4. Rekenkameronderzoek armoede en ongelijkheid in Assen (Definitief)
Tekst van het document
1.2. Leidend document armoede en ongelijkheid: Brede aanpak armoede en schulden Wat betreft armoede en ongelijkheid is de Brede aanpak armoede en schulden (2020) het centrale beleidsdocument. De eerder beschreven visie dat alle inwoners mee moeten kunnen doen, staat centraal in de brede aanpak. Dit beleidsdocument bevat een visie en uitgangspunten, met een aanpak die uit vijf thema’s bestaat. Die thema’s worden niet verder uitgewerkt in (meetbare) doelen. Voor de inzet op armoede en schulden worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: • Armoede en schulden voorkomen. De gemeente wil armoede en schulden zoveel mogelijk voorkomen, enerzijds door te zorgen dat inwoners bestaande regelingen optimaal benutten en anderzijds door financiële problemen vroeg te signaleren. • Kinderen doen mee en starten weerbaar en schuldenvrij aan hun loopbaan. De gemeente zet erop in dat de financiële situatie van ouders zou geen belemmering vormt voor de kansen voor kinderen om volledig mee te doen. • We bieden verlichting aan mensen met weinig inkomen. De gemeente biedt financiële ondersteuning, met name aan mensen die langdurig een laag inkomen hebben. • We zorgen voor een goed werkend netwerk en zo licht mogelijke vormen van hulp. De gemeente zet met sturing, contractbeheer, facilitering en ondersteuning in op een goede samenwerking met partners. • We sluiten aan bij wat inwoners nodig hebben.
De gemeente streeft hulpverlening vanuit een integrale blik na, waarbij met maatwerk wordt ingespeeld op de situatie van individuele inwoners. Vanuit deze visie en uitgangspunten is de aanpak wat betreft armoede en schulden vormgegeven. Deze aanpak bestaat uit vijf thema’s: • Zorgen voor basisvoorzieningen, heldere communicatie en de menselijke maat. Onder dit thema wordt een aantal maatregelen genoemd, zoals de individuele inkomenstoeslag en kwijtschelding van de gemeentelijke belastingen. Deze regelingen worden later verder
34
•
•
• •
toegelicht. Ook streeft de gemeente ernaar dat de informatie over ondersteuning duidelijker en toegankelijker wordt gemaakt. De gemeente wil daarnaast meer inzetten op maatwerk. Voorkomen, vroeg signaleren en snel oplossen. De gemeente constateert dat inwoners met financiële problemen zich vaak laat melden, waardoor de problemen verergeren. Om problemen te voorkomen, zet de gemeente enerzijds in op het bieden van hulp bij bepaalde life events, zoals werkloosheid, scheiding of ziekte, en anderzijds op het vroegtijdig signaleren van betalingsachterstanden met behulp van partners. Jongeren, ondernemers en nieuwkomers worden als bijzondere doelgroepen genoemd. Alle kinderen doen mee. Aansluitend bij de eerder beschreven uitgangspunten, is beschreven dat kinderen mee moeten kunnen doen. Meedoen betekent voor de gemeente dat kinderen deel kunnen nemen aan alle activiteiten op school, dat ze lid kunnen worden van een sport- of culturele vereniging, dat kinderen kunnen zwemmen en dat kinderen zorgenvrij aan hun volwassen leven kunnen beginnen. Oplossingen op maat. De gemeente zet in op een verschuiving van generieke regelingen naar maatwerkoplossingen. Voorbeelden hiervan zijn de herinrichting van het Kindpakket en het afschaffen van de witgoedregeling. Sterke ketens bouwen. De gemeente wil de samenwerking tussen de gemeente en de verschillende betrokken partners verbeteren.
De regisseur armoede en schulden heeft hierin een faciliterende en coördinerende rol. Van de Gemeenschappelijke Regelingen Werkplein Drentsche Aa en de Gemeentelijke Kredietbank, en de gesubsidieerde organisatie Vaart Welzijn wordt gevraagd om zelf casusregie te nemen. De rol van de gemeente is dan het stimuleren en faciliteren van het maken van afspraken tussen deze ketenpartners en maatschappelijke organisaties. Als de casuïstiek complex is of de partners vastlopen in de samenwerkingen, pakt de gemeente de regierol. Daarnaast wil de gemeente duidelijk voor inwoners en organisaties in beeld brengen waar inwoners terecht kunnen voor welke vormen van ondersteuning. De gemeente zet daarvoor de regisseur armoede en schulden in (zie hoofdstuk 3).
