A-2 Brief PS inzake vaststelling herindelingsadvies Barneveld Scherpenzeel d.d. 7-7-21.pdf

25

er voor te zorgen dat in een gefuseerde gemeente optimaal rekening kan worden gehouden met verwachtingen en belangen van alle burgers in de nieuwe gemeente, in het bijzonder ook die van Scherpenzeel.

4.5 Bestuurlijk Overleg GS hebben de colleges van burgemeester en wethouders van Scherpenzeel en Barneveld in de gelegenheid gesteld om met GS en met elkaar overleg te voeren. De inzet van de provincie was daarbij om in een open overleg en in samenwerking met onder meer de besturen van de andere gemeenten in de regio af te wegen wat de beste oplossing is voor de bestuurskrachtproblematiek van Scherpenzeel. Een herindeling is in dit verband als realistische mogelijkheid genoemd, maar uitdrukkelijk is in het overleg ook steeds ruimte geboden voor onderzoek naar andere opties. Onder meer geldt dit voor het scenario van zelfstandigheid, en voor verschillende vormen van ambtelijke samenwerkingen in de regio. GS hebben in het overlegtraject ook de besturen van de provincie Utrecht en de omliggende gemeenten geconsulteerd om de resultaten uit de eerste verkenning te toetsen, te verdiepen, en eventueel aanvullende suggesties te horen. Net als Scherpenzeel en Barneveld zijn zij verzocht om eigen ideeën en/of aanvullend te onderzoeken scenario’s in het overleg ter sprake te brengen. GS heeft in de tweede helft van 2020 (juli en september) verschillende gesprekken gevoerd met de colleges van B&W van respectievelijk Scherpenzeel en Barneveld.

Het college van Scherpenzeel gaf in het bestuurlijk overleg van 1 oktober 2020 aan wel te willen overleggen, maar niet als onderdeel van de arhi-procedure. Het college van Scherpenzeel heeft de uitnodigingen, agenda’s en stukken voor Bestuurlijk Overleggen van 13 oktober, 3 november en 19 november ontvangen, maar zij heeft niet aan het overleg willen deelnemen. Vanaf 1 december 2020 is het college van Scherpenzeel weer aan tafel gekomen. Bij het bestuurlijk overleg op 8 en 15 december 2020 waren dus zowel het college van Barneveld als dat van Scherpenzeel aanwezig en heeft overleg plaatsgevonden over de door hen gewenste varianten. De bijeenkomsten van het bestuurlijk overleg vonden plaats op 13 oktober, 3 november, 19 november, 1 & 8 december (gecombineerde vergadering), 15 december. De vastgestelde verslagen van de overleggen zijn in onderdeel D van bijlagenboek 1 opgenomen. In het bestuurlijk overleg van 15 december 2020 hebben beide gemeenten conclusies getrokken over de positie van het college van B&W van Scherpenzeel ten opzichte van de 3 varianten uit het variantenonderzoek: •

B&W Scherpenzeel heeft aangegeven voorkeur te hebben voor Variant 2 (duurzaam partnerschap Barneveld en Scherpenzeel), met daarbij de kanttekening dat die zou moeten gaan om een invulling zonder “stip op de horizon” (bestuurlijke fusie). B&W Scherpenzeel gaf aan de invulling van deze variant samen met beoogd partner (eventueel onder regie van de Provincie) verder vorm te willen gaan geven. Daarbij zou een groeimodel vanuit samenwerking op taakonderdelen naar steeds verdergaande organisatorische en beleidsmatige samenwerking een mogelijkheid zijn voor Scherpenzeel.

•

B&W Barneveld heeft aangegeven de keuze voor een van de varianten over te laten aan de provincie. B&W Barneveld gaf daarbij aan bereid te zijn om als partner van Scherpenzeel te willen optreden in Variant 1 (zelfstandig met meerdere samenwerkingspartners) en in Variant 3 (bestuurlijke fusie) en in die laatste variant ook samen met Scherpenzeel te willen bouwen aan een gemeente waarin ten volle aan de verwachtingen en belangen van alle burgers (dus ook die van Scherpenzeel) zou kunnen worden gewerkt. B&W Barneveld gaf aan geen heil te zien in Variant 2 vanuit te zeer wisselende percepties over de invulling en het mogelijke eindperspectief, vanwege het in de afgelopen tijd geërodeerd vertrouwen en vanwege de voor Barneveld beperkte materiële meerwaarde in relatie tot de inspanningen die hiervoor moeten worden geleverd.

26

Deze conclusies hebben duidelijk gemaakt dat B&W Scherpenzeel inmiddels tot het inzicht zijn gekomen dat een verregaand partnership met Barneveld een betere variant voor versterking van de bestuurskracht is dan de in de eigen Kadernota beschreven variant. In die variant zou een grotendeels solitair werkend Scherpenzeel met mogelijk verschillende partners op deelterreinen samenwerken. Ook is duidelijk geworden dat B&W Scherpenzeel Barneveld (boven Ede of Veenendaal) ziet als geprefereerde partner. Dit nadere inzicht is een belangrijk resultaat van het bestuurlijk overleg. Uit de standpuntbepaling van beide gemeenten is duidelijk geworden dat Scherpenzeel èn Barneveld de andere gemeente ziet als een potentieel duurzame partner. Dit is ook te beschouwen als een belangrijk resultaat van het bestuurlijk overleg, waarmee mogelijk een basis is gelegd voor een toekomstig partnerschap tussen beide gemeenten in welk verband dan ook.

4.6 Spiegelgroep Uit de eerste gesprekken met beide gemeenten over de Startnotitie in de zomer 2020 kwam bij GS het idee op voor de mogelijkheid van een externe blik die kritisch zou kunnen meedenken op het proces. Op basis van deze gedachte hebben GS een zogenoemde spiegelgroep ingesteld. Deze groep heeft alle partijen, dus GS en de beide betrokken gemeenten (zowel gemeenteraad als B&W) gesproken en de spiegel voorgehouden omtrent hun rol in het proces en met name ten aanzien van het open karakter van het overleg (geen vooringenomenheid) in deze fase. De spiegelgroep werd in samenspraak met de beide colleges van B&W als volgt samengesteld: •

De heer W. van Beek (o.a. voormalig-cvdK provincie Utrecht), voorzitter

•

De heer J. Franssen (o.a. staatsraad, voormalig-cvdK provincie Zuid-Holland)

•

De heer P. Schalk (o.a. lid Eerste Kamer SGP, fractievoorzitter)

•

De heer M. de Vries (o.a. hoogleraar bestuurskunde Radboud Universiteit).

De spiegelgroep heeft aan GS mondeling verslag gedaan van haar bevindingen en het e.e.a. tevens vastgelegd in een procesverslag. Vanuit de opdracht te reflecteren op het proces legt de spiegelgroep de vinger op een discrepantie in de wetgeving. Het wettelijk kader (arhi) en het bijbehorende beleidskader zijn volgens de spiegelgroep niet eenduidig: de wet gaat uit van herindeling, terwijl het beleidskader juist de opdracht geeft om breed te kijken naar meerdere varianten. De spiegelgroep constateert dat hierdoor het beeld van vooringenomenheid ontstaat. GS herkennen de ambivalentie in de wetgeving. De waarneming van de spiegelgroep dat meerdere gemeenten het overleg niet open vinden, herkennen GS niet. Dit is alleen door het college van de gemeente Scherpenzeel aangegeven en niet door het college van gemeente Barneveld. GS hebben in overleg met de gemeenten - meerdere oplossingsrichtingen eenduidig en evenwichtig uitgewerkt en hebben alle inspanningen verricht om het proces en overleg open vorm te geven. De spiegelgroep geeft aan dat zeker in de eerste maanden van de arhi-procedure verschillende betrokkenen steken hebben laten vallen. Daarnaast heeft de spiegelgroep geconstateerd dat genoemd frame het voor Scherpenzeel moeilijk maakte om aan tafel te komen; de spiegelgroep heeft daar met Scherpenzeel over gesproken en hen geadviseerd toch deel te nemen, wat ook is gebeurd.

