9. Bijlage 2 - Totaal regioplannen duurzame culturele infrastructuur 2021

Borging impuls PR & Marketing campagne ‘Het verhaal van Rivierenland’ De extra PR & Marketingcampagnes stoppen na 3 jaar. Omdat het kwaliteitsniveau van de publiekspresentaties van de musea en de context van het verhaal van Rivierenland met behulp van de bakens in het landschap beter wordt verteld is het voor RBT-Rivierenland kansrijker om dit verhaal succesvol onder de aandacht van het publiek te blijven brengen. Het vermarkten van het Verhaal van Rivierenland sluit bovendien aan bij twee van de opgaven van het samenwerkingsverband (gemeenschappelijke regeling) Regio Rivierenland om de toeristische sector te versterken (opgaven: Cultuurhistorische Landmarks en Regiopromotie).

Borging impuls bakens/herkenningspunten: onderhoudsplan en onderhoudsfonds De bakens die als herkenningspunten en landmarks gaan verschijnen in Rivierenland vragen eerst om goed opdrachtgeverschap en vervolgens om onderhoud. De bakens/ herkenningspunten zijn een combinatie van (toegepaste) kunst en informatie in een herkenbare gezamenlijke stijl die past bij de omgeving. Een van de eisen is dat de bakens Molest-Proof moeten zijn. De gemeenten dragen zorg voor een onderhoudsplan, periodieke inspectie, onderhoud en (waar nodig) herstel in geval van schade door weersinvloeden of molest. Advies hierover wordt ingewonnen bij Cultuur Oost en/of een deskundig adviseur op het gebied van kunstopdrachten in de openbare ruimte.

| 22

Borging Plan Podia Rivierenland Goede en brede programmering: borging programmering na opheffing Garantieregeling De noodzaak van een tijdelijk Garantiefonds: hetzij via het Rijk, hetzij via de provincie. De podia onderstrepen het belang van een Garantiefonds om een goede en brede programmering te kunnen garanderen in de jaren 2021 t/m 2023, jaren waarin de gevolgen van Covid-19 naar verwachting nog merkbaar zijn. Zodra voldoende theater- en muziekproducenten weer durven denken aan investeringen in (grootschalige) professionele vrije producties is een garantieregeling essentieel om deze sprong te kunnen maken. Dit geldt ook voor de theaters in Rivierenland om voorstellingen met een bovengemiddeld risico te kunnen blijven tonen. Het Garantiefonds dekt een deel van het risico af dat de producenten en theaters lopen als de kaartverkoop tegenvalt. Indien de verwachting van de Provincie bewaarheid wordt dat de Rijksoverheid op korte termijn zorg zal dragen voor zo’n garantieregeling, dan is een provinciale regeling wellicht niet nodig. Maar zolang er geen zekerheid bestaat over een rijksregeling doen de gemeenten en de samenwerkende podia een dringend beroep op de Provincie om middelen te reserveren voor een Garantiefonds Podiumkunstaanbod Gelderland.

Een ruwe schatting van de benodigde hoogte van het Garantiefonds Podiumkunstaanbod voor de podia in Rivierenland komt uit op € 190.000 per jaar. Het Garantiefonds is bedoeld voor de periode waarin Corona nog een grote impact heeft op de programmering. De verwachting (en hoop) is dat dit niet meer nodig zal zijn na 2023. De theaters en de gemeenten waar deze theaters gevestigd zijn, hebben de ambitie om samen zorg te blijven dragen voor een breed en kwalitatief goed aanbod aan voorstellingen en concerten voor de inwoners van Rivierenland. Deze ambitie vertaalt zich in de prestatie- en budgetovereenkomsten die de betreffende gemeenten (Tiel, Culemborg, Zaltbommel) afsluiten met de podia die daar zijn gevestigd4. Buren en West Betuwe overwegen om de podiumfunctie van de kleine theaters5 te versterken.

Borging afstemming programmering en gezamenlijke marketingcampagne: Gedurende drie jaar wordt de gezamenlijke marketingcampagne stevig ingezet. Het profileren van het beeld van een diverse en sterke sector met te koesteren verschillen in programmering en podiumprofielen vraagt blijvend aandacht. Afstemming van de programmering zetten de theaterdirecteuren voort binnen hun reguliere werkzaamheden en met de opgedane ervaring uit de projectperiode. Voortzetting van een gezamenlijke marketingcampagne kost uiteraard geld, maar zal zich uiteindelijk moeten terugverdienen door een toename van de bezoekersaantallen. De directeuren van de theaters zijn bereid om binnen hun marketingbudget middelen te verschuiven ten behoeve van de regiopromotie van de podia.

Borging techniekpool, Als onderdeel van de realisatie van het podiumplan wordt een techniekpool opgericht. De mogelijkheid om – op basis van onderlinge afspraken - gebruik te kunnen blijven maken van de deskundigheid en expertise van elkaars technische ploeg, wordt ook na afloop van de planperiode door de podia in stand gehouden. 4 5

Schouwburg en filmtheater Agnietenhof, De Fransche school, Theater De Poorterijl Theater het Heerenlogement en theaterzaal in MFC De Pluk

| 23

Borging RIV THE KID De continuering van jeugdtheatervoorstellingen, kortingsregeling, nieuwsbrieven en alle andere extra activiteiten die deel uitmaken van RIV THE KID zijn na afloop van de uitvoering van het podiumplan te continueren. Voor de theaters die nu slechts in beperkte mate jeugdvoorstellingen programmeren, betekent dit dat zij hiervoor extra budget vrij moeten maken. Zij doen dit in overleg met de gemeenten waar zij gevestigd zijn.

Borging inclusie wat betreft kansrijke nieuwe doelgroepen Door specifieke marketing en de inzet van externe deskundigheid is na afloop van de pilot de nodige extra ervaring en kennis opgedaan met het bereiken van nieuwe doelgroepen. Daar waar het bereik van specifieke nieuwe doelgroepen kansrijk blijkt, wordt er door de podia blijvend in geïnvesteerd, waar mogelijk binnen de geldende exploitatiemogelijkheden van de uiteenlopende theaters. Via de prestatie-budgetafspraken met de gemeenten waar de theaters gevestigd zijn, kan dit op termijn leiden tot aanvullende afspraken of accentverschuivingen.

Borging Podia onderweg naar digitalisering De eenmalige investeringskosten in het recording & broadcast systeem worden afgestemd op de grootte, mogelijkheden en ambities van vijf uiteenlopende podia. De jaarlijkse kosten voor service, onderhoud, streaming, updates komen ten laste van de podia zelf.

Borging Zonder drempels Het betreft eenvoudige aanpassingen podia voor (kwetsbare) senioren en personen met een handicap. Het onderhoud en in stand houden van deze aanpassingen (hellingen, aangepaste toiletten en rolstoelplaatsen) komt ten laste van de exploitatie van de middelgrote en kleine podia waar deze aanpassingen worden aangebracht.

| 24

Bijlagen | 25

Bijlage I: Het Verhaal van Rivierenland : Blauwe lijnen Het landschap bepaalt mede onze geschiedenis. Het is onderdeel van onze leefomgeving van nu en was onderdeel van de leefomgeving van de mensen vóór onze tijd. Zij zetten het landschap naar hun hand en gebruikten het naar eigen inzicht. Net zoals wij dat nu doen. Hun en onze sporen zijn te zien in dat landschap: soms zichtbaar aan de oppervlakte of juist overspoeld door water en aarde. Soms vervoerd vanuit andere plaatsen of bloeiend uit de klei. De verbindende rode draad is in Rivierenland te vinden in water: drie blauwe lijnen op de kaart (de Maas, de Waal en de Nederrijn).

Water als grens (limes, provinciegrenzen, waterlinie) De noordelijke grens van het Romeinse Rijk loopt dwars door Nederland langs de Oude Rijn, Kromme Rijn en de Nederrijn. Rivierenland vormde het gebied aan deze grens onder Romeins gezag, met forten en wachtposten in bijvoorbeeld Maurik en Kesteren. De bevolking woont aan beide zijden van de Rijn in relatieve rust met elkaar samen tot de Bataafse Opstand. De grensstreek komt gehavend uit die strijd, waarna de rust voor 200 jaar terugkeert. Wanneer de Romeinen het gebied steeds meer aan hun lot overlaten, overvallen stammen uit het noorden de grensstreek, tot de Romeinen zich helemaal terugtrekken. Archeologische vindplaatsen bij o.a. Medel (Tiel) en Over de Maas (Dreumel) geven met een schat aan vondsten inzicht in het leven van de bewoners in de gebied van voor het begin van onze jaartelling tot diep in de middeleeuwen. Het gebied tussen de rivieren is niet heel toegankelijk en voor lange tijd blijven bewoners op zichzelf en elkaar aangewezen. Boerenknechten werken op seizoen contracten en overleven de winter door allerlei werk aan te pakken: van riet snijden en klompen maken tot een huiskroegje uitbaten. Alleen de riviervissers op zalm en steur komen verder, tot aan Keulen. Het isolement van het gebied maakt het tot een ideale staatsgevangenis van Holland; Loevestein vormt een afgelegen uithoek.

