1. Foto brede welvaart ABG - Pon & Telos

88B

welke reistijd met welk vervoermiddel zij acceptabel vinden en de

met Zeeland en Limburg heeft de provincie Noord-Brabant een Multimodale

(on)mogelijkheden van mensen om gebruik te maken van beschikbare

Agenda Zuid-Nederland 2040 opgesteld waarin gestreefd wordt naar een

mobiliteitsvoorzieningen (zoals bezit van auto en rijbewijs, financiële

multimodaal, betrouwbaar, samenhangend en robuust mobiliteitssysteem voor

mogelijkheden, fysieke gesteldheid etc.).

zowel personen als goederen. 61 Met dit mobiliteitssysteem willen de provincies de 60F

ambities rond wonen en economie versterken. Daarnaast willen ze de brede Sturen op bereikbaarheid kan vanuit verschillende beleidsterreinen: mobiliteit,

welvaart verstevigen door integraal te werken aan leefomgeving, veiligheid,

ruimtelijke ordening en voorzieningen. Niet iedere bereikbaarheidsvraag vraagt

gezondheid en bereikbaarheid. Zo krijgen in de ruimtelijke inrichting gezondheid

om een mobiliteitsgerelateerde of infrastructurele oplossing. Het kabinet pleit

en veiligheid meer prioriteit door snelfietsverkeer de ruimte te geven en

ervoor dat bij beleidskeuzes, die worden gemaakt voor voorzieningen als zorg,

barrièrewerking van spoor of snelwegen te doorbreken.

87B

59

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (2025) Bereikbaarheid op peil Mobiliteit.nl (2025) Thuiswerken neemt af 61 Smartwayz (2024) Multimodale Agenda Zuid-Nederland 2040 60

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

22

Vanuit dit oogpunt wordt gewerkt aan de ontwikkeling van zogenaamde

89B

mobiliteitsknooppunten.61 Hoogwaardig openbaar vervoer, fiets- en voetgangers en automobiliteit komen hier samen en zorgen voor overstapmogelijkheden. De

90B

knooppunten zijn meer dan een vervoersoplossing, ze worden ook gezien als ankerpunten voor nieuwe woonwijken en ruimte voor bedrijvigheid. 62 61F

Binnen het ABG-gebied is het station van Gilze en Rijen zo’n knooppunt. Het daily

91B

urban system beperkt zich immers niet tot de gemeentegrenzen binnen het ABGgebied. Zo werkt 78% van de inwoners van de gemeente Gilze en Rijen in een andere gemeente en zijn er dagelijks 8400 inkomende forenzen. Vergeleken met de gemeenten Alphen-Chaam (1400 forenzen) en Baarle-Nassau (1500 forenzen) is dit aantal veel hoger. 63 62F

Zo’n knooppunt moet in de toekomst voorzieningen als ziekenhuis of

92B

bijvoorbeeld scholen multimodaal bereikbaar houden. De provincie werkt aan het versterken van actieve mobiliteit door met snelfietspaden de mobiliteitshubs te verbinden. Voor de gemeenten betekent dit dat zij vooral inzetten op doelgroepgericht maatwerk vervoer. Voor Alphen-Chaam is de snelheidslimiet en het doorgaande (vracht)verkeer op de provinciale weg N639 een belangrijk issue. Daarnaast wacht de regio al jaren op verbreding van de A58, maar vanwege stikstofproblematiek en geldgebrek is deze ontwikkeling gepauzeerd.

4.5

Wonen als grootste uitdaging

In het onlangs uitgevoerde vragenlijstonderzoek ‘Brabantse burgers in beeld’

93B

wordt huisvesting/betaalbare woningen door inwoners in Brabant het meest genoemd op de vraag wat men ziet als grootste uitdagingen voor Brabant nu en in de toekomst. 64 63F

Het woningtekort in Nederland is enorm en neemt nog steeds toe. Er zijn te weinig

94B

woningen gebouwd om aan de woningbehoefte te voldoen, en de bevolking groeit, mede door migratie, nog sneller dan de eerdere CBS-prognoses

62 63 64

Brainport Eindhoven (2025) Wegen, paden, knopen en hubs: hoe Brainport Eindhoven mobiliteit op de rit wil krijgen CBS (2022) Dashboard Woon-Werk Het PON & Telos (2025) Brabantse monitor brede welvaart 2024

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

23

voorspelden. Ook als er geen sprake zou zijn van migratie, zijn extra woningen

door transformatie van bestaand vastgoed zoals oude kantoorpanden en

nodig vanwege de krimp in huishoudensgrootte.

leegstaande winkels, scholen of bedrijven naar woningen. 66 65F

Er zijn echter diverse (veelal externe) factoren die van invloed zijn op het

98B

Er is niet alleen behoefte aan meer woningen, maar ook aan een breder aanbod

bouwtempo, zoals de beschikbaarheid en prijsontwikkelingen van grondstoffen

van verschillende woningtypen. Door de toename van het aantal

en tekorten in bouwmaterialen en bouwpersoneel. Daarnaast werken het gebrek

eenpersoonshuishoudens neemt de vraag naar betaalbare kleinere woningen toe

aan stikstofruimte en ambtelijke capaciteit evenals lange procedures

en de vergrijzing vraagt om nieuwe woonzorgconcepten. Om daaraan tegemoet te

vertragend. 67

95B

komen is een mix van oplossingen nodig. Denk aan nieuwe woonvormen zoals

66F

Ook beperken strengere milieu- en gezondheidsnormen, zoals regelgeving rond

99B

flexwoningen, tiny houses en collectieve woon(zorg)vormen, maar ook ruimte voor

spuitzones, de beschikbaarheid van ontwikkellocaties, met name aan

bewonersinitiatieven en het versoepelen van regelgeving. Naast (grootschalige)

dorpsranden en in het buitengebied. Tot slot vormt netcongestie een groeiende

nieuwbouw dient ook de bestaande woningvoorraad te worden benut, door

belemmering. In december 2025 heeft de Autoriteit Consument en Markt (ACM)

bijvoorbeeld optoppen, woningdelen- en woningsplitsing.

een nieuw prioriteringskader vastgesteld, waarin projecten die ruimte maken op het elektriciteitsnet en projecten die essentieel zijn voor de nationale veiligheid,

Het is tevens van belang om de woon- en bouwopgave in samenhang met andere

zoals ziekenhuizen, defensie en noodhulpdiensten voorrang krijgen op

opgaven aan te pakken, zodat tegelijkertijd doelen op het gebied van

woningbouwontwikkelingen. 68

96B

6 7F

klimaatadaptatie, bedrijvigheid, bereikbaarheid en natuur in de ontwikkelingen worden meegenomen. 65 6 4F

100B

Op basis van de bevolkings- en de daaruit volgende woningbehoefteprognose van

de provincie Noord-Brabant, zal de woningvoorraad in de periode 2023 tot 2040 in

4.6

Woningbouwopgave is omvangrijk in Brabant

gemeente Baarle-Nassau moeten groeien met 145 woningen (4,9% van de totale woningvoorraad), gemeente Alphen-Chaam met 485 woningen (10,7%) en Gilze en Rijen met 1645 woningen (14,3%). 69 68F

Om aan de woningbehoefte te voldoen moeten in Nederland tot 2040 1 miljoen

97B

extra woningen worden gerealiseerd. Omdat er door sloop ook woningen verdwijnen, betekent dit dat er de komende 15 jaar 1,2 miljoen woningen moeten worden gerealiseerd door nieuwbouw, het splitsen van woningen, optoppen en

65 66 67 68 69

Platform31.nl - Wonen en woningmarkt Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (2025) Berekening woningbouwopgave Provincie Noord-Brabant (2023) De bevolkings- en woningbehoefteprognoses Noord-Brabant Koninkrijk der Nederlanden (2025) Staatscourant Provincie Noord-Brabant (2023) De bevolkings- en woningbehoefteprognoses Noord-Brabant

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

24

4.7

101B

Wet versterking regie volkshuisvesting voor betaalbare woningen

biedt kansen voor startende kopers, maar het verkrapt tegelijkertijd de markt voor (startende) huurders.

De Wet Regie op de Volkshuisvesting moet nog door de Eerste Kamer worden

goedgekeurd (streven is inwerkingtreding 1 juli 2026), maar ook als deze er niet

Het ABG-gebied telde in 2024 op 1 januari in totaal 19.320 woningen, waarvan

104B

komt, zal ongeveer tweederde van de te bouwen woningen betaalbaar (max €

gemiddeld 29,8% huurwoningen (17,4% in woningcorporatiebezit en 12,4%

420.000 70) moeten zijn om in de (landelijke) behoeften te voorzien, en 30% van de

overige huurwoningen). Hiermee liggen de percentages huurwoningen in het ABG-

nieuw te bouwen woningen zullen sociale huurwoningen moeten zijn. Deze

gebied onder het landelijk gemiddelde van 42,8% huurwoningen. In het algemeen

doelstelling geldt landelijk, provinciaal en regionaal en dus niet per gemeente, per

heeft de gemeente Gilze en Rijen meet huurwoningen dan de andere twee

wijk of per project, waardoor er ruimte is voor lokaal maatwerk. Uiterlijk een half

gemeenten en is het aandeel verhuurd door woningcorporaties bijna twee keer zo

jaar na de inwerkingtreding van de wet moeten regio’s afspraken hebben gemaakt

groot, zie figuur 5.