Wij zijn de spiegelgroep daarvoor erkentelijk. Wij herkennen overigens niet dat Scherpenzeel pas in december 2020 aan tafel is gekomen en dat toen het open overleg startte. Scherpenzeel zat aan tafel bij het eerste bestuurlijke overleg binnen het open overleg vanaf juli 2020

27

(zie ook paragraaf 4.5). Zij heeft daar kenbaar gemaakt niet verder te willen deelnemen aan de vervolg overleggen, indien het overleg plaatsvindt vanuit het kader van de arhi-procedure. Dat is echter het kader dat voortvloeit uit het besluit dat GS heeft genomen. Scherpenzeel is steeds uitgenodigd voor de overleggen. Om haar inhoudelijk aangehaakt te houden, heeft de provincie Scherpenzeel ook altijd de agenda en stukken toegestuurd. Ondertussen zat de gemeente Barneveld elke keer aan tafel bij het bestuurlijke overleg. Barneveld heeft zich in onze ogen ook niet afwachtend opgesteld, maar als een constructieve partner. Met betrekking tot het proces om te komen tot een variantenkeuze heeft de spiegelgroep gewezen op het ingewikkelde spanningsveld waarin een oplossing moet worden gezocht: de problematiek is groot, er is snel behoefte aan duidelijkheid maar de gemeenten kijken verschillend naar de toekomstige vorm van samenwerking. De spiegelgroep constateert dat de betrokken partijen in het open overleg niet dichter bij elkaar zijn gekomen omtrent de bestuurlijke toekomst van Scherpenzeel. Dit is niet het beeld dat de provincie uit het bestuurlijk overleg haalt: de betrokken partijen zijn in het open overleg wel degelijk dichter bij elkaar gekomen omtrent de bestuurlijke toekomst van Scherpenzeel, maar niet t.a.v. het daarbij toe te passen bestuurlijke construct.

De spiegelgroep heeft ons daarom aangeraden een afweging te maken tussen nu besluiten met het oog op snelle duidelijkheid en het nemen van meer tijd om te bezien waar de gemeenten zelf mee komen; aan beide keuzen kleven risico’s. Het verslag van de spiegelgroep is opgenomen in het bijlagenboek 1 (onderdeel D).

4.7 Constateringen naar aanleiding van open overleg (januari 2021) Op 12 januari 2021 hebben GS zich beraden over de resultaten van de verschillende activiteiten en resultaten in het open overleg. Hieronder wordt ingegaan op de belangrijkste conclusies. Deze hebben betrekking op het open karakter van deze fase, het actuele beeld over de bestuurskracht van Scherpenzeel en de te maken keuzes voor de versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel

GS constateren dat het proces in deze fase een open karakter heeft gehad •

Inwoners, stakeholders alsmede alle betrokken bestuurlijke partners hebben de gelegenheid gehad om hun bijdrage te leveren in de te maken afweging voor de keuze van varianten voor versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel;

•

De voorverkenning, de bestuurlijke consultatie en het variantenonderzoek hebben een goed beeld gegeven van alle theoretische varianten die voor versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel in aanmerking kunnen komen, van de meest reële varianten daarbinnen en van de argumenten en criteria die daarbij afgewogen moeten worden;

•

Met name in het bestuurlijk overleg over het variantenonderzoek is gebleken dat de B&W’s van Barneveld en Scherpenzeel (uiteindelijk) bereid bleken hun eigen (oorspronkelijke) voorkeuren voor de meest gewenste variant voor bestuurskrachtversterking van Scherpenzeel in ieder geval ter discussie te willen stellen.

GS constateren dat de bestuurskrachtopgave van Scherpenzeel zich heeft bevestigd en verdiept Na de besluitvorming over de Kadernota in de gemeenteraad van Scherpenzeel (juli 2020) heeft zich een bestuurscrisis voorgedaan toen de wethouders hun vertrouwen in de waarnemend burgemeester hebben opgezegd en deze met ziekteverlof is gegaan. Daarmee is de bestuurbaarheid van de gemeente negatief beïnvloed, met name in het regionaal krachtenveld en vanuit de noodzaak om juist in deze tijd voldoende onafhankelijke bestuurskwaliteit te kunnen inbrengen.

28

Mede in relatie tot deze gebeurtenissen is het constructieve samenspel tussen B&W en gemeenteraad de afgelopen periode verslechterd en is de polarisatie gegroeid, onder andere tot uiting komend in de handelwijze van de gemeenteraad ten aanzien van deelname aan gesprekken met GS en de spiegelgroep in de periode van het open overleg. Uit de gesprekken met de buurgemeenten en het gevoerde bestuurlijk overleg is gebleken dat B&W Scherpenzeel geen voortgang heeft kunnen boeken in de Kadernota voorziene samenwerkingsarrangementen met andere gemeenten. Door het niet uitvoeren van eerder vastgestelde intenties tot (belasting)samenwerking met Veenendaal en Woudenberg is het vertrouwen van buurgemeenten in Scherpenzeel als samenwerkingspartners verminderd. Tegelijkertijd zijn er meer signalen gekomen en ook door B&W Scherpenzeel geuit in het bestuurlijk overleg dat het voor de uitvoering van taken en voor de organisatieontwikkeling in Scherpenzeel steeds belangrijker wordt dat samenwerking met een sterkere partner wordt aangegaan.

Het is gezien het bovenstaande positief te waarderen dat B&W Scherpenzeel hebben aangegeven in het bestuurlijk overleg met overtuiging aan te willen koersen op een strategisch en duurzaam partnerschap met Barneveld als geprefereerde partner, om daarmee in ieder geval perspectief te kunnen bieden aan de eigen organisatie en mogelijk ook de interne politieke verschillen over de bestuurlijke toekomst te kunnen overbruggen.

GS constateren dat Scherpenzeel en Barneveld willen kiezen voor elkaar, in verschillende constructies. Uit het bestuurlijk overleg blijkt duidelijk dat Scherpenzeel en Barneveld in elkaar een potentiële duurzame partner zien. Wel spreken ze daarbij ieder de sterke voorkeur uit voor verschillende bestuurlijke constructen waarin dat partnerschap tot stand zou moeten komen. Inhoudelijk kan het verschil van inzicht tussen beide gemeenten goeddeels verklaard worden uit het feit dat voor- en nadelen van de varianten 2 (duurzaam partnerschap) en 3 (bestuurlijke fusie per 11-2023) verschillend worden ervaren en beoordeeld in beide gemeenten. Scherpenzeel meent dat vooral het verlies van “eigen regie” en de grotere afstand tussen bestuur/organisatie van de gemeente en de lokale gemeenschap in Scherpenzeel de fusievariant 3 niet/minder geschikt maken als oplossing van de bestuurskrachtproblematiek van Scherpenzeel. Barneveld meent dat variant 2 voor Barneveld weinig materiële meerwaarde heeft ten opzichte van de inspanningen die moeten worden gedaan om er voordeel uit te halen. Het is in hun ogen een variant waar Barneveld veel extra moet doen en weinig reële versterking oplevert op organisatorisch en/of bestuurlijk terrein.

Daarbij bestaat bij Barneveld het beeld dat de expliciete behoefte aan eigen zeggenschap en eigen regie vanuit de gemeente Scherpenzeel voor veel overleg, afstemming en mogelijk ook spanning in de samenwerking zal zorgen. GS is er in het bestuurlijk overleg van overtuigd geraakt dat dit verschil van inzicht tussen beide gemeenten niet op korte termijn kan worden overbrugd. Behalve inhoudelijke verschillen van opvatting over meerwaarde en kansen en risico’s van beide varianten speelt ook het betrekkingenaspect op dit moment een rol. De gemeenten zijn nu niet in staat om die variantkeuze in gezamenlijkheid te maken. Voor een optimale keuze tussen de varianten zullen met name ook de “hoe-aspecten” van iedere variant moeten meewegen. Bij de keuze voor een van de varianten zal goed gekeken moeten worden naar de mogelijkheden om die variant zo te optimaliseren dat daarin in voldoende mate tegemoet

29

gekomen kan worden aan de belangen vanuit ofwel Barneveld (met name in variant duurzaam partnerschap) ofwel Scherpenzeel (met name in variant bestuurlijke fusie).