De verschillende steden en waarden sluiten zich in de Middeleeuwen afwisselend aan bij Gelre, Brabant en Holland. De ligging van Slot Loevestein is door Dirc Loef van Horne (bouwheer van het slot) slim gekozen. Als opstandige vazal van de graven van Holland verschuilt hij zich achter de Waal. De machtige vijanden van de Hollandse graven, de hertogen van Gelre en Brabant, vormen zijn rugdekking. De grens verandert steeds met de ene of andere rivier. Soms vormt de Maas de grens, dan de Waal of de Nederrijn. In de 14e eeuw draagt hertog Jan III van Brabant het gebied over aan de graaf van Gelre. Vanaf dat moment valt een groot gedeelte van Rivierenland onder Gelders bestuur. Alleen Culemborg blijft lang een vrijstad. Ter verdediging van Holland vormt Rivierenland vanaf de 16e eeuw de buffer tegen overheersing vanuit het vaste land van Europa. Tijdens de 80-jarige oorlog (1568-1648) wordt hiervoor de Mauritslinie parallel aan de Waal van Gorinchem tot aan de Schenckenschans (bij Kleve in Duitsland) ingezet. Haaks op de rivieren lopen de Oude Hollandse Waterlinie (bij Woerden, Zuid Holland) en de Nieuwe Hollandse Waterlinie (in Gelderland van Culemborg tot Slot Loevestein). Het plan bij deze laatste twee linies is om bij oorlogsdreiging het gebied onder water te zetten, waardoor de vijand niet over land kan oprukken richting de randstad.

Dit plan is voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie in Gelderland drie keer uitgevoerd, tijdens de Frans-Duitse oorlog in 1870, tijdens de Eerste Wereldoorlog en bij de mobilisatie voor de Tweede Wereldoorlog. Door de inzet van luchtbombardementen, bijvoorbeeld op Rotterdam, blijkt inundatie minder effectief geworden.

| 26

Meer naar het oosten liepen de Spanjaardsdijk (1590) en de Betuwelinie (1796) tussen Ochten en Kesteren als dwarsdijken tussen de Nederrijn en Waal. Beide moesten voorkomen dat de vijand door de Betuwe, optrekkend langs de rivieren, binnen zou vallen. Na de slag om Arnhem (september 1944) werd het gebied bij Elst door de bezetters onder water gezet, het zogeheten Manneneiland. De Betuweliniedijk moest het water keren maar brak door. Hierdoor liep de Betuwe vanaf Elst tot aan de dijk van het Amsterdam Rijnkanaal onder water. In het najaar van 1944 tot en met mei 1945 vormt de Waal de frontlinie tussen de geallieerden in het zuiden en het door Nazi’s bezette noorden van Nederland. Verschillende plaatsen in het gebied worden geëvacueerd, naar Culemborg of noordelijker. Vanuit het zuiden beschieten de geallieerden de steden in Rivierenland, om de daar ingekwartierde nazi’s tot overgave te dwingen. De rivier vormt letterlijk de grens tussen bezet en bevrijd gebied. Op diverse plekken langs het water wagen ‘crossers’ hun leven om onderduikers en gecrashte geallieerde piloten over te brengen naar bevrijd gebied.

Water als kans (vervoer, werk, fruitteelt, handel, recreatie) De Romeinen brengen verschillende fruitsoorten naar het Rivierengebied. Door het klimaat en voldoende watertoevoer kunnen soorten als appels, peren en kersen hier goed groeien. Ook latere bewoners van de streek ondervinden de rivierklei als goede bodem voor de fruitteelt. In de 19e en 20e eeuw ontstaan in dit gebied dan ook de veilinghuizen voor fruithandel (bijvoorbeeld in Geldermalsen) en de fabrieken voor ingemaakt fruit (bijvoorbeeld in Tiel). Naast de fruitteelt is ook de paardenhandel al vanaf de romeinse tijd een belangrijk item voor de Bommelerwaard. Het vermoeden is dat dit komt vanwege de rivierklei in combinatie met het vele koolzaad dat in de Bommelerwaard groeit. Paarden kunnen dit voedsel moeiteloos verdragen maar een koeienmaag raakt hierdoor van streek. In de vroege Middeleeuwen vormt Tiel samen met zijn omgeving een handelsplaats. Vanuit heel Europa komen goederen langs Tiel, door gebruik te maken van de rivieren. Er is relatief weinig energie nodig om spullen te vervoeren, doordat de goederen stroomafwaarts gaan. Zo komen complete boomstammen vanuit Oost-Europa naar Rivierenland gedreven. De klei uit de rivieren zorgt ook voor de mogelijkheid tot het maken van potten, tegels en bakstenen. Tot diep in de 20e eeuw werken kinderen, vrouwen en mannen in de steenfabrieken langs de Waal en Maas.

Het hele gezin moet in dienst om in hun levensonderhoud te voorzien. Vaak zijn dit katholieke families uit Brabant. Als gevolg daarvan hebben dorpen aan de noordkant van de Waal nog katholieke buurtschappen, terwijl het gebied overwegend protestants is. Stenen keren wordt als het slechtste werk gezien. De arbeid is zwaar en de lonen zijn laag, maar voor de meeste werkers zijn er weinig andere mogelijkheden om aan een baan te komen. Voor sommigen is werken op het land weggelegd, dat biedt meer vrijheid en een hoger loon. Op het hoogtepunt van de productie, rond 1930, zijn er in Rivierenland 28 steenfabrieken. Vanaf de jaren ’50 worden machines ingezet bij de steenfabrieken en verhogen deze de productie. Het rivierrijke landschap zorgt in de 19e en 20e eeuw ook voor een snelle groei in andere industrie. In het gebied strijken onder andere machinefabrieken, meubelindustrie en sigarenfabrieken neer. De aan- en afvoer van materialen gebeurt voornamelijk via het water, later ook via trein- en vrachtverkeer. De aanleg van het tramnet (later spoorlijnen), bruggen, provinciale wegen (zoals de Van Heemstraweg (N322) in de Bommelerwaard, aangelegd tussen 1927 en 1959) en de snelweg (A15) zorgen voor de toegankelijkheid van het gebied. Voorheen afgelegen en vaak arme dorpen en

| 27

steden zijn beter bereikbaar. Bewoners hebben meer mogelijkheden om andere plaatsen te bezoeken. Ook maakt deze bereikbaarheid een dorp als Neerijnen en een stadje als Buren tot rijke en geliefde plaatsen voor stedelingen om aan de stad te ontsnappen. Het waterrijke gebied blijkt uitstekend geschikt voor rust en recreatie. Een voorbeeld hiervan is ‘De Gouden Ham’, een dode rivierarm die nu voor wateramusement in gebruik is.