69F

over de verdeling van in totaal 30% sociale huur en tweederde betaalbare woningen.

105B

De WOZ-waarde van woningen is de afgelopen zes jaar fors gestegen. In Alphen-

Chaam ligt de waarde van een woning gemiddelde het hoogste. In 2019 lag deze

Ook pleit de Wet Regie op de volkshuisvesting voor voldoende woningen voor

rond de € 333.000 en gestegen naar € 477.000 in 2025. Ook in Baarle-Nassau is een

studenten en ouderen en een meer evenwichtige verdeling van urgent

stijging zichtbaar van € 298.000 naar € 418.000. In Gilze en Rijen is de WOZ-waarde

woningzoekenden over gemeenten. Bouwen op het eigen erf wordt

van een huis net iets onder het gemiddelde van Noord-Brabant. Hier is de waarde

vergunningsvrij voor mantelzorg- en familiewoningen. Als laatste wordt de

in 2025 € 388.000. Dit was € 254.000 in 2019, zie figuur 6.

102B

motivering voor bouwen in het buitengebied eenvoudiger. 71 70F

103B

Ondertussen vindt er landelijk een verschuiving plaats binnen de bestaande

woningvoorraad: particuliere verhuurders verkopen op grote schaal (vooral kleinere) huurwoningen vanwege huurprijsregulering en het fiscale regime. Dit

70

71

Vereniging Eigen Huis (2025) Betaalbaarheidsgrens koopwoningen ruim 4 ton in 2026 Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening Visuele weergave aangepast wetsvoorstel Versterking regie volkshuisvesting

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

25

Figuur 6 Ontwikkeling WOZ-waarde CBS (2025)

Figuur 5 Verhouding huur- en koopwoningen in 2024 CBS (2025) Woningcorporatie

Overig

Alphen-Chaam

Koop

Baarle-Nassau

Gilze en Rijen

Noord-Brabant

500

Alphen-Chaam

12,9

11,6

450

75,4

* 11,1

18,5

x 1000 euro

Baarle-Nassau

400

69,6

350 300

Gilze en Rijen

28,3 7,1 0

10

20

* Door afronding van cijferes niet 100%

4.8

30

64,4 40

50

60

70

80

90

100

250 200 2019

in percentage

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Migratiestromen vragen om structurele oplossingen

Migratie is een belangrijke factor in de bevolkingsontwikkeling en daarmee ook in

de periode van 3 jaar. Hierna hebben zij dezelfde rechten en plichten als

de huisvestingsvraag. De spreidingswet verplicht gemeenten tot een evenredige

Nederlanders. 72

106B

bijdrage aan de opvang van asielzoekers. Daarnaast brengt de opvang van Oekraïense ontheemden een concrete opgave met zich mee. In maart 2027 eindigt de Europese Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) voor Oekraïense vluchtelingen in Nederland. Vanaf dat moment krijgen zij een tijdelijke verblijfsvergunning voor

7 1F

Voor de opvang van vluchtelingen worden veelal tijdelijke en incidentele

107B

oplossingen gezocht. Migratiestromen zijn echter van alle tijden en vragen om een integrale en structurele verankering op het gebied van woningbouw, ruimtelijke ontwikkeling, voorzieningen en sociale samenhang. Het kabinet is voornemens met ingang van 1 mei 2026 een doelgroep flexibele opvangregeling in te voeren,

72

Rijksoverheid (2025) Langetermijn veranderingen opvang vluchtelingen uit Oekraïne

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

26

die gemeenten ondersteunt bij de realisatie van eenheden voor verschillende doelgroepen zoals statushouders, ontheemde Oekraïners en spoedzoekers.72 Binnen de regio Hart van Brabant zijn afspraken gemaakt over de verdeling van de

108B

op vang van asielzoekers, alleenstaande minderjarige vreemdelingen (AMV-ers) en ontheemden uit Oekraïne. Daarbij wordt de totale opgave van de regiogemeenten verdeeld als ware de regio één gemeente. Met de aanwezigheid van een AZC met 1.200 opvangplekken voor asielzoekers

109B

voldoet gemeente Gilze en Rijen al aan haar opgave en hoeft het geen Oekraïners op te vangen namens de regio. Baarle-Nassau biedt op basis van de regionale afspraken tot 1 maart 2026 80 opvangplekken voor Oekraïners. Alphen-Chaam

Het programma integreert de woonbehoefte van kwetsbare groepen, zoals

111B

ouderen en mensen die zorg of ondersteuning nodig hebben met het gemeentelijk beleid voor wonen en zorg. Dit vereist samenwerking tussen het gemeentelijke fysieke en sociale domein. RIGO werkt momenteel in opdracht van het ministerie van VRO aan een Handreiking volkshuisvestingsprogramma, die naar alle waarschijnlijkheid begin 2026 gereed is.

4.10 Forse opgaven op wonen met zorg en welzijn Het aanbod van zorg en geschikte huisvesting voor ouderen blijft achter bij de

112B

hoeft volgens de regionale afspraken geen opvangplekken voor asielzoekers te

sterk groeiende doelgroep oudere huishoudens. Uitbreiding van intramurale

realiseren, maar richten zich op de huisvesting van ontheemden uit Oekraïne. Als

zorgvoorzieningen, zoals de traditionele verzorgings- en verpleeghuizen, wordt als

vluchtelingen een verblijfstatus krijgen, vertrekken zij veelal naar woonruimte

onhaalbaar gezien vanwege de schaarste aan zorgpersoneel nu en in de

elders.

toekomst. 73 De oplossing moet worden gezocht in de realisatie van geclusterde

4.9

72F

Nieuw verplicht instrument: Volkshuisvestingsprogramma

ouderenwoningen – al dan niet met verpleegzorg – in een geschikte woonomgeving, zodat ouderen langer thuis kunnen blijven wonen. Naast nieuwbouw kan een deel van de opgave ook gerealiseerd worden door de bestaande woningvoorraad aan te passen.

110B

Gemeenten moeten vanaf 2026 een volkshuisvestingsprogramma opstellen,

waarin zij de afspraken in de regionale woondeal verankeren en uitwerken voor

113B

Om aan de vraag te voldoen zal bijna een derde van de te bouwen woningen de

hun gemeente. Het is een verplicht instrument onder de nieuwe Wet versterking

komende jaren gericht moeten zijn op de huisvesting van ouderen. In Brabant

regie volkshuisvesting en vervangt de woonvisie. In het

gaat het om een opgave van zo’n 40.000 woningen.73

volkshuisvestingsprogramma geeft de gemeente aan hoeveel, waar en voor wie er gebouwd wordt en hoe de woningvoorraad wordt aangepast aan de behoeften van verschillende groepen, zoals ouderen en mensen met een beperking.

73 74

In 2023 bestaat 20,6% van de woningvoorraad in Noord-Brabant (10.300

114B

woningen) uit nultredenwoningen. 74 Alphen-Chaam (27,0%) en Baarle-Nassau 73F

Provincie Noord-Brabant (2023) De bevolkings- en woningbehoefteprognoses Noord-Brabant CBS (2025) Monitoring Woningtypes Ouderenhuisvesting

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

27

(28,0%) hebben relatief meer nultredenwoningen. De gemeente Gilze en Rijen kent juist minder van deze woningen, namelijk 16,7%. Wat betreft zorggeschikte geclusterde woningen ligt het percentage in de gemeente Gilze en Rijen met 1,72,4% hoger dan het provinciale gemiddelde van 0,9-1,1% (circa 10 tot 13 duizend woningen). De gemeenten Alphen-Chaam (0,7-0,9%) en Baarle-Nassau (0,7%) hebben daarentegen juist minder van dit type woningen.

4.11 Meer aandacht voor de invloed van de leefomgeving op de gezondheid van inwoners Bij overheden op verschillende niveaus – van Rijk tot provincie tot gemeente –

115B

groeit de aandacht voor de invloed van de fysieke leefomgeving op de gezondheid. Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die als prettig wordt ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en dit faciliteert (gezondheidsbevordering) en die mensen beschermt tegen invloeden die hun gezondheid in gevaar brengen (gezondheidsbescherming). 75 74F

Een gezonde en groene leefomgeving heeft veel voordelen voor de samenleving.