De partners in Assen De gemeente Assen voert het overgrote deel van het armoede- en schuldhulpverleningsbeleid niet zelf uit. De uitvoering is belegd bij twee Gemeenschappelijke Regelingen en één stichting: 1) De Gemeentelijke Kredietbank Drenthe (GKB): een Gemeenschappelijke Regeling waar de gemeenten Assen, Hoogeveen en Meppel samen in deelnemen en die de gemeenten hebben gemandateerd om het schuldhulpverleningsbeleid uit te voeren. De GR heeft met elf andere gemeenten een dienstverleningsovereenkomst om ook voor die gemeenten diensten te verzorgen. De GKB is verantwoordelijk voor de schuldhulpverlening voor inwoners van Assen en werkt samen met de gemeente, sociale partners en andere maatschappelijke organisaties. De portefeuillehouder Participatie, meedoen, schuldhulpverlening en armoede vormt samen met zijn collega-wethouders uit Hoogeveen en Meppel het Dagelijks Bestuur van de GR. De GR wordt dagelijks aangestuurd door een directeur. Het Dagelijks Bestuur is overigens voornemens de GKB te gaan vervreemden, dat wil zeggen dat er sprake zal zijn van opheffen van de GR en het verzelfstandigen van de GKB.
35
2) Het Werkplein Drentsche Aa (WPDA): een Gemeenschappelijke Regeling waarin de gemeenten Assen, Aa en Hunze en Tynaarlo deelnemen. Inwoners van de gemeenten kunnen bij WPDA een beroep doen op voorzieningen uit de Participatiewet, de Wet sociale werkvoorziening, bijzondere bijstand en/of het minimabeleid. De bevoegdheden om deze uitkeringen uit te geven zijn aan het WPDA gedelegeerd door de gemeenten, wat wil zeggen dat de gemeenten naast de bevoegdheden (mandaat) ook de verantwoordelijkheid van de uitkeringstaken hebben overgedragen. 3) Vaart Welzijn: een stichting waaraan de gemeente Assen de uitvoering van de maatschappelijke dienstverlening en het welzijnswerk via een aanbesteding heeft uitbesteed. Assen in vergelijkend perspectief: regierol gemeente Zoals beschreven heeft de gemeente Assen het overgrote deel van de uitvoering van de brede aanpak armoede en schulden uitbesteed of in mandaat overgedragen. De gemeente, met name in de persoon van de regisseur armoede en schulden, faciliteert en stimuleert de samenwerking tussen de ketenpartners en maatschappelijke organisaties. De gemeente Hoorn, qua inwonertal en bevolkingssamenstelling [volgens de acht profielen uit het hoofdstuk ‘Vooraf’] vergelijkbaar met Assen, ziet dat anders. Daar hebben de onderzoekers gezien dat er een integraal centraal punt is waar inwoners terecht kunnen voor ondersteuning.
Bij die centrale toegang werken deskundigen vanuit verschillende terreinen samen, zoals de ouderenzorg, jeugdgezondheidszorg, jeugdhulp en Wmo. Een inwoner krijgt een vaste contactpersoon bij dit team, 1.Hoorn. Tot slot wordt in de brede aanpak armoede en schulden stilgestaan bij een aantal thema’s die raken aan ongelijkheid in verschillende typen kapitaal. Het gaat daarbij om laaggeletterdheid, inburgering en energiearmoede. De specifieke maatregelen voor deze thema’s worden later in dit hoofdstuk toegelicht. Constatering: de brede aanpak op armoede geeft richting aan het beleid De brede aanpak in Assen is een visiedocument en geeft een aantal uitgangspunten en thema’s die richting geven aan het beleid van de gemeente. Hieruit kan geconstateerd worden dat er een sterke samenwerking moet zijn met de keten, die meehelpen met het vormgeven van maatwerkregelingen en in de vroegsignalering. In latere hoofdstukken zal meer duidelijk worden over de samenwerking met de keten.
36
1.3. Maatregelen om armoede te voorkomen en verhelpen De gemeente Assen heeft een groot aantal financiële regelingen, maar wijkt daarin niet af van andere gemeenten De gemeente Assen heeft zoals elke gemeente een groot aantal regelingen om inwoners met financiële problemen te ondersteunen. In volgende tabel zijn deze regelingen opgenomen.
Inkomensregeling
Norm (percentage Wettelijk sociaal minimum) en voorwaarden
Toelichting
Bijzondere bijstand
120%
Inwoners die geconfronteerd worden met hoge noodzakelijke kosten in bijzondere omstandigheden, kunnen een aanvraag doen voor bijzondere bijstand. Vanuit de bijzondere bijstand kan bijvoorbeeld de eigen bijdrage voor rechtshulp of een hoge energierekening betaald worden. Het WPDA voert de bijzondere bijstand uit.
Individuele inkomenstoeslag
3 jaar lang minder dan 120%
Voor inwoners die langdurig een laag inkomen hebben is er de individuele inkomenstoeslag. Het gaat om een toeslag die eens per jaar wordt uitgekeerd en die vrij besteedbaar is.
Kwijtschelding gemeentelijke belastingen.
100%
Inwoners kunnen een kwijtschelding aanvragen van de onroerendezaakbelasting, rioolheffing en afvalstoffenheffing.
Collectieve zorgverzekering
130%
Inwoners kunnen een gemeentepolis aanvragen – een collectieve zorgverzekering met een lagere premie en een lager of geen eigen risico. Voor het aanvragen van de zorgverzekering worden inwoners doorverwezen naar WPDA. Inwoners sluiten de zorgverzekering af bij Univé.