Water als bedreiging (overstromingen, hoogwater) Naast de bloeiende fruitteelt, is de strijd tegen hoogwater wellicht het meest zichtbaar in het huidige landschap van het rivierengebied. Dijken, coupures, gemalen, vluchtheuvels en dijkhuizen vormen het beeld langs het water. Sommige maatregelen zijn al meer dan honderd jaar oud en zetten we nog steeds in bij hoogwater, zoals de dijken en coupures. Andere hebben hun functie grotendeels verloren – al zijn ze nog steeds onderdeel van het landschap. In de winter van 1926 vormt het water in een andere hoedanigheid een bedreiging: het opkruiend ijs veroorzaakt een gevaar voor de bewoners van de dorpen, sommigen overlijden. De meest recente ernstige dreiging van het water was in 1995, waardoor een gedeelte van de bewoners van het rivierengebied moest evacueren. Door deze dreiging werd het programma ‘Ruimte voor de Rivier’ in gang gezet, waardoor toekomstige overstromingen voorkomen moeten worden. Op die manier zorgt het programma mede voor een andere kijk op het rivierengebied voor recreatie en toerisme.

| 28

Bijlage II Overzicht erfgoedpartijen en samenwerkingspartners Rivierenland Organisaties met vaste historische presentatie Musea, kastelen, bezoekerscentra en het Regionaal Archief Rivierenland met een vaste historische presentatie waar de verbinding met het Verhaal van Rivierenland goed mogelijk is. Gemeente

Plaats

Organisatie

Buren

Buren

Buren

Ommeren

Stichting Oud Buren/Museum Buren en Oranje Streekmuseum Baron van Brakell

Culemborg

Culemborg

Stichting Museum Elisabeth Weeshuis

Culemborg

Culemborg

Kasteeltuin

Maasdriel

Ammerzoden

Kasteel Ammersooijen

Maasdriel

Hedel

Stichting Hedels Historie

Maasdriel

Heerewaarden

Bezoekerscentrum De Groote Rivieren

Maasdriel

Kerkdriel

Stichting Driels Museum

Tiel

Tiel

Tiel

Tiel

Flipje en Streekmuseum Tiel, Inclusief archeologische vindplaats bij Medel Regionaal Archief Rivierenland

West Betuwe

Vuren

WO2 & Vliegeniersmuseum Rivierenland

West Betuwe

Waardenburg

Natuurhistorisch Museum de Oersprong

West Maas en Waal

Appeltern

Stoomgemaal de Tuut

West Maas en Waal

Beneden-Leeuwen

Zaltbommel

Poederoijen

Stichting Historisch Museum Tweestromenland Stichting Museum Slot Loevestein

Zaltbommel

Zaltbommel

Stichting Stadskasteel Zaltbommel

Zaltbommel

Zaltbommel

Stichting Mikwe

Themamusea en landgoed Bij deze themamusea en landgoed is een nadere verkenning van de raakvlakken van de locatie en collectie met het Verhaal van Rivierenland gewenst. Gemeente

Plaats

Organisatie

Buren

Buren

Culemborg

Culemborg

Stichting Museum der Koninklijke Marechaussee Thema Marechaussee, onderdeel Defensie musea Stichting Florence Nightingale Instituut, themamuseum over de zorg. Werkt met reizende presentatie voor zorginstellingen

| 29

Gemeente

Plaats

Organisatie

West Betuwe

Acquoy

Fort Asperen

West Betuwe

Beesd

Landgoed Mariënwaerdt

West Betuwe

Herwijnen

West Betuwe

Neerijnen

Geo Fort Forteiland met het thema Aarde, Klimaat/Water Stroomhuis Neerijnen / Landgoed Waardenburg en Neerijnen (GLK)

Overige kennisleveranciers Deze erfgoedpartijen hebben geen vaste historische presentatie met reguliere openingstijden. Zij kunnen wel kennis leveren over hun deelonderwerp. Gemeente

Plaats

Organisatie

Culemborg

Culemborg

Genootschap AWK Voet van Oudheusden

Maasdriel

Ammerzoden

Stichting Langs de Mèrsloot

Neder-Betuwe

Dodewaard

Nannenberghuis

Neder-Betuwe

Kesteren

Historische Kring Kesteren

Tiel

Tiel

Ter Navolging Tiel

Tiel

Tiel

Vereniging Oudheidkamer Tiel

West Betuwe

Geldermalsen

Platform Historische Verenigingen West Betuwe

West Maas en Waal

Dreumel

Stichting Expeditie over de Maas

Zaltbommel

Zaltbommel

Historische Kring Bommelerwaard

Overig

Herveld

Historische Kring Midden-Betuwe

Overig

Heteren

Stichting Heg & Landschap

Overig

Arnhem

Gelders Landschap & Kasteelen (GLK) o.a. niet opengestelde kastelen

Het Regionaal Archief Rivierenland (RAR) speelt een sleutelrol voor de erfgoedsector in het Rivierengebied. In dit plan neemt het RAR samen met Erfgoed Gelderland de projectcoördinatie op zich en biedt zij inhoudelijke kennis, bronmateriaal en borging van het project. Het beoogde team van erfgoed- en cultuurcoaches heeft het RAR als thuisbasis. Voor de gemeente West Maas en Waal die voor haar archiefdiensten gebruik maakt van Regionaal Archief Nijmegen maken we nadere afspraken hierover.

Gemeente

Plaats

Organisatie

Tiel

Tiel

Regionaal Archief Rivierenland

West Maas en Waal

Dreumel

Bezoekerscentrum i.o. Expeditie Over de Maas. Na realisatie van dit bezoekerscentrum (realisatie valt buiten de kaders van dit plan) ligt de verbinding met het Verhaal van Rivierenland en Gelderland voor de hand, de reizende

| 30

Gemeente

Plaats

Organisatie tentoonstelling van vondsten wordt al meegenomen in dit plan.

Samenwerkingspartners | 31 Gemeente Buren Culemborg Culemborg Culemborg Tiel West Betuwe Zaltbommel Overig Overig

Plaats Buren Culemborg Culemborg Culemborg Tiel Geldermalsen Zaltbommel Elst Elst

Organisatie Burgers voor Buren Cultuurcoach Werk aan het Spoel De Gelderlandfabriek Erfgoedcoach Welzijn West Betuwe Cultuurcoach Regionaal Bureau voor Toerisme Regio Rivierenland

Deze lijst is verre van volledig en ook vrijwel niet sluitend te krijgen. De intentie van de werkgroep is om samen te werken met elke organisatie die zich bezighoudt met toerisme, participatie of educatie in Regio Rivierenland en die zich kan vinden in de doelstelling om het Verhaal van Rivierenland in samenhang te presenteren.

Bijlage III Inventarisatie podia en culturele centra met een structurele podiumfunctie Functie van de podia en culturele centra Schouwburg / theater en culturele centra

Lokaal / regiofunctie

Bijzonderheden

Cultuurbedrijf Tiel: Schouwburg en Filmtheater Agnietenhof Tiel

Regionaal belang

Schouwburg met een grote zaal (796 stoelen) en kleine theater/filmzaal (ca. 250 stoelen). Per jaar ca. 200 professionele voorstellingen / concerten en ca. 75.000 bezoekers. De Agnietenhof wordt door het Fonds Podiumkunsten gezien als een onderdeel van de vitale culturele infrastructuur, met name vanwege het brede en kwalitatief goede aanbod, het grote publieksbereik en de belangrijke functie voor een grote regio.

Cultuurbedrijf Tiel: Zinder Podium Tiel

Bovenlokaal belang

Onderdeel Cultureel Centrum Zinder. Zinder beschikt over een zaal voor (pop)festivals en dans voor ca. 320 personen (zonder tribune) en een inrijdbare tribune met 120 zitplaatsen voor (klassieke) muziek en andere optredens met gebruikmaking van een variabel akoestisch systeem.

Theater De Poorterij Zaltbommel

Bovenlokaal belang

Het gebouw De Poorterij bestaat uit diverse multifunctionele ruimtes. Een theaterzaal met 275 stoelen, ruimten voor een tekenschool, film- en fotoclub, muziekschool, buitenschoolse opvang.

De Fransche school Culemborg

Lokaal > 70%

Kleine theaterzaal (vlakke vloer) met 131 zitplaatsen en een inschuifbare tribune. Daarnaast een foyer, waar faciliteiten zijn voor het geven van intieme concerten.

De Gelderlandfabriek Culemborg

Lokaal 40% regio 60%

In de voormalige meubelfabriek bevinden zich zalen, werkplaatsen van kunstenaars en een restaurant. Er worden ook culturele evenementen en exposities georganiseerd. Veelal jong talent (meester en gezel). De grootste zaal heeft max. 300 stoelen. Per jaar 90 voorstellingen/concerten.

| 32

Schouwburg / theater en culturele centra

Lokaal / regiofunctie

Bijzonderheden

Theater Heerenlogement Buren

Lokaal, regionaal +

Theater met ca. 40 voorstellingen per jaar (cabaret, kleinkunst, muziek, toneel en een gratis festival). Samenwerking met restaurant. 130 stoelen

MFC De Pluk Ontwikkellocatie podiumfunctie

lokaal

Wordt door de regio gezien als een ontwikkellocatie voor het versterken van de podiumfunctie voor met name jeugdtheatervoorstellingen. Nu vnl. filmtheater (LingeFilm)

Andere (kleinere) locaties die met enige regelmaat worden benut voor presentaties of uitvoeringen zijn bijvoorbeeld:, Cultureel Café Geldermalsen, De Beurs Tiel, MFC’s zoals De Kreek in Kerkdriel en diverse kerken.