GS constateren dat een geoptimaliseerde Variant 3 het beste aansluit bij de belangen en verwachtingen van inwoners in beide gemeenten. Op grond van de resultaten van het participatietraject is een globaal, doch duidelijk, beeld ontstaan over de verwachtingen en belangen van inwoners van Scherpenzeel en Barneveld bij het functioneren van hun lokaal bestuur. In het kader van het variantenonderzoek is een duidelijk beeld ontstaan over de kansen en risico’s van de 3 reële varianten voor versterking van de bestuurskracht van Scherpenzeel. Ook is een duidelijk beeld ontstaan over de mogelijkheden om ieder van deze varianten te optimaliseren vanuit de belangen en verwachtingen van inwoners van beide gemeenten. Naar aanleiding van het bestuurlijk overleg is duidelijk geworden welke voorkeuren er leven bij de Scherpenzeel en Barneveld voor de te kiezen variant voor versterking van bestuurskracht. Op grond van deze resultaten van het open overleg concludeerden GS op 12 januari 2021: •

Variant 1 biedt onvoldoende waarborgen dat de bestuurskracht van Scherpenzeel structureel en duurzaam wordt versterkt en de belangen en inwoners van inwoners van Scherpenzeel op termijn ook goed kunnen worden bediend.

•

Variant 2 biedt – bij een goede invulling – perspectief op een voldoende versterking van bestuurskrachtversterking van Scherpenzeel met ook een lange termijn perspectief en heeft daarom draagvlak bij B&W Scherpenzeel.

•

Variant 2 biedt – ook bij een goede invulling – beperkte meerwaarde vanuit het perspectief van de belangen en verwachtingen van inwoners van Barneveld en heeft mede daarom geen draagvlak bij B&W Barneveld.

•

Variant 3 biedt bij een optimale invulling goede waarborgen om de bestuurskracht van Scherpenzeel en ook die van Barneveld te versterken. Vanuit Scherpenzeel is beperkt politiek-bestuurlijk draagvlak voor deze variant vanwege het veronderstelde verlies van zeggenschap/eigen regie van inwoners van Scherpenzeel en vanwege het risico van een groter ervaren afstand. Deze variant heeft draagvlak bij B&W Barneveld vanwege de strategische versterking van de gemeente.

•

Een geoptimaliseerde variant 3 (die vanuit GS op dat moment variant “3 plus” wordt genoemd) biedt goede mogelijkheden om in te spelen op de belangrijkste verwachtingen en belangen van de inwoners van Scherpenzeel. In deze variant “3 plus” heeft het dorp Scherpenzeel in de nieuwe gemeente, evenals andere dorpen, een hoge mate van zelfbeschikking. Binnen dit model wordt de zeggenschap en autonomie van het dorp goed vormgegeven en wordt de toenemende afstand tussen inwoner en gemeentebestuur overbrugd. Dit kan gestalte krijgen middels vernieuwing van het dorpenbeleid zoals Barneveld dat al geruime tijd hanteert; Barneveld heeft aangegeven daar nadrukkelijk voor open te staan.

Een verder uitgewerkte inhoudelijke onderbouwing van deze conclusies is opgenomen in het afwegingsdocument dat ook in het bestuurlijk overleg van 15 december (van de beide colleges van B&W en GS) aan de orde is geweest. In dit afwegingsdocument wordt, vanuit de door de inwoners geuite verwachtingen en belangen, iedere variant “gescoord” op de zes geformuleerde criteria, waarbij ook de optimaliseringsmogelijkheden per variant worden aangegeven vanuit diezelfde verwachtingen en belangen van inwoners en stakeholders. Het afwegingsdocument is opgenomen is in bijlagenboek 1 (onderdeel D). GS hebben zich in het bestuurlijk overleg ervan vergewist dat voor Variant 2 op afzienbare termijn geen/onvoldoende draagvlak bij beide gemeenten is te genereren, ook niet als onder regie van de provincie hier de komende maanden nog verdere besprekingen over zouden plaatsvinden. Omdat daarnaast door de gemeenten was aangedrongen op snelle duidelijkheid, was uitstel van de

30

beslissing geen optie voor GS. Dit laat onverlet dat als de beide gemeenten onder eigen regie toch tot een dergelijk gezamenlijk draagvlak waren gekomen, dit voor GS een belangwekkend feit zou zijn geweest in het totaal van het afwegingstraject. In hoofdstuk 5 wordt op dit punt nader ingegaan in verband met de voorbereiding van de besluitvorming over het herindelingsadvies en het daarbij gevoerde bestuurlijk overleg.

4.8 Zeggenschap inwoners centraal; keuze voor Variant 3-“plus” Het participatietraject in deze fase van open overleg heeft duidelijk en expliciet gemaakt wat inwoners en stakeholders in beide gemeenten in hoofdlijnen verwachten van hun gemeentebestuur. Ze verwachten inhoudelijke resultaten, vooral op het terrein van voorzieningen en dienstverlening. En ze verwachten een gemeentebestuur dat hun ruimte en invloed geeft en dichtbij de lokale gemeenschap en hun belangen optreedt. GS concluderen dat een keuze voor Variant 3 (“plus”) op dit moment de beste en enige realistische weg is om dit te bereiken. Het biedt de inwoners van Scherpenzeel en Barneveld een sterk en goed functionerend bestuur en een solide, professionele ambtelijke organisatie, wat met name voor de inwoners van Scherpenzeel veel meerwaarde biedt ten opzichte van de huidige situatie. Het aanbrengen van een “plus” in deze variant moet er voor zorgen dat de invloed en zeggenschap van de dorpsgemeenschappen van de gemeente Barneveld (waar onder die van Scherpenzeel) geregeld en gewaarborgd is. Daartoe zet dit herindelingsadvies in op een vernieuwende en passende vorm van kernenrepresentatie of binnengemeentelijke decentralisatie van zeggenschap en mogelijk daarbij behorende instrumenten en budgetten in de nieuwe gemeente Barneveld.

Voor de inwoners van Scherpenzeel betekent dat “het beste van 2 werelden”, voor de inwoners van andere dorpen in Barneveld mogelijk een impuls voor het gemeenschapsleven en de zeggenschap daarover. De provincie kan en wil deze “plus” niet afdwingen in het kader van dit herindelingsadvies, maar wil zeker stimulerend en bevorderend optreden, in samenspraak met de beide gemeentebesturen, om dat in de komende maanden verder vorm en inhoud te geven met het oog op de voorbereiding van de nieuwe gemeente. Ook het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) zal benaderd worden om hierin mee te ontwikkelen. Uiteindelijk zal de beslissing hierover genomen moeten worden door de gemeenteraad van de (nieuwe) gemeente Barneveld. De provincie meent dat een optimale invulling van deze variant stimulerend kan werken op het draagvlak voor dit herindelingsvoorstel en op de overtuiging bij alle inwoners dat het een goede keuze is voor beide gemeenten. GS hebben zich na vaststelling van het herindelingsontwerp ingezet om het draagvlak voor het voorstel te bevorderen en te toetsen via een onderzoek door Kieskompas. Dit wordt in het volgende hoofdstuk beschreven.

31

5. Voorbereiding herindelingsadvies (januari – mei 2021) Na de vaststelling van het herindelingsontwerp door GS (26 januari 2021) zijn van de zijde van de provincie verschillende activiteiten ontplooid om informatie over het herindelingsvoorstel te geven en om draagvlak voor het voorstel te bevorderen en te toetsen. Dit ook als ondersteuning voor de zienswijzeprocedure in die periode. In deze periode heeft er overleg plaatsgevonden tussen provincie en de beide gemeenten en is nog extra informatie gegenereerd die van belang kan zijn voor het te ontwikkelen dorpenbeleid.

5.1 Communicatie herindelingsontwerp Op 26 januari 2021 stelde het college van Gedeputeerde Staten van Gelderland het herindelingsontwerp Barneveld-Scherpenzeel vast. Hierover zijn beide gemeenten, regiogemeenten en provincie Utrecht per brief geïnformeerd. Dezelfde dag is de vaststelling van het herindelingsontwerp door de provincie bekend gemaakt door: 1.

De uitgifte van een persbericht.

2.

De plaatsing van het herindelingsontwerp op Kijkopscherpenzeel.nl.

3.

De publicatie van een publieksvriendelijke samenvatting in pdf (bij persbericht en op Kijkopscherpenzeel.nl).

4.

