1. Foto brede welvaart ABG - Pon & Telos

128

Kennisportaal Klimaatadaptatie (2023) Maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

49

Figuur 20 laat de waterdiepte zien bij een bui waar in twee uur 140 mm neerslag

179B

valt (een bui dat 1x per 1000 jaar voor kan komen), waarna het twee uur droog is. Het kan gebruikt worden als stresstest voor het vervoeren van het overtollige water. Dit is een extremere situatie dan de regenbui in Zuid-Limburg uit 2021. Het geeft een indicatie waar in de gemeenten waterdieptes tot wel 5 meter plaats kunnen vinden. De vliegbasis in Gilze en Rijen valt op met hoge waterdieptes.

Figuur 20 Waterdiepte bij een bui van 140 mm / 2 uur Klimaatmonitor (2023) & CBS (2021)

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

50

6.7

Transitie naar hernieuwbare energie

Figuur 21 Ontwikkeling bekend hernieuwbare energie t.o.v. bekend energieverbruik Klimaatmonitor (2023)

In Nederland is een energietransitie gaande om de uitstoot van broeikasgassen

180B

sterk te verminderen en klimaatneutraliteit te bereiken. Hierbij vindt een verschuiving plaats van een energiesysteem dat draait op fossiele brandstoffen (zoals aardgas, olie en kolen) naar een systeem gebaseerd op hernieuwbare, heeft lange tijd veel energie uit gas en olie gebruikt, maar fossiele bronnen raken

14

uitgeput, zijn onvoorspelbaar in prijs en vaak geïmporteerd.

12

129

in percentage

128F

Het aandeel hernieuwbare energie is gestaag gegroeid in Nederland sinds 2018.

181B

Dit geldt ook voor de provincie en het ABG-gebied, zie figuur 21. De elektriciteitsnetten raken echter verzadigd door de snelle toename van zon- en

Noord-Brabant

8 6

4

komende jaren een behoorlijke opgave. De provincie Noord-Brabant heeft het

2

Energieperspectief 2050 opgesteld waarin zij voorstellen het energiesysteem te

0

veranderen. Dit perspectief kan als strategisch kompas voor de langere termijn

2010

dienen.

regionaal verband vraag en aanbod van energie beter op elkaar af te stemmen.

Gilze en Rijen

10

windenergie. Hierdoor is sprake van netcongestie. Toegang tot energie is de

Het netwerk zal de komende jaren efficiënter benut (moeten) worden door de in

Baarle-Nassau

16

duurzame energiebronnen zoals wind, zon, waterkracht en biomassa. Nederland

182B

Alphen-Chaam

6.8

2013

2016

2019

2022

Warmtetransitie

In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de uitstoot van CO2 in 2030 met 49%

183B

Daarnaast zijn flinke investeringen nodig in opslagcapaciteit en infrastructuur. 130 1 29F

Ook worden gemeenten opgeroepen om bij bouwontwikkelingen netbewust te bouwen. 131 130F

moet zijn teruggebracht ten opzichte van 1990. Dit is vertaald in de doelstelling dat circa 1,5 miljoen gebouwen voor 2030 aardgasvrij, dan wel verduurzaamd, moeten zijn. De ambitie is om dit te realiseren via een gebiedsgerichte aanpak waarin gemeenten de regie voeren. Eind 2026 (mogelijk eind 2027) moeten gemeenten

129

CBS (2026) Energietransitie Provincie Noord-Brabant (2026) Het Energieperspectief 2050- een ontwerp 131 Netbewust Bouwen (z.d.) Samenbouwen aan de toekomst van wonen en energie 130