Maatwerkregeling gebruiksgoederen
140%
Wanneer inwoners problemen ervaren doordat noodzakelijke spullen in het huishouden ontbreken of kapot zijn, kunnen zij een aanvraag doen voor de
37
maatwerkregeling gebruiksgoederen. Hiermee kan bijvoorbeeld een fiets, wasmachine of koelkast worden bekostigd. De regeling wordt aangevraagd bij Vaart Welzijn. De maatwerkregeling is de opvolger van de witgoedregeling die tot 2022 van toepassing was. Aanvulling op gemeentelijke regelingen Naast dat de gemeente Assen veel ondersteuningsmaatregelen heeft, zijn er ook organisaties die aanvullende ondersteuning bieden. Denk hierbij aan de Voedselbank, Kledingbank Assen (voorheen: Sociale Winkel Assen) en de organisatie ‘Wij ruilen en geven weg’. Deze organisaties richten zich vaak op inwoners die net buiten de verschillende regelingen vallen en op het bieden van iets extra’s bij speciale gelegenheden, zoals een feestdag of verjaardag. Assen in vergelijkend perspectief: wie komen in aanmerking voor de regelingen? Zowel het Rijk als gemeenten nemen maatregelen om armoede te verminderen, en daarmee het economisch kapitaal van inwoners te vergroten. Gemeenten kunnen zelf kiezen welke inwoners in aanmerking komen voor hun minimaregelingen. De gemeente Amsterdam kiest er bijvoorbeeld voor om minimaregelingen toe te kennen aan inwoners met een inkomen tot 150% van het wettelijk sociaal minimum (netto €1865,- per maand voor een eenpersoonshuishouden).
De gemeente Maastricht kent een individuele inkomenstoeslag tot aan inwoners met een inkomen tot 100% van het wettelijk sociaal minimum (netto €1243,- per maand), maar hanteert voor sport- en cultuurregelingen een grens van 120% van het wettelijk sociaal minimum (netto €1491,-per maand). De gemeente Assen kent de Kindpakket regeling toe aan inwoners met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum (€1616,netto per maand voor een eenpersoonshuishouden of €2308,- voor een meerpersoonshuishouden). De gemeente Assen kent de bijzondere bijstand en de individuele inkomenstoeslag toe aan inwoners met een inkomen tot 120% van het wettelijk sociaal minimum (netto €1491,-per maand of € 2130,90 voor een meerpersoonshuishouden). De gemeente zet naast financiële regelingen breed in op het voorkomen en verkleinen van armoede Naast de hiervoor beschreven financiële regelingen zet de gemeente in op preventie, vroegsignalering, schuldhulpverlening en het ondersteunen van (ouders van) kinderen in armoede. Preventie Het voorkomen van armoede en schulden is een van de uitgangspunten in de brede aanpak armoede en schulden. In de brede aanpak armoede en schulden wordt gesignaleerd dat de gemeente niet alle inwoners met financiële problemen in beeld heeft, waardoor meer inzet op preventie en vroegsignalering nodig is. De gemeente zet een aantal maatregelen in op het gebied van preventie.
38
De gemeente Assen doet bijvoorbeeld mee aan Geldfit, een initiatief van de Stichting Nederlandse Schuldhulproute. Op de site van Geldfit kunnen inwoners een check doen van hun financiële situatie en bijvoorbeeld aangeven dat ze moeite hebben om hun zorgverzekering te betalen. Afhankelijk van hun situatie en postcode, krijgen ze advies over welke organisaties eventueel ondersteuning kunnen bieden. In de brede aanpak armoede en schulden is daarnaast opgenomen dat bepaalde situaties in het leven van inwoners, zoals een echtscheiding of ziekte, tot financiële risico’s kunnen leiden. Vaart Welzijn heeft samen met de gemeente een life-event aanpak ontwikkeld. Deze organisatie stuurt alle jongeren in Assen zes maanden voor hun 18de verjaardag een brief met informatie en het aanbod voor een persoonlijk gesprek.8 Versimpelen van regelingen: aansluiten bij bestaande initiatieven In de brede aanpak armoede en schulden constateert de gemeente dat niet alle inwoners die te maken hebben met armoede en schulden worden bereikt. Ook constateert de gemeente dat mensen met financiële problemen soms worden overvraagd. Daarom is in de brede aanpak het streven opgenomen om de inrichting van regelingen en de communicatie daarover te vereenvoudigen. De gemeente neemt hiervoor enkele maatregelen.
Zo is Assen aangesloten bij de VoorzieningenWijzer, in samenwerking met Vaart Welzijn, WPDA en woningcorporatie Actium. Bij Vaart Welzijn is een consulent VoorzieningenWijzer actief die samen met inwoners de VoorzieningenWijzer doorneemt. De VoorzieningenWijzer streeft ernaar om overzicht te bieden in de beschikbare regelingen. Inwoners kunnen een vereenvoudigde versie van de VoorzieningenWijzer zelf raadplegen via www.datgeldtvoormij.nl Assen heeft daarnaast een sociale kaart, die een overzicht geeft van vormen van sociale ondersteuning in brede zin. Naast ondersteuning bij armoede en schulden, zijn bijvoorbeeld sociale activiteiten of Automaatjes opgenomen. Vroegsignalering De gemeente Assen startte in 2016 met de pilot ‘De Vaart €rin’. Dit was een proef om inwoners met een huurachterstand eerder te ondersteunen. Met informatie van woningcorporaties over betalingsachterstanden konden medewerkers van buurtteams van Vaart Welzijn huurders van woningcorporaties actief benaderen en hulp aanbieden. Het college besloot in 2017 om de aanpak onderdeel te laten uitmaken van het reguliere aanbod van Vaart Welzijn, en om te starten met een verbreding naar informatievergaring over betalingsachterstanden van inwoners bij zorgverzekeraars en gemeentelijke belastingen.