116B

Zo zorgen maatregelen voor minder autoverkeer in de wijk voor minder geluid en een betere luchtkwaliteit. Ook bewegen mensen meer doordat ze dan vaker

117B

fietsen en lopen, door bijvoorbeeld sport- en speelplekken in de buurt aan te leggen en groen en water om te recreëren, worden mensen uitgenodigd om meer te bewegen. Meer bewegen maakt mensen zowel geestelijk als lichamelijk gezonder. Wie gezond is kan actiever deelnemen aan de maatschappij en zorgdragen voor zichzelf en anderen. Groen in de omgeving zorgt niet alleen voor beweging maar ook voor ontspanning, wat goed is voor de mentale gezondheid. Het stimuleert dat mensen elkaar ontmoeten en zorgt voor verkoeling op warme 75

RIVM (2023) Programma gezonde leefomgeving

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

28

Figuur 7 Beweegvriendelijke omgeving Mullier Instituut (2024)

dagen. Verder neemt de biodiversiteit toe en worden huizen meer waard. Vooral door de vele ruimteclaims is het creëren van een gezonde leefomgeving echter een niet te onderschatten uitdaging.75

Recreatief groen en blauw

Sportaccommodaties

Van de drie gemeenten scoort de gemeente Gilze en Rijen het

Sport- en speelplekken

Nabijheid van voorzieningen

hoogst op een beweegvriendelijke omgeving zoals

Beweegvriendelijke omgeving

317B

weergegeven in figuur 7. Dit is een omgeving waarin men de mogelijkheid heeft om te sporten en te bewegen in de fysieke

100

omgeving. De score wordt bepaald door vier indicatoren: Gilze en Rijen scoort van de twee andere gemeenten het hoogst op

75

sportvoorzieningen zoals voetbal- en hockeyvelden, tennisbanen, zwembaden) en sport en speelplekken

score

sportaccomodaties (de diversiteit en nabijheid van

50

(nabijheid van sport-en speelplekken). Opvallend is dat het recreatief groen en blauw (nabijheid van parken en water

25

geschikt voor recreatief gebruik) lager is dan bij de gemeenten Alphen-Chaam en Baarle-Nassau. Deze twee gemeenten scoren op dezelfde indicatoren ongeveer even hoog.

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

0 Alphen-Chaam

Baarle-Nassau

Gilze en Rijen

29

4.12 Veilige leefomgeving Een veilige woon- en leefomgeving is een kerntaak van de overheid. Mensen

118B

willen en moeten zich veilig kunnen voelen in hun eigen leefomgeving. Veilig voelen, wonen, opgroeien, ondernemen en recreëren zijn randvoorwaarden voor

Figuur 8 Aantal verkeersdelicten per 1.000 inwoners WSJG (2026) & CBS (2025)

een aantrekkelijk en leefbaar dorp. Een veilige leefomgeving heeft te maken met

10

het tegengaan van criminaliteit, het bevorderen van het veiligheidsgevoel,

8

verkeersveiligheid en omgevingsveiligheid zoals opslag en vervoer van gevaarlijke stoffen, brandveiligheid of het voorkomen van overstromingen.

6 4

Criminaliteit

326B

Na een jarenlange daling van de geregistreerde criminaliteit in Nederland, is deze

2

119B

daling sinds 2018 gestagneerd. Uitzondering was 2021, toen het aantal

0 Alphen-Chaam

geregistreerde misdrijven lager was tijdens de coronapandemie. Meer dan de helft

2016

van de geregistreerde misdrijven betreft vermogensdelicten zoals diefstal, inbraak en oplichting. Het aantal registraties van verkeersmisdrijven is de afgelopen jaren toegenomen.

120B

Dit komt deels doordat de politie inmiddels naast alcohol ook kan testen op drugs in het verkeer. Ook misdrijven tegen openbare orde en gezag en wapenmisdrijven namen in de afgelopen jaren toe, een deel hiervan is te verklaren vanwege andere registratiemethoden en een deel door een daadwerkelijke toename. Het aantal verkeersdelicten ligt bij de gemeenten lager dan het provinciaal

121B

gemiddelde, behalve bij de gemeente Gilze en Rijen met ongeveer 8 per 1.000 inwoners verkeersdelicten. De stijging kan te maken zoals eerder aangegeven doordat de methodiek is verbeterd, zie figuur 8.

Baarle-Nassau 2020

Noord-Brabant

2024

Figuur 9 Aantal drugsdelicten per 1.000 inwoners WSJG (2026) & CBS (2025) 1,8 1,6 1,4 1,2 1 0,8 0,6 0,4 0,2 0 Alphen-Chaam

Baarle-Nassau 2016

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

Gilze en Rijen

2020

Gilze en Rijen

Noord-Brabant

2024

30

Het aantal geregistreerde drugsdelicten in het ABG-gebied ligt lager dan de

122B

provincie. In de hele provincie gaat het om ongeveer 1,0 drugdelict per 1.000 inwoners. In de gemeente Alphen-Chaam daalt het aantal drugsdelicten van 0,6 naar 0,2 drugsdelicten per 1.000 inwoners. Voor zowel Baarle-Nassau en Gilze en Rijen is een stijging zichtbaar. In 2020 is het aantal drugsdelicten in de gemeente Baarle-Nassau juist gedaald, maar in Gilze en Rijen schoot het in 2020 omhoog naar 1,6 drugsdelicten per 1.000 inwoners, zie figuur 9.

123B

Ook is de laatste jaren een stijging zichtbaar van seksuele misdrijven, wat mogelijk

een gevolg is van de gestegen aandacht voor seksueel geweld in de maatschappij. 76 Zo is het aantal gewelds-, seksuele en vermogensdelicten het 75F

hoogst in de gemeente Gilze en Rijen met 4,2 delicten per 1.000 inwoners in 2024. Dit is nog steeds lager dan het provinciaal gemiddelde van 4,5 delicten per 1.000 inwoners. In Baarle-Nassau (3,7) en Alphen-Chaam (1,5) zijn er minder delicten ten opzichte van het aantal inwoners.

76

CBS (2025) Langdurige daling criminaliteit ten einde?

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

31

Verkeersveiligheid

327B

De aantallen verkeersgewonden blijven zorgwekkend stijgen. Ook het aantal

geringe aantal inwoners heeft elk incident hier in verhouding een grotere impact.

verkeersdoden neemt, over de afgelopen tien jaar bezien, niet af. Er is met name

Ook zijn er in verhouding meer fietsongelukken plaatsgevonden in de gemeente

een stijging in het aantal (oudere) fietsslachtoffers. Bij ernstig gewonde fietsers

Alphen-Chaam in vergelijking met de provincie. Daarentegen ligt het aantal bij de

betreft het meestal ongevallen zonder motorvoertuig. Bij fietsdoden gaat het vaak

gemeente Gilze en Rijen lager.

124B

om aanrijdingen met auto’s. Effectievere maatregelen blijven nodig om het aantal slachtoffers te beperken. Veiliger ingerichte infrastructuur, bescherming van

Het aantal ongelukken met gemotoriseerde voertuigen 78 is sinds 2020 aan het

318B

77F

kwetsbare verkeersdeelnemers en meer handhaving van veilig verkeersgedrag zijn

stijgen van 39 naar 55 ongelukken per 10.000 inwoners zoals weergegeven in

daarvan de belangrijkste.

figuur 11. Vanaf 2023 is een lichte daling zichtbaar. Alphen-Chaam zag in 2022 een

77 76F

Het aantal fietsongelukken per 10.000 inwoners is voor de provincie Noord-

hoog (66 ongelukken per 10.000 inwoners) aantal ongelukken met gemotoriseerde

Brabant afgelopen jaren gestegen, zie figuur 10. In 2022 en 2024 hebben er 4

voertuigen. Verder is er bij de gemeente Baarle-Nassau juist een daling in het

fietsongelukken plaatsgevonden in de gemeente Baarle-Nassau. Vanwege het

aantal ongelukken sinds 2021.

125B

Figuur 11 Aantal gemotoriseerde voertuigen ongelukken per 10.000 inwoners WSJG (2026) & CBS (2025)

Figuur 10 Aantal fietsongelukken per 10.000 inwoners WSJG (2025) & CBS (2025) Alphen-Chaam

Baarle-Nassau

Gilze en Rijen

Noord-Brabant

7

78

Baarle-Nassau

Gilze en Rijen

Noord-Brabant

70

6

60

5

50

4

40

3

30

2

20

1

10

0

0 2017

77

Alphen-Chaam

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

SWOV (2025) De staat van de verkeersveiligheid 2025 Dit zijn vrachtauto’s, bussen, auto’s, bestelauto’s, brom- en snorfietsen, motors, scooters en overig of andere vervoerswijze.

