7. Beantwoording Technische vragen VVD - wooninstrumenten - Bijlage rapportage woningmarktonderzoek
Tekst van het document
35 tot 65 jaar 65 jaar en ouder
Bron: Gemeente Assen 2019.
Verhuizingen in de afgelopen jaren In de afgelopen 20 jaar zijn naar schatting 32 huishoudens (41 personen) verhuisd vanuit één van de vier locaties. Hiervan zijn 10 huishoudens verhuisd
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
naar een andere woonwagen en 18 huishoudens verhuisd naar een stenen woning. Van 4 huishoudens is de bestemming onbekend. Duidelijk is dat het een relatief kleine groep huishoudens betreft die in de afgelopen jaren is verhuisd.
Vrijkomend aanbod Bestaande woonwagenstandplaatsen komen beschikbaar bij vertrek van bewoners. Dit kan door verhuizing, maar ook door overlijden. De verwachting is dat het aantal standplaatsen dat binnen nu en vijf jaar door natuurlijk verloop vrijkomt beperkt is. Ongeveer 16% van de bewoners is 65 jaar en ouder, maar de meeste 65-plussers wonen samen met een jonger iemand. De inschatting is dat binnen vijf jaar 1 à 2 standplaatsen vrijkomen door natuurlijk verloop.
60
Vanwege de vergijzing zullen er over vijf à tien jaar naar verwachting meer standplaatsen vrijkomen, omdat het aantal 65-plussers dan is toegenomen.
•
Behoefte aan standplaatsen Als we de verwachte vraag (vraag van thuiswonende jongeren en verhuisde huishoudens) en het verwacht vrijkomend aanbod bij elkaar optellen dan komen we tot een additionele vraag van maximaal 10 tot 15 standplaatsen in de komende vijf jaar. • Tabel 4.13: Gemeente Assen. Inschatting vraag naar standplaatsen Doelgroep Vraag van inwonende jongeren Vraag van terugkeerders Totale vraag Vrijkomend aanbod binnen nu en 5 jaar Additionele vraag standplaatsen
Vraag 2 plaatsen 10 à 15 plaatsen 12 à 17 plaatsen -4 10 à 15 plaatsen
Op de huidige locaties is in ieder geval niet genoeg ruimte om vijftien plekken toe te voegen: daarvoor is waarschijnlijk een toevoeging van één of meerdere woonwagenlocaties nodig. Aandachtspunten voor vervolg In het panelgesprek met vertegenwoordigers van de woonwagenlocaties is doorgesproken over de behoefte aan woonwagenstandplaatsen. Tijdens dit gesprek kwamen naast de behoefte aan standplaatsen een aantal andere aandachtspunten aan de orde: • Op sommige woonwagenlocaties is sprake van achterstallig onderhoud. Het gaat om de bestrating, oude schuurtjes en slecht groenonderhoud. Veel bewoners geven aan dat het opknappen van de bestaande locaties de hoogste prioriteit heeft. Zij vinden verbeteringen op korte termijn belangrijker dan nieuwe woonwagenplekken op lange termijn.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
•
Van belang is om de opgave per locatie te bepalen. Op sommige locaties is een uitbreidingsvraag, terwijl op andere locaties juist behoefte is aan herinrichting. Als een locatie voor herinrichting in aanmerking komt (bijvoorbeeld het verplaatsen van wagens om aan de veiligheidseisen te voldoen), kan gelijk gekeken worden of dit ruime biedt voor extra plaatsen. Hier moet wat de bewoners betreft zo snel mogelijk duidelijkheid over komen, zodat zij weten waar ze aan toe zijn. Op deze manier kan ook gefaseerd worden ingespeeld op de behoefte aan nieuwe standplaatsen. Het is de afgelopen jaren voorgekomen dat er mensen zonder ‘woonwagenachtergrond’ in een woonwagen zijn komen wonen. Verschillende bewoners geven aan dat zijzelf (of familie) hierdoor geen plek meer konden krijgen. Daarom stellen zij voor om familie (of andere potentiële bewoners mét woonwagenachtergrond uit Assen) voorrang te geven. In het gesprek kwam naar voren dat er veel onduidelijkheid bestaat tussen bewoners, Actium en de gemeente. Dit gaat zowel over afspraken die in het verleden gemaakt zijn, als over beleid van Actium en de gemeente. Alle partijen zijn het er daarom over eens dat het belangrijk is om in gesprek te blijven, met minder lange perioden tussen gesprekken. Transparantie en duidelijkheid over plannen en beleid vinden de woonwagenbewoners belangrijk.
61
5 Wonen en zorg
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
62
5 Wonen en zorg 5.1 Opgave ouderenhuisvesting Toename mensen met mobiliteitsbeperking door vergrijzing De komende jaren vergrijst de bevolking van Assen. Dat betekent dat het aandeel 65-plussers in de komende jaren flink gaat toenemen. Waar in 2018 nog 27% van de huishoudens 65 jaar of ouder was, neemt dit naar verwachting toe naar 36% in 2030. Door deze vergrijzing neemt het aantal huishoudens met een mobiliteitsbeperking toe. Oudere huishoudens zijn vaker minder mobiel dan jongere huishoudens. In het rapport ‘Prognose wonen met zorg: Fortuna 2018, Extramurale woonvormen’ schat ABF Research in dat het aantal huishoudens met een mobiliteitsbeperking naar 2030 met 1.660 toeneemt. Naar schatting heeft 16% van de ouderen zelfs een zware mobiliteitsbeperking: zij gebruiken een rollator of rolstoel binnenshuis. Deze groep groeit van 610 naar 1.110 huishoudens in 2030. Tabel 5.1: Gemeente Assen. Ontwikkeling aantal 65-plussers per wijk, 2017 - 2030 Wijk Kloosterveen Marsdijk Peelo Assen-Centrum Assen-West Assen-Oost Pittelo Lariks Noorderpark Bron: ABF Research 2019.
Aantal 65+ in 2017 610 970 570 1.330 610 1.170 490 930 1.550
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
Aantal 65+ in 2030 1.380 1.870 1.090 1.910 820 1.530 620 1.160 1.820
Ontwikkeling 2017 - 2030 126% 93% 91% 44% 34% 31% 27% 25% 17%
Uit de cijfers blijkt dat in Kloosterveen, Marsdijk en Peelo het aantal 65-plussers het sterkst toeneemt in de periode tot 2030. In Marsdijk en Peelo gaat het bijna om een verdubbeling van het aantal 65-plussers en in Kloosterveen zelfs om meer dan een verdubbeling. ABF baseert haar doorrekening op de bevolkingsprognose Primos2018. In deze prognose is het aantal inwoners in 2030 geraamd op 68.670 personen. Dit ligt tussen scenario laag (67.600 personen in 2030) en midden-laag (70.800 personen in 2030) in. Een sterkere bevolkingsgroei kan leiden tot een hogere zorgbehoefte. De vergrijzing heeft duidelijk zijn weerslag op de ontwikkeling van het aantal huishoudens met een mobiliteitsbeperking. In Kloosterveen en Marsdijk neemt naar verwachting het aantal huishoudens met een mobiliteitsbeperking het sterkst toe. In Assen-centrum wonen op dit moment overigens de meeste huishoudens met een mobiliteitsbeperking: circa 840. Dit zal tot en met 2030 groeien naar 1.170 huishoudens. Tabel 5.2: Ontwikkeling aantal huishoudens met een mobiliteitsbeperking, 2017 - 2030 Huishoudens met Huishoudens met Ontwikkeling Wijk mobiliteitsbeperking 2017 mobiliteitsbeperking 2030 2017 - 2030 Kloosterveen 240 520 117% Marsdijk 360 710 97% Peelo 300 480 60% Assen-West 220 350 59% Assen-Centrum 840 1.170 39% Assen-Oost 540 680 26% Pittelo 230 280 22% Noorderpark 760 920 21% Lariks 560 600 7%
63
Groeiende vraag naar geschikte woningen
Vraagontwikkeling intramuraal wonen
Voor de groeiende groep ouderen heeft Assen een ander woningaanbod nodig dan dat er nu is. De meeste ouderen kunnen en willen zelfstandig blijven wonen. Sommige van hen hebben echter een lichte zorgvraag (of mobiliteitsbeperking) en hebben behoefte aan bijvoorbeeld een nultredenwoning of een aanleunwoning. De vraag naar zelfstandige woningen die ook met een lichte zorgvraag te bewonen zijn groeit met 1.110 woningen. Het grootste deel van de vraag ligt in nultredenwoningen (+660), maar ook de vraag naar aangepaste (+290) en geclusterde (+160) woningen neemt toe. Aangepaste woningen zijn reguliere woningen die zodanig aangepast zijn dat ze geschikt zijn voor zorgbehoevenden. Denk hierbij aan een traplift of verwijderde drempels. Een geclusterde woonvorm is ook een zelfstandige woning, maar geclusterd bij andere woningen voor ouderen of rond een zorgcentrum.
