassen
borsttumoren
op de incidentie
van
tussen
de
tumoren.
De
magnetische veldsterkte is vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn. blootstellingsduur was voldoende lang. Er werd wel een kleiner aantal ratten onderzocht.
pagina 14 van 56
van
Ook
de
al. (2009) onderzochten het mogelijke effect van 60 Hz magnetische velden als promotors van genetisch geinitieerd lymfoom bij muizen (AKR muizen). 160 vrouwelijke muizen werden verdeeld in vier geliike groepen en werden blootgesteld aan 60 Hz magnetische velden van 0 uT, 5 UT, 83.3 pT of 500 urT vanaf een leeftijd van 4-6 weken tot een leeftijd van 44-46 weken. In deze studie werden geen
verschillen
in tumorincidentie
waargenomen
tussen
de blootgestelde
en
niet-blootgestelde
dieren. Verder waren er ook geen veranderingen in lichaamsgewicht en gemiddelde overlevingstijd. Conclusie: Deze studie toonde aan dat het EMF geen effect had op de tumorontwikkeling. De muizen werden enerzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 5 pT dat vergelijkbaar is met deze onder een hoogspanningslijn. De muizen werden anderzijds blootgesteld aan magnetische velden van 83.3 HT en 500 pT die niet vergelijkbaar zijn met deze onder een hoogspanningslijn. Er werd wel een groter aantal muizen onderzocht en de blootstellingsduur was voldoende lang.
In een andere studie van |
_)_al. (2008) werd het effect van 60 Hz magnetische velden als
promotors
geinitieerde
van
transplacentale
hersentumoren
bij ratten
bestudeerd.
120
drachtige
ratten werden verdeeld in zes gelijke groepen. Vijf groepen werden op dag 18 in utero blootgesteld aan een intraveneuze dosis van 10 mg/kg ethylnitrosourea (ENU) om tumorontwikkeling te induceren. In totaal werden 480 nakomelingen gebruikt en deze werden blootgesteld aan 60 Hz magnetische velden van 0 uT, 5 uT, 83.3 UT of 500 UT vanaf een leeftijd van 4 weken tot een leeftijd van 32 of 42 weken. Concluderend werden er geen verschillen in tumorincidentie tussen de verschillende groepen waargenomen. Er was dus geen bewijs dat blootstelling aan 60 Hz magnetische velden tot 500 yT tot een leeftijd van 32-42 weken ENU-geinitieerde hersentumoren bij ratten bevorderde. Conclusie: Deze studie toonde aan dat het EMF geen effect had op de tumorontwikkeling. De muizen werden enerzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 5 pT dat vergelijkbaar is met deze onder een hoogspanningslijn. De muizen werden anderzijds blootgesteld aan magnetische velden van 83.3 HT en 500 pT die niet vergelijkbaar zijn met deze onder een hoogspanningslijn. Er werd wel een groot aantal muizen onderzocht en de blootstellingsduur was voldoende lang. al. (2003)
bestudeerden
het effect van 60 Hz magnetische velden van 2000 wT op de
incidentie van geinduceerde huidtumoren bij muizen. Twee groepen muizen werden behandeld met een enkele dosis carcinogeen en vervolgens werden de muizen gedurende 23 weken behandeld met een chemische tumorpromotor met de bedoeling om huidtumoren te induceren. Gedurende deze periode werd één groep muizen ook blootgesteld aan een magnetisch veld van 2000 uT bij 60 Hz. De andere groep muizen dient als controlegroep. Na de periode van 23 weken werd gestopt met het toedienen van de tumorpromotor, maar werden de muizen nog eens 29 weken blootgesteld aan het magnetisch veld. Er konden geen verschillen in tumorincidentie vastgesteld worden tussen de MF blootgestelde en de niet-blootgesteld muizen. Conclusie: Deze studie toonde aan dat het EMF geen effect had op de tumorontwikkeling. Hoewel de dieren voldoende lang werden blootgesteld, was de magnetische veldsterkte niet vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn. In een eerdere studie van | Jal. (1991) werd ook het effect van 60 Hz magnetische velden op de ontwikkeling van geinduceerde huidtumoren bij muizen onderzocht. Twee groepen van 32 vrouwelijke muizen werden behandeld met een subdrempelige dosis van de tumorpromotor 7,12dimethylbenz(a)anthraceen
(DMBA).
Een
week
na
de
behandeling
werd
de
ene
groep
muizen
gedurende 21 weken 6 uur per dag blootgesteld aan een 60 Hz magnetisch veld van 2000 pT. De andere groep muizen werd gedurende deze periode schijn blootgesteld. Bij beide groepen muizen werd geen tumorontwikkeling waargenomen.
pagina 15 van 56
Conclusie: Deze studie toonde aan dat het EMF geen effect had op de tumorontwikkeling. Hoewel de dieren voldoende lang werden blootgesteld, was de magnetische veldsterkte niet vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn. Er werd ook een kleiner aantal muizen onderzocht. _ al. (2001) onderzochten de invloed van 60 Hz magnetische velden op de progressie van leukemie bij mannelijke ratten ( /344 ratten). Aan het begin van dit onderzoek werden alle ratten geinjecteerd met LGL-leukemiemiltcellen. De ratten werden vervolgens willekeurig verdeeld in 4 groepen
met
18 dieren
per groep.