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

32

Omgevingsveiligheid

328B

319B

Omgevingsveiligheid gaat over de risico's voor mens en milieu van bijvoorbeeld

risicovolle bedrijven of transporten, brandgevaar en bescherming tegen natuurrampen, zoals overstromingen. Met de komst van de Omgevingswet hebben gemeenten meer mogelijkheden om omgevingsveiligheid op lokaal niveau, in een omgevingsplan, te regelen. Het NIPV schreef een handreiking voor iedereen die betrokken is bij het maken van een omgevingsplan. Centraal in de uitgave staan een analyse van de relevante regelgeving en een stappenplan voor het opstellen van planregels over omgevingsveiligheid. 79 78F

Veiligheidsgevoel

329B

Het veiligheidsgevoel van inwoners is maar voor een beperkt deel afhankelijk van

320B

daadwerkelijke criminaliteit, externe veiligheid of ongeval cijfers. De veiligheidsbeleving is afhankelijk van zowel persoonlijke, situationele als algemeen maatschappelijk factoren. Elementen als goede verlichting, een schone en goed onderhouden buurt en sociale cohesie in de buurt zijn hierbij van belang. Uit onderzoek blijkt dat het onveiligheidsgevoel is toegenomen. Ruim een op de zeven (15%) Nederlanders voelt zich weleens onveilig in de eigen buurt. 80 In 79F

Alphen-Chaam en Baarle-Nassau geven veel inwoners aan dat ze zich wel eens of vaak onveilig voelen, namelijk 39,1%. Dit komt overeen met het landelijk gemiddelde van 39,7%, terwijl in Gilze en Rijen minder mensen een onveiligheidsgevoel hebben (32,6%). Naast veiligheid in de directe woonomgeving zorgen maatschappelijke onrust en geopolitieke spanningen voor onveiligheidsgevoelens.

79 80

NIPV (2024) Handreiking Omgevingsveiligheid in het omgevingsplan CBS (2024) Veiligheidsmonitor

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

33

5

Economie

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

34

5.1

Arbeidsmarkt wordt kennisintensiever

Lokale bedrijvigheid

330B

Aangezien lang niet alle werknemers van deze bedrijven in de betreffende

129B

126B

De Nederlandse economie wordt met name bepaald door de hoogwaardige

industrie en publieke, zakelijke en overige diensten en in geringe mate de landbouw- en bouwsector. Zo’n 20% van de van het totale aantal vestigingen van bedrijven in Nederland vallen onder de SBI-sectie Specialistische zakelijke diensten. 81 Ter vergelijking valt 3% van het aantal vestigingen in Nederland onder

gemeente wonen is het voor de gemeente relevant de economische ontwikkelingen en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt op regionaal niveau te beschouwen. Hoewel een uitbreiding van activiteiten van Defensie de komende jaren zeker impact op de bedrijfsvestigingen in het ABG-gebied kan hebben.

80F

Landbouw, bosbouw en visserij. 82

In de gemeenten verschillen de aanwezige bedrijfsvestigingen. In Alphen-Chaam

81F

130B

Het aandeel publieke dienstverlening en landbouw zal naar verwachting in de

127B

toekomst dalen, terwijl hightechindustrie en kennisintensieve dienstverlening een sterk groeiend aandeel zullen hebben. Voor kennisintensieve dienstverlening en de industrie zullen arbeidsbesparende technologische ontwikkelingen zorgen voor een minder sterke groei van de werkgelegenheid. De werkgelegenheid in de landbouw en in de bouw neemt in de toekomst naar verwachting af vanwege de

en Gilze en Rijen zijn er de meeste bedrijven in de sector ‘Specialistische zakelijke diensten’. In Baarle-Nassau zijn er de meeste vestigingen in de ‘Handel’, in Gilze en Rijen staat deze sector op de tweede plaats. De sector ‘Landbouw’ staat in AlphenChaam en Baarle-Nassau op de tweede plaats, terwijl deze sector in Gilze en Rijen niet in de top vijf voorkomt, zie figuur 12, In vergelijking met 2015 is het aantal vestigingen in de sector ‘Specialistische

131B

toepassing van innovaties. 83

zakelijke diensten’ in Alphen-Chaam en Baarle-Nassau het meest gegroeid. Gilze

8 2F

en Rijen groeit voornamelijk in de sector ‘Gezondheids- en welzijnszorg’. Het 128B

De traditionele landbouw groeit nog in termen van toegevoegde waarde (bijdrage

aan het BNP) maar in termen van werkgelegenheid en het aandeel van de beroepsbevolking neemt de sector in aandeel af. 84 De landbouwproductie zal zich

gehele ABG-gebied krimpt vooral in de sectoren ‘Financiële dienstverlening’, ‘Handel’ en ‘Landbouw, bosbouw en visserij’.

83F

in de verdere toekomst ruimtelijk meer over de wereld verspreiden. Binnen de landbouwsector verschuift de primaire landbouw naar technologie gedreven agribusiness. Dankzij technologische veranderingen neemt de productiviteit in de landbouwsector toe, waardoor er minder arbeid nodig is en het aandeel van landbouw in de werkgelegenheid verder afneemt.83

81 82 83 84

Specialistische zakelijke diensten vereisen een hoge opleiding en specifieke kennis. CBS (2025) Vestigingen van bedrijven CPB/PBL (2025) Toekomstverkenning WLO-cahier Economie CBS (2025) De Nederlandse agrarische sector in internationaal perspectief

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

35

Figuur 12 CBS (2025)

Top 5 sectoren vanuit het aantal vestigingen (2025) Alphen-Chaam

Baarle-Nassau

M Specialistische zakelijke diensten

G Handel

15,9

M Specialistische zakelijke diensten

A Landbouw, bosbouw en visserij

15,5

G Handel

14,7

F Bouwnijverheid

10,5

Q Gezondheids- en welzijnszorg

10,4

19,7

A Landbouw, bosbouw en visserij

14,0

G Handel

10,9

M Specialistische zakelijke diensten

F Bouwnijverheid

10,3

F Bouwnijverheid

Q Gezondheids- en welzijnszorg

10,8

Q Gezondheids- en welzijnszorg

8,9

Gilze en Rijen

S Overige dienstverlening

7,2

in percentage

17,9

15,6

6,2

in percentage

in percentage

Top 3 stijgers en dalers sectoren vanuit het aantal vestigingen (2015 – 2025) Alphen-Chaam

Baarle-Nassau

M Specialistische zakelijke diensten

3,6

Q Gezondheids- en welzijnszorg

1,5

K Financiële dienstverlening

G Handel

A Landbouw, bosbouw en visserij

M Specialistische zakelijke diensten

3,1

3,1

1,1

P Onderwijs

1,7

Q Gezondheids- en welzijnszorg

1,1

N Verhuur en overige zakelijke diensten

1,7

K Financiële dienstverlening

-2,7

-2,5

G Handel

-3,7

A Landbouw, bosbouw en visserij

-4,5

Q Gezondheids- en welzijnszorg

P Onderwijs

2,4

P Onderwijs

Gilze en Rijen

in procentpunt

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

-3,0

-4,5 in procentpunt

A Landbouw, bosbouw en visserij

-1,6

G Handel

-2,1

K Financiële dienstverlening

-2,4 in procentpunt

36

5.2

Druk op arbeidsmarkt in publieke en private dienstverlening

Internationale spanningen en de onzekerheid over economische ontwikkelingen

op de energietransitie. Kortom, de gevolgen van een stagnerend arbeidsaanbod

door het ingrijpende handelsbeleid van de Verenigde Staten zorgen voor minder

gaan verder dan alleen de gevolgen voor de economische groei. 86

132B

8 5F

groei van de economie. Vraag en aanbod komen op de Nederlandse 85

84F

arbeidsmarkt langzaam weer in balans, maar voor een groot deel van de bedrijven en organisaties is het lastig om voldoende personeel te vinden. We noemen de arbeidsmarkt daarom nog steeds krap. Een belangrijke factor is dat een groot deel van de mensen in Nederland die kunnen en willen werken, dat al doet. Daarnaast speelt de vergrijzing van de bevolking een rol. Een steeds groter deel van de bevolking bereikt de pensioenleeftijd, terwijl er relatief minder jongere mensen bijkomen die kunnen werken. De vergrijzing zorgt ervoor dat de groei van het potentiële arbeidsaanbod afneemt. De uitstroom uit de arbeidsmarkt door pensionering is groter dan de toestroom, wat maakt dat de arbeidsmarkt

134B

Oplossingen voor het personeelstekort worden gevonden in de toepassing van

innovatieve technologieën, slimmer organiseren van werkprocessen en het aantrekken van internationale werknemers. Ook investeren gemeenten, sociale ontwikkelbedrijven en werkgevers gezamenlijk in duurzame inzetbaarheid, scholing en het ontwikkelen van passend werk voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Daarbij hoort ook het principe van leven lang ontwikkelen, waarin mensen de kans krijgen zich continu te blijven ontwikkelen om duurzaam inzetbaar te blijven. Het rijk stelt in de periode 2025-2034 impulsgelden beschikbaar voor het toekomstbestendig maken van sociaal ontwikkelbedrijven.86

voorlopig krap zal blijven.