Als we kijken naar de vraag naar intramurale woonvormen, zien we dat hier ook een flinke toename te verwachten is naar 2040, ondanks dat het Rijksbeleid vooral gericht is om ouderen zo lang mogelijk zelfstandig te laten wonen. De terminologie die ABF in haar vraagraming gebruikt, verschilt van de terminologie die de gemeente Assen gebruikt en behoeft dus een korte uitleg: • Beschut wonen: hier gaat het om ‘reguliere’ verpleeghuizen. • Beschermd wonen: dit zijn ‘gesloten’ inrichtingen, zoals bijvoorbeeld verpleeghuizen voor mensen met dementie. • Intramuraal wonen: dit zijn zorgplekken voor mensen die bijvoorbeeld herstellen na een operatie of andere ingreep.
Tabel 5.3: Gemeente Assen. Samenvatting gewenste ontwikkeling geschikte voorraad, 2017 - 2030 Aantal woningen Aantal woningen Toename woningen 2017 2017 2030 2030 Opgave 2017 - 2030 Huishoudens Totaal 65+ Totaal 65+ Totaal 65+ Geclusterd 1.490 1.230 1.650 1.440 160 210 Aangepast 1.170 740 1.460 1.080 290 340 Nultreden 6.650 1.930 7.310 2.610 660 680 Totaal geschikte voorraad 9.310 3.900 10.420 5.130 1.110 1.230 Bron: ABF Research 2019.
Door onder andere domotica en een veranderende woonvraag van ouderen zien de zorgpartijen in Assen steeds meer mogelijkheden om bijvoorbeeld in hofjesconcepten zorg te verlenen, waardoor zorg die nu intramuraal wordt geleverd in de toekomst steeds meer bij mensen thuis kan worden verleend. Hierbij is het volgens hen wel van belang dat er (zorg)voorzieningen in de buurt van deze woonvormen zitten.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
Vooral de vraag naar beschermd wonen neemt de komende jaren toe. Dit is vooral toe te schrijven aan de groeiende groep die met dementie te maken krijgt. Ook betekent het feit dat mensen langer zelfstandig blijven wonen dat de mensen die uiteindelijk intramuraal moeten gaan wonen gemiddeld een zwaardere zorgvraag hebben dan nu het geval is. Tussen 2018 en 2040 neemt de vraag naar beschermde woonplekken toe van 360 naar 700. Tabel 5.4: Gemeente Assen. Ontwikkeling lokale vraag intramuraal wonen, cliënten V&V, 2018 2040 Aantal Verandering aantal 2018 2040 2020 2025 2030 2035 2040 Bevolking 75+ 5.650 10.700 320 1.680 2.760 3.870 5.050 Beschut wonen 120 200 0 0 20 50 80 Beschermd wonen 360 700 40 90 160 250 340 Intramuraal wonen 70 100 0 0 20 20 40 V&V totaal 540 1.000 40 90 190 330 460 Bron: ABF Research 2019.
64
Tabel 5.5:
5.2 Huidige situatie ouderen Als we kijken naar de huidige situatie van ouderen op het gebied van wonen met zorg, zien we dat het overgrote deel dat zelfstandig woont helemaal geen zorg nodig heeft. Bij de 75-plussers is het aandeel dat wél (mantel)zorg ontvangt echter wel groter dan het aandeel bij de 65 tot 75-jarigen. Figuur 5.1: Gemeente Assen. Ontvangen zorg onder ouderen 1-2 phh 65 tot 75 jaar
1-2 phh ouder dan 75 jaar
Gemeente Assen. Activiteiten die ouderen (65-plus) al dan niet zelfstandig kunnen uitvoeren Met hulp van Activiteit Zonder moeite Met moeite anderen Een trap op en af lopen 71% 25% 4% 10 minuten lopen zonder te stoppen 80% 17% 3% De dagelijkse boodschappen 87% 9% 5% Onderhoud van de tuin 62% 19% 19% Het huis schoonmaken 69% 16% 15% Eten koken 90% 6% 4% Bankzaken/belastingaangifte 84% 4% 12% Bron: Enquête Companen 2019.
94% 7% 7% 5% 0%
20%
81% 40%
60%
80%
100%
Ja, ik ontvang mantelzorg
Ongeveer 40% van de ouderen geeft aan dat zijn of haar woning niet hoeft te worden aangepast om er te kunnen blijven wonen. Dat betekent dat zo’n 60% van de ouderen wél aanpassingen aan de woning nodig heeft (of naar een levensloopgeschikte woning zou moeten verhuizen).
Ja, ik ontvang professionele thuiszorg
Ja, ik ontvang mantelzorg én professionele thuiszorg Nee, ik red mezelf en ontvang helemaal geen zorg Bron: Enquête Companen 2019.
Als we verder inzoomen op wáár ouderen hulp bij nodig hebben, zien we dat een relatief groot deel moeite heeft met traplopen (25%). Voor meer praktische zaken zoals het onderhoud van de tuin, schoonmaken en financiën geeft een relatief groot aandeel van de ouderen aan hulp van andere te gebruiken.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
De meest voorkomende aanpassing die ouderen nodig hebben is een traplift. Circa 27% van de ouderen zegt deze aanpassing te moeten doen om in de huidige woning te kunnen blijven wonen. Ongeveer 22% van de ouderen kan al met kleinere aanpassingen blijven wonen: het plaatsen van bijvoorbeeld beugels bij het toilet en in de douche, of het verwijderen van drempels volstaat voor hen al. Grote bouwkundige aanpassingen zoals het verplaatsen van kamers naar beneden of het uitbouwen van de begane grond zijn minder vaak nodig. Het is in dit geval ook de vraag of het verhuizen naar een levensloopgeschikte woning geen betere optie is. Dan moet daar uiteraard wel voldoende aanbod in zijn.
65
Figuur 5.2: Gemeente Assen. Benodigde aanpassingen om oud te worden in huidige woning 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0%
Figuur 5.3: Gemeente Assen. Benodigde aanpassingen naar wijk Gemeente Assen
40%
18%
Centrum
58%
Lariks
41%
Noorderpark
42%
Uitbouwen van de woning beneden
Verplaatsen van kamers naar beneden
Een toilet boven
Plaatsen van een traplift
Kleine aanpassingen (bijv. drempels verijderen of beugels plaatsen)
Mijn woning hoeft niet aangepast te worden
Oost
Bron: Enquête Companen 2019.
9%
28%
West
29%
Peelo
22%
Marsdijk
26%
Kloosterveen
12%
9%
18%
7%
21%
15%
27% 30%
18% 12%
8%
22%
57% 60%
5% 12%
5%
13%
17% 40%
11% 12%
31%
13%
20%
6% 25%
35%
39%
0%
11%
22% 19%
Buitengebied
4% 6%
16%
45%
Pittelo
20% 17%
17% 80%
100%
Mijn woning hoeft niet aangepast te worden Kleine aanpassingen, zoals het verwijderen van drempels of het plaatsen van beugels Plaatsen van een traplift
Uitgesplitst naar wijken zien we dat de grootste aanpassingsopgave in wijken met veel eengezinswoningen ligt. In Kloosterveen, Marsdijk, Peelo en Pittelo geven relatief veel ouderen aan dat zij een grote (bouwkundige) aanpassing moeten doen om oud te kunnen worden in hun woning. In het centrum en buitengebied geven de meeste mensen aan dat zij geen aanpassingen hoeven toe doen.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
Een toilet boven Verplaatsen van kamers naar beneden (slaapkamer en / of badkamer beneden) Uitbouwen van de woning beneden Bron: Enquête Companen 2019.
Verhoudingsgewijs moeten er in Kloosterveen, Peelo, Pittelo en Marsdijk dus veel (grote) aanpassingen aan woningen gedaan worden. Tegelijkertijd zijn dit niet de wijken waar de meeste ouderen wonen. Het centrum, Noorderpark en Lariks zijn het sterk vergrijsd. Met name in Noorderpark en Lariks ligt daarom de grootste aanpassingsopgave de komende jaren.
66
Uitstroom beschermd wonen en maatschappelijke opvang
5.3 Opgave diverse zorgdoelgroepen Beperkte vraagontwikkeling GHZ en GGZ Als we kijken naar de vraag naar intramurale zorg in de gehandicaptenzorg (GHZ) en geestelijke gezondheidszorg (GGZ), dan zien we een lichte groei in de vraag naar het aantal plekken. Het aandeel personen op de totale bevolking dat deze zorgplekken nodig heeft verandert niet veel, maar doordat de bevolking van Assen blijft groeien groeit de vraag naar intramurale zorg voor gehandicapten mee. In totaal neemt de vraag naar gehandicaptenzorg met zo’n 30 plekken toe. Tabel 5.6: Gemeente Assen. Ontwikkeling vraag intramuraal wonen GHZ, 2018 - 2040 Aantal Verandering aantal 2018 2040 2020 2025 2030 2035 VG behandeling 10 10 0 0 0 0 VG licht 10 0 0 0 -10 -10 VG matig 90 100 10 20 20 20 VG zwaar, somatiek 50 60 0 10 10 10 VG zwaar, gedrag 140 180 20 40 40 40 LG 50 40 0 0 -10 -10 GHZ, sectorvreemd 0 0 0 0 0 0 GHZ totaal 360 390 20 50 60 50 Bron: ABF Research 2019.