De eerste
groep
werd
continu
en de tweede
groep
werd
intermitterend (aan/uit met intervallen van 3 min.) blootgesteld aan een 60 Hz magnetisch veld van 1000 uT. De derde groep dient als omgevingscontrole. Het magnetisch veld had een sterkte kleiner dan 0.1 y'T. De vierde groep dient als positieve controle. De ratten werden 16 weken 20 uur per dag blootgesteld aan het magnetisch veld. Uit deze studie bleek dat er geen significante verschillen waren in de progressie van leukemie en hematologische parameters tussen de blootgestelde groepen en de
omgevingscontrolegroepen. Conclusie: Deze studie toonde aan dat het EMF geen effect had op de progressie van leukemie en andere bloedparameters. Merk wel op dat de veldsterkte van 1000 pT hier zeer hoog was en niet vergelijkbaar is met
deze
onder
een
hoogspanningslijn.
Er werd
ook
een
klein
aantal
ratten
onderzocht, maar de blootstellingsduur was wel voldoende lang. |
_
al. (1997) bestudeerden het effect van 60 Hz magnetische velden op de ontwikkeling
van solide tumoren en leukemie bij ratten. Vijf groepen van 50 vrouwelijke ratten werden gedurende 104 weken vanaf de prenatale periode (2 dagen voor de geboorte) 20 uur per dag blootgesteld aan 60 Hz magnetische velden van <0.02 (schijncontrole), 2, 20, 200 of 2000 wT. Uit deze studie kan geconcludeerd
worden
dat blootstelling aan 60 Hz magnetische
velden geen
inviloed heeft op de
overleving, de ontwikkeling van solide tumoren en leukemie bij vrouwelijke ratten. Conclusie: Deze studie toonde aan dat het EMF geen effect had op de tumorontwikkeling. De ratten werden enerzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 2 wTdat vergelijkbaar is met deze onder een hoogspanningslijn. De ratten werden anderzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 20 uT dat iets hoger is dan deze onder een hoogspanningslijn. Verder werden de ratten ook blootgesteld aan magnetische velden van 200 wT en 2000 pT die niet vergelijkbaar zijn met deze onder een hoogspanningslijn. De blootstellingsduur was zeker voldoende lang. In de studie van al. (1998) werd de invloed van 50 Hz magnetische velden op de overleving en kankerontwikkeling onderzocht bij ratten. Mannelijke en vrouwelijke ratten werden gedurende twee jaar 22.6 uur per dag blootgesteld aan 50 Hz magnetische velden. Mannelijke en vrouwelijke ratten werden verdeeld in 3 groepen met 48 dieren per groep. De eerste groep werd schijn blootgesteld (controle), de tweede groep werd blootgesteld aan een magnetisch veld van 500 pT en de derde groep werd blootgesteld aan een magnetisch veld van 5000 uT. Er werden geen significante verschillen in lichaamsgewicht en voedselconsumptie waargenomen gedurende de blootstellingsperiode.
Aan het einde van de blootstellingsperiode waren er geen significante verschillen in overlevingspercentage bij zowel de mannelijke ratten als de vrouwelijke ratten. Verder werden er ook geen significante verschillen vastgesteld in incidentie van leukemie, incidentie van hersentumoren en intracraniale tumoren, incidentie van goedaardige en kwaadaardige neoplasmata bij zowel de mannelijke als de vrouwelijke ratten en incidentie van kwaadaardig lymfoom bij de vrouwelijke ratten. Conclusie: Deze studie toonde aan dat het EMF geen effect had op de overleving en tumorincidentie van mannelijke en vrouwelijke ratten. De ratten werden blootgesteld aan magnetische velden van 500 wT en 5000 uT, welke niet vergelijkbaar zijn met blootstellingsduur was zeker voldoende lang.
pagina 16 van 56
deze
onder
een
hoogspanningslijn.