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

51

6.9

weer een warmteprogramma vaststellen waarin ze voor de periode van de komende 10 jaar aangeven welke gebieden worden overwogen om aan te wijzen als warmtetransitiegebied en wat de mogelijke wamtealternatieven zijn. 132 Alle 1 31F

woningen moeten energielabel B+ hebben om te kunnen overgaan naar

186B

Schaarste van grondstoffen door toenemende vraag

De vraag naar kritieke grondstoffen groeit hard, als gevolg van toenemende

bevolkingsgroei, welvaart, digitalisering en duurzame ambities zoals de

aardgasvrije wijken. Momenteel heeft 63,3% van alle gelabelde woningen in de gemeente Gilze en Rijen energielabel B of hoger. Dit is 3,3 procentpunt hoger dan de provincie en ruim boven het landelijk niveau van 57,5%. Alphen-Chaam met 55,6% en Baarle-Nassau met 49,0% blijven achter. Opvallend is dat de gemeente Gilze en Rijen in ruim tien jaar tijd een stijging van 44,3 procentpunt heeft doorgemaakt. Met name de inzet op collectieve warmtenetten in de bebouwde omgeving om aan de landelijke ambities voor aardgasvrij wonen te voldoen, betekent dat gemeenten nog flink aan de slag moeten met de warmtetransitie. 133 132F

energietransitie. Er is duidelijk sprake van grondstoffen schaarste en grondstoffenafhankelijkheid in Nederland. 134 Voldoende leveringszekerheid van diverse kritieke 13 3F

grondstoffen, zoals lithium, iridium en kobalt, is nodig voor bijvoorbeeld batterijen, windmolens, halfgeleiders, waterstofproductie, zonnepanelen, ledverlichting, defensietoepassingen maar ook bijvoorbeeld mobiele telefoons. Voor sommige kritieke grondstoffen zijn we momenteel afhankelijk van landen van buiten Europa. 135 Deze grondstoffen komen meestal uit geopolitiek complexe 1 34F

regio’s, en dan voornamelijk China. Dit maakt Nederland kwetsbaar. 136 135F

Te veel particuliere oplossingen en initiatieven in wijken waar gemeenten

184B

warmtenetten willen realiseren, maken het overgaan naar zo’n warmtenet echter duurder en lastiger.

187B

De afhankelijkheid ontstaat door toenemende vraag, beperkte voorraden in

Nederland en weinig circulair gebruik. Hierdoor kunnen prijzen stijgen en kan de leveringszekerheid bij geopolitieke verstoringen onder druk staan. Voor een toekomstbestendige economie is circulair beleid noodzakelijk 137 In Nederland is 136F

Het ABG-gebied staat beschreven als zoekgebied voor de plaatsing van

185B

windmolens in de Regionale Energie- en Klimaatstrategie. Momenteel is niet duidelijk in hoeverre de uitbreiding van de laagvliegroutes deze ambities

nu ongeveer een kwart circulair. Het verminderen van de totale hoeveelheid afval en het gescheiden inzamelen van afval is een klein onderdeel van circulaire economie dat op lokale schaal ten uitvoer komt.

doorkruisen.

132

VNG (2025) Warmtetransitie: overgang naar aardgasvrij Overheid.nl (z.d.) Overstap naar duurzame warmtebronnen 134 CBS (2025). Nederlandse afhankelijkheid van kritieke materialen 135 Rijksoverheid (2025) Nederland gaat leveringsrisico’s kritieke grondstoffen beter in de gaten houden 136 European Union (2025) The future of European competitiveness 137 PWC (2025) Grondstoffenschaarste maakt circulaire economie noodzakelijk 133

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

52

Alle gemeenten in het ABG-gebied zijn goed op weg om het aantal huishoudelijk

Figuur 22 Kilo huishoudelijk afval per inwoner Klimaatmonitor (2024)

188B

Noord-Brabant

afval te verminderen. In het begin van de 21ste eeuw zaten alle drie de gemeenten ruim boven 650 kilo per inwoner. In de afgelopen 25 jaar is dit flink afgenomen en

Alphen-Chaam

hebben de gemeenten evenveel huishoudelijk afval als het gemiddelde van

800

Noord-Brabant, alleen Gilze en Rijen zit hier nog boven, zie figuur 22. Gilze en Rijen

700

gescheiden. Alphen-Chaam en Baarle-Nassau scheiden ongeveer 85% van het

600

afval.

in kilogram

scheidt wel het afval het meest. Ongeveer 90% van het afval wordt daar

500 400 300 2000 2004 2008 2012 2016 2020 2024

Baarle-Nassau 800 700 600 500

400 300 2000 2004 2008 2012 2016 2020 2024

Gilze en Rijen 800 700 600 500 400 Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