2040 -10 -10 10 10 30 -10 0 30
De vraag naar GGZ-plekken blijft gelijk of neemt licht af. ABF schat de vraag in 2040 op 80 tot 90 plekken. Tabel 5.7: Gemeente Assen. Ontwikkeling vraag intramuraal wonen GGZ, 2018 - 2040 Aantal Verandering aantal 2018 2040 2020 2025 2030 2035 Voortgezet verblijf 80 80 0 0 0 0 GGZ verblijf, sectorvreemd 10 10 0 0 0 0 Lokale vraag GGZ totaal 90 80 -10 0 0 0 Bron: ABF Research 2019.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
2040 0 0 0
Mensen die uitbehandeld zijn in een beschermd wonen-vorm (let op: dit is niet het type beschermd wonen dat ABF voor ouderen hanteert) of de maatschappelijke opvang stromen weer uit naar de reguliere woningvoorraad. Enerzijds is het nodig om voldoende woningen voor deze mensen te hebben. Anderzijds blijkt in de praktijk dat de stap van intramuraal wonen naar zelfstandig wonen groot is. Om deze stap gemakkelijker te maken, zouden tussenvormen een oplossing kunnen bieden. De meeste mensen vanuit beschermd wonen en de maatschappelijke opvang hebben een laag inkomen of uitkering en zijn dus aangewezen op de sociale huur. KAW heeft een inschatting gemaakt van de theoretische vraag van de uitstroom vanuit beschermd wonen (BW), de maatschappelijke opvang (MO), medisch noodzakelijk verblijf (MNV) en het totale woningaanbod. Tabel 5.8: Gemeente Assen. Theoretische vraag en aanbod BW, MO en MNV, per jaar Totale woningvraag Totale woningaanbod 1 jaar 1 jaar Betaalbaar 1 persoonswoning 29 4 Betaalbare jongerenwoning 24 15 Eengezinswoning 0 Anders 16 43 Naar omklapwoning toe 10 Totaal 79 62 Bron: KAW 2018.
Hieruit blijkt dat er zowel qua aantallen als kwalitatief gezien een mismatch is. Uit dit onderzoek komt naar voren dat er een woningvraag is van 79 woningen per jaar. Daar staat een vrijkomend woningaanbod tegenover van 62 woningen per jaar. Er is dus een tekort van 17 woningen per jaar. Dit is een tekort van circa 85 woningen in de komende vijf jaar.
67
Tevens is duidelijk dat er een sterk tekort is aan betaalbare woningen, zowel voor jongeren als 1 persoonswoningen. Terwijl aan de aanbod kant een overschot is aan eengezinswoningen. Afgezet tegen de huurprijsklassen betekent dit dat er per jaar zo’n 24 woningen met een huur tot de kwaliteitskortingsgrens nodig zijn om jongeren vanuit beschermd wonen een plek te kunnen bieden. Daarnaast zijn er op jaarbasis zo’n 29 woningen nodig onder de eerste aftoppingsgrens. Voor de overige 26 benodigde woningen (categorieën ‘anders’ en omklapwoningen) is geen inschatting van gewenste huurprijsklasse gemaakt, maar over het algemeen hebben mensen die uitstromen vanuit beschermd wonen of de maatschappelijke opvang een laag of geen inkomen. Daarom doen zij een beroep op goedkope en betaalbare lage sociale huurwoningen.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
68
6 Toekomstige woningbehoefte 106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
69
6 Toekomstige woningbehoefte 6.1 Behoefte aan sociale huur De behoefte aan sociale huur wordt deels bepaald aan de hand van de woonwensen die huishoudens hebben. Maar minstens zo belangrijk zijn de toewijzingseisen. Wettelijk is hierbij vastgelegd dat huishoudens met een inkomen tot € 38.035 (prijspeil 2019) tot de doelgroep van woningcorporaties behoren. Voor hen zijn sociale huurwoningen tot € 720 bedoeld. Een deel van deze doelgroep heeft potentieel recht op huurtoeslag. Dan gaat het om eenpersoonshuishoudens met een inkomen tot circa € 22.700 en meerpersoonshuishoudens met een inkomen tot € 30.800. Zij zijn aangewezen op de meest betaalbare sociale huurwoningen met een huurprijs tot de aftoppingsgrenzen: € 607 voor één- en tweepersoonshuishoudens en € 651 voor 3- en meerpersoonshuishoudens. Daarnaast mogen corporaties tot 2021 10% van de vrijkomende woningen toewijzen aan huishoudens met een inkomen tussen € 38.035 en € 42.436 (prijspeil 2019). Hiernaast is er nog 10% vrije ruimte voor toewijzing.
huurvoorraad. Zo’n 800 huurders van een sociale huurwoning hebben een inkomen boven € 42.436 (goedkope scheefheid van 9%). In de koopvoorraad heeft het merendeel van de huishoudens een inkomen van meer dan € 42.436. Ook in de particuliere huurvoorraad heeft een relatief groot deel een hoog inkomen, namelijk 30%. Toch valt op dat de particuliere voorraad ook een belangrijke functie heeft voor de laagste inkomensgroepen: 37% heeft een inkomen tot de huurtoeslaggrens 4. Figuur 6.1: Gemeente Assen. Inkomensverdeling naar eigendom, 2017
Koop
8%
17%
7%
Corporatie
68%
62%
Particuliere huur
24%
37%
Totaal
28% 0%
20%
20%
Huurtoeslaggroep
26%
40%
HT - €38.035
7%
6%
4% 9% 30%
46% 60%
€38.035-42.436
80%
100%
Vanaf €42.436
Bron: Lokale Monitor Wonen 2019.
Huidige woonsituatie per inkomensgroep Ongeveer 46% van alle huishoudens in de gemeente Assen heeft een inkomen dat recht geeft op een sociale huurwoning: tot € 38.035. Het gaat dan om circa 14.500 huishoudens. Van deze huishoudens wonen er circa 7.680 in een sociale huurwoning (53%). Dit betekent dat rond 1.190 sociale huurwoningen bewoond worden door een inkomen boven € 38.035; dat is 13% van de sociale
Benodigde omvang sociale huurvoorraad Op grond van verschillende (on)zekere ontwikkelingen hebben we een inschatting gemaakt van de behoefte-ontwikkeling aan sociale huur vanuit de doelgroep van woningcorporaties tot € 42.436 belastbaar inkomen per jaar.
4 Vanaf 1-1-2020 is de wijziging van de Wet op de huurtoeslag van kracht. De maximale
inkomensgrenzen zijn komen te vervallen waardoor de huurtoeslag bij stijging van het inkomen geleidelijk en over een langer inkomenstraject wordt afgebouwd.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
70
We richten ons hierbij op meetbare economische, demografische en maatschappelijke trends: • Effect van de huishoudensgroei (uitgaande van de lokale, gemeentelijke huishoudensgroei). • Effect van veranderende bevolkingssamenstelling en veranderende huurkooporiëntatie (generatie-effect). • Effect van de welvaartsgroei. Onderstaande tabel laat zien dat er bij een welvaartsontwikkeling van 0,3% zowel bij het prognose-scenario midden-laag als het prognosescenario middenhoog sprake zal zijn van groei van de doelgroep in de komende jaren. In de periode tot 2030 neemt het aantal huishoudens met een inkomen tot € 42.436 toe met 1.190 tot 1.550 huishoudens. In de periode daarna is dit lager vanwege de lagere huishoudensgroei. Vanwege de leesbaarheid zijn in de onderstaande tabellen de uitkomsten van het scenario midden-laag en scenario midden-hoog weergegeven. De uitwerking van de overige scenario’s zijn in de bijlage opgenomen. Gemeente Assen. Verwachte inkomensontwikkeling o.b.v. scenario midden-laag en midden-hoog, 2019 - 2030 - 2040 2019 - 2030 2019 - 2040 MiddenMiddenMiddenMidden1-1-2019 laag hoog laag hoog Huurtoeslaggroep 8.760 +605 +800 +760 +890 HT – € 38.035 5.735 +400 +520 +500 +580 € 38.035-€ 42.436 1.865 +185 +230 +235 +270 Vanaf € 42.436 14.675 +1.480 +1.810 +1.870 +2.090 Totaal 31.035 +2.670 +3.360 +3.370 +3.830 Huishoudens per 1-1-2019, CBS 2019.