De
&
(1995) bestudeerden de eventuele relatie tussen de dosis van blootstelling aan
een 50 Hz magnetisch veld en de incidentie van borsttumoren bij vrouwelijke ratten. Borsttumoren werden geinduceerd met de chemische kankerverwekkende stof 7,12-dimethyl(a)antraceen (DMBA) die oraal werd toegediend in een dosis van 5 mg per rat. DMBA werd op de eerste dag van blootstelling toegediend en daarna met tussenposen van een week tot de ratten een totale dosis van 20 g hadden opgenomen. De ratten werden ingedeeld in 4 blootstellingsgroepen nl. 0.3-1 LT (36 ratten), 10 LT (99 ratten), 50 wT (99 ratten) en 100 pT (99 ratten). De ratten werden gedurende
91 dagen
continu
blootgesteld aan MF. Aan het einde van de blootstellingsperiode was de incidentie van borsttumoren significant verhoogd bij de ratten die werden blootgesteld aan magnetische velden van 50 pT en 100 uT. Er was geen significante toename van de incidentie borsttumoren bij de ratten die werden blootgesteld aan magnetische velden van 0.3-1 pT en 10 uT. In een eerdere studie van [Mi al. (1993) werd identiek hetzelfde experiment uitgevoerd maar er was slechts één experimentele groep waarbij 99 vrouwelijke ratten werden
blootgesteld aan een 50 Hz magnetisch veld van 100 uT. Uit
deze studie bleek ook dat na een blootstellingsperiode van 91 dagen de incidentie van borsttumoren significant hoger was bij de ratten die werden blootgesteld aan magnetische velden van 100 pT. Conclusie: Deze studie toonde aan dat blootstelling van vrouwelijke ratten aan magnetische velden van 50 wT en 100 u'T, welke niet vergelijkbaar zijn met deze onder een hoogspanningslijn, resulteerde in een significante toename van de incidentie borsttumoren na inductie met DMBA. Blootstelling aan magnetische velden van 0.3-1 wT en 10 wT, welke vergelijkbaar zijn met deze onder een hoogspanningslijn, resulteerde niet in een significante toename van de incidentie borsttumoren. De blootstellingsduur was voldoende lang en er werd een groter aantal ratten onderzocht. |
. (2018) bestudeerden het effect van een levenslange blootstelling aan ELF-MF
bij ratten.
Mannelijke en vrouwelijke ratten (500 per behandeling) werden van voor de geboorte tot de dood 19 uur per dag continu blootgesteld aan 50 Hz met een veldsterkte van 2, 20, 100 of 1000 wT. Er werd ook een groep ratten afwisselend blootgesteld (30 min. on/30 min. off) aan 1000 pT (50 Hz). Verder werd ook het effect van ELF-MF gecombineerd middelen/-straling) bestudeerd.
met formaldehyde en gamma-straling (carcinogene
Wanneer de dieren enkel aan het ELF-MF werden blootgesteld bleek er geen statisch significante stijging van het aantal tumoren te zijn. Echter in combinatie met formaldehyde en gamma-straling (carcinogene middelen) bleek ELF-MF het carcinogene effect van bovengenoemde stoffen te versterken. Verder onderzoek is nodig naar het effect van ELF-MF gecombineerd met chemische
stoffen. Conclusie:
Deze studie toonde
aan dat het ELF-MF geen invloed heeft op de ontwikkeling
van
tumoren, maar dit kan wel mogelijks het effect van carcinogene stoffen versterken. De ratten werden enerzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 2 pT dat vergelijkbaar is met deze onder een hoogspanningslijn. De ratten werden anderzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 20 HT dat iets hoger is dan deze onder een hoogspanningslijn. Verder werden de ratten ook blootgesteld aan magnetische velden van 100 wT en 1000 uT die niet vergelijkbaar zijn met deze onder een hoogspanningslijn. De blootstellingsduur was levenslang, dus zeer relevant, en er werd ook zeer groot aantal ratten onderzocht.
4.2.1.4
Invloed op prestaties van landbouwzoogdieren _)_al. (1998) bestudeerden het effect van elektrische
progesteronconcentraties
tijdens
de
oestrische
onderzochten ook het effect van elektrische en voeropname bij niet-drachtige melkkoeien. | elektrische en magnetische velden op de
cyclus
bij
en
magnetische
melkkoeien.
|
velden
op
de
__al._
(2003)
magnetische velden op de melkproductie en _!_al. (2003) bestudeerden het effect van duur van de _ oestrische cyclus en de
pagina 17 van 56
progesteronconcentraties
gedurende
de oestrische cyclus bij melkkoeien. |
_)_al. (2004)
onderzochten in een volgende studie het effect van elektrische en magnetische velden van 60 Hz op de melatonine- en prolactineconcentraties in het bloed bij melkkoeien gedurende een korte fotoperiode
(8 u/dag).
beschreven. Er werden 16 multipare,
De
proefopzet niet-drachtige
van
deze
auteurs
melkkoeien
was
verdeeld
steeds
dezelfde,
in 2 reeksen
van
zoals
hieronder
elk 8 koeien
en
blootgesteld aan een elektrisch veld van 10 kV/m en een magnetisch veld van 30 uT bij 60 Hz in een belichtingskamer (22 u of 16 u bij oestrische cycli alternerend blootgesteld
aan
al.) (Figuur 4). De koeien werden gedurende 3 het EMF. De duur van de blootstellingsperiode was
afhankelijk van de lengte van de oestrische cyclus (24 tot 27 dagen).
Figuur 4: Kamer waarin de koeien werden blootgesteld.