53

300 2000 2004 2008 2012 2016 2020 2024

7

Governance

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

54

7.1

Vertrouwen in instanties is toegenomen

Het vertrouwen in de politie, justitie en het leger is de laatste 10 jaar sterk

189B

toegenomen. Inwoners hebben de afgelopen jaren meer vertrouwen gekregen in gezaghebbende, neutrale instellingen in vergelijking met de landelijke politiek. 138 1 37F

Het vertrouwen in de politie is hoog omdat ze zichtbaar en daarmee ook tastbaar zijn. De politie wordt vaak beoordeeld op concrete prestaties. Dit zorgt voor een hoger gevoel van veiligheid en leefbaarheid. 139 1 38F

Uit het onderzoek Burgerperspectief 2025 is gebleken dat het vertrouwen van

190B

Brabanders in politie en justitie is gestegen van 47% in 2024 naar 51% in 2025. Kijkende naar de gemeenten is het vertrouwen in instituties (politie, Tweede Kamer en rechters) van 2014 tot en met 2020 gestegen voor alle drie de gemeenten met gemiddeld 12,6 procentpunt (van 57% naar 70%). Na 2020 is het vertrouwen gezakt met gemiddeld 9,5 procentpunt. Hiermee is het vertrouwen in 2023 3 procentpunt hoger dan in 2014. Het vertrouwen in instituties bij de gemeenten Alphen-Chaam en Baarle-Nassau

191B

ligt dicht bij het gemiddelde van de provincie en Nederland. Het vertrouwen steeg in 2014 (gemiddeld 56,9%) tot en met 2020 (gemiddeld (69,5%). Sindsdien is het gedaald naar gemiddeld 60,4%. De gemeente Gilze en Rijen toont een lager vertrouwen in instanties dan de andere gemeenten en vergeleken met de provincie en Nederland.

138 139

CBS (2024) Vertrouwen CBS (2023) Veiligheidsmonitor

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

55

7.2

192B

Samenwerking in de regio is noodzakelijk

De gemeenten in het ABG-gebied werken in verschillende verbanden samen in de

regio, zie figuur 23. Voornaamste reden hiervoor is dat de maatschappelijke opgaven van de gemeenten niet op houden bij hun grenzen. Het betreft dan met name in Gemeenschappelijke Regelingen (GR’s). Daarnaast zijn er veel verschillende informele samenwerkingstafels in de regio. De samenwerking in de Stedelijke Regio Breda Tilburg is daar een voorbeeld van. In de praktijk zijn inwoners van Gilze en Rijen vooral op Tilburg gericht, inwoners van Baarle-Nassau op Breda, en inwoners van Alphen-Chaam zijn zowel op Tilburg als op Breda georiënteerd. In de GR’s zijn verschillende combinaties van de afzonderlijke

toonaangevende onderwijsinstellingen in Breda en Tilburg, logistiek en maritieme verbindingen. Binnen de overlegtafels van de SRBT wordt vanuit dezelfde uitgangspunten

195B

integraal gekeken naar de ruimtelijke ontwikkelingen in het gebied. Zo geldt overal dat water en bodem sturend zijn voor het bepalen van wat er waar kan en is ‘de juiste woning op de juiste plek’ een gemeenschappelijk uitgangspunt. Regionaal gelabelde middelen en denkkracht worden proactief ingezet om lokale bestuursakkoorden en beleidsambities daadkrachtig te ondersteunen en te versnellen. Figuur 23 Samenwerkingsverbanden binnen het ABG-gebied

gemeenten actief. Voordeel hiervan is dat ze veel horen over hoe anderen de zaken aanpakken. Nadeel is dat er niet altijd op het niveau van het ABG-gebied wordt afgestemd wat de inzet van de verschillende gemeenten in de regio is. Stedelijke Regio Breda Tilburg