Voorbeeld: Pilot Vroegsignalering via de Belastingdienst De Belastingdienst en de Dienst Toeslagen sluiten twee jaar aan bij de Vroegsignalering van o.a. de gemeente Assen. Door signalen van betalingsachterstanden bij deze twee diensten te delen met gemeenten kunnen
8
Tussenevaluatie Brede aanpak armoede en schulden, 12 oktober 2023.
39
inwoners en kleine ondernemers met (beginnende) problematische schulden eerder een hulpaanbod krijgen vanuit de gemeente. De start van deze pilot is 1 januari 2025.
De wet gemeentelijke schuldhulpverlening uit 2021 verplicht gemeenten om vroegsignalering in te richten, en een systeem in te richten om signalen van woningcorporaties, nutsbedrijven, zorgverzekeraars en banken te ontvangen. Als een inwoner een betaling mist, krijgt de gemeente daar een melding van. Het is aan de gemeente om hier een werkwijze voor in te richten. In hoofdstuk 2 wordt de werkwijze van de gemeente Assen toegelicht. Assen in vergelijkend perspectief: vroegsignalering De meeste gemeenten in dit onderzoek werken met een huisbezoek en een bredere insteek in de vroegsignalering. In de gemeente Diemen doet een medewerker van het Sociaal Team een brede intake, waar wordt gekeken naar de situatie en eventuele knelpunten in de opvoeding, financiële en werksituatie en de invloed van dramatische gebeurtenissen. In de gemeente Venray wordt het huisbezoek gedaan door een ervaringsdeskundige; de gemeente laat weten dat dit helpt om toegang te krijgen tot huishoudens waar weinig vertrouwen in de overheid is. Een aantal gemeenten in dit onderzoek werkt net als Assen met de VoorzieningenWijzer, als tool voor gemeentelijke professionals of voor maatschappelijke partners. Met deze tool in de aanslag kan de professional of vrijwilliger, bijvoorbeeld in een wijkcentrum, de inwoner helpen met het opzoeken van regelingen waar men recht op heeft.
Schuldhulpverlening Het snel oplossen van schuldenproblematiek is een onderdeel van de uitgangspunten uit de brede aanpak armoede en schulden. Daarin speelt de Gemeentelijke Kredietbank een centrale rol, evenals verschillende vrijwilligersorganisaties. Gemeentelijke Kredietbank Drenthe (GKB) Inwoners met schulden kunnen, na een intakegesprek, door een consulent van team armoede en schulden worden doorverwezen naar de GKB. In geval van een crisis kan de inwoner direct bij de GKB worden aangemeld. De GKB maakt met de inwoner een plan van aanpak, waarna de financiële situatie zoveel mogelijk wordt gestabiliseerd. Zo wordt met de inwoner gekeken naar mogelijkheden om inkomsten te maximaliseren en uitgaven te beperken, en of er ook moet worden doorverwezen naar ketenpartners zoals Vaart Welzijn, de Voedselbank of Humanitas. Zijn er na deze stabilisatie nog problematische schulden, dan komt de inwoner in een schuldregeling terecht. In dit geval worden schuldeisers geïnformeerd over het traject, wordt er een betaalplan opgesteld en ontvangen schuldeisers van de GKB een aanbod tot afbetaling van de schulden. De schuldregeling kan resulteren in een afbetalingsafspraak tussen de inwoner en schuldeisers.
De GKB kan inwoners ook helpen met budgetbeheer, schuldsanering, beschermingsbewind van inwoners die door een lichamelijke of psychische oorzaak niet in staat zijn om de eigen financiën verantwoord te beheren, en sociale leningen voor inwoners met een inkomen tot 130% van de bijstandsnorm. Er kan een lening worden aangevraagd voor bijvoorbeeld een wasmachine of een auto, of bijvoorbeeld herfinanciering van schulden.