Er werden geen verschillen gedetecteerd in de progesteronconcentraties tijdens de oestrische cyclus tussen de blootgestelde en niet-blootgestelde perioden aan het EMF. Er werd wel vastgesteld door al. (1998) en al. (2003) dat de duur van de oestrische cyclus langer was bij koeien die werden blootgesteld aan het EMF (3 dagen ( al. 1998) en 1.4 dagen ( 2003)). Echter vermelden al. (1998) wel dat door de niet-normaliteit en hoge variantie in de data de kans op een type II fout (onterecht verwerpen van de nulhypothese, vrij groot is). Een oestrische cyclus die 1.4-3 dagen langer is zou geen implicaties hebben op de voortplanting. Verder is gebleken dat blootstelling aan het EMF resulteerde in lagere melkproductie en een hogere droge stof opname. Zowel bij het eerste als het tweede experiment werd een daling van de melatonine concentraties in het bloed waargenomen bij de EMF-blootgestelde koeien gedurende de lichtperiode. De melatonine concentraties in het bloed werden niet beinvloed gedurende de donkere periode. Verder werd bij het eerste experiment een verhoging van de prolactine concentraties in het bloed waargenomen bij de EMF-blootgestelde koeien. Bij het tweede experiment werden de prolactine concentraties in het bloed niet beinvioed. Ook halen de auteurs aan dat er interactie is tussen “week” en “behandeling” op melkproductie en droge stof opname, i.e.
het effect van het EMF is afhankelijk van het tijdstip, door een aanpassing aan het MF.
THAT pagina 18 van 56
TTT
Conclusie: Deze studie toonde aan dat er geen effect was op de progesteronconcentraties tijdens de oestrische cyclus. De oestrische cyclus was wel iets langer. Een langere oestrische cyclus kan eerder als negatief beschouwd. Echter de verschillen waren hier zeer klein en zouden geen effect hebben op de voortplanting. Een lagere melkproductie en een hogere droge stof opname kunnen als negatief beschouwd
worden.
De hogere droge stof opname
zou in dit lactatiestadium gezorgd
hebben voor een toename in gewicht (niet gemeten) en niet in melkproductie. Een daling van de melatonine concentraties in het bloed gedurende de lichtperiode en een verhoging van de prolactine concentraties in het bloed kunnen eerder als positief beschouwd worden. Verder dient er opgemerkt te worden dat de magnetische veldsterkte iets hoger is dan deze onder een hoogspanningslijn. De blootstellingsduur was voldoende lang maar er werd telkens wel een klein aantal koeien onderzocht. Bij de studies van al. en melkkoeien blootgesteld werden aan hoge
al. dient er opgemerkt te worden dat de EMF zodat de kans op een effect groter werd. De
werkelijke blootstelling aan elektrische en magnetische
velden zal dus afhankelijk zijn van
de
omstandigheden waarin de koeien gehouden worden. 4.2.1.5 Invloed op voortplanting bij landbouwzoogdieren Naar de invioed van elektromagnetische velden op varkens is weinig onderzoek gedaan. In een studie van al. (2010) werd het effect van EMF op de vruchtbaarheid van berensperma onderzocht. De spermatozoa werden in vitro onderzocht bij intensiteiten variérend van 0 tot 2000 pT bij 50 Hz. Er werd aangetoond dat blootstelling aan het EMF een negatief effect had op de vroege vruchtbaarheidsuitkomsten
van sperma.
Er dient wel
opgemerkt
te worden
dat de laagste
EMF-
blootstelling 500 pT was. Deze is ruim 30 maal hoger dan de maximale veldsterkte midden onder een
hoogspanningsmast. Conclusie: Deze studie toonde aan dat er een negatief effect was op de vroege vruchtbaarheidsuitkomsten van berensperma, maar de laagste EMF-blootstelling was 500 xT. Deze is veel hoger dan de maximale veldsterkte midden onder een hoogspanningsmast.
4.2.1.6
Invloed op gedrag bij vogels-gevogelte al. (2022) bestudeerden het effect van magnetische pulsen (0.1 T, 100 mT) op de migratie
van tapuit zangvogels. Vogels werden in de hand gehouden en de kop werd in een inkeping van een schuimblok, dat op een houten tafel was bevestigd, geplaatst. De snavel van de vogels werd geimmobiliseerd door deze in een klein stukje plastic buis (donkerblauw) in het schuim te plaatsen. De controlegroep hoorde alleen een kort ‘klik'-geluid, maar alle handelingen waren vergelijkbaar met die van de experimentele groep (Figuur 5a). De experimentele groep kreeg een magnetische puls van een kleine spoel (grijze cilinder; 50 mm diameter met 15 x 15 windingen van 1 mm koperdraad) met het magnetische noorden van de spoel loodrecht op de snavel. De afstand tussen de snavel en de spoel werd aangepast om een magnetisch piekveld op te leveren van ongeveer 0,1 T (100 mT). De warmtekaart toont de maximale magnetische veldintensiteit met isolijnen in wit en geselecteerde magnetische veldlijnen in zwart. Alle experimenten werden uitgevoerd met de vogels zuidwaarts gericht (Figuur 5b). Daarna
werden
de vogels via een zender gevolgd
tijdens hun
migratie.