Mailbericht aan de bij de provincie bekende stakeholders met de pdf van de publieksversie als bijlage.

5.

Brief aan bestuurlijke partners met kennisgeving vaststelling herindelingsontwerp en uitnodiging tot het eventueel indienen van een zienswijze.

Vervolgens hebben, conform de Wet arhi, beide gemeenten binnen twee weken het herindelingsontwerp gedurende acht weken ter inzage gelegd. Beide gemeenten hebben gezorgd voor de communicatie daarover in officiële publicaties en via de eigen communicatiekanalen (gemeentepagina, website en social media). Daarnaast is door de provincie aanvullende communicatie ingezet over het herindelingsontwerp. Doel hiervan was om zoveel mogelijk mensen in beide gemeenten te informeren over het herindelingsontwerp, hen te attenderen op de mogelijkheid om een zienswijze in te dienen én te bevragen op hun inhoudelijke mening over het herindelingsontwerp in een later te houden onderzoek van Kieskompas. De provincie heeft diverse digitale informatiebijeenkomsten georganiseerd voor inwoners, ondernemers en andere belangstellenden over de inhoud van het herindelingsontwerp. Dit om hen inhoudelijk te infomeren binnen de lopende zienswijzeperiode. Het ging hierbij om: •

Twee avonden in de vorm van een webinar waarin de provincie het herindelingsontwerp inhoudelijk toelichtte en deelnemers via de chat vragen konden stellen aan de bestuurders en de projectleider. De vragen en antwoorden zijn geplaatst op kijkopscherpenzeel.nl.

•

Vervolgens een drietal (openbare) gespreksavonden waarin mensen in kleine groepen konden deelnemen aan een gesprek met medewerkers van de provincie over de inhoud van het herindelingsontwerp.

De bijeenkomsten zijn aangekondigd in publicaties van beide gemeenten (gemeentepagina lokale kranten, website en social media) en de provincie (nieuwsbericht, website en per mail aan stakeholders).

32

5.2 Communicatie over herindelingsontwerp bij peiling Scherpenzeel Gemeente Scherpenzeel heeft ervoor gekozen om zelf een peiling te houden over de toekomst van Scherpenzeel. Deze werd gehouden op dezelfde dag als de verkiezingen voor de Tweede Kamer (17 maart 2021). Bewoners van Scherpenzeel hadden de mogelijkheid om te kiezen voor een van de volgende drie mogelijkheden: 1.

Herindeling met Barneveld conform het ontwerp van GS;

2.

Zelfstandig Scherpenzeel conform het voorstel van het college van Scherpenzeel;

3.

Geen mening.

Tijdens de campagne over deze peiling is ook aandacht besteed aan het herindelingsontwerp. Hiertoe werden op de website van de gemeente de beide opties (herindeling en zelfstandigheid) toegelicht. Het herindelingsontwerp en de samenvatting zijn op de gemeentelijk website geplaatst met een link naar kijkopscherpenzeel.nl. Ook de informatiebijeenkomsten van de provincie zijn daar aangekondigd.

5.3 Onderzoek Kieskompas Van 25 maart tot en met 1 april 2021 heeft Kieskompas, in samenwerking met de Vrije Universiteit Amsterdam, in opdracht van de provincie onderzoek gedaan onder inwoners van de gemeenten Barneveld en Scherpenzeel. Het onderzoek bracht in kaart wat inwoners vinden van het herindelingsontwerp en hoe ze denken over de voorgenomen samenvoeging tussen Barneveld en Scherpenzeel. Bij het opstellen van de vragenlijst is gebruik gemaakt van de informatie uit het herindelingsontwerp en de uitkomsten uit het onderzoek dat Kieskompas eind 2020 in Scherpenzeel en de gemeente Barneveld uitvoerde.

Respondenten Het onderzoek is door 1051 respondenten ingevuld. Hiervan woonden 69 respondenten buiten Barneveld of Scherpenzeel, deze werden buiten de analyses gelaten. Aangezien het om een openbare vragenlijst ging zijn verschillende methodes in de vragenlijst ingebouwd om ‘misbruik' waar te nemen. Er was geen sprake van grootschalig misbruik, maar wel zijn uiteindelijk 31 respondenten uitgesloten omdat ze minder dan 65% van de vragen beantwoord hebben, onvoldoende tijd aan vragen besteed hadden om deze werkelijk te kunnen lezen, of omdat ze het onderzoek meerdere keren hadden ingevuld. De analyses van het onderzoek zijn uiteindelijk uitgevoerd op basis van 925 respondenten, waarvan 400 inwoners van Scherpenzeel en 525 inwoners van de gemeente Barneveld.

De weging Om de resultaten representatief te maken voor stemgerechtigde inwoners van Scherpenzeel en Barneveld, is een weging op de resultaten van het onderzoek uitgevoerd. De resultaten zijn hiertoe gewogen naar geslacht, leeftijd, opleiding, en stemgedrag bij de gemeenteraadsverkiezingen (indien bekend). De uitkomsten van het onderzoek moeten gelezen worden als trends en grove gemiddelden.

33

Conclusies resultaten onderzoek Kieskompas In de uitgebreide rapportage (bijlagenboek 2, deel 2B) zijn de onderzoeksresultaten en de methodiek in detail te lezen. De belangrijkste resultaten van het onderzoek van Kieskompas zijn: 1.

De voorgenomen samenvoeging leeft meer onder Scherpenzelers dan onder inwoners van de gemeente Barneveld. Zo zijn ze gemiddeld genomen beter op de hoogte, maken ze zich meer zorgen, en voelen ze een mengeling van emoties. Hoewel de samenvoeging ook leeft onder inwoners van de gemeente Barneveld, hebben ze minder kennis genomen van het herindelingsontwerp en geeft bijna de helft aan dat ze geen specifieke emotie ervaren wanneer ze aan de samenvoeging denken.

2.

In dit onderzoek is twee keer gevraagd naar de mening van de inwoners over de samenvoeging: aan het begin van de vragenlijst en opnieuw naar het einde van de vragenlijst toe. Het percentage Scherpenzelers dat de voorgenomen samenvoeging de eerste keer een goed plan noemt (18%) is vergelijkbaar met de groep die bij de inwonerspeiling van 17 maart door de gemeente voor het antwoord ‘Herindeling met Barneveld (volgens het Herindelingsontwerp van GS)’ koos (15%).

3.

Na aanvullende informatie uit het herindelingsontwerp zijn deelnemers opnieuw gevraagd naar hun mening over de voorgenomen samenvoeging als het herindelingsontwerp wordt uitgevoerd, en de vier punten (inspraak, voorzieningen, dienstverlening, financiën) worden waargemaakt. Dit geeft een compleet ander beeld dan de eerste keer dat deze vraag werd gesteld (zie onderstaande tabel). Barneveld (eerste keer)

Dat lijkt mij een goed plan

10%

Barneveld (tweede keer) 15%

Dat is acceptabel onder (deze) voorwaarden

22%

36%

12%

21%

Dat lijkt mij een slecht plan

37%

25%

67%

48%

Dat maakt mij eigenlijk niet zoveel uit

25%

13%

2%

3%

Dat weet ik niet / Geen mening

7%

12%

2%

7%

4.

Scherpenzeel (eerste keer) 13%

Scherpenzeel (tweede keer) 20%

Als het herindelingsontwerp wordt uitgevoerd, en de vier punten (inspraak, voorzieningen, dienstverlening, financiën) worden waargemaakt, krijgt de voorgenomen samenvoeging duidelijk meer steun. Het aantal Scherpenzelers dat de samenvoeging een slecht plan noemt is behoorlijk afgenomen, terwijl het aantal dat het een goed plan noemt iets is toegenomen en acceptabel onder deze voorwaarden substantieel is toegenomen. Ook het aantal inwoners van de gemeente Barneveld dat de voorgenomen samenvoeging onder deze voorwaarden een slecht plan noemt is behoorlijk afgenomen, terwijl het aantal inwoners dat het een goed plan of acceptabel onder deze voorwaarden noemt, behoorlijk is toegenomen.

5.