Theatervoorstellingen en concerten van de podia en culturele centra Gegevens seizoen 2017/ 2018 en 2018/ 2019 Schouwburg / theater en culturele centra

Gemiddeld aantal professionele voorstellingen per jaar / gemiddeld aantal amateurvoorstellingen per jaar

Gemiddeld aantal bezoekers per jaar voor de theatervoortellingen en concerten

Bijzonderheden

Cultuurbedrijf Tiel: Schouwburg & Filmtheater Agnietenhof Zinder Podium

190

75.000 breed en kwalitatief goed aanbod: toneel, dans, cabaret, Nb. Dit aantal heeft uitsluitend muziektheater, klassiek, pop, jazz, show, jeugd- en betrekking op bezoekersaantal familievoorstellingen. professionele voorstellingen

| 33

Schouwburg / theater en culturele centra

Gemiddeld aantal professionele voorstellingen per jaar / gemiddeld aantal amateurvoorstellingen per jaar

Gemiddeld aantal bezoekers per jaar voor de theatervoortellingen en concerten

Bijzonderheden

Theater De Poorterij

25 à 30/12 à 20

5.500-6.000

Muziek, cabaret, toneel, Focus op bezoekers uit Bommelerwaard, maar 40% ook daarbuiten.

De Fransche school

49 / 4

4.002

Geliefd try-out podium voor grote cabaretnamen. Gevarieerd aanbod aan muziektheater, toneel, literatuur en jeugdtheater. Ambitie om meer als podium van de stad te gaan fungeren en daarmee nieuwe projecten te ontwikkelen i.s.m. enthousiaste Culemborgers.

De Gelderlandfabriek

60 / 30

11.000

Maakplek voor veelal jonge makers en jong talent. Kunstexpo, lezingen, muziek, dans, theater. Rijk muzikaal programma (jazz, pop, rock, klassiek), ook internationaal. Jazz: meester en gezel. 60% van de bezoekers komt van buiten Culemborg.

Theater Heerenlogement

40 / 0

3200 - 3575

Cabaret, kleinkunst, muziek, toneel, kindervoorstellingen. 55% bezoekers uit Gemeente Buren en 45% uit omringende gemeenten en landelijk.

| 34

Filmvoorstellingen van de podia en culturele centra Gegevens seizoen 2017/ 2018 en 2018/ 2019 Schouwburg / theater en culturele centra

Gemiddeld aantal films per jaar

Gemiddeld aantal bezoekers films per jaar

Bijzonderheden over de filmprogrammering

Cultuurbedrijf Tiel: Schouwburg & Filmtheater Agnietenhof

115

Ruim 9.000

Vanaf het begin heeft Filmtheater Agnietenhof zich geprofileerd met actueel filmhuisaanbod waarbij de nadruk ligt opkwaliteit en diversiteit. De keuze voor de titels wordt bepaald in samenspraak met een ervaren, externe filmprogrammeur. Mede hierdoor zijn nieuwe titels vaak snel in de Agnietenhof te zien. Filmtheater Agnietenhof werkt regelmatig samen met andere organisaties zoals Jazzy Tiel, het LHBTI Platform in Tiel en het Lingecollege om films te vertonen die passen binnen een bepaald thema of voor een bepaalde doelgroep.

Theater De Poorterij

50

5.500

Breed genre, waaronder ook veel actuele films. Door filmclub cinemaarten

De Fransche school

213

9151

De programmering is commercieel (focus op bioscoopfilms/premières) ingestoken, maar er is zeker ook ruimte voor arthouse (4 keer p.m.) en documentaires (6 keer p.j.). Jeugdfilms worden steeds verder uitgebouwd rondom vakanties en weekends overdag. Daarnaast wordt er via het concept ‘adopteer een film’ actief samenwerking gezocht met Culemborgers. De films worden geselecteerd op taal (gekoppeld aan cursusgroepen of culturele achtergrond) of op andere belangrijke thema’s/evenementen in combinatie met een verdiepende inleiding. Er wordt vanzelfsprekend gewerkt met en vanuit een vrijwilligersgroep. Er is

| 35

Schouwburg / theater en culturele centra

Gemiddeld aantal films per jaar

Gemiddeld aantal bezoekers films per jaar

Bijzonderheden over de filmprogrammering

een specifieke commissie ouderenprogrammering, een samenwerking met De Natuur en Vogelwacht Culemborg en met de historische vereniging Voet van Oudheusden. Er is de ambitie om ook een jongerenfilmcommissie te gaan vormen. De Gelderlandfabriek

0

0

Films worden in Culemborg door de Fransche School geprogrammeerd en vertoond.

Theater Heerenlogement

0

0

Theater Heerenlogement programmeert geen films.

Stichting Lingefilm in MFC centrum de Pluk

LingeFilm vertoont op woensdag-, vrijdag- en zaterdagavond en zondagmiddag een filmvoorstelling. Naast arthouse films, draait LingeFilm tevens populaire publieksfilms.

| 36

Bijlage IV Ambitie programmering komende drie seizoenen (2021-2024) Schouwburg / theater

Aantal professionele voorstellingen per jaar

Soort programmering (breedte van het aanbod, genres, verhouding aanbod professionele voorstellingen en amateurkunst en nadere bijzonderheden)

Schouwburg & Filmtheater Agnietenhof

200

Een brede programmering continueren, met alle genres en voor alle leeftijden, met naar verhouding veel aandacht voor jeugd en jongeren, toneel, dans en buitenlands aanbod. Gastvrij podium zijn voor alle amateurgezelschappen in stad en regio. Sterke regionale functie (en zelfs bovenregionaal) verder uitbouwen. Succesvol RIV THE KID-project voortzetten, voor alle kinderen in Rivierenland. Structureel veel aandacht voor gesubsidieerd aanbod, de BIS-gezelschappen. Elk seizoen een aantal bijzondere buitenlandse voorstellingen die soms maar op een paar plekken in Nederland te zien zijn. Streven naar meer diversiteit en inclusiviteit, op het podium en in de zaal. Diverse festivals zoals Peuterfestival en samenwerking met bestaande festivals en evenementen: Jazzy Tiel, Fruitcorso en wellicht ook Appelpop

Zinder Podium (onderdeel Cultuurbedrijf Tiel)

40

Minimaal gemiddeld één concert/evenement per week : (pop)muziek, lokale /regionale (cover)bands, concept feesten, try-out concerten van landelijke grotere acts Open Podium / talentontwikkeling Serie singer-songwriter en jazzconcerten Klassieke muziek: serie koffieconcerten kamermuziek op de zondag Literaire avonden i.s.m. bibliotheek Debatavonden Samenwerking met lokale, regionale en landelijke evenementen.

| 37

Schouwburg / theater

Aantal professionele voorstellingen per jaar

Soort programmering (breedte van het aanbod, genres, verhouding aanbod professionele voorstellingen en amateurkunst en nadere bijzonderheden)

Theater De Poorterij

25-30

Muziek, cabaret, dans en meer try-outs (in combinatie met repetitie en montage) Eigen productie(s) in combinatie met professionals en amateurs in relatie tot cultuurfestival Bommelerwaard.

De Fransche school

50

Breed ingestoken programmering met oog voor kwaliteit en verschillende doelgroepen (ouderen, kinderen, jongeren, cultureel diverse achtergronden). Thema’s duurzaamheid, persoonlijke ontwikkeling, welzijn en diversiteit/inclusiviteit Er wordt actief gezocht naar verdieping en verbinding via een inleidend- of nagesprek. Via de regeling MeeMaakPodium van het Fonds voor Cultuurparticipatie zal De Fransche School in 2021 en 2022 nieuwe projecten gaan ontwikkelen met Culemborgers. Daarmee zullen er meer culturele evenementen (amateurkunst) in het aanbod ontstaan. Kan ook buiten het theater plaatsvinden.

De Gelderlandfabriek

80

Maakplek blijven voor veelal jonge makers en jong talent (met hen meerjarige verbintenissen aangaan). Meer nadruk op muziek en ruimte voor nieuwe popmuziek. 66% professioneel en 33% amateur.

Het Theater Heerenlogement

40

Cabaret (16), muziek (16, waaronder jazz, tanga, fado, flamenco, licht klassiek), overig (8) Geen amateurkunst Theater aan de Markt (gratis jaarlijks festival) verder uitbreiden

Theaterzaal MFC De Pluk

10 - 12

Naast de continuering van het filmaanbod door stichting LingeFilm wil MFC De Pluk de theaterfunctie versterken voor met name jeugd- en schoolvoorstellingen.

| 38

Bijlage V Peiling interesse schoolvoorstellingen Schouwburg / theater

Aantal schoolvoorstellingen

Bijzonderheden programmering, al dan niet beschikbaar stellen van lesmateriaal (door gezelschap of theater) en evt. ambities op het gebied van schoolvoorstellingen

2017/2018

2018/2019

Schouwburg & Filmtheater Agnietenhof Zinder Podium

Ca. 8

Ca. 8

Elk jaar een aantal schoolvoorstellingen in de Agnietenhof (8-10). De belangstelling hiervoor vanuit scholen is de afgelopen jaren wel teruggelopen, met name om budgettaire en curriculum-technische redenen. Vanwege de educatieve en artistieke waarde willen we hier graag weer een impuls aan geven en regionale samenwerking zou hierin wellicht een rol kunnen spelen.