De volgende
parameters
werden gemeten: kans van vertrekken, tijdstip van vertrek, richting van de migratie, consistentie van viiegrichting.
pagina 19 van 56
(a)
north
5
(b)
(d) rd & g & z
0
5
10
0
5
10
ft (msec)
0.20 0.15
300
(Lu) Asuarut py
200
-5
(msec)
Figuur 5: Toepassing van de controle (a) en experimentele behandeling (b) op de vogels. (c + d) Tijdsverloop van de magnetische veldintensiteit van de magnetische puls. De meting is gedaan met een inductiespoel (5 cm diameter, zes windingen) die op de pulsspoel is geplaatst en is aangesloten op een oscilloscoop (Tektronix MDO3032, Beaverton USA). De gemeten geinduceerde spanning (c), die evenredig is met de veranderingssnelheid van het magnetische veld ten opzichte van de tijd, werd geintegreerd om het tijdsverloop van het magnetische veld in Tesla (d) te verkrijgen. Na het triggeren van de puls op t = 0, bereikt het magnetische veld zijn maximum bij 1,5 ms om vervolgens binnen 8 ms af te nemen.
In tegenstelling tot wat de auteurs verwacht hadden bleek er geen effect te zijn van de magnetische pulsen. De auteurs vermoeden dat de magnetoreceptor niet werd gestimuleerd door deze pulsen of niet bestaat. Ofwel werd de receptor gestimuleerd, maar was er geen respons merkbaar. Conclusie: Deze studie toonde aan dat er geen effect was op de migratie van de tapuit zangvogels. Maar de magnetische veldsterkte is niet vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn en de frequentie van het magnetisch veld is niet gekend.
4.2.1.7
Invloed op voortplanting bij vogels-gevogelte
Diverse onderzoeken werden uitgevoerd om het effect van het EMF op de ontwikkeling en morfologie van kippenembryo’s te onderzoeken. Er werden voornamelijk negatieve effecten teruggevonden afhankelijk van het blootstellingsniveau. Maar het is niet echt zinvol om onderzoek op het effect van EMF-blootstelling op de ontwikkeling van kippenembryo’s te doen aangezien in de huidige pluimveehouderij systemen de kippen binnen eieren leggen en niet onder hoogspanningslijnen. In de broederij worden de eieren immers in klimaatkamers uitgebroed. Er werden geen studies gevonden over de invloed van EMF op volgroeide kippen.
al. (1997) voerden een vijfjarig experiment uit waarbij het effect van gepulseerde en 60 Hz sinusoidale magnetische velden (1 uT) op de morfologie en ontwikkeling van kippenembryo’s werd onderzocht. In totaal werden 2500 kippenembryo’s onderzocht. Er werd geconcludeerd dat zwakke magnetische velden morfologische afwijkingen in de ontwikkeling van kippenembryo’s kunnen induceren. Verder werd er verondersteld dat de genetische samenstelling van de kippen een belangrijke factor is die de gevoeligheid voor EMF-geinduceerde afwijkingen bepaalt. Conclusie: Deze studie toonde aan dat er een negatief effect was op de morfologie en ontwikkeling van kippenembryo’s, maar de gevoeligheid voor EMF-geinduceerde afwijkingen was afhankelijk van
ih pagina 20 van 56
///
/
MA
WALT
MI
/
WAMU
de genetica van de kippen. De magnetische veldsterkte is vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn. Er werd ook een zeer groot aantal kippenembryo’s onderzocht en het experiment werd gedurende vijf jaren uitgevoerd. onderzochten het effect van elektromagnetische velden van 8007 tot 10143 pT bij 50 Hz op de ontwikkeling van kippenembryo’s. In totaal werden 221 bevruchte eieren geincubeerd en blootgesteld aan 24 verschillende EMF’s gedurende 24 uur. Na 9 dagen werden de embryo’s beoordeeld. Het percentage afwijkingen in de ontwikkeling van de embryo’s was hoger bij de blootgestelde groepen in vergelijking met de niet-blootgestelde groepen. Het eigewicht was niet significant verschillend. Wat betreft lichaamsgewicht, lichaamslengte, lengte van de snavel, hart- en levergewicht werden enkel blootgestelde groepen.
significante
verschillen gevonden
tussen
de
8007,
8453
en 8713
UT
Conclusie: Deze studie toonde aan dat er een negatief effect was op het percentage afwijkingen en de ontwikkeling van de kippenembryo’s. Er was geen effect op het eigewicht. Er dient wel opgemerkt te worden dat de sterkte van het magnetisch veld veel hoger is dan deze midden onder een hoogspanningsmast. al.