Terwijl de steun van de samenvoeging toeneemt wanneer meer informatie over het herindelingsontwerp wordt gegeven, vormt het vertrouwen in de uitvoering een struikelblok. Veel inwoners twijfelen er aan of het herindelingsontwerp wordt uitgevoerd en de vier punten (inspraak, voorzieningen, dienstverlening, financiën) worden waargemaakt. Het overgrote deel van de Scherpenzelers en inwoners van de gemeente Barneveld die de voorgenomen samenvoeging een slecht plan noemt, verwacht dat die uitvoering (waarschijnlijk) niet zal gebeuren. Ook de helft van degenen die een samenvoeging onder deze voorwaarden acceptabel vindt, verwacht dat die uitvoering er (waarschijnlijk) niet komt. Vertrouwen in het provinciale bestuur speelt hier een rol: wie minder vertrouwen heeft in het provinciale bestuur, vindt de voorgenomen samenvoeging vaker een slecht plan én verwacht minder vaak dat het herindelingsontwerp zal worden waargemaakt. Dit verband is er bij inwoners van beide gemeenten, maar beduidend sterker bij inwoners van Scherpenzeel.

34

5.4 Inspiratiebijeenkomst dorpen– en kernenbeleid In opdracht van de provincie heeft adviesbureau Berenschot, in samenspraak met de beide gemeenten, eind maart 2021 een inspiratiebijeenkomst georganiseerd met ambtelijke deelname vanuit de beide gemeenten, de provincie en het ministerie van BZK. Er waren ook enkele experts en ervaringsdeskundigen van elders en andere gemeenten aanwezig. Doel van de bijeenkomst was kennis delen en kennis uitwisselen over verschillende mogelijkheden en aspecten in vormgeving van een dorpenbeleid. Dit vooral naar aanleiding van opgedane ervaringen in andere gemeenten (o.a. gemeenten Rotterdam, Meijerijstad en Heerhugowaard). Relevante aspecten waren onder meer het al of niet aanwezig zijn van een wettelijke of formele basis voor dorpenzeggenschap, de mogelijkheid om afspraken vast te leggen in lokale “charters” of lokale “grondwet”, de relatie met democratische vernieuwing. Er zijn geen inhoudelijke afspraken gemaakt of conclusies getrokken. Wel is een korte sfeerimpressie opgesteld (bijlagenboek 2, deel 2B) van de bijeenkomst. De resultaten van deze bijeenkomst kunnen een rol spelen bij de verdere invulling van het dorpenbeleid voor de nieuwe gemeente (zie hiervoor verder hoofdstukken 6 en 9).

5.5 Bestuurlijk overleg provincie en beide gemeenten Na vaststelling van het herindelingsontwerp hebben GS tweemaal het initiatief genomen tot een bestuurlijk overleg met beide gemeenten. Dit vanuit de bevorderende rol die de provincie heeft op grond van de Wet arhi ten aanzien van het overleg tussen beide gemeenten in de voorbereiding op de nieuwe gemeente. Belangrijkste onderwerpen hierbij waren: •

Communicatie en afstemming proces zienswijzen.

•

Voorbereiding plan van aanpak (“spoorboekje”) voorbereiding nieuwe gemeente.

•

Mogelijk nadere invulling dorpenbeleid 2.0.

De verslagen van beide overleggen zijn als bijlage toegevoegd (bijlagenboek 2, deel 2B). Ook heeft een afzonderlijk overleg met het college van Scherpenzeel plaats gevonden over bestuurlijke omgangsvormen. In de gesprekken is opnieuw besproken hoe beide gemeentebesturen aankijken tegen de mogelijkheid/wenselijkheid van samenwerking, waarbij de in december 2020 naar voren gekomen verschillen van opvatting hierover zijn bevestigd. Dit blijkt ook uit de zienswijzen die door de gemeenteraden zijn vastgesteld. GS hebben opnieuw vastgesteld dat er geen overeenstemming te vinden is over een samenwerking volgens een eventueel nader in te vullen Variant 2 (duurzaam partnerschap met de mogelijkheid van een bestuurlijke fusie evt. op termijn).

5.6 De zienswijzeprocedure Na de ter inzagelegging door de beide gemeentebesturen sloot op 6 april de termijn voor indienen van zienswijzen voor eenieder, met uitzondering van de gemeenteraden. Beide gemeenteraden hebben hun zienswijze vastgesteld op 21 april 2021. Totaal zijn daarmee 40 zienswijzen op het herindelingsontwerp binnengekomen, waarvan 30 van inwoners van beide gemeenten en elders. Daarnaast enkele maatschappelijke organisatie en bestuurlijke partijen. Er zijn – naast de formele reacties van de beide gemeenteraden – ook 4 reacties van politieke partijen/fracties uit de beide gemeenteraden. Deze zijn behandeld als iedere andere individuele zienswijze. In een aparte reactienota wordt uitgebreid ingegaan op deze zienswijzen en wordt een inhoudelijke reactie van de zijde van de provincie gegeven, zowel op enkele inhoudelijke thema’s als per individuele zienswijze.

35

In de reactienota is ook aangegeven waar de zienswijzen hebben geleid tot aanpassing van het herindelingsontwerp tot dit herindelingsadvies. Wat betreft de hoofdconclusies is het herindelingsvoorstel niet gewijzigd, wel zijn aanscherpingen en nadere verduidelijkingen aangebracht in het herindelingsadvies. Ook zijn er redactionele en tekstuele aanpassingen aangebracht in verband met de omzetting van herindelingsontwerp naar herindelingsadvies. In het herindelingsadvies is ten opzichte van het herindelingsontwerp nieuwe informatie die van belang kan voor de beoordeling van het herindelingsvoorstel en/of de verdere vormgeving van de nieuwe gemeente toegevoegd en van een reactie of nader standpunt voorzien. Dit laatste betreft met name: •

De resultaten van het onderzoek door Kieskompas en de gevolgen daarvan voor de beoordeling van het draagvlak.

•

De mogelijke gevolgen van recente ontwikkelingen op financieel gebied in Barneveld.

•

De resultaten van het bestuurlijk overleg met de beide gemeenten in de periode januari – april 2021.

•

De nadere informatie en gedachtenvorming over het te ontwikkelen dorpenbeleid.

•

De nadere specificering van de rolneming van provincie en gemeenten in de verdere voorbereiding naar de nieuwe gemeente.

36

6. De nieuwe gemeente Barneveld per 1-1-2023 In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst van de nieuw te vormen gemeente. Hierbij is gebruik gemaakt van reeds bestaande inzichten in de beide huidige gemeenten, waaronder de strategische visies van beide gemeenten alsmede van inzichten opgedaan in de fase van open overleg (met name participatietraject).

6.1 Algemene kenmerken De per 1-1-2023 nieuw te vormen gemeente Barneveld is een gemeente met ca. 70.000 inwoners en een oppervlakte van ca. 190 km2, geheel gelegen in de provincie Gelderland. De gemeente streeft ernaar om - met behoud van haar identiteit en kwaliteiten - verder te groeien naar 75.000 tot 80.000 inwoners. Uit recente prognoses blijkt dat dit aantal tussen 2030 en 2040 bereikt zal worden. Binnen de gemeenten zijn meerdere kernen, dorpen en buurtschappen: Inwoners per woonkern met kerngebied op 1 januari 2020 Barneveld 34.800 Voorthuizen 10.920 Scherpenzeel 9.880 Kootwijkerbroek 5.635 Garderen 2.125 Stroe 1.645 Terschuur 1.515 Zwartebroek 1.420 De Glind 610 Kootwijk 265 Achterveld 140 Totaal 68.9553 De nieuwe gemeente combineert de kwaliteitskenmerken van de beide huidige gemeenten Barneveld en Scherpenzeel. Beide gemeenten hebben een sterke economische positie en potentie en een sterk ontwikkeld gemeenschapsleven in de kernen, met eigen identiteiten. De regionale oriëntatie van beide gemeenten is gelijkgericht (Regio Foodvalley). Binnen die regio wordt de nieuwe gemeente de 2e gemeente in omvang. Beide gemeenten beschikken op dit moment over een goed voorzieningenniveau, passend bij de huidige schaal en de kenmerken van de bevolking.