Bepalende factoren voor de vraag naar sociale huurwoningen zijn onder andere het aantal huishoudens, de inkomensontwikkeling en de wijze waarop de scheefheid zich ontwikkelt in de kernvoorraad van de corporaties. Doordat we het effect van de economische ontwikkeling op de omvang van de verschillende inkomensgroepen in beeld hebben gebracht, kunnen we een vertaling maken naar de benodigde omvang van de kernvoorraad van de corporaties. We houden rekening met de huidige voorraad (8.870 woningen), de groei van het aantal huishoudens met een inkomen tot € 42.436 op basis van de twee scenario’s van huishoudensontwikkeling en de huidige goedkope scheefheid in de kernvoorraad van de corporaties. Hiermee bedoelen we het aandeel mensen met een inkomen boven de € 42.436 dat in een corporatiewoning met een huur tot en met € 720 woont. Tabel 6.2:
Gemeente Assen. Gewenste omvang sociale corporatievoorraad o.b.v. scenario midden-laag en midden-hoog, 2019 - 2030 - 2040 2030 2040 Huidige voorraad MiddenMiddenMiddenMiddenScheefheid (2019) 5 laag hoog laag hoog 13% 8.870 9.220 9.460 9.370 9.490 12% 8.870 9.090 9.320 9.220 9.350
Tabel 6.1:
5
Bij een gelijkblijvende scheefheid (13%) zal de gewenste omvang van de sociale voorraad in de periode 2019 tot 2030 moeten toenemen met +350 tot +590 woningen. Dit is een netto toevoeging van circa +30 tot +55 sociale huurwoningen per jaar. Let wel: het gaat hierbij om de totale omvang van de sociale voorraad. De nieuwbouwopgave kan hoger liggen als gevolg van compensatie van sloop of verkoop van sociale huurwoningen.
Dit betreft de totale voorraad van corporaties. Een klein deel hiervan (1%) heeft een huurprijs van meer dan € 720.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
71
Gevolgen uitstroom Beschermd Wonen en Maatschappelijke opvang De komende jaren zullen mensen vanuit Beschermd Wonen en Maatschappelijke opvang uitstromen naar een zelfstandige woonvorm. Uit het rapport ‘Onderzoek Uitstroom Regio Assen, KAW 2018’ komt naar voren dat jaarlijks in Assen ongeveer 79 personen uitstromen en dat het huidige aanbod 62 woningen is. Dit komt neer op een woningtekort van 17 woningen per jaar. Om het tekort in te lopen moeten er in de komende vijf jaar circa 85 woningen worden toegevoegd (circa 17 woningen per jaar). Het strekt tot de aanbeveling om jaarlijks 15 tot 20 woningen extra toe te voegen aan de voorraad en de komende vijf jaar vraag en aanbod te monitoren. De gewenste omvang van de sociale huurvoorraad van corporaties inclusief de opgave vanuit Beschermd wonen en Maatschappelijke opvang ziet er als volgt uit: Tabel 6.3:
Gemeente Assen. Gewenste omvang sociale huurvoorraad (corporaties) o.b.v. scenario midden-laag en midden-hoog incl. opgave BW en MO, 2019 - 2030 - 2040 2030 2040 Huidige voorraad MiddenMiddenMiddenMiddenScheefheid (2019) 6 laag hoog laag hoog 13% 8.870 9.305 9.545 9.455 9.575 12% 8.870 9.175 9.405 9.305 9.435
Gewenste prijsniveau sociale voorraad Door invoering van het passend toewijzen is de gewenste huurprijsopbouw sterk afhankelijk van het inkomensniveau van woningzoekenden. Uit de inschrijflijst van Actium komt naar voren dat naar schatting 60% van de woningzoekenden bestaat uit een 1- of 2-persoonshuishouden met een inkomen tot de huurtoeslaggrens. In het kader van passend toewijzen komt deze groep in aanmerking voor een woning met een huurprijs tot € 609 (eerste
6
aftoppingsgrens). Daarnaast bestaat ongeveer 11% van de woningzoekenden uit een huishouden van 3 personen of meer met een inkomen tot de huurtoeslaggrens. Deze groep komt in aanmerking voor woningen met een huurprijs tot de tweede aftoppingsgrens (tot € 650).
Figuur 6.2: Inkomensniveau woningzoekenden 2017, 2018
100%
4%
3%
4%
80%
24%
26%
25%
12%
11%
11%
60%
59%
59%
2017
2018
Gemiddeld
60% 40% 20%
0%
Tot HT 1/2 personen
Tot HT 3+ personen
HT tot €38.000
Boven €38.000
Bron: Actium 2019.
Het inkomensniveau van huishoudens die in 2017 tot en met november 2019 een woning toegewezen hebben gekregen is vergelijkbaar met de woningzoekenden op de inschrijflijst. Hieruit blijkt dat ruim 60% in aanmerking kwam voor een woning met een huurprijs tot de eerste aftoppingsgrens (tot € 609) en ruim 10% voor een woning tot de tweede aftoppingsgrens (tot € 650).
Dit betreft de totale voorraad van zelfstandige woningen van corporaties. Een klein deel hiervan (1%) heeft een huurprijs van meer dan € 720.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
72
Figuur 6.3: Inkomensniveau toewijzingen 2017 - 2019 100% 80%
60%
Tabel 6.4:
9%
9%
7%
8%
19%
19%
22%
20%
12%
12%
8%
11%
60%
60%
63%
61%
2017
2018
2019
Gemiddeld
40% 20% 0%
Tot HT 1/2 personen
Tot HT 3+ personen
HT tot €38.000
Boven €38.000
Bron: Actium 2019.
Bovenstaande analyse gebruiken we als input voor de doorrekening van de gewenste prijsstelling van de sociale huurvoorraad. Met het oogpunt op betaalbaarheid bouwen we enige marge in. Voor de doorrekening van de gewenste huurprijsopbouw van de sociale voorraad hanteren we de volgende uitgangspunten: • 65% van de woningzoekenden is een 1/2-persoonshuishouden met een inkomen tot de huurtoeslaggrens. • 15% van de woningzoekenden is een 3-persoonshuishouden met een inkomen tot de huurtoeslaggrens. • In 2019 is 12% van de sociale voorraad toegewezen aan huishoudens tot 23 jaar met een inkomen tot de huurtoeslaggrens. Rekening houdend met enige marge houden we het aandeel goedkope huurwoningen tot € 424 op 15%. • Het aantal geliberaliseerde huurwoningen (huur boven € 720) in bezit van corporaties houden we gelijk.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
Gemeente Assen. Gewenste huurprijsopbouw sociale voorraad o.b.v. scenario midden-laag en midden-hoog, 2030 en 2040 2030 2040 MiddenMidden MiddenMidden Huidig laag hoog laag hoog Tot € 424 2.130 1.380 1.420 1.400 1.420 € 424 tot € 609 5.230 4.615 4.725 4.685 4.745 € 609 tot € 650 800 1.380 1.420 1.400 1.420 € 650 tot € 720 630 1.850 1.900 1.880 1.910 € 720 of meer 80 80 80 80 80 Totaal 8.870 9.305 9.545 9.445 9.575 * inclusief extra behoefte vanuit uitstroom BW en MO.
Maken we een doorrekening op basis van de grenzen van het passend toewijzen dan zou in theorie het aantal huurwoningen tot € 609 kunnen afnemen en het aantal huurwoningen met een huurprijs van meer dan € 609 kunnen toenemen. Daarnaast kan het aandeel huurwoningen met een huurprijs tot de kwaliteitskortingsgrens (tot € 424) afnemen. Op dit moment heeft 24% van de zittende huurders een huurprijs tot € 424 en op basis van toewijzingen kan dit afnemen naar 15%. Let wel: het gaat hierbij om een theoretische benadering op basis van de huidige toewijzingsregels in de sociale huur. Bij het opstellen van het huurprijsbeleid kunnen andere beleidsmatige keuzes gemaakt worden. Vanuit het oogpunt van betaalbaarheid is denkbaar dat het wenselijk is om meer woningen tot € 609 in de voorraad op te nemen. Het woonlastenonderzoek laat duidelijk zien dat een aanzienlijk deel van de huurders een betaalbaarheidsrisico heeft.
73
6.2 Kwalitatieve woningbehoefte naar type
Woonvoorkeuren en verhuisgedag
Woonvoorkeuren op basis van wens en gedrag
In de onderstaande figuur is het feitelijke verhuisgedrag vanuit de microdataanalyse weergegeven. Dit geeft inzicht in de feitelijke verhuisbewegingen van huishoudens in de periode 2015 tot en met 2017. Het verhuisgedrag van vestigers is apart meegenomen.