Theater De Poorterij

Ca. 10

Ca. 10

Zowel basisonderwijs (welzijn Bommelerwaard, cultuurcoach) als Voortgezet Onderwijs. Overleg loopt, februari ‘21 (indien alles doorgaat) 5 keer Kwatta. Zou graag de educatieve voorstellingen programmeren van Introdans en samenwerken met Oostpo0l en Artez.

De Fransche school

4

0

Op dit moment (nog) geen specifieke ambities om schoolvoorstellingen te programmeren, dat heeft DFS in het verleden ook niet gedaan. Vaak hebben middelbare scholen zelf podiumfaciliteiten of krijgen zij flinke korting op voorstellingen die al geprogrammeerd staan in grote zalen waar nog capaciteit is (kostenafweging). We zoeken wel de samenwerking met jongeren op gebied van programmering en zien absoluut kansen bij de basisscholen, dus daar is zeker interesse.

De Gelderlandfabriek

9

16

Zowel voor PO als VO zijn wij een plek voor schoolvoorstellingen. Vanuit de makers bieden we aan de scholen producties aan. Of we werken mee aan schoolprojecten. Lesmateriaal komt veelal via de gezelschappen. Groei mag doorgezet worden i.s.m. met de andere Culemborgse instellingen.

| 39

Schouwburg / theater

Aantal schoolvoorstellingen

Bijzonderheden programmering, al dan niet beschikbaar stellen van lesmateriaal (door gezelschap of theater) en evt. ambities op het gebied van schoolvoorstellingen

2017/2018

2018/2019

Theater Heerenlogement

0

0

In september 2020 hebben we 1 schoolvoorstelling geprogrammeerd. We hebben de ambitie om dit uit te breiden, onder voorbehoud van financiële steun.

MFC De Pluk

0

0

Heeft de ambitie om dit uit te breiden en ziet hiervoor kansen via samenwerking.

| 40

Omslagontwerp: Sylvia Janssen van Doorn

TRANSFORMATIEVOORSTEL CULTUURREGIO 025

INHOUDSOPGAVE Transformatievoorstel Cultuurregio 025

p.02

Inleiding en leeswijzer

p.03

1. Regio 025: wat zijn we?

p.04

2. Cultuurregio 025 in context

p.08

3. Transformatievoorstel p.10 Regio 025 Herstelproces 3.1 Uitgangspunten p.10 3.2 Maatregelen p.11 4. Financiën p.23 5. Tot slot p.24 Separate bijlage: overzicht plannen instellingen

TRANSFORMATIEVOORSTEL CULTUURREGIO 025 Cultuurregio 025 is een samenwerkingsverband van 18 gemeenten, provincie Gelderland en de culturele sector. Dit Transformatievoorstel voor de cultuurregio 025 is op verzoek van de provincie Gelderland opgesteld in het kader van Herstelplan Covid-19. Het is door de wethouders cultuur van 15 van de 18 gemeenten in de Groene Metropoolregio vastgesteld: Arnhem, Berg en Dal, Beuningen, Druten, Duiven, Heumen, Lingewaard, Nijmegen, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort, Wijchen en Zevenaar.1 De culturele instellingen in de betrokken regiogemeenten hebben input voor dit voorstel geleverd, die is gebruikt als een check voor de voorgestelde maatregelen. Dit Transformatievoorstel is aangeleverd bij Cultuur Oost, die met hun onafhankelijk advies het plan indienen bij de provincie Gelderland. De plannen van andere Gelderse regio’s wordt gelijktijdig aangeboden.

1 Om pragmatische redenen heeft de provincie de gemeenten Doesburg, Montferland en Mook en Middelaar, die wel tot de cultuurregio 025 behoren, voor het Herstelplan Covid-19 niet bij deze regio ingedeeld.

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.2

INLEIDING EN LEESWIJZER

verbreden naar de regio. Hoe wij onszelf zien als regio, leest u in Hoofdstuk 1.

Een van de doelstellingen uit de provinciale Uitgangspuntennotitie Aanpak Cultuur en Erfgoed is het versterken van de culturele infrastructuur. De komst van COVID-19 heeft deze doelstelling onverwacht urgent gemaakt en vraagt ook om een andere invulling dan een jaar geleden kon worden voorzien. De coronacrisis legt de kwetsbaarheid van de sector en van cultuurinstellingen op alle fronten bloot: de productie- en presentatieprocessen, bedrijfsvoering, en financiering en organisatie van de sector. Als COVID-19 tot nu toe iets heeft duidelijk gemaakt, dan is het wel dat alle partijen in de culturele sector kwetsbaar zijn in tijden van ingrijpende en snelle verandering. Samenwerking, binnen de sector maar ook met partijen daarbuiten en tussen overheden, is dan ook de onbetwiste basis voor een toekomstbestendige regionale infrastructuur. Vooral de opgaven die te maken hebben met innovatie en transformatie overstijgen al snel de capaciteit van de enkelvoudige instelling of organisatie. Samenwerking is daarbij niet een doel op zich, maar een middel om ambities en vooruitgang te realiseren. Het samen optrekken in het Herstelproces COVID-19 is een stevige eerste stap in de doorontwikkeling van cultuurregio 025.

Het regioprofiel 025 zoals het er nu ligt (Groeidocument 025 Arnhem Nijmegen) schetst hoofdzakelijk het (stedelijke) deel van de regio waar de rijks- en fondsgezelschappen en andere BIS-instellingen zich bevinden. Voor een volledig beeld van de cultuurregio zijn ook de regiogemeenten belangrijk, waar cultuurbeoefening een andersoortig karakter heeft dan in de stedelijke omgeving. Het is nu tijd om te delen met en

Dit Transformatievoorstel voor het Herstelproces raakt aan de opgaven van de Groene Metropoolregio, gericht op versterking van samenwerking in de regio Arnhem Nijmegen. Het betreft een groeiproces van en met de 18 regiogemeenten en er ligt inmiddels een actieprogramma voor 2021-2026. Een van de maatschappelijke opgaven is ‘Ontspannen Regio’, waar cultuur een belangrijk onderdeel van vormt. Maar wij zien het belang en de bijdrage van cultuur voor de maatschappij breder. Cultuur is fundamenteel voor een vrije samenleving. Het raakt aan burgerschap, inclusie, diversiteit, zelfontplooiing, cohesie, werkgelegenheid, en (niet onbelangrijk) ontspanning. Juist tijdens de coronacrisis zien we wat er wegvalt wanneer we niet meer naar het theater kunnen, een debatavond kunnen bijwonen, of gewoon samen met vrienden optreden in een amateurkoor. We spreken dan ook niet langer over dwarsverbanden met andere domeinen of opgaven. De culturele sector zit namelijk in alle domeinen verweven. Hoe wij deze brede context voor ons zien, beschrijven we in Hoofdstuk 2. In Hoofdstuk 3 benoemen wij de uitgangspunten en maatregelen van ons Transformatievoorstel, gevolgd door de financiële uitwerking in Hoofdstuk 4. We sluiten af met een aantal overwegingen die wij graag mee willen geven voor het vervolg.

In de bijlage geven wij een overzicht van de reacties die vanuit de sector zijn gekomen als bijdrage aan dit Transformatievoorstel.

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.3

1.

REGIO 025: WAT ZIJN WE?

twee grote steden Arnhem en Nijmegen zijn gelegen op bosrijke stuwwallen. Zij worden omgeven door meerdere dorpen en kleinere steden in afwisselende landschappen: van uiterwaarden, loofbossen en boomgaarden tot polders, dijken en hoge zandgronden.