331B

193B

De Stedelijke Regio Breda Tilburg, de SRBT, bestaat uit de 19 gemeenten van de

regio Hart van Brabant en van de regio de Baronie en vier waterschappen. Formeel heeft deze regionale samenwerking de status van ‘lichte netwerksamenwerking gericht op een verlengd lokaal bestuur’. 140 De gemeenten Alphen-Chaam, Baarle139F

Nassau en Gilze en Rijen nemen zowel op ambtelijk als op bestuurlijk niveau deel aan de verschillende overlegtafels. De SRBT is een informeel samenwerkingsverband en de formele besluiten worden in de twee GR- regio’s genomen. 194B

De SRBT onderscheidt zich van bijvoorbeeld de Brainport-regio door haar sterke

focus op een hoogwaardig kenniscluster op het gebied van mens- en gedragswetenschappen (human centered innovation) (alfa/gamma-profiel) met

140

Strategieteam SRBT (2025) Overdrachtsdocument colleges

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

56

Thema’s waar de SRBT aan werkt zijn Wonen, Landelijk gebied, Integratie,

196B

Economie, Energietransitie en Mobiliteit. Voor de lange termijnontwikkelingen

Voor het ophalen van afval, onderhoud van lantaarnpalen en investeringen op

99B

worden de RIA en ROA opgesteld in SRBT- verband. Ook voor het ABG-gebied zijn

cultuur, werkt Baarle-Nassau samen met Baarle-Hertog. Dit gebeurt in een

deze thema’s belangrijk, vooral als de update van de uitvoeringsagenda opgesteld

zogenaamde BGTS: de Benelux Groepering voor Territoriale Samenwerkingen

wordt. Voor de gemeente Gilze en Rijen spelen vooral de verdichtingsopgaven

(BGTS 144). Een BGTS zorgt ervoor dat dat overheden en publieke instellingen de

rond het spoor (wonen, bedrijventerreinen en mobiliteit). Voor Alphen-Chaam en

mogelijkheid krijgen om grenzeloos in rechtszekerheid samen te werken. Door

Baarle-Nassau zijn de dorpenstrategieën van belang.

middel van een BGTS kunnen gezamenlijk aanbestedingen worden gedaan, aan

14 3F

betalingsverkeer worden deelgenomen en personeel worden aangenomen. Ook

REKS

kunnen bevoegdheden worden overgedragen aan de BGTS. Een BGTS draagt dus

332B

Tenslotte zijn de gemeenten aangesloten bij een regionale samenwerking rond de

197B

bij aan het verbeteren van de grensoverschrijdende samenwerking.

regionale energiestrategie. Alphen-Chaam en Baarle-Nassau doen dit in de RES West-Brabant 141, Gilze en Rijen doet dit in de Regionale Energie- en 14 0F

Klimaatstrategie in de regio Hart van Brabant.

142 141F

De samenwerking in de RESsen

200B

Daarnaast is de gemeente actief in grensoverschrijdende netwerken als Benego 145 14 4F

waarin 21 gemeenten aan beide zijden van de grens samenwerken en de Europese

gebeurt in het Nationaal Programma Energiestrategie in opdracht van de

Commissie van Regio’s. 146 De samenwerkingen zijn op zowel bestuurlijk als

gemeenten, het Rijk en de netbeheerders.

ambtelijk niveau.

7.3

143 142F

Internationale samenwerking belangrijk

Naast de samenwerking in de regio heeft met name Baarle-Nassau ook een

145F

Momenteel wordt er in het ABG-gebied geen gebruik gemaakt van

201B

grensoverschrijdende subsidieregelingen. Wellicht bieden deze in de toekomstkansen voor de gemeenten.

198

intensieve samenwerking met België; Baarle-Hertog is immers als Belgische gemeente met haar enclaves nauw verbonden met Baarle-Nassau. Naast BaarleHertog zijn ook Hoogstraten, Ravels, Merksplas en Turnhout Belgische buurgemeenten van Baarle-Nassau.