In deze paragraaf vertalen we de kwantitatieve woningbehoefte naar kwantiteit en kwaliteit voor de woningvoorraad. Aan welke woningen zal er in de toekomst behoefte zijn? Zijn er woningen waar al voldoende aanbod voor is? Voor het bepalen van de kwalitatieve woningbehoefte maken we gebruik van verhuiswensen en het feitelijk verhuisgedrag. Op basis van deze achtergrondgegevens is een schatting gemaakt van de kwalitatieve behoefteontwikkeling in de gemeente Assen. Er wordt gebruik gemaakt van een combinatie van woonwensen en feitelijk gedrag op de woningmarkt, omdat woonwensen alleen een (beperkte) voorspeller is van gedrag op de woningmarkt. De uitkomsten van de woonwensen zijn daarom vergeleken op basis van de feitelijke verhuisbewegingen op de woningmarkt. Waar het wensprofiel en het gedragsprofiel van elkaar verschillen is ingeschat of er sprake is van een onvervulde wens omdat in het verleden aanbod ontbrak, of juist van een voorzorgswens die in de praktijk maar beperkt wordt geëffectueerd. Zo vormen woonwensen en gedrag een realistisch beeld van de ontwikkelingen van de kwalitatieve woningbehoefte. We benadrukken dat het een richtinggevend toekomstbeeld is en niet een absoluut toekomstbeeld. Bij de analyses van de woonwensen is rekening gehouden met de huishoudensontwikkeling en nieuwe regelgeving zoals passend toewijzen.
Daarnaast hebben we meegewogen dat nieuwe generaties vaker in een koopwoning wonen dan eerdere generaties.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
Figuur 6.4: Gemeente Assen. Feitelijke verhuisbewegingen per huishoudenstype 2015 - 2017 1-2 phh tot 35 jaar
21%
43%
1-2 phh tussen de 35 en 55 jaar
23%
36%
22%
7% 5% 7%
1-2 phh tussen de 55 en 65 jaar
21%
42%
18%
6% 7% 6%
1-2 phh tussen de 65 en 75 jaar
13%
25%
59%
1-2 phh ouder dan 75 jaar
5% 4%
8%
20%
93%
Gezin
35%
Vestigers
23% 0%
10%
7% 29%
30% 20%
26%
13%
13%
7% 7% 7%
40%
60%
80%
Huur eengezins
Huur appartement
Koop rij
Koop 2-1 kap
Koop vrijstaand
Koop appartement
100%
Bron: CBS Microdata 2019.
In de afgelopen jaren hebben er veel verhuisbewegingen in de huurvoorraad plaatsgevonden en dan met name in huurappartementen. Dit geldt voor alle kleine huishoudens en in het bijzonder voor 75-plussers. Gezinnen zijn duidelijk sterker op de koopvoorraad gericht. In de periode 2015 - 2017 is circa 29% van de gezinnen verhuisd naar een rijwoning, 12% naar een twee-onder-éénkapwoning en 12% naar een vrijstaande woning. Ongeveer de helft van de vestigers is naar een huurwoning verhuisd en hiervan heeft 30% een appartement betrokken. Daarnaast valt op dat relatief veel vestigers een kooprijwoning hebben betrokken.
74
Figuur 6.5: Gemeente Assen. Woonwensen van verschillende doelgroepen op basis van enquête Starters
20%
50%
1-2 phh jonger dan 35 jaar
26%
1-2 phh 35 tot 55 jaar
28%
1-2 phh 55 tot 65 jaar
14%
20% 0%
13%
13%
20%
14% 5%
24% 40%
13%
28%
5% 8% 9% 77%
11% 3%
•
21%
3% 12%
46%
11%
9% 5%
25%
28%
19%
Gezinnen
16%
16%
18%
27%
1-2 phh 65 tot 75 jaar
1-2 phh ouder dan 75 jaar
12%
33% 60%
80%
Huur eengezins
Huur appartement
Koop rij
Koop 2-1 kap
Koop vrijstaand
Koop appartement
9% 100%
Bron: Enquête Companen 2019.
Als we kijken naar de woonvoorkeuren van de verschillende huishoudenstypen op basis van de enquête dan valt op dat er een sterkere voorkeur is voor een koopwoning. Toch is duidelijk dat naarmate de leeftijd vordert de huuroriëntatie toeneemt. Van alle 65 tot 75-jarigen wil 64% een huurwoning en bij 75-plussers is dit zelfs 88%. Daarbij moet aangetekend worden dat aangenomen kan worden dat niet de hele groep ouderen tot de doelgroep van corporaties behoort.
Doorrekening vraagprofiel Op basis van de vergelijking tussen de feitelijke verhuisbewegingen en de woonwensen van de verschillende doelgroepen hebben we de volgende input gebruikt voor het vraagprofiel per huishoudensgroep: • De vraag van starters is gebaseerd op de woningvraag vanuit de enquête. • De vraag van 1-2-persoonshuishoudens tot 35 jaar is gebaseerd op een combinatie van het feitelijke beeld en het beeld uit de enquête. De vraag
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
•
naar twee-onder-één-kap en vrijstaande woningen is getemperd ten opzichte van de resultaten uit de enquête omdat dit niet overeen komt met het feitelijke beeld. De vraag van 55-plussers is gebaseerd op de woonwensen op basis van de enquête. Deze sluiten redelijk aan op het feitelijke beeld van de afgelopen jaren met het verschil dat de oriëntatie op koopappartementen hoger is. Dit sluit aan bij de huidige signalen uit het marktkennerspanel. De gemeente Assen heeft een aantrekkingskracht op huishoudens vanuit de omliggende gemeenten. Om een goed en betrouwbaar beeld te krijgen van de regionale vraag zijn de feitelijke verhuisbewegingen van vestigers in de afgelopen periode geanalyseerd. Welke huishoudens hebben zich in Assen gevestigd en waar zijn zij terecht gekomen? Dit feitelijke beeld is als input gebruikt voor de kwalitatieve doorrekening in de komende jaren. In de doorrekening van de kwalitatieve behoefte wordt daarmee rekening gehouden met starters, doorstromers vanuit Assen (lokale vraag) en vestigers (regionale vraag).
Gewenste kwalitatieve woningbehoefte De belangrijke factoren bij het bepalen van de kwalitatieve woningontwikkeling zijn, naast de bevolkingssamenstelling en de woonwensen, ook de economische ontwikkelingen. Wanneer het economisch minder goed gaat, neemt de vraag naar sociale huurwoningen toe. De verkoopbaarheid van koopwoningen komt in economisch slechte tijden onder druk te staan. Bij economische voorspoed is dit beeld anders. De oriëntatie komt dan sterker op de koopvoorraad te liggen en de vraag naar (sociale) huurwoningen neemt minder toe. Voor de inschatting van de kwalitatieve woningbehoefte zijn we uitgegaan van een inkomensontwikkeling van +0,3% op jaarbasis. De onderstaande uitkomsten zijn het resultaat van vraag en aanbod. Hierbij wordt rekening gehouden met de woningen die vrijkomen als gevolg van verhuisbewegingen.
75
De gewenste ontwikkeling van de woningvoorraad op basis van woonwensen, woongedrag, bevolkingsontwikkeling en economisch-midden scenario ziet er als volgt uit. Figuur 6.6:
Gemeente Assen. Kwalitatieve woningbehoefte scenario midden-laag en scenario midden-hoog 2019 - 2030
Huur < € 720 grondgebonden (ggb) Huur < € 720 appartement Huur > € 720 grondgebonden (ggb)
sectorhuur neemt toe in de komende jaren, maar is beperkt. Voor veel huishoudens is dit meer een noodgedwongen tussenstap dan een intrinsieke woonwens. Dit blijkt ook uit de hoge mate van verhuisgeneigdheid onder deze groep. In de koopsector ligt de opgave met name in het toevoegen van (betaalbare) rijwoningen en het toevoegen van koopappartementen. In de onderstaande tabel is de opgave voor de periode 2019 - 2030 en 2030 - 2040 weergegeven voor het scenario midden-laag en midden-hoog. Hierbij geldt dat hoe verder in tijd hoe onzekerder de vraag is. Tabel 6.5:
Huur > € 720 appartement
Koop rij < 175.000 Koop rij > 175.000 Koop 2-1 kap < 250.000
Koop 2-1 kap > 250.000 Koop Vrijstaand < 325.000 Koop Vrijstaand > 325.000 Koop appartement < 175.000 Koop appartement > 175.000 -200 -100 Scenario midden-laag
0
100 200 300 400 500 600 700 800 Scenario midden-hoog
Bron: Vraag- en aanbodmodel Companen 2019.