40
Jongeren Perspectief Fonds Door middel van het opkopen van schulden van jongeren, kunnen schulden direct verminderd worden. Het opkopen van de schulden van jongeren valt onder de pilot Jongeren Perspectief Fonds. Jongeren in de leeftijd van 18 t/m 27 jaar met schulden kunnen in ruil voor een tegenprestatie, bijvoorbeeld het afmaken van een opleiding, hun schuld laten overnemen en afkopen door de gemeente. De gemeente neemt de schuld alleen over als de jongere zich gedurende 2 jaar aan hun toekomstplan houdt. Door middel van de pilot ‘opkopen van schulden’ wil de gemeente zich blijven inzetten voor jongeren met schulden. Uit gesprekken is gebleken dat de gemeente, vooruitlopend op de evaluatie, signaleerde dat deze pilot weinig jongeren heeft bereikt, en dat veel jongeren ook voortijds stopten. Ondersteuning door maatschappelijke organisaties Vrijwilligers van de stichting SchuldHulpMaatje helpen inwoners met geldzorgen en schulden met, onder andere, het ordenen van de administratie, het in kaart brengen van inkomsten en uitgaven en het aanvragen van toeslagen. SchuldHulpMaatje kan de inwoner ook blijven ondersteunen als er sprake is van een professionele schuldhulpverleningsaanpak bij de GKB. Professionals van Vaart Welzijn kunnen inwoners ook helpen bij het oplossen van geldproblemen.
Zij helpen vooral bij het verkrijgen van inzicht in het inkomsten- en uitgavenpatroon, mogelijke besparingen, aanvragen van toeslagen en toeleiden naar schuldhulpverlening. Vrijwilligers van Humanitas Thuisadministratie helpen inwoners eveneens met het in kaart brengen van inkomsten en uitgaven, ordenen van administratie en het geven van tips. Kinderen en ouders van kinderen Om armoede onder (ouders van) kinderen in Assen te voorkomen en te verminderen, zet de gemeente een aantal instrumenten in. Zo is de gemeente Assen aangesloten bij de Landelijke Alliantie Kinderarmoede. Dit is een samenwerkingsverband van verschillende private en maatschappelijke partijen dat als doel heeft om in 2030 de kinderarmoede uitgebannen te hebben in Nederland. Sinds november 2017 is er een samenwerkingsverband tussen de gemeente Assen en de stichting Jeugdfonds Sport en Cultuur, het Nationaal Fonds Kinderhulp, de stichting Jarige Job en stichting Leergeld Noord Drenthe. Deze samenwerking heeft zijn vorm gekregen in het Kindpakket Assen, waarbij Stichting Leergeld de instantie is die alle aanvragen behandelt en het contact met de bewoners verzorgt. Het Kindpakket Assen biedt ondersteuning aan ouders die minder verdienen dan 130% van de bijstandsnorm. Deze ondersteuning bestaat uit gratis toegang voor kinderen bij sport-, zwem- en cultuuractiviteiten.
Ook schoolspullen of bijvoorbeeld een fiets kunnen gefinancierd worden vanuit het Kindpakket. In de loop van 2022 werd duidelijk dat er steeds meer gezinnen in financiële problemen kwamen. Veel “nieuwe” ouders hebben hulp voor de kinderen gevraagd. Stichting Leergeld heeft in 2022 3017 aanvragen ontvangen versus 1810 in 2021. Daarom heeft de gemeenteraad van Assen besloten om meer subsidie toe te kennen in 2023. Kinderopvangtoeslagenaffaire De ondersteuning van gedupeerden van de kinderopvangtoeslagenaffaire loopt in Assen via het Werkplein Drentsche Aa, de WPDA. Er kan hulp gegeven worden aan gezinnen rondom huisvesting,
41
schulden, inkomen, zorg of de opvoeding van de kinderen. Ook werden in 2020 en 2021 de gemeentelijke belastingen kwijtgescholden voor gedupeerden van de toeslagenaffaire. Constatering: een breed pakket aan bestaande maatregelen De gemeente Assen heeft een breed pakket aan maatregelen beschikbaar voor inwoners die te maken hebben met armoede en ongelijkheid. Er zijn bovendien veel organisaties die aanvullende hulp bieden.
1.4. Doelbereik van de gemeentelijke inzet De (financiële) regelingen van de gemeente dragen bij aan het verminderen van armoede, maar de benutting verschilt per regeling In de volgende tabel zijn de meest recente cijfers over de benutting van de verschillende (financiële) regelingen weergegeven, op basis van een recent onderzoek van Trendbureau Drenthe.9 De cijfers over de relatieve benutting zijn gebaseerd op een schatting: het aantal absolute toekenningen wordt afgezet tegen een schatting van de grootte van deze doelgroep op basis van statistieken. De cijfers over de absolute benutting gaan over 2023, de cijfers over de relatieve benutting over 2022.