Meerwaarde van de vorming van de nieuwe gemeente voor de huidige gemeente Scherpenzeel in algemene zin is dat de sterke gemeenschap van Scherpenzeel nu onderdeel wordt van een samenstel van vitale dorpsgemeenschappen in een sterke bestuurskrachtige gemeente. Meerwaarde van de vorming van de nieuwe gemeente voor de huidige gemeente Barneveld in algemene zin is dat de regionale positie wordt bevestigd en verder versterkt, dat een kwaliteitsdorp wordt toegevoegd aan de bestaande gemeenschappen en dat de omvang en kwaliteit van bestuur en ambtelijke organisatie op de langere termijn wordt verstevigd.

3 Deze tabel is opgesteld aan de hand van de indeling van het CBS (2020)

37

6.2 Hoofdkoers: gelijkwaardigheid en sterk partnerschap op alle schaalniveaus De ambities en opgaven voor de beide huidige gemeenten zijn vastgelegd in de Strategische Visie van Barneveld “Over morgen en meedoen” (2016) en de Toekomstvisie Scherpenzeel 2030 (2018). Voor de toekomst van de nieuwe gemeente leveren beide documenten belangrijke – elkaar versterkende en aanvullende – kernelementen. Uitgangspunt voor het functioneren van de nieuwe gemeente is de visie op de rol van de gemeenten in de moderne netwerksamenleving. Waarin naast de formele democratie en instituties voortdurend samenwerkingsvormen ontstaan in allerlei wisselende coalities, waaraan de gemeente, in verschillende rollen, op basis van gelijkwaardigheid deelneemt. Met en binnen die netwerken wordt visie ontwikkeld en worden plannen gemaakt én dient ook een groot deel van de uitvoering daarvan plaats te vinden. De hoofdkoers van de nieuwe gemeente is: het uitbouwen van de netwerksamenleving, waarin gemeente en samenleving op basis van gelijkwaardigheid samenwerken en eigen verantwoordelijkheid nemen.

6.3 Sociaal en vitaal samenleven Deze hoofdkoers vertaalt zich in een visie en een aanpak voor sociaal en vitaal samenleven in de dorpen en kernen via “samenredzaamheid” in de nieuwe gemeente. Kernaspecten van deze aanpak: • Inzet op optimale mogelijkheden voor zelfontplooiing en talentontwikkeling. Meer dan nu inzetten op verbreding van de signalerende potentie voor hulpvragen in de samenleving. • Versterken van de sociale cohesie tussen groepen en individuen in de samenleving. • Zorgvuldig omgaan met vrijwilligers en mantelzorgers. • Ervoor zorgen dat iedere inwoner de hulp en ondersteuning die tijdig krijgt. Vanuit deze aanpak wordt gewerkt aan een passend en gevarieerd aanbod van voorzieningen per kern. Bij het gezamenlijk met de inwoners bepalen van dat aanbod staat het doel en de inhoud (functie) van de voorzieningen centraal met in het bijzonder aandacht voor de bijdrage aan sociale cohesie. De fysieke plek en de organisatie zijn daaraan ondergeschikt en worden in overleg met de betrokken partijen op een slimme manier efficiënt benut en geregeld. Voor het dorp Scherpenzeel betekent dit dat de nieuwe gemeente zich – samen met de inwoners – zal inzetten voor instandhouding en waar mogelijk versterking van de nu bestaande voorzieningen.

In het bijzonder gaat het dan om het kulturhus de Breehoek, dat naast de functie van dorpshuis ook een bibliotheek in zich heeft, en om het openluchtzwembad ’t Willaer. Ook zal de gemeente een blijvende ondersteuning geven aan de bestaande sportvoorzieningen en speeltuinen in het dorp, met inachtneming van de eigen verantwoordelijkheid van de verenigingen op dit punt. De gemeente zal zich blijvend ondersteunend en facilitair opstellen naar die voorzieningen die niet (mede)gefinancierd worden door de gemeente, maar wel van groot belang zijn voor de gemeenschap, zoals zorg- en welzijnsvoorzieningen en winkels of andere commerciële voorzieningen. Hierbij kan gedacht worden aan het winkelaanbod binnen het dorp Scherpenzeel, supermarkten, lokale ambachtelijke bedrijven en overige detailhandel. Ook horen de bedrijventerreinen (in ontwikkeling) hierbij. Hierbij zal kennis en ervaring met dit soort voorzieningen uit andere dorpen en kernen worden ingezet.

38

6.4 Eigenheid en zeggenschap van de dorpen Barneveld is een meerkernige gemeente, waar dorpen hun eigen kenmerken en kwaliteiten hebben en ontwikkelen. Dit sluit aan bij de eigen verantwoordelijkheid die inwoners nemen voor hun leefomgeving. Daarom is het behoud van die kwaliteiten en eigenheid een belangrijk doel. Naast de voorzieningen wordt daarbij onder meer ingezet op de kwaliteit van de openbare ruimte. Zowel vanuit het oogpunt van de sociale samenhang als de kwaliteit van de woonomgeving is voor een dorp - zeker ook dat van Scherpenzeel - een zekere groei van het inwoneraantal van belang. De gemeente stuurt daarbij op beheerste groei, zodat de bestaande maatschappelijke verbanden en de bestaande organische ruimtelijke structuur gewaarborgd kan blijven. Het gaat daarbij in eerste instantie om groei met het doel om het basisvoorzieningenniveau in de gemeente te behouden; een groei die in eerste instantie de eigen bevolkingsgroei opvangt en pas in tweede instantie extra ruimte biedt. Dat is ruimte voor mensen die in het dorp Scherpenzeel c.q. gemeente Barneveld werken en hier graag willen komen wonen en voor autonome instroom van elders, waaronder zogeheten ‘terugkeerders’. Groei voor de autonome instroom wordt afgestemd af met de gemeenten in de regio’s Foodvalley en Amersfoort.

Voor het dorp Scherpenzeel is dit uitgangspunt van beheerste groei vastgelegd in de Toekomstvisie Scherpenzeel 2030 en in regionale afspraken. Dit zal uitgangspunt zijn voor het beleid in de komende jaren. Dat vraagt, zoals in de Toekomstvisie, scherpe keuzes bij schaarse ruimte. Scherpenzeel is een ondernemend dorp met een belangrijke woonfunctie én het is een dorp “in het groen”. Deze belangenafweging zal ook in de nieuwe gemeente telkens aan de orde zijn. Voor het afwegen van belangen en het maken en uitvoeren van plannen is in de gemeente Barneveld een werk- en besluitvormingsstructuur waarin veel ruimte is voor eigen verantwoordelijkheid en zeggenschap vanuit de gemeenschap in de dorpen van de gemeente. In verschillende kernen zijn Verenigingen van Plaatselijk Belang actief, die ook ondersteuning vanuit de gemeente ontvangen. Deze hebben als doelstelling om de saamhorigheid te bevorderen en op te treden als representant voor inwoners van de desbetreffende kern met een adviesfunctie richting het gemeentebestuur. Als instrument voor de afweging van belangen wordt in verschillende kernen een Dorpsvisie gehanteerd, die in samenspraak met inwoners is opgesteld en leidraad is voor de integrale uitvoering van plannen voor dorpsontwikkeling in onderlinge samenwerking tussen alle betrokkenen.