7.4 202B

Toename geopolitieke spanningen

De veranderingen in de wereld volgen elkaar snel op. Vanwege de

afhankelijkheden in de wereldeconomie merken we daar in Nederland en in de

141

RES West-Brabant (z.d.) RES 1.0 Regio Hart van Brabant (2021) Regionale Energie en Klimaatstrategie 143 In NPRES werken respectievelijk de VNG en de Unie van Waterschappen, en de ministeries van Klimaat en Groene Groei en Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening samen. 144 BN DeStem (2021) Verdergaande samenwerking Baarle-Nassau en Baarle-Hertog bekrachtigd 145 Benego (z.d.) Benego, Hét Grens-Netwerk 146 cor.europa.eu/nl 142

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

57

regio’s en gemeenten direct iets van. Zo leidde de oorlog in Oekraïne vrij snel tot

autonoom functioneren van Europa van vitaal belang zijn. In Europees verband is

hogere energieprijzen en leidde de oorlog in Syrië tot een toestroom aan

afgesproken dat de defensie-uitgaven van de lidstaten omhooggaan. 150

vluchtelingen.

1 49F

147

1 46F

7.5 Veel bedrijven zijn afhankelijk van import of export. Geopolitieke spanningen

203B

kunnen leiden tot duurdere grondstoffen of vertraging in levering. Bedrijven kunnen hierdoor minder investeren. Geopolitieke onzekerheid kan ook hogere prijzen meebrengen die inwoners direct raken zoals hogere prijzen voor olie en gas. Daarnaast verhogen internationale spanningen de kans op cyberaanvallen. Dit vraagt om meer aandacht voor de digitale weerbaarheid van inwoners, bedrijven en overheidsinstellingen. 148 Zo is meer dan 70% van de gemeenten

205B

Schaarste van middelen bij lokale overheden

De afgelopen jaren zijn de financiën van veel Nederlandse gemeenten onder druk

komen staan. Dat heeft een aantal oorzaken. Ten eerste zijn de rijksubsidies in de tijd afgenomen terwijl de taken gelijk blijven of toenemen. Gemeentelijke uitgaven op jeugdzorg, WMO, ouderen- en andere participatie programma’s en de energietransitie nemen vaak toe. 151 Daarnaast zijn demografische ontwikkelingen 1 50F

147F

afhankelijk van Microsoft voor E-maildiensten en 30% van Amerikaanse webhosting-diensten. 149 Als laatste kunnen internationale spanningen er ook voor

ook van invloed op de gemeentelijke financiën (opbrengsten grondbedrijf, inkomsten uit lokale belastingen). 152 1 51F

148F

zorgen dat er lokaal meer polarisatie ontstaat over bijvoorbeeld onderwerpen als migratie, veiligheid of energiebeleid.

204B

De tendens in Europa is nu te streven naar meer strategische autonomie. Een

Europa dat economisch en strategisch meer autonoom opereert, vraagt om een gezamenlijke inzet van de deelstaten, met economisch krachtige regio’s, meer autonomie ten aanzien van grondstoffen en productie van goederen en diensten en voldoende militaire slagkracht. Dat betekent het actief beschermen en ontwikkelen van bepaalde economische sectoren, die voor het strategisch

In de BDO-benchmark tussen gemeenten lijkt het alsof de gemeenten er redelijk

206B

goed voorstaan. Het rapport geeft echter aan dat de positieve cijfers van 2024, de structurele uitdagingen verhullen. Het ‘ravijnjaar’ voor gemeenten, dat in 2026 werd verwacht, schuift door bezuinigingen en buffervorming door. Dit komt vooral door het uitstellen van investeringen in bijvoorbeeld grote opgaven in het sociaal domein en onderhoud van maatschappelijk vastgoed. Met name dat uitstellen van investeringen brengt risico’s voor de financiële positie van gemeenten met zich mee. 153 Met name kleine gemeenten hebben minder mogelijkheden om lokale 152F

belastingen te verhogen en lopen daarmee meer financiële risico’s. Naar de langere termijn gekeken lijkt het erop dat de komende jaren de financiële armslag