Inkomensregeling
Absolute benutting (2023)
Relatieve benutting (2022)
Bijzondere bijstand
1113 huishoudens
23%
Individuele inkomenstoeslag
1354 personen
40-78%10
Kwijtschelding gemeentelijke belastingen
1976
66%
Collectieve zorgverzekering
1994
48%
Maatwerkregeling gebruiksgoederen
418
6%
Kindpakket
1372
95%
9
Trendbureau Drenthe. (2024). Effectiviteit van minimaregelingen in gemeente Assen De geschatte relatieve benutting heeft een grote bandbreedte omdat de regeling beschikbaar is voor inwoners die langer dan drie jaar een laag inkomen hebben, maar er alleen cijfers beschikbaar zijn van het aantal inwoners dat 1 jaar of 4 jaar een laag inkomen heeft. Zie voor verdere toelichting: Trendbureau Drenthe. (2024). Effectiviteit van minimaregelingen in gemeente Assen, pp. 17-18 10
42
Hieruit blijkt dat de regelingen die de gemeente aanbiedt bijdragen aan het verminderen van armoede. De benutting verschilt per regeling: waar de kwijtschelding van gemeentelijke belastingen een relatief hoge benutting heeft, ligt dit lager voor bijvoorbeeld de collectieve zorgverzekering. Een kanttekening bij het relatief lage bereik van de maatwerkregeling gebruiksgoederen is dat deze regeling bedoeld is voor een specifieke situatie, namelijk wanneer acuut ondersteuning nodig is voor het aanschaffen van noodzakelijke spullen in huis. Natuurlijk heeft niet elk huishouden dat aanspraak kan maken op de regeling ook daadwerkelijk (elk jaar) een nieuwe wasmachine of koelkast nodig. Een streven naar 100% benutting is dus niet van toepassing. Het doelbereik van overige beleidsinzet op armoede is lastig vast te stellen omdat informatie hierover beperkt is Er is beperkt informatie beschikbaar over het doelbereik van de overige beleidsinzet van de gemeente. Dit geldt ook op het gebied van preventie, hoewel het meetbaar maken van de effecten van preventie voor veel gemeenten uitdagend is. Wel wordt bijgehouden hoe vaak de sociale kaart wordt geraadpleegd (medio 2023: 2200 bezoekers per maand).11 Het bereiken van inwoners die via vroegsignalering in beeld komen is een uitdaging, zoals in het volgende hoofdstuk wordt toegelicht.
In de periode januari 2024-juni 2024 heeft de gemeente over 1588 inwoners meldingen vanuit de vroegsignalering ontvangen.12 Van deze 1588 inwoners heeft de gemeente 488 inwoners benaderd.13 Van deze groep accepteerde 19% hulp, tegenover een landelijk gemiddelde van 35% hulpacceptatie. Wat betreft schuldhulpverlening geldt dat het aantal inwoners onder beschermingsbewind in 2023 terugliep ten opzichte van 2022: van 659 inwoners in 2022 naar 611 in 2023. De voorgaande jaren liep het aantal inwoners in bewindvoering juist op. Het is echter niet vast te stellen of dit kan worden gezien als het begin van de beoogde afname van het aantal inwoners in armoede. In 2022 vond de pilot Plinkr Nazorg plaats, om inwoners te helpen na hun schuldhulpverleningstraject zelfstandig verder te gaan. 17 inwoners namen deel aan de pilot, waarna van 7 inwoners het bewind is beëindigd. Aan de pilot opkopen van schulden bij jongeren deden 9 jongeren mee. 7 van hen beëindigden het traject voortijdig. Een belangrijke maatregel voor (ouders van) kinderen in armoede is het Kindpakket, dat in 2023 door 1372 kinderen werd gebruikt. De relatieve benutting van deze maatregel is zeer hoog met 95% in 2022.
1.5. Inzet op het tegengaan van ongelijkheid In deze paragraaf wordt de inzet van de gemeente beschreven op het gebied van het tegengaan van armoede en ongelijkheid, langs de lijnen van de vier kapitalen die in het eerste hoofdstuk zijn onderscheiden. Assen maakt in het beleid geen onderscheid tussen armoede en ongelijkheid. Toch is
11
Gemeente Assen. (2023). Tussenevaluatie Brede Aanpak Armoede en Schulden. Gemeente Assen. (2024). Eindevaluatie brede aanpak armoede en schulden. 13 Niet alle inwoners zijn benaderd omdat de gemeente eerst kijkt of de mensen al bekend bij de gemeente zijn, zodat ze niet een dubbel aanbod krijgen. Als mensen al bekend zijn bij het WPDA of GKB en hulp krijgen, worden ze niet opnieuw benaderd. Alle anderen krijgen een brief, en bij zorgelijke situaties een huisbezoek. 12
43
een aantal maatregelen te koppelen aan bepaalde typen kapitaal, en kunnen we aangeven of de maatregelen aansluiten bij de behoeften van de inwoners van Assen. Economisch kapitaal Met de brede aanpak armoede en schulden zet Assen vooral in op het versterken van het economisch kapitaal van inwoners. Zowel de inzet op het gebied van schuldhulpverlening als maatregelen om inwoners te ondersteunen bij noodzakelijke uitgaven, zijn gericht op het economisch kapitaal. Sluit dit aan bij de inwoners van Assen? Vanuit de brede aanpak armoede en schulden zijn er in Assen diverse regelingen die inwoners ondersteunen op het gebied van economisch kapitaal. Een deel van de maatregelen is gericht op het oplossen of verlichten van acute problemen, zoals de inzet van de bijzondere bijstand. Ook is er – in ieder geval beleidsmatig – aandacht voor het economisch kapitaal van inwoners van Assen op langere termijn, in de vorm van het uitgangspunt dat kinderen schuldenvrij aan hun loopbaan moeten kunnen beginnen. Een uitdaging is in hoeverre de gemeente de doelgroep daadwerkelijk bereikt. In het volgende hoofdstuk lichten we dit verder toe. Sociaal kapitaal Het versterken van de sociale basis in de wijken is een van de speerpunten in het programma Sociale Stad Assen. Hiermee zet de gemeente in op het versterken van het sociaal kapitaal van inwoners.