(2006) bestudeerden de invloed van laagfrequente elektromagnetische velden op de
veranderingen in schildklierhormonenspiegels en uitkomstparameters bij kippenembryo’s. 160 broedeieren werden vanaf het begin van de incubatie tot de dag van uitkomen blootgesteld aan een magnetisch veld van 10 uT bij 50 Hz. Resultaten van deze studie toonden aan dat blootstelling aan EMF de activiteit van de schildklier bij kippenembryo’s stimuleert. Verder werd ook geconcludeerd dat blootstelling aan EMF gepaard ging met een afname van kuikensterfte, sneller piepen en sneller
uitkomen. Conclusie:
Deze
studie
toonde
aan
dat
er een
positief
effect
was
op
de
concentratie
van
schildklierhormonen en de werking van de schildklier van kippenembryo’s. Ook de uitkomstparameters werden positief beinvloed. Het is namelijk bekend dat schildklierhormonen een cruciale rol spelen tijdens de embryogenese en een invloed hebben op het moment van uitkomen en de duur van incubatie. De magnetische veldsterkte is vergelijikbaar met deze onder een hoogspanningslijn. Ook de blootstellingsduur was voldoende lang en er werd een groot aantal broedeieren blootgesteld aan EMF. |
_) al. (2013) onderzochten de invioed van zwak elektromagnetische velden op het hart, de concentratie van schildklierhormonen (T4 en T3) en het bloed aminotransferasegehalte bij kippenembryo’s. Bij dit experiment werden 120 eieren verdeeld in 4 gelijke groepen. Bij de eerste
groep eieren ontwikkelden de eieren zich in een standaard incubator (controle) van dag 1 tot 21. Bij de tweede groep ontwikkelden de eieren zich van dag 1 tot 21 in een incubator met een EMF generator die uitgeschakeld was. Bij de derde groep werden de eieren blootgesteld aan een magnetisch veld van 50 uT en een elektrisch veld van 0.173 kV/m bij 50 Hz en bij de vierde groep werden de eieren blootgesteld aan een magnetisch veld van 100 pT en een elektrisch veld van 0.180 kV/m bij 50 Hz. De embryo’s in deze groepen werden blootgesteld aan een continu EMF van de eerste tot de laatste dag van incubatie. Uit deze studie kon geconcludeerd worden dat blootstelling aan EMF de hartslag versnelde, voornamelijk vanaf 17 dagen incubatie. Dit kon geassocieerd worden met de stijging van de plasma T4 en T3 concentraties gedurende het laatste stadium van de embryogenese. Verder werd aangetoond dat blootstelling aan EMF van 100 uT leidde tot een significante toename van het hartgewicht en een significante toename van de aminotransferase gehaltes in het bloed van de kippenembryo’s. Dit laatste heeft een direct negatief effect op de werking van de hartspier. Conclusie: Deze studie geeft aan dat de stijging van de concentratie schildklierhormonen (tot op een bepaald niveau) gedurende het laatste stadium van de embryogenese als positief kan beschouwd
pagina 21 van 56
worden. Schildklierhormonen hebben namelijk een positief effect op de uitkomstparameters. Een versnelde hartslag is een direct gevolg van de stijging van de concentratie schildklierhormonen. De significante toename van de aminotransferase gehaltes in het bloed van de kippenembryo’s bij blootstelling aan een magnetisch veld van 100 wT kan als negatief beschouwd worden. Aminotransferases zijn namelijk specifieke indicators van hartspierschade na een hartinfarct. Ook de toename van het hartgewicht na blootstelling aan een magnetisch veld van 100 yuT kan als negatief beschouwd worden. De toename van de aminotransferase gehaltes in het bloed en de toename van het hartgewicht van de kippenembryo’s zijn indicators dat blootstelling aan een magnetisch veld van 100 uT een direct effect heeft op de fysiologische functie van de hartspier. De kippeneieren werden enerzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 50 xT dat iets hoger is dan deze onder magnetisch
een hoogspanningslijn. De kippeneieren werden anderzijds blootgesteld aan een veld van 100 wT dat veel hoger is dan deze onder een hoogspanningslijn. De
blootstellingsduur was voldoende lang, maar er werd wel een klein aantal eieren blootgesteld aan EMF. In een studie van
2019) werd het effect van 50 Hz magnetische velden op de ontwikkeling van