In de onderwijs- en zorgsector wordt daarnaast het aantal betaalde

Een krappe arbeidsmarkt roept ook de vraag op welke producten en diensten we

zorgbehoevenden en de inzet van vrijwilligers in de professionele zorg. 87

133B

arbeidskrachten verkleind door een beroep te doen op de omgeving van 86F

willen blijven leveren in het Nederland van de toekomst. Door tekorten aan personeel komt de toegankelijkheid en kwaliteit van publieke diensten bijvoorbeeld onder druk te staan. Door wachtlijsten in de zorg verergeren aandoeningen, wachtlijsten in de kinderopvang zorgen voor onrust bij ouders en belemmeren de mogelijkheden tot arbeidsparticipatie. Ook lopen projecten voor woningbouw, infrastructuur vertraging op en zetten tekorten aan technici een rem

85 86 87

135B

De krapte op de arbeidsmarkt is een probleem waarin iedereen een

verantwoordelijkheid heeft. Voor burgers is er een afweging tussen betaalde arbeid, zorg voor gezin en naasten en vrije tijd. Voor bedrijven ligt er een uitdaging werknemers te binden en boeien en de productiviteit aan te jagen. Tot slot is ook de overheid aan zet, zij speelt een rol op de arbeidsmarkt als aanbieder van

UWV (2025) Regio in Beeld: krapte vraagt om focus op vaardigheden Rijksoverheid (2025) Met impulsbudget zijn gemeenten aan zet voor toekomstbestendige sociaal ontwikkelbedrijven RIVM (2024) Kiezen voor een gezonde toekomst: Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

37

publieke diensten, zoals zorg en onderwijs en sociaal ontwikkelbedrijven, als grote

produceren. Ook ontstaan er nieuwe banen voor mensen die met die nieuwe

werkgever en als wetgever en bewaker van arbeidsomstandigheden.

technologieën en machines aan het werk gaan. Op dit moment vinden veel bedrijven het moeilijk om voldoende gespecialiseerde werknemers te vinden, met

5.3

Groei invloed technologische ontwikkelingen

name in robotica, AI en software. Vaardigheden van de huidige beroepsbevolking

Technologie zoals AI, robotica en automatisering veranderen de arbeidsmarkt

afgestemd op de behoeften van het bedrijfsleven. Daarnaast vraagt de transitie

136B

ingrijpend en bieden zowel kansen als bedreigingen voor de economie in de regio. Hoewel sommige banen verdwijnen, ontstaan er ook weer nieuwe. Denk aan dataanalisten, AI-specialisten, softwareontwikkelaars en engineers in robotica/automatisering. De afgelopen jaren is gebleken dat sommige technologische ontwikkelingen de productiviteitsgroei stimuleren. De verwachting

kunnen snel verouderen. Om de regio toekomstbestendig te maken, is het essentieel om in te zetten op scholing van nieuwe vakken en omscholing, aandacht voor sociale inclusie, zodat iedereen kan profiteren van de technologische vooruitgang.

5.4

is dat dit de komende jaren alleen maar meer toeneemt. Met name in de bouw is de verwachting dat technologische innovaties de productie omhoog kunnen

Recreatie en toerismesector blijft groeien

Toegang tot voldoende mogelijkheden voor buitenrecreatie in natuur en landelijk

139B

brengen zonder dat er meer arbeid nodig is. Datzelfde geldt voor sommige

gebied zijn essentieel voor het welbevinden van iedereen. Het is voor provincies

productieprocessen in de industrie. Hier zorgen arbeidsbesparende

een belangrijke opgave om recreatieruimte, zowel locaties als gebieden als de

technologische verbeteringen zoals robotisering voor een lagere vraag naar

toegang daartoe, betaalbaar te houden en integraal mee te nemen in

laaggeschoolde arbeiders, die weer kunnen worden ingezet in andere sectoren.

gebiedsopgaven en in landelijke programma’s voor natuurontwikkeling en vitale buitengebieden. 89 88F

In de zorg is de verwachting dat vooral zorg op afstand de ‘productie’ kan

137B

vergroten. Sommige economen verwachten dat AI de arbeidsproductiviteit de komende jaren positief zal beïnvloeden.

88 8 7F

Een deel van de huidige banen zal fundamenteel van karakter veranderen. Veel

138B

taken zullen geautomatiseerd of technologisch ondersteund worden, wat een verschuiving vraagt in vaardigheden en opleiding. Er zijn mensen nodig om nieuwe technologieën te ontwikkelen en nieuwe, gedigitaliseerde machines te

88 89

Nog geen tien jaar geleden was het algemeen geaccepteerd om als dorp, stad of

140B

regio een groei van recreatie en toerisme na te streven. Tegenwoordig kijken provincies daar gedifferentieerder naar. Er is meer aandacht voor de impact van recreatie en toerisme op de fysieke leefomgeving. Soms is er sprake van negatieve effecten van piekbelasting van bezoek en er is meer aandacht gekomen voor beperking van de ecologische voetafdruk van recreanten en toeristen.89

CPB/PBL (2025) Toekomstverkenning WLO-cahier Economie IPO (2025) Position paper en achtergrondducument Recreatie en toerisme

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

38

141B

De toeristische sector in Brabant maakte in 2024 een groei door: er verbleven

Het ABG-gebied heeft recreanten in deze trends veel te bieden. Onduidelijk is in

144B

meer binnen- en buitenlandse gasten in de provincie. Vooral gasten vanuit

hoeverre de ambities van Defensie de mogelijkheden voor recreatieve

Duitsland en België zorgden voor een forse groei. Ook de prognoses voor de

ontwikkelingen doorkruisen. Voor ondernemers in de recreatieve sector wordt

komende jaren zijn positief: er wordt tot 2035 een groei van 11% in binnenlands

door de gemeente Gilze en Rijen samengewerkt met de regio Hart van Brabant in

toerisme en 37% in buitenlands toerisme verwacht.

Regioboost. 93 De gemeenten Alphen-Chaam en Baarle-Nassau werken samen in

90 89F

9 2F

Grensland de Baronie. 94 Het aantal banen in de cultuur en recreatie sector 93F

142B

Dat betekent dat Brabant in 2035 zo’n 5,5 miljoen gasten kan verwelkomen. Qua

activiteiten staan buitenactiviteiten zoals fietsen of wandelen, uit eten gaan en attractiebezoek bovenaan de vrijetijdsbestedingen. Aan deze activiteiten wordt ook het meeste geld uitgegeven. Het zoeken naar rust en natuur is een groeiende trend. Mensen zoeken steeds meer balans tussen werk en vrije tijd. Kamperen wordt weer populairder en korte vakanties hebben een enorme vlucht genomen

weergegeven in figuur 13 is voor de gemeente Alphen-Chaam en Gilze en Rijen gestegen. Figuur 13 Aantal banen in sector cultuur & recreatie LISA (2025)

met thema’s als cultuur, platteland, natuur, gezondheid, verzorging en 300

actief/avontuurlijk bezig zijn. 91 90F

230

Het is niet duidelijk in hoeverre deze ontwikkelingen van toepassing zijn op het

143B

ABG-gebied omdat de aantrekkingskracht van de Efteling de regionale toerismecijfers behoorlijk beïnvloeden; De Efteling alleen al had in 2023 5.56 miljoen bezoekers. “De Duitse bezoekers zorgden voor 33% van de totale groei in

40

60

40

40

het aantal bezoekers, de Engelsen voor 12% en de Belgische bezoekers waren goed voor zelfs 48% van de groei. In Nederland is vooral een flinke stijging te zien in het aantal abonnementhouders. 92 Het ABG-gebied is vooral gericht op

Alphen-Chaam

Baarle-Nassau

Gilze en Rijen

91F

verblijfsrecreatie, met name in Alphen-Chaam en Baarle-Nassau. Ook dagrecreatie

2015

2024

wordt steeds belangrijker.