147

BrabantKennis (2022) Essay geopolitiek begint bij ons thuis Rijksoverheid (2024) Nationale veiligheid 149 Studio Falkland (2026) Zijn we al autonoom? 150 Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (2025) Ontwerpnota Ruimte 151 VNG (2024) Gemeenten kampen met oplopende tekorten in jeugdzorg 152 Provincie Noord-Brabant (2023) De bevolkings- en woningbehoefteprognoses Noord-Brabant 153 BDO (2026) BDO-Benchmark Nederlandse gemeenten 2026 148

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

58

van overheden en dus ook gemeenten kleiner wordt. Dit heeft te maken met de

van de medewerkers van gemeenten zal de komende tien jaar de

verminderende economische groei.

pensioengerechtigde leeftijd bereiken. 155 Daarnaast hebben gemeenten de

154 1 53F

154F

afgelopen jaren steeds meer taken gekregen (zoals jeugdzorg, WMO, De denktank van de VNG ziet onder druk van deze teruglopende middelen kansen

participatiewet, energietransitie), terwijl de personeelscapaciteit niet is

om de sociale zekerheid en het zorgstelsel te vereenvoudigen. Een knop waaraan

meegegroeid. 156 De salarissen zijn bij gemeenten vaak lager dan in de private

gedraaid kan worden is het zorgen voor een brede bestaanszekerheid en het

sector voor vergelijkbare functies, waardoor gemeenten moeilijk kunnen

terugdringen van inkomens- en vermogensongelijkheid. Onder brede

concurreren.

207B

155F

bestaanszekerheid verstaat de denktank ‘toegang tot huisvesting, toegang tot zorg, toegang tot stabiel en voldoende inkomen, toegang tot onderwijs, toegang

210B

De personeelstekorten hebben ook verschillende maatschappelijke gevolgen. Zo

tot werk, een veilige en gezonde leefomgeving en democratische zeggenschap.’

kan het zijn dat processen als vergunningverlening en uitvoering van energie- of

Gilze en Rijen stijgt in de ranking van de BDO benchmark naar plaats 76 van de

bouwprojecten risico lopen op vertraging. Het huidige personeel krijgt een hogere

134 gemeenten in de categorie tussen de 25.000 en 50.000 inwoners en ontvangt

werkdruk, wat kan leiden tot meer ziekteverzuim en uitstroom. Daarnaast kan het

een rapportcijfer 9. In de categorie gemeenten met minder dan 25.000 inwoners

zijn dat er verlies van expertise en kennis ontstaat, wanneer oudere werknemers

staat Baarle-Nassau op plaats 44 (van de 112 gemeenten) en Alphen-Chaam op 73

uitstromen, maar er geen mogelijkheden zijn om opgedane kennis goed over te

met respectievelijk een 9 en een 8. Net als andere gemeenten teren ze echter op

dragen.

208B

hun eigen vermogen in. Zo zullen de verwachte tekorten in 2026 minder fors zijn maar zullen ze in de jaren daarna flink stijgen.

211B

De verwachte uitstroom vraagt om een proactieve aanpak. Innovaties als het

gebruik van AI in de organisatie kunnen hierin een rol spelen. 157 De VNG heeft een 156F

7.6

Steeds meer schaarste aan menskracht

handreiking gepubliceerd waarin wordt gepleit voor meer samenwerking op het gebied van arbeidsmarkt en personeelszaken door bijvoorbeeld gezamenlijke recruitment en flexpools. 158 15 7F

In hoofdstuk 5 zagen we al dat er in verschillende sectoren een tekort is aan

209B

menskracht en dat dit naar verwachting in de toekomst zal toenemen. Ook 212B

gemeenten ervaren structurele personeelstekorten en lastig in te vullen vacatures. De vergrijzing legt een grote druk op de arbeidsmarkt voor gemeenten; een derde

Ook voor de ABG-organisatie zal dit gaan gelden Zij verwachten dat 35% van de

ambtenaren de komende tien jaar uitstroomt. Voor de drie gemeenten zien we dat de ambtelijke samenwerking leidt tot schaalvoordelen. Toch zullen ook zij tot

154

De Argumentenfabriek (2025) Denktank Nederland 2040: een toekomstbeeld A&O-fonds Gemeenten (2025) Deel 1: gemeentelijke arbeidsmarkt in 17 trends 156 OECD (2023) Policy options for labour market challenges 157 A&O-fonds Gemeenten (2025) Deel 2: De toekomst als spiegel- Secenario’s en lessen voor een gemeentelijke HR strategie update 158 VNG (2024) Een handreiking voor flexibele arbeidsinzet in de gemeentelijke sector 155

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

59

strategische keuzen moeten komen om de uitstroom aan mensen op te vangen. Het A&O-fonds Gemeenten biedt hiervoor gesprekstools en scenario’s.