Als we de verwachte vraag en het vrijkomende aanbod in Assen met elkaar confronteren dan wordt duidelijk waar de woningbouwopgave ligt in de komende jaren. In de huursector is toevoeging gewenst van kleine (doorgaans levensloopgeschikte) appartementen, gericht op de groeiende groep kleine huishoudens. Het gaat hierbij met name om ouderen. De behoefte aan vrije
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
Gemeente Assen. Kwalitatieve (netto) opgave scenario midden-laag en scenario midden-hoog, 2019 - 2030 - 2040 Opgave 2019 - 2030 Opgave 2030 - 2040 Omvang Midden- Midden- Midden- Midden2019 laag hoog laag hoog Huur grondgebonden < € 720 4.900 -110 -25 -60 -120 Huur appartement < € 720 5.510 +545 +700 +210 +150 Huur grondgebonden > € 720 1.040 +60 +130 -75 -150 Huur appartement > € 720 580 +80 +190 -115 -185 Koop rij tot € 175.000 6.380 +270 +380 +70 +30 Koop rij vanaf € 175.000 820 +260 +380 +50 +10 Koop 2-1 kap tot € 250.000 3.970 +110 +120 +5 -30 Koop 2-1 kap vanaf € 250.00 2.280 +320 +350 +120 +130 Koop vrijstaand tot € 325.000 1.340 +240 +260 +110 +120 Koop vrijstaand vanaf € 325.000 1.830 +160 +180 +75 +95 Koop appartement tot € 175.000 1.180 +370 +400 +125 +170 Koop appartement vanaf € 175.000 840 +370 +370 +185 +250 Totaal 31.420 +2.670 +3.360 +700 +470 Bron: Vraag- en aanbodmodel Companen 2019.
NB: Er zijn in totaal 4.900 grondgebonden huurwoningen met een huur tot € 720 in Assen. Hiervan zijn 4.380 woningen corporatiebezit en 520 woningen particulier bezit. Van de 5.510 huurappartementen tot € 720 zijn 4.410 woningen corporatiebezit en 1.100 woningen particulier bezit. Daarnaast hebben de corporaties circa 30 appartementen en 50 grondgebonden woningen met een huur van meer dan € 720.
76
Uit de doorrekening van ABF komt naar voren dat er in de periode tot en met 2030 een toevoeging van 660 nultredenwoningen gewenst is om de groeiende groep huishoudens met een mobiliteitsbeperking te kunnen huisvesten. We gaan er vanuit dat alle nieuwbouwappartementen voorzien zijn van een lift en daarmee voldoen aan de definitie van een nultredenwoning. In de doorrekening van de kwalitatieve opgave komt de behoefte uit op 1.365 tot 1.560 huur- en koopappartementen. Hiermee wordt voldaan aan de minimale gewenste toevoeging van nultredenwoningen.
Kwalitatieve transitieopgave Uit de bovenstaande doorrekening komt naar voren dat de transitieopgave naar woningtypen relatief beperkt is. Er moeten in de komende jaren vooral woningen in bijna alle segmenten toegevoegd worden. Op korte en middellange termijn (tot en met 2030) vallen er vanwege de huidige druk op de markt en de verwachte bevolkingsontwikkeling naar verwachting dan ook geen woningen ‘uit de markt’. Dit betekent overigens niet dat er in de komende jaren geen kwalitatieve transitieopgave ligt. Deze transitieopgave hangt samen met het verduurzamen van de voorraad of verbetering van de leefbaarheid in bepaalde wijken en buurten. Op basis van het bouwjaar in combinatie met de lage prijzen per m 2 (vertaling van kwaliteit) ligt er met name in de vroegnaoorlogse wijken Lariks en Oost een transitieopgave. Deze transitieopgave is grotendeels gericht op energetische verbetering van de bestaande woningvoorraad.
Advies voor een programma-leidraad Duidelijk is dat de gemeente Assen en haar (woon)partners voor een aantal belangrijke opgaven staan. De bouwproductie moet worden opgeschroefd om de druk op de woningmarkt te verlichten. Dit geldt voor zowel de sociale huurmarkt als de koopmarkt. Vanwege de vergrijzing neemt de vraag naar
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
levensloopgeschikte woningen toe. Tot slot ligt er een grote duurzaamheidsopgave te wachten. Per segment liggen de volgende opgaven: • De sociale voorraad heeft een belangrijke functie in de huisvesting van één- en tweepersoonshuishoudens. Van deze huishoudens is een groot deel 65 jaar of ouder. De opgave ligt dan ook in het toevoegen van (levensloop)geschikte woningen. Dit vertaalt zich in de opgave om appartementen met lift te realiseren, om in te spelen op de behoefte van de grote (en groeiende) groep één- en tweepersoonshuishoudens. Op basis van de demografische ontwikkeling (toename één- en tweepersoonshuishoudens en afname gezinnen) is uitbreiding van het aantal eengezinshuurwoningen niet gewenst. In bouwprogramma is het echter wel verstandig om (kleinere) eengezinswoningen op te nemen. Dit ter vervanging van grotere eengezinswoningen. • Een deel van de sociale voorraad bestaat uit huurappartementen zonder lift. Deze woningen voldoen prima in de huisvesting van starters en jonge één- en tweepersoonshuishoudens maar zijn minder geschikt voor huisvesting van ouderen. In dit deel van de voorraad ligt de komende jaren dan ook een transitieopgave. Gelet op de toegenomen druk op de sociale huurmarkt en de nieuwbouwopgave in de komende jaren strekt het tot de aanbeveling om de transitieopgave af te laten hangen van de kwaliteit en levensduur van deze woningen.
Op dit moment heeft Actium circa 800 appartementen zonder lift. Hiervan zijn ruim 260 appartementen gerealiseerd in 1959 en 314 woningen in 1966. Op basis van het bouwjaar komen deze woningen als eerste in aanmerking voor transitie (sloop/nieuwbouw). Uitgaande van een levensduur van circa 75 jaar betekent dit een transitieopgave van circa 260 appartementen in de periode tot 2035 en 314 woningen in de periode tussen 2035 en 2040. • De marktvraag naar huurwoningen boven de € 720 lijkt beperkt in Assen en is sterk afhankelijk van de locatie. Aantrekkelijke locaties in het centrum nabij voorzieningen lijken hiervoor het meest kansrijk.
77
•
•
•
In de koopvoorraad ligt er juist een grote opgave in het toevoegen van betaalbare koopwoningen voor jonge huishoudens. Door de stijging van de koopprijzen wordt het voor starters steeds lastiger een koopwoning te kopen. Het blijft daarom belangrijk woningen aan de ‘onderkant’ van de koopmarkt toe te voegen. Het gaat hierbij ook om woningen tot circa € 175.000. In het marktpanel werd geconstateerd dat het in de huidige markt niet mogelijk is in dit segment nieuwbouw te realiseren. Toevoeging in dit prijssegment hoeft echter niet alleen opgelost te worden door nieuwbouw. Verkoop van bestaand corporatiebezit kan een prima bijdrage leveren aan het vergroten van betaalbaar aanbod eengezinswoningen. Daarnaast is er een toename in de vraag naar koopappartementen. Deze vraag is sterk afkomstig van ouderen die willen verhuizen naar een geschikt koopappartement. Hierbij geldt wel dat het aanbod (indeling, prijsstelling en de locatie) goed moet aansluiten bij de wensen van deze kritische doelgroep. Uit de enquête blijkt dat er mogelijkheden liggen in het realiseren van alternatieve woonvormen. Vooral hofjeswoningen worden genoemd als een aantrekkelijke woonvorm. Opvallend is dat deze vraag afkomstig is van zowel jongeren als ouderen. Daarnaast lijken er mogelijkheden te zijn voor het realiseren van Tiny Houses.
Het advies is daarom ook om in het nieuwbouwprogramma ruimte te bieden voor experimenten waarbij toevoeging van hofjeswoningen en Tiny Houses het meest kansrijk zijn.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
Dit levert de volgende vertaling naar een indicatie voor een bouwprogramma op. Tabel 6.6: Gemeente Assen. Indicatie bouwprogramma 2019 - 2030 Scenario midden-laag Scenario midden-hoog Woningen Aandeel Woningen Aandeel Huur grondgebonden < € 720 * < 5% * < 5% Huur appartement < € 720 550-600 Ca 20% 650-750 Ca 20% Huur grondgebonden > € 720 50-75 < 5% 125-150 < 5% Huur appartement > € 720 50-75 < 5% 175-200 < 5% Koop rij 450-500 15-20% 600-650 15-20% Koop 2-1 kap 400-450 15-20% 450-500 15-20% Koop vrijstaand 375-425 10-15% 400-425 10-15% Koop appartement 600-650 Ca 20% 650-700 Ca 20% Alternatieve woonvormen 125-150 Ca 5% 150-175 Ca 5% Totaal Ca 2.670 woningen Ca 3.360 woningen * Op basis van de marktanalyse is er geen uitbreidingsvraag naar grondgebonden woningen tot €720. Toch kan beleidsmatig de keuze worden gemaakt om dit segment toch op te nemen in het woningbouwprogramma.