In de regio 025 komt het beste van twee werelden samen: het stedelijke en het landelijke. De landschappelijke, groene ligging van de gemeenten creëert een unieke sensatie Overal zijn de sporen te zien van een rijk van ruimte en kwaliteit, zowel fysiek als en turbulent verleden: historische landgoementaal. Dit maakt 025 tot één van de meest deren en buitenplaatsen (Gelders Arcadië), aantrekkelijke gebieden van Nederland om kastelen, gemalen, bunkers, dijkmagazijnen te wonen, te werken en te verblijven. In de en tichelgaten, steenfabrieken, middelgemeenten Arnhem, Berg en Dal, Beuningen, eeuwse kerken en uiteraard de resten van Druten, Duiven, Heumen, Lingewaard, ons Romeinse verleden, waaronder castella, Nijmegen, Overbetuwe, Renkum, Rheden, villa’s, grafheuvels en archeologische vondRozendaal, Westervoort, sten, die te zien zijn in muWijchen en Zevenaar wonen Samenwerken in 025: sea als Valkhof, Oriëntalis en ongeveer 700.000 mensen Cultuur- en erfgoedpacten Liemers Museum. De Tweede en vinden jaarlijks zo’n 2,7 Wereldoorlog heeft hier miljoen overnachtingen van In de Gelderse cultuur- en erfgoedruim zeventig jaar geleden bezoekers plaats.

pacten verbinden wij cultuur- en diepe sporen getrokken, iets erfgoedsegmenten op basis van wat we blijvend herdenken concrete voorbeelden, zoals inzet In 025 komen stedelijkheid, tijdens Bridge to Liberation op ‘De kunst van het maken’ of het dorpen en groen, cultuur in Arnhem, en onder andere festival ‘Echo van de tijd.’ Samen en creativiteit, erfgoed en in het Vrijheidsmuseum in historie, onderwijs en kennis ontwikkelen we de best practices en delen de kennis en expertise die Groesbeek en het Airborne bij elkaar. Wij kennen vele nodig zijn om een duurzame relatie Museum in Oosterbeek. Het kwalitatief hoogwaardige thema Vrijheid leeft zeer te onderhouden tussen cultuur en natuurrijke gebieden, zoals erfgoed. In onze regio kennen wij al sterk in regio 025, zowel de Hoge Veluwe, Lingezegen, onder de inwoners als in de drie succesvolle pacten: ‘Gelders Land van Maas en Waal, Arcadië’, ‘Leven in de Liemers’, ‘Rijk culturele en erfgoedsector, Ooijpolder, Posbank, Hatertse waar veel rond dit thema van Nijmegen’ en ‘Anders kijken en Overasseltse Vennen wordt samengewerkt. Zo naar de omgeving’. en de Gelderse Poort. heeft het Cultuur- en erfKarakteristiek zijn ook de goedpact Rijk van Nijmegen drie grote rivieren die door deze periode het thema ‘Leven in Vrijheid’.

Na het land trekken, Waal, Rijn en IJssel, en een 75 jaar vrijheid werken de regiogemeenten vierde schampt er tegenaan: de Maas. Deze en provincie samen om dit thema verder te rivieren vormden in het verleden natuurlijke verankeren en door te ontwikkelen, waarbij barrières. Zij werden gebruikt voor de verdewe het herdenken van bevrijding transformediging van steden en landstreken. Een marren naar nieuwe vormen. kante linie was de Romeinse Limes, gevormd door de Rijn. Later vormden de rivieren een Dat erfgoed een belangrijke betekenis belangrijke linie tijdens de 80-jarige oorlog. heeft in 025, blijkt uit de vele (amateur) Maar ook tijdens WO II werden de rivieren geinstellingen en verenigingen die zich bezigbruikt als linie om het land te verdedigen. De houden met het cultureel erfgoed. Er zijn

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.4

meerdere samenwerkingsverbanden zoals het Romeinennetwerk, Het Erfgoed studiehuis Land van Maas en Waal, in meerdere gemeenten bestaat een erfgoedberaad en erfgoedplatforms. Rondom de Tweede Wereldoorlog werken onder andere de stichtingen WO2GLD en Never Forget Them, en Liberation Route intensief samen.

film, letteren, beeldende kunst, vormgeving en mode. De (inter)nationale top is hier aanwezig, evenals een bloeiende amateurkunst. Elk dorp heeft zo zijn harmonie of fanfare, toneelvereniging, zangkoor of (volks) dansgroep.

De culturele keten bestaat uit: • een brede basis van amateurkunst, culGroen en erfgoed worden in 025 gekoppeld tuureducatie en een vitale humuslaag van aan cultuur. Het monumentale landschap kleine initiatieven; verbinden we aan de verhalende aspecten • een innovatief middensegment met van onze cultuurhistorie, zowel inhoudelijk makers, gezelschappen, kleine en middelals kwalitatief. Dit geeft deze regio zijn uniegrote podia, (kunst- en erfgoed)musea en ke identiteit binnen Gelderland. Historische festivals, expositieruimten, creatieve ondergebouwen krijgen een nemers, broedplaatsen en Samenwerken in 025: tweede leven door ze in te productiehuizen; Gelderse Podia werken samen! • een top van instellingen zetten voor cultuur, zoals de Theaterkerk in Bemmel, de van bovenregionaal belang, De Gelderse podia spreken tegenArnhemse Eusebiuskerk en met nationale uitstraling: woordig met één mond. Wij zien dit de Honigfabriek en NYMA in de rijksgefinancierde (BIS-) terug in de reactie op onze uitvraag Nijmegen. Veel activiteiten instellingen, grote kunst- en voor dit Transformatievoorstel. Onze vinden buiten plaats of erfgoedmusea en festivals, podia stellen voor sámen te werken maken gebruik van de groede grote schouwburgen en aan digitalisering, en sámen roepen ne omgeving: in openluchtconcertzalen. zij op tot een provinciaal garantietheaters zoals De Goffert in fonds.

Deze samenwerking heeft Nijmegen en de Pinkenberg een duidelijke aanloop. De podia in In 025 kan een scholier uit in Rozendaal, de festivals in Duiven op school kennismaonze regio hebben duidelijk gekohet Arnhemse Sonsbeekpark zen meer te werken vanuit gedeelde ken met muziek, klarinetles of in het buitengebied rond belangen. Op lokaal niveau zien we krijgen op de muziekschool Nijmegen (Op ‘t Eiland) van een orkestlid van Phion, dit bijvoorbeeld terug in het delen en Beuningen (Down the spelen in het harmonie-orvan back office, zoals gedeelde Rabbit Hole), en musea zoals programmeurs (en afstemming op kest van De Liemers, repehet Openluchtmuseum in inhoud) in de steden. Deze succes- teren in de Popoefenruimte Arnhem. Juist in deze tijd van sen heeft ons geïnspireerd zulke in Zevenaar, met zijn samenwerking op bedrijfsvoering fysieke beperkingen bieden jazzbandje een demo opregiobreed te willen stimuleren (zie de vele buitenplaatsen, parnemen op de Jacobiberg in ken en landgoederen nieuwe ook maatregel 2). Arnhem, studeren aan ArtEZ mogelijkheden om cultuur te Conservatorium en optreden presenteren. in De Vereeniging in Nijmegen of tijdens de opening van het cultureel seizoen in 025. Regio 025 kent een eigen culturele signaEn wie weet wordt hij ooit zelf klarinettist in tuur en kracht.

Bijzonder is dat nagenoeg Phion en geeft ook hij weer les aan kinderen de complete culturele keten van opleiding, en jongeren. Of vliegt hij nog verder uit... We productie en presentatie in 025 aanwezig is zijn trots op onze talenten en blij als ze ooit voor alle kunstvormen: toneel, muziek, dans, besluiten weer terug te keren en hun kennis

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.5

en ervaring door te geven. En de beweging geldt ook andersom: een cabaretgezelschap uit Arnhem kan try-outs geven in Theothorne in Dieren, danstalenten uit de steden kunnen zich verder bekwamen in urban dance bij Studio26 in Velp en conservatoriumstudenten van ArtEZ volgen workshops bij het Ruysdaalkwartet tijdens het ZOOM! Kamermuziekfestival in onder andere Rozendaal. Wij zien onze culturele keten als een cirkel die voorziet in kennismaking, beoefening, scholing, ontwikkeling, professionalisering, doorstroming en vernieuwing. Essentie van deze cirkel is dat hij continu in beweging is en dat alle onderdelen onderling samenhangen. Van de basis waar cultuureducatie en amateurkunst plaatsvinden, tot het topsegment met de rijksgezelschappen: elk onderdeel werkt op zich weer inspirerend voor elk ander onderdeel. Zonder (cultuur) educatie geen cultuur minnend publiek en geen kweekvijver voor talent. Zonder talent geen aansprekende, vernieuwende culturele uitingen. En zonder dit alles geen excellentie.