216B

Onderzoek toont echter wel aan dat veel inwoners weinig echte invloed ervaren,

zelfs als gemeenten participatie belangrijk vinden. Dat schept druk op lokale

7.7

Toenemende samenwerking tussen gemeente en inwoners

overheden om participatie verder te professionaliseren en inwoners meer invloed te geven op besluitvorming. 161 Burgers voelen zich betrokken bij hun eigen 16 0F

Er is een duidelijke trend van toenemende samenwerking tussen burgers en

213B

leefomgeving, en de verschillende experimenten met burgerberaden laten zien dat zij bereid zijn zich goed te informeren alvorens tot een advies te komen. 162 1 61F

lokale overheden in Nederland, zowel op beleidsniveau als in de uitvoering van projecten en dienstverlening. Deze ontwikkeling wordt gedreven door maatschappelijke veranderingen, financiële druk én een veranderende opvatting over wat goede lokale democratie betekent.

7.8 217B

Bestuurlijke weerbaarheid

Steeds meer lokale bestuurders krijgen te maken met oneigenlijke druk en

onveiligheid. Ruim tweederde van burgemeesters, wethouders en raadsleden 214B

Steeds meer gemeenten beschouwen burgerparticipatie als een structureel

heeft te maken met agressie, zo blijkt uit onderzoek in 2022. 163 162F

onderdeel van beleid en besluitvorming. Participatie draait om samenwerking, Bestuurlijke weerbaarheid kan worden versterkt als er transparantie is in het

transparantie en vertrouwen. Lokale vraagstukken zoals klimaatadaptatie,

218B

energietransitie, leefbaarheid, woningbouw en duurzaamheid zijn ingewikkeld en

besluitvormingsproces. Het bespreken, melden en registreren van schending van

raken mensen direct. Burgers willen inspraak bij beslissingen die hun

integriteit of veiligheid verbeterd de weerbaarheid. Ook een integriteitscoördinator

leefomgeving veranderen, en gemeenten zien dat participatie helpt om beleid

kan voor meer veiligheid en weerbaarheid zorgen. 164 163F

beter aan te laten sluiten op lokale wensen. 159 Burgers voelen zich steeds vaker 158F

verantwoordelijk voor hun leefomgeving en zijn meer geneigd zelf initiatieven te

219B

Op 1 juli 2025 trad de Wet Gegevensverwerking Persoonsgerichte Aanpak

nemen (bijv. buurtcollectieven, onderhoud van groen, energiecoöperaties). 160

Radicalisering en Terroristische Activiteiten (Wet PARTA) in werking. De wet regelt

In verband met de Wet versterking participatie moeten gemeenten hun

hoe verschillende organisaties (zoals politie, gemeente en OM) persoonsgegevens

inspraakverordening uiterlijk 1 januari 2027 vervangen door een

mogen verwerken om dreiging aan te pakken. Doel van de wet is de lokale aanpak

participatieverordening.

van radicalisering en terrorisme in Nederland te professionaliseren. De wet

159F

215B

159

TNO (2025) Burgerparticipatie in de fysieke leefomgeving Rijksoverheid (2025) Burgerparticipatie 161 Publiek Denken (2025) Samenwerken aan vertrouwen, invloed en uitvoering 162 Eva Rovers (2025) Waarom we politiek niet alleen aan politici kunnen laten - Pleidooi voor een Derde Kamer 163 NSOB (2024) Bedreiging en bescherming 164 Ipsos I&O (2024) Monitor Integriteit en veiligheid 2024 Deel 1 Integriteit 160

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

60

verplicht burgemeesters tot het inrichten van een casusoverleg. Kleinere gemeentes kunnen hierbij een beroep doen op de ervaring en faciliteiten van grotere gemeentes en regionale Zorg- en Veiligheidshuizen. Wanneer signalen over mogelijke radicalisering bij politie en/of gemeenten binnenkomen, kunnen deze worden besproken in het casusoverleg, met als doel het bereiken van een effectieve persoonsgerichte, integrale aanpak om radicalisering te voorkomen, te verminderen en te bestrijden.