78
Kwalitatieve woningbehoefte per woonmilieu
Buitenwijk rustig wonen
De kwalitatieve woningbehoefte is niet overal in de gemeente hetzelfde. Binnen Assen bestaan verschillende woonmilieus, met elk hun eigen kenmerken. De wens voor een bepaald type woning hangt vaak samen met het gewenste woonmilieu. Huishoudens die in het centrum willen wonen, zijn doorgaans vaker op zoek naar een appartement dan huishoudens die zich oriënteren op een woning in een buitenwijk van Assen. De gemeente Assen onderscheidt vier woonmilieus: Woonmilieu Levendig stedelijk wonen
Beschrijving Bij het centrum van Assen met voorzieningen binnen handbereik. Er is sprake van veel functiemenging: horeca, detailhandel, dienstverlening, voorzieningen en wonen.
Huidige voorraad Nadruk op appartementen (circa 80%) en huurwoningen (circa 65%).
Rustig stedelijk wonen
Bij het centrum van Assen met voorzieningen binnen handbereik. Er is sprake van gemiddelde functiemenging: wonen, maar ook winkels.
Ongeveer de helft huur en de helft koopwoningen. De verhouding appartementen en grondgebonden woningen is ook gelijk.
Een groene buitenwijk in een levendige, kinderrijke omgeving, met voorzieningen in de nabijheid. Er is sprake van beperkte functiemenging.
Meer dan 65% grondgebonden. Ongeveer de helft is een huurwoning.
Een groene, parkachtige omgeving aan de rand van de stad, weinig nabije voorzieningen. Er is sprake van beperkte functiemenging.
Meer dan 90% grondgebonden en ongeveer driekwart is koop.
Bij de woonmilieus gaat het naast een meetbare component voor de woonconsument ook vaak om een gevoel bij de gewenste wijk/buurt. Bij dat gevoel bij een wijk gaat het voor bewoners en woningzoekenden niet alleen om het woningaanbod, aanwezige voorzieningen en openbaar groen, maar ook om bijvoorbeeld de afstand tot het centrum. Dat maakt de indeling meer richtinggevend en minder normatief en hard. In de volgende figuur geven we de spreiding van de behoefte over de woonmilieus aan. Figuur 6.7: Gemeente Assen. Gewenst woonmilieu naar huishoudenstype
Buitenwijk levendig wonen
Starters 1-2 phh jonger dan 35 jaar 1-2 phh 35 tot 55 jaar 1-2 phh 55 tot 65 jaar 1-2 phh 65 tot 75 jaar 1-2 phh ouder dan 75 jaar Gezinnen Totaal
34% 36% 33% 38% 39% 42% 29% 35% 0%
20%
27% 20% 9% 42% 10% 42% 13% 39% 19% 30% 19% 30% 6% 43% 12% 39% 40%
60%
80%
Rustig stedelijk wonen
Levendig stedelijk wonen
Buitenwijk rustig wonen
Buitenwijk levendig wonen
19% 13% 15% 10% 12% 9% 22% 15% 100%
Bron: Enquête Companen 2019.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
79
Figuur 6.8: Gemeente Assen. Gewenst woningtype per gewenst woonmilieu 50% 40% 30% 20%
10% 0%
Rustig stedelijk wonen
Levendig stedelijk wonen
Buitenwijk rustig wonen
Buitenwijk levendig wonen
Huur grondgebonden
Huur appartement
Koop rij
Koop 2-1 kap
Koop vrijstaand
Koop appartement
Bron: Enquête Companen 2019.
Levendig stedelijk wonen Een relatief beperkte groep huishoudens (12%) geeft aan op zoek te zijn naar een woning in een levendig stedelijk woonmilieu. De vraag richt zich relatief sterk op huur- en koopappartementen, gericht op 65-plussers die in de nabijheid van de voorzieningen willen wonen, maar ook op starters op de woningmarkt. Jonge huishoudens tot 35 jaar, die een tweede stap in hun ‘wooncarrière’ willen maken, richten zich eerder op andere woonmilieus. Rustig stedelijk wonen Ongeveer 35% van de totale woningbehoefte richt zich op dit woonmilieu. De vraag voor dit woonmilieu richt zich sterk op huurwoningen (zowel grondgebonden als appartement). In de praktijk geldt dat de wens voor een vrijstaande woning in dit woonmilieu niet altijd in te vullen is door beperkt aanbod en daardoor relatief hoge prijzen. De verwachting is dat deze doelgroepen eerder uitwijken naar andere locaties. Doelgroepen voor dit
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
woonmilieu zijn starters en één- en tweepersoonshuishoudens in alle leeftijden. Gezinnen richten zich naar verhouding minder sterk op dit woonmilieu. Buitenwijk levendig wonen Circa 15% van de woningzoekenden geeft de voorkeur aan het woonmilieu buitenwijk levendig wonen. Gezinnen, starters en jonge één- en tweepersoonshuishoudens zijn naar verhouding iets sterker georiënteerd op dit woonmilieu. De kwalitatieve woningvraag is tweeledig: bijna 40% huur en 60% koop. In de huur gaat het zowel om grondgebonden als gestapeld en in de koop is er een relatief sterke vraag naar twee-onder-één-kap en vrijstaand. Buitenwijk rustig wonen In Assen is dit het populairste woonmilieu onder woningzoekenden. Naar schatting 39% van de woningzoekenden geeft de voorkeur aan een woning in dit type woonmilieu. Deze vraag komt vooral van jonge één- en tweepersoonshuishoudens (aanstaande gezinnen) en gezinnen. De vraag is sterk gericht op de koopvoorraad en dan met name ruimere woningen (twee-onder-één-kap en vrijstaand).
Kwantitatieve vraag per woonmilieu Door woonmilieuvoorkeuren van de verschillende woningtypen te koppelen aan de verwachte huishoudensontwikkeling per huishoudensgroep ontstaat inzicht in de kwantitatieve vraag per woonmilieu. In de periode tot en met 2030 neemt de vraag naar rustig stedelijk wonen en buitenwijk rustig wonen toe. De vraag naar levendig stedelijk wonen staat op een derde plaats. Na 2030 is de verwachting dat de vraag naar de woonmilieus buitenwijk rustig wonen en buitenwijk levendig wonen in evenwicht is. Let wel: de invulling van de kwantitatieve opgave per woonmilieu is uiteraard afhankelijk van de
80
beschikbare ruimte per woonmilieu. Het geeft dan ook een indicatie van de te verwachten vraagontwikkeling. Tabel 6.7: Gemeente Assen. Kwantitatieve opgave per woonmilieu 2019 - 2030 - 2040 2019 - 2030 2030 - 2040 Midden-laag Midden-hoog Midden-laag Midden-hoog Rustig stedelijk +1.100 +1340 +370 +280 Levendig stedelijk +490 +570 +230 +210 Buitenwijk rustig +820 +1.080 +60 -25 Buitenwijk levendig +270 +375 +40 +10
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
81
6.3 Vertaling naar de wijken Assen-Centrum Typering woonmilieu: levendig stedelijk wonen, rustig stedelijk wonen Het centrum van Assen is erg in trek bij jonge huishoudens en ouderen en er wonen naar verhouding meer mensen met lage inkomens dan in de overige wijken van Assen. De vraag in het centrum is sterk gericht op appartementen: zowel huur als koop. Belangrijke opgave ligt in het toevoegen van levensloopgeschikte woningen. Op dit moment wonen in het centrum relatief veel mensen met een mobiliteitsbeperking en dit zal in de komende jaren toenemen. Daarnaast lijkt er in het centrum ruimte te zijn voor toevoeging van vrije sectorhuur.
Assen-West Typering woonmilieu: buitenwijk rustig wonen
en gezinnen. De oriëntatie van woningzoekenden is sterker gericht op de huurvoorraad en op appartementen. In Assen-Oost staan relatief veel woningen van voor 1960. Op basis hiervan verwachten we dat de duurzaamheidsopgave hier relatief groot is.
Kloosterveen Typering woonmilieu: buitenwijk rustig wonen Kloosterveen is een nieuwbouwwijk in een gewild woonmilieu. Het zijn met name gezinnen en doorstromers met een hoger inkomen die zich richten op deze wijk. Deze huishoudens zijn sterk op koop georiënteerd. Op dit moment wonen er relatief weinig ouderen in Kloosterveen. De verwachting is dat het aandeel ouderen de komende tien jaar fors toe zal nemen en daarmee dus ook het aantal mensen met een mobiliteitsbeperking.
Lariks Typering woonmilieu: buitenwijk levendig wonen
Het woonmilieu dat Assen-West biedt (buitenwijk rustig wonen) is een gewild woonmilieu in Assen. Met name jonge één- en tweepersoonshuishoudens die een volgende stap in hun wooncarrière willen maken en gezinnen voelen zich hiertoe aangetrokken. Ondanks het gewilde woonmilieu geeft overigens een relatief grote groep woningzoekenden aan niet in West te willen wonen. In dit woonmilieu is de vraag iets sterker gericht op ruimere koopwoningen.