Cultuureducatie

TOP segment

Kleine gezelschappen, Onderwijs theaters, festivals, Amateurmusea kunst & -erfgoed beoefening

Het merendeel van de grote culturele voorzieningen in 025 concentreert zich in de twee grote steden, Arnhem en Nijmegen.

Zij hebben de afgelopen tijd hierin flink geïnvesteerd, en doen dat nog steeds. Denk aan Doornroosje, LUX, Focus Filmtheater, Rozet, de Vereeniging, de Bastei en Museum Arnhem. De komende jaren blijven we werken aan de basisinfrastructuur met onder andere de Lauwersgrachtalliantie (de toekomstige renovatie van Stadstheater Arnhem en uitbreiding door inwoning van Toneelgroep Oostpool en Introdans), de verbouwing van museum Valkhof ten behoeve van de brede regionale erfgoedverbinding (zoals de Romeinse Limes) en de toekomstige verbouwing van Stadsschouwburg Nijmegen tot public space. De grote podia en musea in de regio hebben een belangrijke functie in het bedienen van een breed publiek. Zij trekken bezoekers uit de wijde omtrek met een programma waarin werk van zowel lokaal talent als grote nationale en internationale namen is te zien of te horen. Dit inspireert de vele actieve amateurbeoefenaars in onze regio, van beeldende kunst en archeologie en geschiedenis tot toneel, zang en (pop)muziek. 025 kent een rijk verenigingsleven en veel actieve cultuurparticipatie, waarbij de lokale podia en buurtcentra een wezenlijke en onmisbare spil vormen, ook in sociaal-maatschappelijk opzicht. Als regio zijn we daarmee één complementair geheel: eenheid in verscheidenheid.

Bijzonder in 025 is tot slot de combinatie van creatieve opleidingen zoals ArtEZ, Hogeschool Arnhem Nijmegen en ROC Rijn IJssel met de ‘groene’ hbo-opleiding Van Hall Larenstein en de wetenschappelijke opleidingen van Radboud Universiteit. In Cultuurregio 025 komen stedelijkheid en groen, cultuur en creativiteit, erfgoed, onderwijs en kennis, en een cultuurminnende populatie bij elkaar. We zijn een bruisende regio, zoals The Economic Board het terecht benoemt. De concurrentie is gezond, de

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.6

afstanden (‘lijntjes’) zijn kort en de maat is menselijk. Samen met bedrijfsleven en onderwijs hebben wij de kennis, ruimte, creativiteit en expertise om innovatieve opgaven aan te gaan, of deze nu cultureel, economisch, ruimtelijk of sociaal-maatschappelijk van aard zijn. We zijn een springplank voor talent. Talent dat we nodig hebben om te bouwen aan een leefbare, kleurrijke en duurzame Groene Metropoolregio.

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.7

2.

CULTUURREGIO 025 IN CONTEXT

De combinatie van overdadig groen, een omvangrijke culturele en creatieve sector en de aanwezigheid van instellingen voor hoger en wetenschappelijk onderwijs, leiden tot een (zeer) vruchtbaar klimaat voor economische en sociaal-maatschappelijke ontwikkeling. Dit maakt de regio aantrekkelijk(er) als vestigingsplaats. 025 is dan ook een groeiregio.

den van ‘place to buy’ naar ‘place to meet’. Het Modekwartier in Arnhem laat zien hoe creativiteit kan bijdragen aan leefbaarheid en levendigheid. Cultuur en creativiteit dragen bij aan een aantrekkelijk woon- en werkklimaat en zijn daarmee onderdeel van de vestigingsfactoren en de agglomeratiekracht van onze ‘Groene Groeiregio’.

In de opgave ‘Productieve Regio’ zien we aanknopingspunten bij de speerpunten Vestigingskwaliteit van werklocaties, Human capital en Ondernemerschap in het MKB. De De groei van de regio wordt in samenhang cultuursector is een belangrijke werkgever. door de 18 regiogemeenten vormgegeven De sector (inclusief media) is verantwoordeonder de noemer Groene lijk voor 4,5% van de landeMetropoolregio. Deze saSamenwerken in 025: lijke werkgelegenheid, met menwerking kent meerdere Land van de Limes uitschieters in de steden. Het opgaven waar wij met ons is zelfs in bruto binnenlands Transformatievoorstel een Regio 025 is een duidelijke grensproduct meer dan twee keer bijdrage aan kunnen leveregio, nu en in het verleden. Als zo groot als de sector landgrens van het Romeinse Rijk was de ren. Cultuur draagt bij aan bouw, bosbouw en visserij.2 Limes een belangrijk verdedigingscreativiteit, die nodig is om Voor een gezond cultureel en bolwerk, waarlangs werd gehandeld te komen tot innovatie om creatief klimaat is het van en verschillende groepen mensen nieuwe oplossingen te bebelang talent te ondersteumet verschillende achtergronden denken voor de opgaven die nen en stimuleren, onder samenkwamen. op ons afkomen. andere door beschikbaarheid Niet alleen historisch is de Limes van voldoende en betaalbare Wij herkennen ons allereerst een knooppunt, maar ook cultureel.

werkruimten, netwerkvorWaar mensen samenkomen ontin de ambitie van de opgave staat uitwisseling. Regio 025 maakt ming voor zzp’ers, de verbin‘Ontspannen Regio’, om ding tussen kunstvakonderzich daarom hard om de Romeingroei in balans te brengen wijs en de cultuursector en se Limes uit te laten roepen tot met onze leefkwaliteit en de UNESCO Werelderfgoed. Dit doen we bedrijfsleven, en de inzet van aantrekkelijkheid van culcreatieve (denk)kracht voor samen met de andere Nederlandtuur, recreatie en landschap. stedelijke opgaven. se Limesregio’s in Zuid-Holland, Belangrijk element daarin Utrecht en Duitse grensregio’s. is het structureel koppelen Tot slot levert cultuur ook een van cultuur en erfgoed aan bijdrage aan tal van opgaven toerisme en recreatie. We zien verbindingen in het sociale domein, zoals het tegengaan met de volgende speerpunten: Duurzaam van laaggeletterdheid, het bevorderen van toerisme, Sterk regionaal cultuuraanbod, sociale cohesie, bestrijding van eenzaamBruisende Binnensteden en krachtige kernen heid en de integratie van nieuwkomers. en de Economische Structuurversterking Kunst en cultuur zijn belangrijk voor het sobinnensteden en kernen. Cultuur en creaciale klimaat en de leefbaarheid van de regio.

tiviteit hebben bijvoorbeeld een (bewezen) Kunst en cultuur verbinden en verrijken alle belangrijke rol in de transitie van binnenstelagen van de samenleving en sluiten nie2 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/29/bijdrage-cultuur-en-media-aan-economie-3-7-procent

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.8

mand uit. Dit geldt voor de binnensteden, op wijkniveau en in de (dorps)kernen. Culturele uitwisseling kan bij uitstek een brug slaan tussen verschillende bevolkingsgroepen en (sub)culturen. Het brengt mensen samen en helpt hen maatschappelijke vraagstukken te begrijpen en aan te gaan. Het is kortom van belang voor Cultuurregio 025 om onderdeel uit te maken van de uitwerking van diverse integrale beleidsopgaven waar overheden, bedrijfsleven, industrie en onderwijs in 025 samen aan werken. We zien aanknopingspunten bij onder andere het Strategisch Plan 2020-2025 van The Economic Board, de Uitvoeringsagenda toeristisch toekomstperspectief regio Arnhem Nijmegen, de MKB Deal Arnhem Nijmegen en de Verstedelijkingsstrategie Arnhem Nijmegen en Food Valley.

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.9

3.

TRANSFORMATIEVOORSTEL REGIO 025 HERSTELPROCES 3.1

UITGANGSPUNTEN

Bij het opstellen van dit Transformatie­ voorstel hebben wij de volgende uitgangspunten gehanteerd: 1. We houden de culturele cirkel van educatie, productie en presentatie en het doorstroomprincipe in werking. We zien daarbij een verschil tussen stad en dorp, onder andere in soort en omvang van instellingen en het bereik dat zij hebben. Wij erkennen deze verschillen en willen deze op positieve manier inzetten door gebruik te maken van elkaars kracht en expertise, en elkaar wederzijds te voeden en te versterken. 2. De regio 025 is een complementair en gelijkwaardig geheel en wij erkennen de diversiteit van de betrokken gemeenten. We beschouwen 025 als één omvangrijke ‘cultuur- en erfgoedmarkt’, die zich gezamenlijk nog beter laat bedienen, juist door de sterke punten van de regiogemeenten te bundelen en gebruik te maken van hun eigenheid. 3. We betrekken de sector bij dit Transformatievoorstel en de uitwerking. In 025 werken we van onderop, wat wil zeggen dat de sector zelf verantwoordelijk is voor de benodigde transformatie. Dit mag en kan per discipline, gemeente, segment of organisatie verschillen. Bij de totstandkoming van dit Transformatievoorstel hebben wij de sector gevraagd innovatieve plannen op te stellen die bijdragen aan een toekomstbestendige regionale infrastructuur en die vragen om bovenlokale ondersteuning.