kippenembryo’ en het verloop van uitkomen bestudeerd. Er waren 3 experimentele groepen met telkens 360 eieren (3 herhalingen met 120 eieren). De eieren werden respectievelijk blootgesteld aan een magnetisch veld van 15 pT, 10 pT en 5 pT bij 50 Hz gedurende de volledige incubatieperiode. De resultaten van deze studie toonden aan dat blootstelling aan een magnetisch veld van 10 pT en 15 wT vroege embryosterfte kan induceren. Ook de kwaliteit van de uitgekomen blootstelling aan 10 yT en 15 wT. Aan de andere kant werd aangetoond
kuikens was lager bij dat blootstelling een
laagfrequente elektromagnetische velden de embryo ontwikkeling en het uitkomproces versnelden. Conclusie: Deze studie geeft aan dat de versnelde ontwikkeling en het versneld uitkomproces van de kippenembryo’s ten gevolge van blootstelling aan een magnetisch veld van 10 pT en 15 pT als positief kunnen beschouwd worden, maar aangezien dit negatieve gevolgen heeft op de vroege embryosterfte en de kwaliteit van de uitgekomen kuikens moet het resultaat als negatief beoordeeld worden. De kippeneieren werden enerzijds blootgesteld aan magnetische velden van 5 HT en 10 pT die vergelijkbaar zijn met deze onder een hoogspanningslijn. De kippeneieren werden anderzijds blootgesteld aan een magnetisch veld van 15 pT dat iets hoger is dan deze onder een hoogspanningslijn. Er werd telkens een groot blootstellingsduur was ook voldoende lang. |
aantal
eieren
blootgesteld
aan
EMF
en
de
___al. (2017) onderzochten het effect van elektromagnetische velden op kalkoenen. Meer bepaald werd de invloed van EMF op de NE-geactiveerde B-adrenoceptor functie bestudeerd door middel van het gehalte 3’5’-cyclisch-adenosine-monofosfaat (CAMP) te meten. In deze studie werden
40 kalkoenen gedurende 3 weken in aparte kooien blootgesteld aan een magnetisch veld van 10 pT bij 50 Hz (220 V). Eén week ervoor werden de kalkoenen samen geplaatst om zich aan te passen en zo stress te vermijden. Een regeneratieperiode vond gedurende 5 weken na de blootstelling plaats. Uit de
resultaten van
deze studie
bleek dat de NE-geactiveerde
B-adrenoceptor functie gedaald
was
gedurende de 3 weken blootstellingsperiode. Dit werd gecompenseerd door het homeostatisch complex gedurende de 5 weken regeneratieperiode waardoor de NE-geactiveerde B-adrenoceptor functie terug steeg naar het oorspronkelijke niveau. Conclusie: Deze studie geeft aan dat de daling van de NE-geactiveerde 6-adrenoceptor functie gedurende de blootstellingsperiode als negatief kan beschouwd worden aangezien de kalkoenen een depressief gedrag (minder krabben en pikken, meer slapen, hoofd in vleugels stoppen) vertoonden. De magnetische veldsterkte is vergelijkbaar met deze onder een hoogspanningslijn. De blootstellingsduur was ook voldoende lang maar het aantal onderzochte kalkoenen was wel eerder beperkt.
pagina 22 van 56
4.2.2
Studies onder hoogspanningslijn
4.2.2.1 Invloed op gedrag bij landbouwzoogdieren De voorgestelde studie van | al. (2009) bestudeert het effect van ELF MF op de “magnetische alignering” van koeien. Op basis van Google Earth satellietbeelden werden
1699 runderen op 153
plaatsen in Belgié, Duitsland, GB en Nederland en 47 kuddes rendieren (Tsjechié) die grazen nabij een hoogspanningslijn (380 kV, 50 Hz, 15 wT onder de lijn, 1 pT op 70 m van 380 kV lijn) bestudeerd. Volgens deze studie positioneren runderen in rust hun lichaam bij voorkeur evenwijdig met de noordzuid as, wanneer deze meer dan 500 m van een hoogspanningslijn verwijderd zijn. Wanneer de kuddes zich in de buurt van hoogspanningslijnen bevonden (tot 150 m) was de oriéntatie meer random zonder een preferentie voor de noord-zuid as. | _al. (2013) bevestigden dat kuddes zich preferentieel oriénteren volgens de noord-zuid as, maar dat ook de densiteit van de kudde van belang is. Ook Begall al. (2008) zagen dat runderen en rendieren zich preferentieel oriénteren volgens veldlijnen van het magnetisch veld van de aarde, maar enkel wanneer er weinig wind en zon is. Conclusie: Deze studie toonde aan dat ELF-MF van de hoogspanningslijn zelf een invloed kan hebben op de oriéntatie van runderen, maar enkel als er geen of weinig andere omgevingssignalen zijn die de oriéntatie beinvloeden. Er werd een groot aantal runderen op verschillende locaties bestudeerd. al. (2018) evalueerden het effect van het magneetveld door aan 34 koeien een neodymium magneet te bevestigen. Deze auteurs vonden geen effect van de magneet op de oriéntatie van de koeien. De oriéntatie van de koeien werd gemeten
met een kompas.