Assen-Oost
In Lariks staan relatief veel sociale huurwoningen waarvan een groot deel appartementen. Veel van deze appartementen zijn gebouwd in de periode tussen 1960 en 1985. Hier ligt op termijn een transitieopgave, afhankelijk van de technische staat van deze woningen. Onder woningzoekenden wordt Lariks niet als slecht beoordeeld. Naar verhouding richten zich iets meer starters en gezinnen zich op het type woonmilieu dat in Lariks geboden wordt. Zij zijn ook sterker georiënteerd op huurwoningen dan op koopwoningen.
Typering woonmilieu: buitenwijk levendig wonen Assen-Oost wordt getypeerd als een buitenwijk levendig wonen en is een relatief populaire buurt in Assen. Dit type woonmilieu is meer in trek bij starters
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
82
Marsdijk
Pittelo
Typering woonmilieu: buitenwijk rustig wonen
Typering woonmilieu: buitenwijk rustig wonen
Marsdijk is gebouwd in de periode tussen 1985 en 2000. Het woonmilieu - buitenwijk rustig wonen - is een populair woonmilieu in Assen. Marsdijk is dan ook een populaire buurt onder woningzoekenden en huidige bewoners zijn zeer te spreken over de woning en de woonomgeving. Voor Marsdijk geldt dat in de komende jaren het aantal 65-plussers fors toe zal nemen. Daarmee neemt het aantal personen met een mobiliteitsbeperking toe en wordt de aandacht voor geschikte woningen belangrijker.
Voor Pittelo geldt hetzelfde als Peelo. Een wijk die minder populair is onder woningzoekenden in Assen. Het verschil met Peelo is dat in Pittelo naar verhouding meer sociale huurwoningen staan. Dit is dan ook een wijk die veel jonge, kleine huishoudens aantrekt.
Noorderpark Typering woonmilieu: stedelijk rustig wonen, buitenwijk levendig wonen Het Noorderpark bestaat deels uit rustig stedelijk wonen en deels uit buitenwijk levendig wonen. Dit woonmilieu is in trek bij zowel jongeren (starters) en ouderen. De woningvraag richt zich sterker op huurwoningen en appartementen dan in andere wijken.
Peelo Typering woonmilieu: buitenwijk rustig wonen Peelo is getypeerd als buitenwijk rustig wonen. Dit is een woonmilieu in Assen waar veel vraag naar is. Toch geven relatief veel woningzoekenden aan dat ze niet graag in Peelo willen wonen. Voor Peelo geldt dat de vergrijzing de komende jaar fors toeneemt. Het aantal 65-plussers verdubbelt bijna in de periode tot en met 2030. Dit betekent een extra opgave op het gebied van levensloopgeschiktheid. In Peelo staan relatief veel (particuliere) rijwoningen, gebouwd in de periode tussen 1960 en 1985. Dit is een indicatie dat hier een grote duurzaamheidsopgave ligt.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
83
Bijlage: Trendworkshop Omgaan met onzekerheden De ontwikkeling van de toekomst laat zich lastig voorspellen en er zijn diverse (externe) factoren die hierop van invloed zijn. Er zijn trends die robuust zijn, zoals de vergrijzing, maar ook trends die moeilijker te voorspellen zijn. Denk bijvoorbeeld aan het effect van toenemende technologische ontwikkelingen. Om toch zicht te krijgen op de belangrijkste trends die relevant zijn voor de ontwikkeling van de woningmarkt in Assen is gebruik gemaakt van de DESTEPmethodiek. DESTEP staat hierbij voor: Demografische, Economische, Sociale, Technologische, Ecologische en Politieke factoren. In een workshop met beleidsmakers van de gemeente Assen en woningcorporatie Actium, vertegenwoordigers van huurdersorganisatie MEVM, een welzijnsorganisatie en makelaars zijn de meest relevante trends in beeld gebracht. Hierbij is gekeken naar de woningmarkt in de breedste zin van het woord waarbij is in gegaan op thema’s als de bestaande voorraad, de koopvoorraad, de (sociale) huurvoorraad, leefbaarheid en wonen en zorg.
Trends en ontwikkelingen in Assen Deze paragraaf bevat de belangrijkste trends die zijn geïdentificeerd en gerangschikt naar demografische, economische, sociale, technologische, ecologische en politieke trends. In de onderstaande tabel zijn deze samengevat en vervolgens nader uitgewerkt en geplaatst binnen de context van Assen.
106.103/G | Woningmarktonderzoek Assen 2019
Demografische trends • Vergrijzing • Ouderen worden vitaler oud • Ontgroening: verwachte daling van het aantal leerlingen op scholen • Jongeren trekken weg • Groter belang migratie voor de bevolkingsontwikkeling • Verhoudingen Groningen-Assen: hoogstedelijk versus provinciaal stedelijk • Terugkeer suburbanisatie • Selectieve migratie naar stedelijke regio’s • Toename scheidingen: samengestelde gezinnen, kleinere huishoudens en meer behoefte aan flexibiliteit • Meer latrelaties
Sociale trends • Meer behoefte aan ‘samen’ leven/ wonen; kleinschalig en afgebakend: vooral onder ouderen • Eenzaamheid neemt toe • Assenaren zijn sterk georiënteerd op eigen huis en tuin • Vraag naar andere woonvormen (bijvoorbeeld Tiny Houses) • Meer behoefte aan leven in/nabij natuur en groen • Toenemende segregatie • Zorgvoorzieningen zijn goed • Toename van vraag naar (mantel)zorg • Inclusieve samenleving: uitstroom Beschermd Wonen en Maatschappelijke opvang • Draagkracht in bepaalde wijken kan onder druk komen te staan
Economische trends • Meer concurrentie tussen regio’s en steden om werkgelegenheid • Meer arbeidsmigranten en een groter belang voor de economie • Belangrijke economische rol voor zorgsector • Grote diensteneconomie, (semi -)overheid: minder conjunctuurgevoelig • Daling consumentenvertrouwen • Meer ZZP’ers: zij zijn meer conjunctuurgevoelig • Toenemende winkelleegstand: overaanbod en concurrentie vanuit digitalisering • Meer functiemenging • Transformatie van winkels en kantoorpanden • Huizen als belegging: opkopen woningen voor (sociale) verhuur • Toenemende druk op woningmarkt • Instroom starters op de woningmarkt wordt moeilijker • Prijsstijging (nieuwbouw-)woningen • Woonlasten onder druk • Toename eigen vermogen door verkoop woning Technologische trends • Risico voor werkgelegenheid • Toename vraag en gebruik domotica (E-health) • Technologie voor thuiszorg, zorg op afstand, veiligheid • Domotica nu nog onbekend; voor de nieuwe generatie sneller ‘normaal’ • Ontwikkelingen op het gebied van duurzame technologie (energietransitie) • Circulair bouwen • 3D-printen • Veranderende mobiliteit
84
Ecologische trends • Energietransitie • Meer aandacht voor leefomgeving • Toenemende druk om af te wegen waar we kunnen/willen bouwen • Omgaan met extreem weer: droogte/ regen • Neemt het fijnstof-/stikstofprobleem af door schonere technologie? • De opmars van warmtepompen: deze maken wel veel geluid • Afname biodiversiteit • Migratie door veranderend klimaat/ omgeving • Bodemproblematiek: door gaswinning velden in Noord-Drenthe
Politieke trends • De politieke toekomst is onzeker en onvoorspelbaar • Versplintering in de politiek • Het woonbeleid van Assen is de laatste jaren erg stabiel • Decentralisatie: toenemende rol gemeente • Op lager schaalniveau werken: meer focus op wijk/buurt • Overheidsparticipatie (meer zeggenschap) • Meer ingrijpen vanuit overheid: minder vrije markt • Zoeken naar balans tussen het overlaten aan burgers/de markt en sturing vanuit de overheid • Veel onzekerheid over lopend beleid: blijft het staan of verandert het?
Demografische ontwikkelingen Vergrijzing en ontgroening De komende jaren vergrijst de bevolking van Assen. Hierbij is sprake van een ‘dubbele’ vergrijzing: niet alleen het aantal ouderen neemt toe, maar ouderen worden ook steeds ouder. Huishoudens worden daardoor gemiddeld kleiner en het aantal mensen met een zorgvraag neemt toe. Tegelijkertijd worden ouderen vitaler oud. Mede hierdoor hebben zij in de toekomst andere eisen en behoeften dan de ouderen van nu. Dit uit zich onder andere in de wens om langer zelfstandig te blijven en kunnen wonen. Naast een toename van het aantal ouderen, neemt het aandeel jongeren af. Door de vergrijzing neemt het aantal geboorten af en tegelijkertijd trekken jongeren en jongvolwassenen vaak weg. Dit is vaak om elders te studeren, maar het is onduidelijk hoeveel van hen terugkeren naar Assen. Scholen in Assen houden er al rekening mee dat het aantal kinderen af gaat nemen.