Het streven is om contact- en ontmoetingsmomenten te stimuleren. In 2024 zijn – bij wijze van pilot – wijkaanpakken opgesteld voor de wijken Pitello en Lariks. Aan de hand van de thema’s prettig wonen, ontmoeten, kwetsbare doelgroepen en communicatie en participatie zijn doelen en maatregelen geformuleerd. Sluit dit aan bij de inwoners van Assen? Uit de analyse in het voorgaande hoofdstuk blijkt dat de meeste inwoners van Assen een waardevol sociaal vangnet hebben. Met name voor inwoners in het groene en roze profiel is dit minder het geval. De wijkaanpak sluit het meest aan bij de behoeften van deze inwoners. Cultureel kapitaal Met het eerder beschreven Kindpakket, zet de gemeente Assen in op het cultureel kapitaal van kinderen. De toegang tot sport en cultuur die het Kindpakket voor ogen heeft, draagt bij aan het versterken van het cultureel kapitaal van kinderen, doordat kinderen dankzij het Kindpakket op dit vlak mee kunnen doen met hun leeftijdgenoten. Daarnaast is laaggeletterdheid een aspect van cultureel kapitaal waar de gemeente op inzet. In de brede aanpak armoede en schulden wordt benoemd dat laaggeletterdheid vaak samenhangt met armoede en schulden en dat inzetten op het tegengaan van laaggeletterdheid financiële problemen kan voorkomen.
44
In 2024 is de beleidsnotitie Taalvaardig Assen 2024-2027 vastgesteld. De gemeente maakt in deze beleidsnotitie onderscheid tussen verschillende doelgroepen: jonge kinderen (0-6 jaar), kinderen en jongeren (16-18 jaar) en volwassenen (18+). Enkele maatregelen zijn voorschoolse voorzieningen voor kinderen met een indicatie, een programma rondom schoolbibliotheken en taaltrajecten voor volwassenen. Sluit dit aan bij de inwoners van Assen? Uit de analyse in het eerste hoofdstuk blijkt dat een groot deel van de inwoners van Assen minder dan gemiddeld betrokken is bij het verenigingsleven. Dat maakt het des te belangrijker dat kinderen wiens ouders in armoede leven, in staat worden gesteld om wel mee te doen op het gebied van sport en cultuur. Ook bleek uit de analyse dat het percentage laaggeletterdheid in Assen hoger ligt dan gemiddeld in Nederland. Het is daarom begrijpelijk dat laaggeletterdheid bijzondere beleidsmatige aandacht heeft. Persoonlijk kapitaal Om het persoonlijk kapitaal van inwoners te versterken, zet Assen met name in op de fysieke gezondheid. Het bevorderen van gezond bedrag wat betreft bewegen, eten en drinken is een speerpunt in het programma Sociale Stad Assen. Specifiek voor het tegengaan van roken, overgewicht en problematisch drinken, is het Asser Preventieakkoord gesloten tussen de gemeente en netwerkpartners, waaronder Vaart Welzijn en de GGD Drenthe.
Daarnaast is in 2020 het Asser Sportakkoord II vastgesteld. Voor de implementatie van het Integraal Zorgakkoord en het Gezond en Actief Leven Akkoord heeft Assen in samenwerking met andere Drentse gemeenten een regioplan vastgesteld. De lokale uitwerking hiervan is voor 2024 voorzien. Een sterke sociale basis en een gezonde leefomgeving zijn speerpunten in de regionale aanpak. Sluit dit aan bij de inwoners van Assen? De voornaamste uitdaging op het gebied van persoonlijk kapitaal, is in Assen dat inwoners relatief weinig sporten en relatief vaak kampen met overgewicht, zoals toegelicht in het voorgaande hoofdstuk. Deze opgave komt terug in het beleid.
Sluiten de maatregelen op het gebied van armoede en ongelijkheid aan bij de inwoners van Assen? Beleidsmatig lijken de maatregelen overwegend aan te sluiten bij de inwoners van Assen zoals die in het vorige hoofdstuk beschreven zijn, en zouden de maatregelen kunnen leiden tot een betere ondersteuning voor de doelgroepen die onder de regelingen vallen.
45
1.6. Evaluatie en monitoring Voortgang beleidsdoelstellingen wordt beperkt en incidenteel gemonitord De gemeente Assen heeft geen structurele monitoring ingericht om de voortgang van de beleidsdoelen bij te houden. Het meest recente onderzoek naar het bereik van de minimaregelingen werd uitgevoerd door Trendbureau Drenthe verscheen in oktober 2024.14 Het voorlaatste onderzoek dateert daarmee uit 2018.15 Op incidentele basis vinden onderzoeken plaats naar specifieke onderwerpen die raken aan armoede, zoals een onderzoek naar woonlasten in 2023.16 Ondanks het recente onderzoek van het Trendbureau Drenthe dat inzicht geeft in het bereik van de minimaregelingen, ontbreken monitoringsgegevens voor andere beleidsdoelstellingen. In de P&C documenten van de gemeente wordt met name op hoofdlijnen gerapporteerd. Daarbij is voornamelijk aandacht voor de inzet van de gemeente en minder voor de effecten van die inzet en hoe dit bijdraagt aan de beleidsdoelstellingen. Daarbij is beperkt aandacht voor het aandeel van de ketenpartners, die een belangrijke rol in de uitvoering van het armoedebeleid spelen. Een monitor voor het volledige programma Sociale Stad Assen is in ontwikkeling.