90 91 92 93 94

Brabantpartners (2024) Toerismecijfers Brabant 2024 Overheid.nl - Kadernota Recreatie en Toerisme Pretwerk.nl (2024) Bezoekersrecord voor de Efteling in 2023 Regio Hart van Brabant (z.d.) Regioboost Grensland De Baronie (z.d.) Grensland De Baronie

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

39

Gemeente Alphen-Chaam is een Cittaslow-gemeente die bezoekers uitnodigt te

vertraging door netcapaciteitstekorten, minder nieuwbouw betekent niet alleen

genieten van de rust en ruimte en het landschap in de gemeente. Deze insteek

minder woningbouw, maar ook minder werk voor bouwvakkers en

sluit goed aan op de hierboven genoemde trends.

installatiebedrijven. Daarnaast hebben veel bedrijven in Brabant moeite om

145B

95

94F

Baarle-Nassau brengt toeristische en recreatieve activiteiten samen op een

duurzame energieprojecten te realiseren omdat het net te vol is. Technologische verbeteringen maken productieprocessen energiezuiniger.

146B

149B

website in samenwerking met Baarle-Hertog. 96 Baarle-Nassau heeft diverse 95F

recreatieparken. Daar waar recreatieparken geen toekomst hebben kiest BaarleNassau als uitzondering op het beleid, voor transformatie tot woonlocaties. 97 9 6F

5.5

Druk op energievoorzieningen

In Brabant is sprake van netcongestie, het elektriciteitsnet is op veel plekken vol

147B

of bijna vol, en er zal de komende jaren veel geïnvesteerd moeten worden om die

Bovendien zullen de kosten van het opwekken van (hernieuwbare) elektriciteit verder afnemen dankzij technologische veranderingen. De productie van basismaterialen (o.a. metalen, plastics) wordt daardoor goedkoper. Vooral Nederland is een goede plek voor deze industrieën met grote bronnen van goedkope offshore-windenergie dichtbij. 99 98F

5.6

knelpunten te verhelpen. Het elektriciteitsnet heeft niet genoeg capaciteit om alle

Industrie en bedrijventerreinen

Vergroening en verduurzaming van bedrijventerreinen vinden het Rijk, gemeenten

150B

vraag en aanbod van stroom tegelijk af te handelen bijvoorbeeld door groei van verbruik (elektrische voertuigen, warmtepompen) en groei van lokale productie (zoals zonnepanelen). Rijk, provincies, gemeenten en netbeheerders werken aan oplossingen hiervoor. Eén van die oplossingen is de ontwikkeling van energiehubs. Hierin werken meerdere partijen lokaal samen en stemmen hun energieopwek, opslag en -verbruik op elkaar af. 98 97F

148B

en regio’s belangrijk. Ondernemers en bedrijven worden steeds meer opgeroepen tot samenwerking om de bedrijventerreinen te verduurzamen. In Greendeals wordt samengewerkt aan energietransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie en drinkwaterreductie. Vanwege het veranderende klimaat krijgen bedrijventerreinen steeds meer te maken met hevige regenbuien, droogte en hitte. Dit zorgt voor (water)overlast en schade op bedrijventerreinen.

Omdat bedrijven niet de energiecapaciteit kunnen krijgen die nodig is voor hun 151B

productie- of bedrijfsgroei, stellen veel bedrijven hun plannen uit. Dit vertraagt banengroei en investeringen, wat direct de arbeidsvraag in de regio kan beïnvloeden. Niet alleen bedrijven maar ook woningbouwprojecten kampen met

95 96 97 98 99

De Ontwerp Nota Ruimte roept op om de fysieke en toegestane ruimte op

bedrijventerreinen zo strategisch mogelijk te gebruiken, door ruimte te reserveren voor energieopwekking, -distributie en -opslag, in te zetten op besparing van

Gemeente Alphen-Chaam (z.d.) CittaSlow Visit Baarle (z.d.) Visit Baarle Gemeente Baarle-Nassau (2026) Afwegingskader transformatie recreatieparken Brabant.nl (z.d.) Energiehubs CPB/PBL (2025) Toekomstverkenning WLO-cahier Economie

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

40

energie en gebruik te maken van duurzame en circulaire grondstoffen. 100 Deze

maatschappelijke aspecten (sociale veiligheid) en ruimtelijke aspecten (functies

strategie moet ervoor zorgen dat de productie van bedrijven niet stagneert of

die niet meer passen in de veranderende omgeving).

99F

stopt vanwege stroomstoringen of gebrek aan toegang tot het energienet.

154B

De drie gemeenten scoren vergelijkbaar op duurzaamheid: het aandeel

elektrische bedrijfsauto’s in 2025 ligt tussen 0,9% (Baarle-Nassau) en 1,3% De gemeente Gilze en Rijen doet hieraan mee in het zogenaamde SPUK-

(Alphen-Chaam), waarbij Gilze en Rijen 1,2% scoort. De percentages van het ABG-

programma van de regio Hart van Brabant.

gebied liggen echter onder het provinciale gemiddelde van 2,8%.

152B

101 1 00F

Gilze en Rijen is gestart met een

pilot op het bedrijventerrein Broekakkers. Door ruimte te maken voor tijdelijke opvang van water en het planten van meer groen zijn de eerste stappen naar verduurzaming gezet. 102 Ook in Alphen-Chaam en Baarle-Nassau worden de 101F

eerste stappen gezet om de komende jaren bedrijventerreinen te verduurzamen. 103 10 2F

Het totale gebied met de bestemming 'bedrijventerrein' vormt de bruto

153B

oppervlakte van een bedrijventerrein. De netto oppervlakte betreft de uitgeefbare bedrijfskavels. De verhouding tussen beide zegt iets over de efficiëntie van ruimtegebruik en de kwaliteit van de inrichting van het terrein. Alphen-Chaam heeft in 2023 met 88,5% de hoogste bruto-netto verhouding, gevolgd door Gilze en Rijen (82,3%) en Baarle-Nassau (70,0%). Alleen Baarle-Nassau scoort lager dan het provinciale gemiddelde van 76,6%. Wat betreft veroudering kennen AlphenChaam en Baarle-Nassau geen verouderde bedrijventerreinen. Gilze en Rijen heeft met 1,4% een beperkt aandeel verouderde bedrijventerreinen, wat aanzienlijk lager is dan de provincie (8,3%) en Midden-Noord-Brabant (6,6%). Veroudering kan zich uiten in technische aspecten (zoals ontbrekende glasvezelkabels of te smalle wegprofielen), economische aspecten (afname van de bijdrage aan het BBP),

100

Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (2025) Ontwerpnota Ruimte Midpoint Brabant (z.d.)SPUK: Verduurzaming bedrijventerreinen in Hart van Brabant 102 Gemeente Gilze en Rijen (z.d.) Duurzaam bedrijventerrein Broekakkers 103 Cool220.nl (2025) Subsidieprogramma duurzame bedrijventerreinen gestart 101

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

41

6

Fysieke leefomgeving

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

42

6.1

Schaarste ruimte

Zoals beschreven in paragraaf 4.1, legt een groot deel van de maatschappelijke

kunnen worden gerealiseerd. Dit is van belang voor de plannen voor woningbouw en voor bedrijventerreinen, maar ook voor windmolens en stiltegebieden.

155B

opgaven waarmee gemeenten te maken hebben een druk op de beschikbare 158B

ruimte. We gingen daar in op ruimte voor wonen, mobiliteit en andere voorzieningen. In voorliggend hoofdstuk gaan we in op de impact van de druk op de schaarse ruimte op de natuur en ecologie. Welke zaken vergroten of verkleinen

Ook zal Kamp Rijen als landingsplek voor helikopters intensiever gebruikt gaan

worden. Tenslotte ligt bij de minister ter besluitvorming voor dat de activiteiten op de luchtmachtbasis Gilze en Rijen uitgebreider vergund kunnen worden; dit gaat om de milieuruimte en het beperkingengebied. 105 Met name aan de geluidsruimte 1 04F

deze druk?

6.2

worden randvoorwaarden gesteld.