7.9

Dienstverlening gemeenten

In de benchmark van gemeenten over hetgeen burgers vinden van de

220B

dienstverlening, waar staat je gemeente, zien we verschillen tussen de gemeenten. De dienstverlening van Alphen-Chaam is volgens inwoners sterk achteruitgegaan. Dit gaat over zowel de directe en digitale dienstverlening als de communicatie en voorlichting van de gemeente, gezien over de afgelopen jaren. Ook in vergelijking met de provincie of Nederland zien we een negatieve score. Ook Baarle-Nassau laat een (beperkte) achteruitgang in bewonerswaardering van de dienstverlening zien. 221B

Gilze en Rijen wordt hetzelfde als voorheen gewaardeerd op dienstverlening in

vergelijking met overige gemeenten en scoort recentelijk beter in vergelijking met de gemiddelde score in Noord-Brabant. 165 1 64F

165

WSJG (2024) Burgerpeiling 2024

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

61

8

Slotbeschouwing

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

62

In deze foto van brede welvaart in het ABG-gebied is ingegaan op de stand van

kansen bieden. Maar ook een proces waarin bewust afwegingen moeten worden

zaken en trends en ontwikkelingen die van belang zijn voor de sociale en fysieke

gemaakt welke oplossingen voor het ene vraagstuk ten koste mogen gaan van

kwaliteit van de leefomgeving in het ABG-gebied. Het geeft een breed beeld van de

andere opgaven (afruilen). De foto helpt de gemeenteraden mee te nemen in de

complexe opgaven waar de gemeenten voor staan, zowel economisch, ecologisch

te nemen besluiten, om afwegingen te maken en te expliciteren en om uiteindelijk

als sociaal. Keuzes die in de komende raadsperiode worden gemaakt zijn van

beslissingen te nemen.

222B

invloed op hoe de woon- en leefomgeving in het ABG-gebied er in de toekomst uitziet en wat de kwaliteit van leven, de brede welvaart, is voor de inwoners op de lange termijn. Om positieve impact op de (diverse thema’s van) brede welvaart te

226B

Dat vergt bestuurlijke moed. We wensen dat de nieuwe colleges en

gemeenteraden hiermee met lef aan de slag gaan! 166 165F

realiseren zijn bewuste keuzen op de korte termijn noodzakelijk. Met het uitsluitend verzamelen en duiden van data ben je er als bestuurder,

223B

strateeg of beleidsmaker echter nog niet. Het is juist het gesprek over onderliggende waarden die richting geven aan de beoogde veranderingen, dat hiervoor van belang is.

224B

De foto dient als hulpmiddel om de maatschappelijke opgaven integraal te

beschouwen en bewust integrale afwegingen te kunnen maken. Keuzes op het ene thema hebben immers impact op andere thema’s. Zo heeft bijvoorbeeld lokaal vergunningenbeleid invloed op de water- of luchtkwaliteit in de directe omgeving en heeft het realiseren van woningen impact op het vestigingsklimaat voor bedrijven, het voorzieningenniveau, het verenigingsleven en de bevolkingsopbouw.

225B

Deze foto is hiermee dus vooral het begin van een proces. Een proces waarin

scherpe keuzes zullen moeten worden gemaakt. Waarbij wordt verkend wat de mogelijke impact van beleidskeuzes en -uitvoering is op de kwaliteit van leven en de fysieke en sociale leefomgeving. Waarbij inzicht ontstaat waar synergiën

166

Het PON & Telos (2024) Essay kiezen voor brede welvaart vraagt om bestuurlijke moed

Het PON & Telos | Foto brede welvaart ABG-gebied

63