Als onderdeel van dit herindelingstraject wordt wat de provincie betreft ingezet op vernieuwing en doorontwikkeling van het bestaande dorpenbeleid van de gemeente Barneveld, gericht op versterking en bevordering van zeggenschap en betrokkenheid van dorpen in de gemeente. Dit beschouwt de provincie als een zeer gewenste, zo niet noodzakelijke “plus” in het fusieproces, om de belangen en verwachtingen van inwoners van Scherpenzeel en andere dorpen in de nieuwe gemeente optimaal te kunnen blijven bedienen. Aan de gemeenschap van Scherpenzeel zal daarmee de gelegenheid worden geboden om een vorm van samenwerking en representatie die hierbij past. In het kader van de vorming van de nieuwe gemeente zullen GS zich inzetten om, samen met de beide gemeenten en zo mogelijk in samenspraak met de minister van BZK, voor de dorpen in de gemeente Barneveld een hedendaagse en innovatieve vorm van dorpenbeleid en kernrepresentatie op te zetten passend bij schaal en karakter van de gemeente en bij de verwachtingen en belangen van de inwoners van de verschillende dorpen (in het bijzonder Scherpenzeel) te ontwikkelen. Door B&W van Barneveld is recent een bestuursopdracht vastgesteld, die als bijlage bij de zienswijze van de gemeenteraad is gevoegd. Deze kan als basis dienen voor verder overleg tussen de gemeenten én

39

zeker ook met inwoners over wat de meest passende invulling van het dorpenbeleid voor de nieuwe gemeente kunnen en moeten zijn. De provincie wil hierin een stimulerende en faciliterende rol vervullen, maar de uiteindelijke verantwoordelijkheid ligt bij de gemeenten en wat betreft besluitvorming bij de nieuw te vormen gemeenteraad. Onderdeel van het overleg tussen beide gemeenten en met inwoners zou wat betreft de provincie zeker ook een te ontwikkelen Dorpsvisie Scherpenzeel zijn. Hiervoor biedt de Toekomstvisie Scherpenzeel 2030 een prima algemene basis. In de periode tot de fusiedatum van 1-1-2023 kan in samenspraak met de inwoners deze Dorpsvisie worden ontwikkeld, zodat deze als uitgangspunt kan dienen voor het dorpsontwikkelingsproces in Scherpenzeel vanaf de start van de nieuwe gemeente. Kernthema’s van deze uit te werken Dorpsvisie Scherpenzeel na 2023 kunnen dan op grond van de beschikbare kennis van nu in ieder geval zijn: • • • • •

Instandhouding en (door)ontwikkeling van de aanwezige voorzieningen. Balans tussen ontwikkeling van woningbouw, economie en groene waarden. Bereikbaarheid en kwaliteit openbare ruimte. Zeggenschap en representatie vanuit de gemeenschap in de nieuwe gemeente. Professionaliteit én maatwerk in gemeentelijke dienstverlening voor Scherpenzeel.

6.5 Samenwerking in de regio De gekozen hoofdkoers stelt het belang van partnerschap in realiseren van gemeentelijke doelen centraal. Op alle niveaus waarop die doelen zich voordoen. In wijken, straten, kernen en dorpen. Met en tussen individuele bedrijven en organisaties. En in de regio met andere overheden, kennisinstellingen en bedrijfsleven. De Regio Foodvalley is voor de gemeente een zeer belangrijk platform en netwerk om nationaal en op sommige punten zelfs internationaal op de kaart te kunnen staan; dat laatste met name wat betreft de ontwikkeling van het Agrifoodcluster. De verbinding binnen en de positie binnen deze regio is daarom voor de gemeente van levensbelang. Daarom wil de gemeente een sterke partner binnen de regio Foodvalley zijn en de samenwerking met het bedrijfsleven en de kennisinstellingen optimaal benutten. Voor specifieke thema’s zoals bereikbaarheid, economische speerpunten – zoals logistiek, recreatie en toerisme – en voorzieningen worden strategische allianties met de Regio Amersfoort en met de Veluwegemeenten uitgebouwd. Daarbij worden informatie, initiatieven en diensten steeds meer digitaal verbonden en gedeeld.

6.6 Bestuur, organisatie en dienstverlening De nieuw te vormen gemeente kan voortborduren op een goed functionerend professioneel bestuur en een kwaliteitsvolle stabiele politieke cultuur in de huidige gemeente Barneveld. De filosofie van besturen en organiseren sluit aan de bij de hoofdkoers van netwerksamenwerking en partnership, zoals geschetst. Bij de vorming van de nieuwe gemeente zal de gemeenteraad 33 of mogelijk 35 raadsleden tellen (dat laatste indien het aantal van 70.000 inwoners tijdig voor de fusiedatum wordt bereikt). De huidige organisatie van de gemeente Barneveld kan in principe als basis dienen voor de organisatie van de nieuwe gemeente. Over de overgang van medewerkers van de huidige gemeente Scherpenzeel naar de nieuwe organisatie per 1-1- 2023 zullen, op grond van de Wet arhi, tijdig afspraken gemaakt worden. Daar waar mogelijk dient al voor de formele fusiedatum taakafstemming en organisatorische afstemming tussen de beide gemeenten plaats te vinden. Deels om de

40

taakuitoefening in Scherpenzeel op peil te kunnen houden en deels om de organisatorische overgang per 1-1-2023 zo goed mogelijk voor te bereiden en te laten verlopen. De gemeentelijke dienstverlening in en voor het dorp Scherpenzeel dient op een wijze te worden ingericht die passend is bij de behoeften van de inwoners en bij de mogelijkheden die de gemeente heeft om daarop in te spelen via digitale en fysieke mogelijkheden. Uitgangspunt is het bestaande dienstverlenings- en serviceniveau voor de inwoners van Scherpenzeel, waarbij wel de praktische vormgeving en inrichting kan veranderen. Hiertoe zal het bestaande dienstverleningsconcept in de gemeente Barneveld via maatwerk kunnen worden toegepast en toegesneden op de situatie in Scherpenzeel, waarbij in ieder geval het bedienings- en serviceniveau van vergelijkbare dorpen wordt gehaald. Dit geldt in het bijzonder voor de dienstverlening op het terrein van het sociaal domein, waarbij de kwaliteiten van de huidige formule in Scherpenzeel (o.a. groot aantal vrijwilligers) zullen worden ingebracht in de nieuw in te richten dienstverleningspraktijk op dit terrein en de kwetsbaarheid daarvan zal worden verminderd.

6.7 Financiële aspecten herindeling Het voornemen tot herindeling wordt niet ingegeven door een acute financiële noodzaak voor Scherpenzeel en /of Barneveld. Wel biedt een herindeling enkele duidelijke financiële voordelen ten opzichte van een zelfstandig Scherpenzeel, zoals geschetst in de Kadernota 2021 – 2024, die is vastgesteld door de gemeenteraad. Met name de structurele investering van 1,2 – 1,6 miljoen euro (maximaal 1,45 miljoen cf. Begroting 2021) die daarin is geraamd voor versterking van de organisatie en het aantrekken van personeel in Scherpenzeel kan (gedeeltelijk) achterwege blijven in het fusiescenario. Ook de voorziene investering in een nieuw gemeentekantoor in Scherpenzeel kan mogelijk achterwege blijven. Hierdoor kunnen middelen worden vrijgespeeld voor andere doelen (c.q. voorzieningen) en mogelijk is de voorziene lastenstijging dan ook niet nodig. Om een meer volledig en uitgewerkt beeld van de financiële effecten van dit herindelingsvoorstel is een zogenaamde herindelingsscan uitgevoerd. In hoofdstuk 7 worden de conclusies van deze scan beschreven. Dat is gebeurd op basis van de meest recente vastgestelde Begrotingen en meerjarenramingen. Het zal na 1-1-2023 aan de nieuwe gemeenteraad zijn om uiteindelijk te beslissen over investeringen in organisatie, voorzieningen en lasten in de nieuwe gemeente.

De herindelingsscan is opgenomen in bijlagenboek 1 (onderdeel B).

6.8 Naamgeving nieuwe gemeente en vorm samenvoeging Het voorstel is dat de nieuwe gemeente de naam Barneveld krijgt. De naam Scherpenzeel voor het huidige dorp (met buurtschappen) blijft in stand. Dit betekent dat de adressen en postcodes in Scherpenzeel niet zullen worden gewijzigd, met uitzondering van de officiële gemeentenaam. In het Beleidskader Herindelingen is de mogelijkheid opgenomen van een zgn. lichte samenvoeging. Dit is een samenvoeging waarbij een van de fuserende gemeenten niet formeel wordt opgeheven, maar blijft bestaan. Materieel betekent deze variant dat in de gemeente die niet formeel wordt opgeheven burgemeester, griffier en gemeentesecretaris niet van rechtswege worden ontslagen en dat het op grond van de wet in te stellen preventief financieel arhi-toezicht voor die gemeente niet geldt. Voorwaarde voor het uitgaan van een lichte samenvoeging is dat alle bij de fusie betrokken gemeenten hiermee instemmen.