Ook bestudeerden
ze of de
dichtheid van de kudde een effect had op de oriéntatie, maar dit bleek niet het geval te zijn. Volgens & Begall, die repliceerden op deze studie, zouden er te weinig dieren bestudeerd zijn en zou de methodiek ook niet correct zijn. Een recente review van _!_al. (2022) omtrent magnetoreceptie bij dieren, haalt ook bovenstaande studies aan. Er werd geconcludeerd dat de kans dat magnetoreceptie aanwezig is meer waarschijnlijk is dan de afwezigheid
hiervan. Echter gedrag dat verband
houdt met perceptie van
magnetische signalen kan prioriteit geven aan andere omgevingssignalen en komt alleen tot uiting als een dier nergens anders op kan vertrouwen. Dit maakt het ontwerpen van gedragsexperimenten die zowel realistisch als succesvol zijn (er worden voldoende omgevingsprikkels gecontroleerd zodat een dier reageert op magnetische signalen) een uitdagende taak.
4.2.2.2
Invloed op vruchtbaarheid/prestaties bij landbouwzoogdieren
(1987) bestudeerden de effecten van langdurige blootstelling aan een hoogspanningslijn van 400 kV (50 Hz) op de oestrus en vruchtbaarheid bij koeien. In deze studie
werden
58 vaarzen
onder
een
hoogspanningslijn
met een elektrisch veld van 4 kV/m
en een
magnetisch veld van gemiddeld 2 uT gehouden (variatie 0.39 pT en 4.7 pT). 58 controle vaarzen werden weg van de lijn gehouden. De koeien werden 24 dagen nadat ze op de weide werden geplaatst geinsemineerd en nadien werden verschillende vruchtbaarheidsparameters opgevolgd. Uit deze studie is gebleken dat de lengte en regelmaat van de oestrische cyclus, het progesterongehalte tijdens de oestruscyclus,
het aantal inseminaties
per dracht en het aantal dieren dat drachtig werd
niet
werden beinvloed door de hoogspanningslijn. Conclusie: Deze studie toonde aan dat er geen effect was op de oestrische cyclus en de vruchtbaarheid bij de koeien. Bij deze studie moet er echter wel rekening met gehouden worden dat de blootstelling van de koeien aan het magnetisch veld varieert (tussen 0.39 en 4.7 wT), gezien de blootgestelde koeien uiteraard niet steeds onder de lijn grazen.
pagina 23 van 56
1983)
onderzochten het effect van elektromagnetische velden op varkens.
30 varkens, die onder een 345 kV hoogspanningslijn in hokken (Figuur 6) gehouden werden, werden vergeleken met 30 controle varkens.
Figuur 7: Testopstelling varkens onder hoogspanningsmasten in het onderzoek van (N
en NNN
(1983).
Er werden geen significante verschillen gevonden tussen beide groepen wat betreft het gewicht, de voederopname,
de vruchtbaarheid
en dracht, het aantal levend geboren
biggen, het gedrag en de
groei van de varkens. Conclusie: Deze studie toonde aan dat er geen effect was op het gewicht, de voederopname,
de
vruchtbaarheid en dracht, het aantal levend geboren biggen en het gedrag en de groei van de varkens. Merk wel op dat de varkens in hokken gehuisvest werden die niet te vergelijken zijn met de huidige varkensstallen, die beter afgeschermd zijn van de hoogspanningslijnen. Er werd ook een klein aantal varkens onderzocht. Pi al. (1993) bestudeerden het effect van elektrische en magnetische velden afkomstig van een hoogspanningslijn op schapen. In deze studie werd onderzocht of blootstelling aan EMF de afscheiding van melatonine (sturende factor van voortplanting) en het normaal optreden van de puberteit bij vrouwelijke lammeren kan beinvioeden. Hiervoor werden 20 vrouwelijke lammeren willekeurig in gelijke aantallen toegewezen aan een behandelingsgroep en een controlegroep. De behandelde lammeren werden gedurende 8 maanden in hokken onder een 500 kV hoogspanningslijn gehouden en blootgesteld aan een elektrisch veld van 6 kV/m en een magnetisch veld van 4 uT bij 60 Hz. Uit deze studie kon geconcludeerd worden dat blootstelling aan EMF geen effect had op de afscheiding van melatonine, de leeftijd van pubertijd en het aantal opeenvolgende oestrische cycli bij vrouwelijke schapen. Conclusie: Deze studie toonde aan dat er geen effect was op de afscheiding van melatonine,
de
leeftijd van pubertijd en het aantal opeenvolgende oestrische cycli bij vrouwelijke schapen.
Het
effect van EMF van de hoogspanningslijn zelf werd bestudeerd maar er werd wel een klein aantal lammeren onderzocht.
Het onderzoek van [I I al. (1995) was identiek aan de studie van [I ff al. (1993), maar in deze studie werd onderzocht wat het effect is van EMF afkomstig van een hoogspanningslijn op de cortisol (=stresshormoon) concentraties, de toename van lichaamsgewicht en de wolgroei bij vrouwelijke
lammeren.
toegewezen
aan een behandelingsgroep
pagina 24 van 56
Opnieuw
werden
20 vrouwelijke
lammeren
en een controlegroep.
willekeurig in gelijke aantallen
De behandelde
lammeren
werden