Meer ruimte voor Defensie

6.3

Uitbreiding en versterking van de krijgsmacht leidt tot een grote aanspraak op de

156B

fysieke omgeving. 104 Ruimte is in Nederland niet zomaar beschikbaar. Vandaar dat 103F

er een zorgvuldige afweging wordt gemaakt over wat waar gerealiseerd kan worden. Het kan ertoe leiden dat functies als wonen, recreatie of bedrijvigheid niet meer mogelijk zullen zijn op deze plekken. Waar mogelijk is wordt gezocht naar een combinatie van functies zoals een oefenterrein en landbouw- of natuurgebied (agrarisch medegebruik of stiltegebied). 157B

Door de nabijheid van vliegbasis Gilze-Rijen zijn er ook ruimtelijke beperkingen, zo

kunnen er bijvoorbeeld geen grote windmolens gerealiseerd worden rondom aanvliegroutes. Daarnaast is een gebied ten zuiden van Gilze tot aan Woensdrecht aangewezen als plaats waar een nieuw laagvlieggebied gerealiseerd zal worden. Deze aanwijzing heeft impact op met name Alphen-Chaam en Baarle-Nassau. Deze aanwijzing heeft impact op de andere gebruiksfuncties die er in de toekomst

159B

Achteruitgang natuur en ecosystemen

De natuur gaat met hoge snelheid achteruit en een miljoen planten- en

dierensoorten worden bedreigd met uitsterven als de mensheid op de huidige voet verder gaat. 106 10 5F

Het verlies aan biodiversiteit tast direct de natuurlijke systemen aan waarvan ons

160B

bestaan afhankelijk is. Elke soort speelt een eigen rol in het ecosysteem, van het vasthouden van water en het afbreken van organisch materiaal tot het bestuiven van planten. Als dit uit balans raakt komen voedselzekerheid, waterkwaliteit en de beheersing van droogte en overstromingen in het gedrang. Verstoorde ecosystemen vergroten ook gezondheidsrisico’s, omdat robuuste ecosystemen een natuurlijke barrière vormen tegen infectieziekten. 107 10 6F

161B

De achteruitgang van biodiversiteit kent verschillende oorzaken. Intensieve

landbouw waarbij veel kunstmest en bestrijdingsmiddelen een negatief effect

104

Ministerie van Defensie (2025) Nationaal Programma Ruimte voor Defensie Dit betekent onder andere dat er in het gebied 15 km rond de luchtmachtbasis geen gebouwen hoger dan 150 meter gebouwd mogen worden. 106 PBL (2025) Achteruitgang natuur gaat sneller dan ooit in de geschiedenis van de mens 107 WUR (2025) Biodiversiteit en ecosystemen uitgelegd 105

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

43

hebben op plant en insectaantallen, maar ook de verstedelijking heeft een

afwisselend landschap. 114 Daarnaast wordt in projecten, zoals in de Wouwervallei,

negatieve impact. Wegen en infrastructuur zorgen voor onnatuurlijke grenzen in

samen met bewoners en maatschappelijke organisaties de biodiversiteit

het leefgebied, hierdoor worden populaties kleiner en kwetsbaarder

versterkt. 115

108 107F

. Stikstof in

1 13F

1 14F

de vorm van ammoniak uit landbouw en stikstofoxiden uit verkeer en industrie verstoren het natuurlijke stikstofevenwicht wat impact heeft op de bodem- en

6.4

waterkwaliteit en daarmee verdringen invasieve exoten de inheemse fauna en flora. 109

Zoektocht naar balans tussen natuur en landbouw

10 8F

Zoals eerder benoemd staat de natuur onder druk in Nederland. Een van de

164B

In Brabant worden meer dan 1000 planten en diersoorten als bedreigd

oorzaken hiervan is de uit verhouding geraakte balans tussen natuur en

beschouwd doordat hun leefgebieden in kwaliteit en omvang zijn afgenomen.

landbouw.

162B

Weidevogels zoals de grutto en watersnip, hebben het zwaar door intensivering van landbouw en verlies van leefgebieden. 110 In natuurgebieden verdringen

Na de tweede wereldoorlog is de landbouw sterk veranderd. Van kleinschalig en

165B

10 9F

stikstofminnende soorten kwetsbare planten, verdwijnt heidevegetatie en verzuurt

gemengd naar grootschalig en intensief. Hierdoor kwam er minder ruimte voor de

de bodem door de neerslag van stikstof. 111

natuur en landschapselementen en raken bodems sneller uitgeput. Door de

In de omgevingsvisie geeft Alphen-Chaam weer op welke manier zij werken aan

die neerslaat als stikstofdepositie in natuurgebieden. Hierdoor verzuurt de bodem

herstel van het ecosysteem.

Vergroening, klimaatadaptatie en streven naar

en verdringen snelgroeiende planten zeldzame soorten. 116 Uit mest en kunstmest

circulariteit zijn hier belangrijke onderdelen van. Ook Baarle-Nassau geeft in de

kunnen verschillende vormen van stikstof en fosfor uitspoelen naar het grond- en

omgevingsvisie aan integraal te willen werken aan versterking van duurzaamheid

oppervlaktewater. Stikstof komt ook vrij uit urine en afgestorven plantenresten. 117

en herstel van biodiversiteit.

Een te hoog gehalte aan deze voedingsstoffen, leidt tot eutrofiëring met

110F

163B

112 111F

113 11 2F

In Gilze en Rijen is al gewerkt aan het herstel van

beekdalen en wil men verder aan de slag met het behoud en herstel van het

grotere aantallen dieren is er meer mest, wat zorgt voor veel ammoniakuitstoot,

115F

11 6F

overwoekering van algen of eendenkroos in het oppervlaktewater als gevolg. 118 In 117F

108

WUR (2025) Biodiversiteit en ecosystemen uitgelegd Brabant (2026) Invasieve exoten en uitheemse planten en dieren 110 Brabant (2025) Biodiversiteit en leefgebieden 111 Brabants landschap (2020) Natuurherstel natura 2000 gebieden 112 Gemeente Alphen-Chaam (2025) Omgevingsvisie Gemeente Alphen-Chaam (Ontwerp) 113 Gemeente Baarle-Nassau (2025) Omgevingsvisie Gemeente Baarle-Nassau 114 Gemeente Gilze en Rijen (2025) Omgevingsvisie Gemeente Gilze en Rijen 115 Gemeente Gilze en Rijen (z.d.) Samen bouwen aan de toekomst van de Wouwervallei 116 CLO (2025) Herkomst stikstofdepositie 117 RIVM (z.d.) Stikstof in bodem en water 118 RIVM (z.d.) Fosfor in bodem en water 109

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

44

de gemeente Gilze en Rijen ligt de emissie fosfor op het oppervlaktewater hoger

Figuur 14

met 1,10 kg/ha dan het provinciaal gemiddelde van 0,95 kg/ha. In de andere twee

Gemiddelde emissie fosfor op het oppervlaktewater

gemeenten ligt de emissie fosfor onder het Brabants gemiddelde, zie figuur 14.

Emissieregistratie (2022)

Voor wat betreft stikstof in het oppervlaktewater, liggen de cijfers voor alle drie

166B

Alphen-Chaam

gemeenten onder het provinciaal gemiddelde, zie figuur 15.

0,45

Voor de landbouw is het vaak gunstiger als land snel droog is en er weinig natte

167B

Baarle-Nassau

0,58

zones zijn, hierdoor zijn verschillende slotennetwerken aangelegd en waterpeilen verlaagd. Dit heeft als gevolg dat natuurgebieden ook verdrogen. 119 Daarnaast zijn 118F

Gilze en Rijen

1,05

Noord-Brabant

veel heggen, houtwallen en poelen verdwenen om efficiënter te kunnen werken. Het aanvalsplan Landschapselementen uit 2022 heeft als doel gesteld om 10%

0,95

groenblauwe dooradering (GBDA) van het landelijk gebied te realiseren. 120 Onder 119F

GBDA vallen onder andere deze heggen, houtwallen en poelen. De drie gemeenten

kg / ha

liggen dicht bij elkaar wat betreft het percentage GBDA in het landelijk gebied. De

Figuur 15

gemeente Baarle-Nassau kent een percentage van 1,9%, Alphen-Chaam 1,8% en

Gemiddelde emissie stikstof op het oppervlaktewater

Gilze en Rijen 1,7%. Dit is onder het provinciaal gemiddelde van 2,1%. Het ABG-

Emissieregistratie (2022)

riooloverstort en lozingen door bedrijven is een van de mogelijke maatregelen

gebied heeft hier dus nog een opgave te realiseren. Het voorkomen van hiervoor.

Alphen-Chaam

10,95 168B

Baarle-Nassau

14,25

Gilze en Rijen

plaatsvinden is de natuur extra gevoelig voor stikstof en verdroging. Beleidskeuzes die schaalvergroting stimuleerden en een systeem waarin

13,39

Noord-Brabant

Doordat in Nederland landbouw, wonen en natuur vaak dicht op elkaar

169B

maximale productie wordt beloond zijn oorzaken van deze veranderingen. Om de 15,16

natuur en de landbouw meer in balans te brengen wordt steeds meer ingezet op natuurinclusieve landbouw en zien we vaker kringlooplandbouw en vergoedingen

kg / ha 119 120

PBL (2025) Verkenning van de lange termijn externe invloeden op landbouw en natuur in Nederland Samen voor Biodiversiteit (2022) Aanvalsplan Landschap: Realisatie van 10% groenblauwe dooradering

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

45

voor natuurbeheer.119 De politiek zal hierin een keuzes moeten maken die gaat om

In figuur 16 is te zien dat het overgroot deel van de landbouw in het teken staat

171B

het behoud van de Nederlandse positie in de agrosector versus het verweven van

van grasland voor groenvoedergewassen(gewassen voor vee) en akkerbouw. Voor

landbouw en natuur. Bij beide opties is een heldere visie op de rol van natuur en

het ABG-gebied is een daling zichtbaar in het oppervlakte landbouw sinds 2000.

landbouw in de toekomst en een heldere grondstrategie nodig.