Er zijn vijftig reacties binnengekomen die het brede veld

vertegenwoordigen, van amateur tot top, van erfgoed tot beeldende kunst en cultuureducatie. De reacties vormden een goede toets op de knelpunten en maatregelen die zijn geformuleerd. Veel plannen sluiten aan bij een van de maatregelen. Daarnaast geven zij ook input voor de twee andere trajecten die momenteel lopen: de doorontwikkeling van cultuurregio 025 en versterking van de brede regionale samenwerking Arnhem Nijmegen in de ‘Ontspannen regio’. In de bijlage vindt u het overzicht van de reacties. 4. Samenwerking in de regio is de onbetwiste basis voor een toekomstbestendige regionale infrastructuur. Niet als doel op zich, maar als een middel om ambities en vooruitgang te verwezenlijken. We willen bestaande instellingen, organisaties en netwerken stimuleren en ondersteunen om zelf de benodigde innovatie en transitie in gang te zetten. 5. Wij haken zoveel mogelijk aan bij wat er al is in de uitwerking van de maatregelen uit dit Transformatievoorstel. We werken nauw samen in verbanden en -structuren zoals de diverse Cultuur en Erfgoedpacten3, het regionaal steunpunt Erfgoed Gelderland, Cultuurnetwerk Arnhem en Cultuurnetwerk Nijmegen, Schakel025, Cultuur Academy, Cultuur Oost, de convenanten Cultuureducatie, het regionaal bureau voor toerisme (TVAN), et cetera.

Ook werken we samen in de uitwerking van de provinciale Thematische verhaallijnen (‘belevingsgebieden’), zoals Gelders Arcadië, De bevochte Veluwe, Vrijheid, Kastelen & Buitenplaatsen en Romeinse Limes. Hiermee sluiten we aan op provinciaal en regionaal (toeristisch) beleid. Deze bestaande samenwerkingsverbanden en thema’s zullen worden ingezet bij de uitvoering van het Herstelproces in 025.

3 Gelders Arcadië (Arnhem, Renkum, Rheden, Rozendaal, Wageningen), Noord-Veluwe (Heerde, Hattem, Oldebroek, Epe, Elburg, Nunspeet, Ermelo, Putten en Harderwijk), Achterhoek (Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doesburg, Doetinchem, Montferland, Oost Gelre, Oude IJsselstreek en Winterswijk), Rivierenland (Buren, Culemborg, Geldermalsen, Maasdriel, Lingewaal, Neerijnen, Neder-Betuwe, Tiel, West Maas en Waal en Zaltbommel), Rijk van Nijmegen (Berg en Dal, Beuningen, Druten, Heumen, Nijmegen en Wijchen), Overbetuwe/ Lingewaard.

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.10

6. Wij zijn primair verantwoordelijk voor ondersteuning en instandhouding van de lokale infrastructuur (exploitatie instellingen). Dit sluit exploitatieproblemen uit, evenals activiteiten zonder overdraagbaar resultaat of effect uit. Gemeenten zijn voornemens de (rijks)middelen uit het Gemeentefonds (Decembercirculaire 2020) bedoeld voor cultuur ook daadwerkelijk aan cultuur te besteden.4 Het provinciale herstelproces draagt bij aan innovatie en transitie van de regionale infrastructuur op de (middel)lange termijn. 7. Duurzaam resultaat. Dit is een eenmalige impuls, dus is het zaak ervoor te zorgen dat wat nu wordt ondernomen ook daadwerkelijk bijdraagt aan de toekomstbestendigheid van de regionale infrastructuur. Een belangrijk element daarbij is de overdraagbaarheid van resultaten en het delen van best practices. We zullen dit als voorwaarde opnemen in de uitwerking van onze maatregelen. Daarnaast is het van belang cultuur mee te nemen in bestaande integrale samenwerkingsverbanden en -structuren, zoals het Strategisch Plan 2020-2025 van The Economic Board, de Uitvoeringsagenda toeristische toekomstperspectief regio Arnhem Nijmegen, de MKB Deal Arnhem Nijmegen, en de Verstedelijkingsstrategie Arnhem Nijmegen en Food Valley.

3.2

MAATREGELEN

COVID-19 heeft grote gaten geschoten in de verschillende onderdelen van de culturele cirkel. De samenhang binnen lokale gemeenschappen en de totale regio staat daardoor onder druk. Zo hebben de kleinere podia en theaters in de regio, met minder dan 300 stoelen, hun inkomsten zien verdwijnen terwijl zij tot nu toe niet voor noodsteun in

aanmerking komen. Deze podia en theaters zijn belangrijke voorzieningen in de lokale gemeenschappen. Niet alleen als tussenschakel voor talent (eerste podiumervaringen) en als repetitieruimte voor amateurbeoefening, maar zij hebben veelal ook een sociale functie als ontmoetingsplek, voor de (dorps)kernen zelf en het buitengebied. Voor een aantal kleinere podia en theaters in regio 025 geldt dat zij mogelijk verdwijnen als er geen extra steun voor hen komt. Gemeenten proberen dit uiteraard allereerst zelf op te vangen, maar daarvoor zijn met name in de kleinere gemeenten niet altijd voldoende middelen. Wij leveren graag een bijdrage aan de overwegingen voor afhandeling van de motie die is aangenomen door Provinciale Staten omtrent de ondersteuning van de kleinere podia.5 In de regio 025 zijn vier terreinen waarop ondersteuning nodig is om te komen tot een duurzame infrastructuur: amateurkunst (inclusief cultureel erfgoed), cultuureducatie en het top- en middensegment. In dit Transformatievoorstel beschrijven we op elk van deze terreinen de knelpunten, mogelijke maatregelen en de financiële vertaling. Doel van dit voorstel is de kwetsbaarheid van de culturele en erfgoedsector en instellingen in 025 te verlagen en de weerbaarheid en flexibiliteit te verhogen. De maatregelen bieden handvatten voor de sector om zelf de benodigde veranderingen en innovaties door te voeren.

A. TOP- EN MIDDENSEGMENT KNELPUNTEN

De exploitatie van culturele instellingen in het top- en middensegment van de sector staat onder druk als gevolg van COVID-19. De coronacrisis legt de kwetsbaarheid van de

4 Dit is onder voorbehoud van besluitvorming die nog in een aantal colleges hierover moet plaatsvinden. 5 Motie 20M62: Kleine podia en theaters in Gelderland, dd. 11-11-2020.

transformatievoorstel cultuurregio 025 p.11

sector en van deze instellingen op een aantal punten bloot: • productie- en presentatieprocessen (veelal nog offline en afhankelijk van fysieke locaties); • de financiering van cultuur (verouderde verdienmodellen, beperkte afzetmarkten); • bedrijfsvoering en manier van werken (veelal stand alone, soms deels afhankelijk van inzet onbetaalde krachten). De ruimte en middelen voor innovatie en professionalisering - nodig voor een transitie naar meer weerbaarheid en flexibiliteit - zijn daarbij over het algemeen beperkt. Een deel van deze knelpunten is niet nieuw. Zaken als uitbreiding en verdieping van publieksbereik en -benadering (nieuwe, andere publieksgroepen), het aanboren van nieuwe afzetmarkten en het ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen, spelen al langere tijd. COVID-19 maakt dit alles wel urgenter en daaruit volgt de noodzaak ze nu het hoofd te bieden. We zien dit bovendien als een kans om de sector te innoveren en te verduurzamen.

INNOVATIE EN TRANSITIE Innovatie en transitie voor het top- en middensegment zijn nodig op de volgende punten: • Ontwikkeling van en experimenteren met andere, nieuwe manieren van produceren en presenteren (zowel artistiek als technologisch) en daarmee ook ander en nieuw publiek bereiken. • Nieuwe, structurele samenwerkingsverbanden op groter schaalniveau, ook binnen bedrijfsvoering (professionalisering). • Andere verdienmodellen ontwikkelen, nieuwe afzetmarkten vinden (ook buiten de culturele sector: bedrijfsleven, industrie, sociaal domein).