41

De provincie meent dat bij een fusie van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld een lichte samenvoeging om praktische redenen aan de orde kan zijn. In de voorbereiding van het herindelingsadvies beoordeelt de provincie daarom of hiervoor draagvlak is in de beide gemeenten. Uit de zienswijze van de gemeenteraad van Scherpenzeel blijkt Scherpenzeel in te zetten op een reguliere samenvoeging. Uit de zienswijze van de gemeenteraad van Barneveld blijkt Barneveld in te zetten op een lichte samenvoeging. Op grond van de criteria uit het Beleidskader herindelingen wordt in dit herindelingsadvies derhalve uitgegaan van een reguliere samenvoeging, omdat er geen overeenstemming is tussen de beide gemeenten om voor een lichte samenvoeging te gaan. Beide gemeenten hebben op grond van de Wet arhi de verplichting om met elkaar en met de organisaties van overheidspersoneel (vakbonden/medezeggenschap) te overleggen over de gevolgen voor de overgang van personeel. Vanuit dit overleg kan mogelijk alsnog overeenstemming bereikt worden over de toepassing van een lichte samenvoeging. Indien dit tijdig wordt overeengekomen kan aan de minister van BZK worden verzocht om hier bij de opstelling van het wetsvoorstel rekening mee te houden.

Ook kan bij een reguliere samenvoeging gekozen worden voor zodanige afspraken dat de gevolgen voor de beide organisaties materieel grotendeels overeenkomen met die van een lichte samenvoeging.

42

7. Financiële aspecten vorming nieuwe gemeente In dit hoofdstuk worden de conclusies verwoord van de herindelingsscan die als onderdeel van het herindelingsontwerp is uitgevoerd en nu terugkomt in het herindelingsadvies. Deze scan geeft een actueel beeld van de financiële situatie in beide gemeenten op basis van de recent vastgestelde Programmabegrotingen 2021 van beide gemeenten. Ook geeft die inzicht in de te verwachten financiële effecten van een herindeling en een beeld van de financiële situatie van de nieuwe gemeente op basis van de kennis van nu. In deze herindelingsscan is allereerst een beoordeling gemaakt van de financiële positie van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld inclusief risico’s en aandachtspunten bij een mogelijke herindeling. Vervolgens zijn de effecten van een mogelijke herindeling onderzocht (effecten op de inkomsten en financiële positie van de nieuw te vormen gemeente, de financiële robuustheid, effecten op lokale lastendruk). Om het onderzoek uit te voeren, zijn gegevens gebruikt die aangeleverd zijn door beide gemeenten, eerder uitgevoerde onderzoeken, openbare bronnen als het CBS en het COELO (Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden) en financiële toezichtinformatie van provincie Gelderland.

Voor beide gemeenten is een uitgebreide analyse gemaakt en een vergelijkende analyse inclusief effecten van een mogelijke herindeling. Hierin zijn gedetailleerde bevindingen inclusief onderbouwing terug te lezen. De herindelingsscan is opgenomen in het bijlagenboek 1 (onderdeel B).

7.1 Hoofdconclusies herindelingsscan De eindconclusie vanuit financieel perspectief is dat er met een herindeling een nieuwe gemeente ontstaat die financieel robuust is en waarvan de financiële positie samen beter is dan die van beide gemeenten afzonderlijk. Barneveld heeft een relatief lage lastendruk. Het actieve grondbeleid maakt groei van de gemeente in de toekomst mogelijk en het weerstandsvermogen is met een ratio van 2,1 robuust. Barneveld heeft aandachtspunten voor zowel het financiële vermogen als voor de exploitatie. Doordat Barneveld tot op heden nog relatief lage lasten heeft en nog een behoorlijke onbenutte belastingcapaciteit, zijn er voldoende mogelijkheden om de exploitatie en het vermogen te versterken. Daarbij zal ook naar de omvang van de organisatie gekeken moeten worden en naar het risicoprofiel in de grondexploitaties. Barneveld zal de financiële bakens moeten verzetten om een begroting te presenteren die structureel en reëel in evenwicht is. Op dit moment zijn nadere maatregelen uitgesteld tot de kadernota 2022. Scherpenzeel is aan de vermogenskant (reserves, schuldpositie, solvabiliteit) solide. Scherpenzeel heeft ook een goede begrotingsdiscipline met begrotingen die reëel en structureel in evenwicht zijn. Scherpenzeel is in staat alvast ruimte te reserveren voor de volgende bestuursperiode.

Het risico zit bij Scherpenzeel vooral in de omvang van de organisatie en de betaalbaarheid ervan. De noodzakelijke uitbreidingen hebben geleid tot een lastenverzwaring. Enkele achterstanden worden in 2021, 2022 en 2023 incidenteel weggewerkt. Als deze echter structurele oorzaken blijken te hebben, heeft Scherpenzeel geen ruimte meer om de inkomsten verder te verhogen. Hetzelfde geldt als blijkt

43

dat de flexibele schil niet volledig gedekt kan worden uit investeringen en grondexploitaties. In 2020 en 2021 is de versterking van de ambtelijke organisatie afgedekt met incidentele middelen uit een reserve. Op grond van bestuurlijke afspraken tussen GS en het college van B&W moet vanaf 2022 in de structurele dekking zijn voorzien. Bij de begroting 2021 is het weerstandsvermogen versterkt met een dotatie uit de reserve grondexploitatie. Voor een heringedeelde gemeente Barneveld-Scherpenzeel ontstaat een totaalbeeld van een nieuwe gemeente die op de meeste indicatoren goed scoort. Alleen de reserves per inwoner blijven onder het gemiddelde van Nederlandse gemeenten. Bij deze optelling is nog geen rekening gehouden met de mogelijkheden die er zijn om kostenbesparingen op de gezamenlijke organisatie en huisvesting te realiseren. Barneveld zit ruim in de organisatie en Scherpenzeel stelt zelf dat ze tot en met 2020 te krap georganiseerd is. Opgeteld kan dit leiden tot mogelijkheden om de formatie op het huidige niveau te houden en aangekondigde uitbreidingen terug te draaien. Daarbij is het wel essentieel dat Barneveld financieel gezien ‘schoon door de poort’ gaat en structurele maatregelen treft om de tekorten die ontstaan in 2022, 2023 en 2024 weg te werken en de nettoschuldpositie beheersbaar te houden (het mes snijdt aan twee kanten).

Hierbij kan Barneveld naar de eigen organisatie kijken, naar het voorzieningenniveau, naar investeringen en grondexploitaties en naar het lastenniveau. Voor de precieze invulling van dit perspectief zijn de ontwikkeling van de herverdeling van het gemeentefonds en de aanpassing van het woonplaatsbeginsel belangrijke factoren. Uit de gepresenteerde adviezen hierover blijkt dat Barneveld (evenals Scherpenzeel overigens) als voordeelgemeente kan gaan gelden. Indien deze verwachting wordt bewaarheid zijn geen of slechts aanvullende financiële maatregelen nodig om tot het gewenste sluitende meerjarenperspectief te komen. Voor Scherpenzeel geldt als aandachtspunt de dekking van de flexibele schil en het risico dat achterstanden mogelijk structurele oorzaken hebben. Een herindeling met Barneveld biedt kansen voor structurele oplossingen voor deze risico’s.

7.2 Deelconclusies over Scherpenzeel Vanuit financieel perspectief heeft Scherpenzeel een aantal sterke punten: •

Zeer solide vermogenspositie, met een goede solvabiliteit en geen schulden.

•

De begrotingen en ramingen zijn in alle jaren structureel en reëel in evenwicht. Ook de jaarrekeningen 2018 en 2019 sloten structureel in de plus. Het weerstandsvermogen is mede hierdoor goed op peil.

•

Scherpenzeel heeft voor de volgende raad en volgende college financiële ruimte gereserveerd in de begroting.

•

De kosten van de organisatie liggen, ook na de uitbreidingen, op of onder het landelijk gemiddelde.

•

De grondexploitaties zijn solide en kennen een goed financieel resultaat. De jaarrekening 2019 gaat uit van een potentiële winst van 10,4 miljoen euro.

•

Een robuuste weerstandsratio van 2,1. Hierdoor heeft Scherpenzeel voldoende ruimte om tegenvallers op te vangen.

Er zijn ook enkele aandachtspunten: •

De hoge lastendruk: -

Scherpenzeel heeft de OZB voor 2021 met 6% verhoogd. In de meerjarenraming is rekening gehouden met een jaarlijkse verhoging van 6% (incl. inflatie) tot 2024. Hierdoor zijn de mogelijkheden beperkt om nog verdere