Zo’n 55,4% van het ABG-gebied wordt door de landbouw gebruikt. 27,8% is

170B

beschermde natuur (Natuur Netwerk Nederland) en 16,8% overig, bijvoorbeeld

Ook de voedselproductie loopt tegen ecologische en ruimtelijke grenzen aan. In

bebouwing of bestrating. In figuur 17 is de verdeling over de verschillende

Nederland is geen productieverhoging meer mogelijk. Het verminderen van

gemeenten gevisualiseerd.

voedselverspilling (40%) is een strategie om de vraag naar voedselproducten te verlagen. 121 12 0F

Figuur 17

Figuur 16

Verdeling grondgebruik in 2025

Verdeling landbouw in absolute getallen

CBS , IPO, RVO (2025)

CBS (2025) Grasland groenvoedergewassen

Akkerbouw

Tuinbouw open grond

Tuinbouw onder glas

Grasland groenvoedergewassen

Akkerbouw

Tuinbouw open grond

Tuinbouw onder glas

Beschermde natuur (NNN)

Overig

2000

Alphen-Chaam Baarle-Nassau

Alphen-Chaam

Gilze en Rijen

2025

Alphen-Chaam

Baarle-Nassau

Baarle-Nassau Gilze en Rijen

Gilze en Rijen

0

1000

2000

3000

4000

5000

oppervlak in hectare

121

6000 0

10

20

30

40

50

60

70

80

in percentage

PWC (2025) Hoe de voedselsector zich ontwikkelt tot een domein

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

46

90

100

6.5

Lucht- en waterkwaliteit staan onder druk

De luchtkwaliteit in Nederland is duidelijk verbeterd vanaf de jaren 90, maar nog

Chaam en Baarle-Nassau). 125 Grondwater en oppervlaktewater, zoals rivieren,

steeds niet zonder risico’s, en vooral lokaal (bij drukke wegen en steden) treden

kanalen, beken en meren, bevatten al jaren te veel meststoffen als nitraat en

significante vervuilingspieken op. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat

fosfaat en restanten van bijvoorbeeld bestrijdingsmiddelen. Maar ook op andere

mensen door luchtverontreiniging gemiddeld korter leven, en dat fijnstof diep in

fronten is het niet best gesteld, denk aan de grote hoeveelheden PFAS en

de longen kan doordringen en hart- en longziekten veroorzaakt. Fijnstof afkomstig

microplastics in Nederlandse wateren. Ook zorgen productie en gebruik van

van de veehouderij kan ook veel impact hebben op de gezondheid, bijvoorbeeld

geneesmiddelen en cosmetica voor veel giftige microverontreinigingen in het

dat er meer longontstekingen worden aangetroffen nabij geitenstallen.

water. 126 De slechte waterkwaliteit heeft verschillende gevolgen. Zo lijden

172B

122 121F

In 2023

124F

12 5F

telde de gemeente Alphen-Chaam twaalf geitenbedrijven, Baarle-Nassau vijf en

ecosystemen onder de verminderde waterkwaliteit, veel dieren, planten en micro-

Gilze en Rijen drie. Twee jaar later, in 2025, zijn er alleen in Alphen-Chaam nog

organismen die in het water leven zijn kwetsbaar voor nutriënten (onder meer

geitenbedrijven actief. Het aantal geiten per bedrijf is ook in de gemeente Alphen-

door bemesting) en chemische verontreiniging en de drinkwatervoorziening staat

Chaam hoog, zie figuur 18. De schaalvergroting is vooral te zien in de periode

onder druk door hogere concentraties nitraat en stoffen die extra zuivering

tussen 2014 en 2020. Vergeleken met de provincie is dit ook hoog. Perioden met

vereisen, wat kosten kan verhogen.

hoge ozonwaarden (smog) kunnen leiden tot snellere ademhaling, irritatie van luchtwegen en meer gezondheidsklachten, vooral bij gevoelige groepen zoals ouderen en kinderen. 123 De waterkwaliteit in Nederland is zorgelijk. Het oppervlaktewater voldoet bijna

Figuur 18 Aantal geiten per agrarisch bedrijf CBS (2025)

nergens in Nederland aan de kwaliteitseisen voor zowel de chemische als de

3000

ecologische kwaliteit. Geen enkel oppervlaktewaterlichaam in Brabant voldoet

2500

aan de ecologische kwaliteiten van het KRW in 2024. 124 Opvallend is dat bijna alle

2000

1 22F

173B

123F

waterlichamen in Nederland ook niet voldoen aan de chemische kwaliteit in 2024, maar wel de Boven Mark en Galdersche beek (gedeeltelijk gelegen in Alphen-

1500 1000 500

122

RIVM (2025) Meer longontstekingen nabij geitenhouderijen, bacteriën mogelijke verklaring 123 RIVM (2026) Luchtkwaliteit Nederland 124 CLO (2025) Waterkwaliteit oppervlaktewater, 2024 125 CLO (2025) Chemische waterkwaliteit oppervlaktewater KRW, 2024 126 WUR (2025) Een dikke onvoldoende voor waterkwaliteit. Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

0 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020 2022 Alphen-Chaam

Baarle-Nassau

Gilze en Rijen

Noord-Brabant 47

6.6

174B

Klimaatveranderingen leiden tot meer weerextremen

Door klimaatverandering verandert het weerpatroon: hevige regenbuien komen

175B

Daarnaast zorgt klimaatverandering ook voor frequentere, langdurige en

vaker voor en er valt meer neerslag in korte tijd dan vroeger. Het gevolg is dat

intensere hittegolven. In steden worden deze effecten versterkt door het ‘urban

stedelijke afvoersystemen (riool en straten) het water soms niet snel genoeg

heat island’ effect. Verharding en gebouwen absorberen hitte en laten ‘s nachts

kunnen verwerken, met water op straat en in kelders als gevolg. Stedelijk ontwerp

weinig warmte los, waardoor het in steden warmer blijft dan in buiten stedelijk

met veel verharding (asfalt, beton) maakt dat regenwater niet goed in de bodem

gebied. 127 Dit kan ook gezondheidsproblemen tot gevolg hebben, vooral bij

kan zakken.

ouderen, kinderen en mensen met al onderliggende gezondheidsproblemen.

12 6F

Daarnaast kan hitte werk en slaap verstoren. In figuur 19 is voor het ABG-gebied het gemiddelde luchttemperatuurverschil in °C tussen de stedelijke en Figuur 19 Stedelijk hitte eiland effect Atlas Natuurlijk Kapitaal (2017) & CBS (2021)

127

omliggende landelijke gebieden weergegeven met de bevolkingskernen. Vooral Gilze en Rijen kent in de kern Rijen hogere temperatuurverschillen met het

Nationaal dashboard toekomstbestendige leefomgeving (2026) Thema klimaat

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

48

buitengebied. Ook zien we invloeden van omliggende gemeenten zoals Tilburg en Dongen. 176B

Klimaatverandering betekent niet alleen meer regen, maar ook langdurige droge

perioden, vooral in de zomer. Door hogere temperaturen verdampt water sneller en daalt het grondwaterpeil. Dit geeft meer druk op drinkwatervoorzieningen en heeft minder groene parken en een gebrek aan irrigatie voor groen en fauna als gevolg. 177B

Ook kan het klimaat leiden tot meer infectieziekten vanwege muggen die zich in

Nederland vestigen. Ouderen zijn enerzijds kwetsbaarder voor infectieziekten vanwege hun verminderde afweer. Anderzijds zijn jongeren kwetsbaarder voor terugkerende infectieziekten. 178B

Klimaatadaptief en waterrobuust in 2050 houdt in dat de leefomgeving en gedrag

in 2050 is aangepast aan de gevolgen van klimaatverandering. Het vergroenen van stedelijk gebied zorgt voor verkoeling op hete dagen, maar zorgt ook dat regen de bodem in kan zakken wat goed is om wateroverlast en droogte tegen te gaan. Maar denk ook aan voldoende ruimte voor waterberging, en het opstellen van calamiteitenplannen. Omdat woningen en wegen die nu worden gebouwd of aangelegd er in 2050 nog steeds zijn, moeten deze nu al klimaatadaptief worden ontworpen. Dat vraagt om duidelijke regels voor klimaatadaptief bouwen, waarbij de landelijke Maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving als inspiratie kan dienen. 128 Ondanks inspanningen om de leefomgeving klimaatadaptief in te 127F

richten zijn niet alle risico’s door weersextremen te vermijden. Daarom is het belangrijk dat iedereen weet wat te doen in geval van weersextremen. Ook dat is onderdeel van klimaatadaptatie.