Beleidsevaluaties zijn vooral gericht op inzet van de gemeente en minder op doelbereik en maatschappelijke effecten De gemeente Assen heeft de brede aanpak armoede en schulden tweemaal geëvalueerd: een tussenevaluatie in 2023 en een eindevaluatie in 2024. Voor beide evaluaties geldt dat er voornamelijk aandacht is voor de ingezette acties van de gemeente, en beperkt voor het doelbereik en effect van die inzet. Tussenevaluatie De tussenevaluatie is vormgegeven aan de hand van de onderwerpen in de brede aanpak, waarbij per thema een overzicht wordt gegeven van acties en voorlopige uitkomsten. De volgende elementen maken onderdeel uit van de evaluatie: •
•
Zorgen voor basisvoorzieningen, heldere communicatie en de menselijke maat. De voornaamste actie binnen dit thema is dat de witgoedregeling is vervangen door de maatwerkvoorziening gebruiksgoederen, die eerder in dit hoofdstuk is toegelicht. In de tussenevaluatie wordt geconstateerd dat de maatwerkvoorziening gebruiksgoederen meer wordt gebruikt dan de eerdere witgoedregeling, zoals verwacht werd aangezien het een bredere regeling betreft. Daarnaast is een aantal acties ondernomen om de regelingen begrijpelijker te maken, zoals een aanpassing aan de website en het bijwerken van de sociale kaart. Voorkomen, vroeg signaleren en snel oplossen. Binnen dit thema worden voornamelijk acties beschreven op het gebied van vroegsignalering, volgens de werkwijze die verder in dit rapport wordt toegelicht.
14
Trendbureau Drenthe. (2024). Effectiviteit van minimaregelingen in gemeente Assen. Rekenkamercommissie Assen. (2018). Onderzoek armoedeval. 16 Springco Urban Analytics & Atrivé. (2023). Drents woonlastenonderzoek 2023 15
46
• •
•
Alle kinderen doen mee. Binnen dit thema staat het Kindpakket centraal. Daarnaast wordt met scholen gewerkt aan analyse over hoe scholen omgaan met kosten voor leerlingen, financiële zelfredzaamheid en het signaleren van armoede. Sterke ketens bouwen. Wat betreft de samenwerking met partners is ingezet op het verhelderen van afspraken met subsidiepartners. Ook speelt de regisseur armoede en schulden hier een rol bij, zoals in het volgende hoofdstuk wordt toegelicht. Er speciale aandacht voor de samenwerking met de Voedselbank Hart van Drenthe, naar aanleiding van een motie van de gemeenteraad.17 Financiën. In de tussenevaluatie is beperkt aandacht voor het aspect financiën. Het grootste deel van de middelen is bestemd voor de GKB en WPDA. Daarnaast heeft de gemeenteraad bij het coalitieakkoord ambitiemiddelen beschikbaar gesteld, bijvoorbeeld voor VaartWelzijn en het Kindpakket. In zowel 2022 als 2021 viel de realisatie van de brede aanpak lager uit dan begroot.
Eindevaluatie Opvallend is dat de eindevaluatie van de brede aanpak armoede en schulden niet is vormgegeven aan de hand van de structuur van het beleid. In plaats daarvan richt de eindevaluatie op een aantal specifieke onderwerpen, namelijk: • •
• • •
•
Maatwerkregeling gebruiksgoederen. In de eindevaluatie wordt geconstateerd dat deze opvolger van de eerdere witgoedregeling meer wordt gebruikt. De maatregel zal daarom worden voortgezet. Vroegsignalering. De in de eindevaluatie gepresenteerde cijfers wat betreft vroegsignalering (zie eerder in dit hoofdstuk) laten volgens de gemeente zien dat de impact van de acties lager is dan in de rest van Nederland. Aangekondigd wordt dat de gemeente op zoek gaat naar effectievere manieren om ervoor te zorgen dat inwoners eerder hulp aanvaarden. Beschermingsbewind. In de evaluatie is aandacht voor de samenwerking met bewindsvoerders, dat heeft geleid tot een samenwerkingsconvenant. Ook wordt gerapporteerd over het aantal inwoners in bewindvoering. Pilot Plinkr Nazorg. In de eindevaluatie wordt positief gesproken over de pilot Plinkr Nazorg, en wordt aangekondigd dat wordt onderzocht hoe de pilot structureel kan worden gemaakt. Pilot opkopen van schulden van jongeren. Omdat 7 van de 9 deelnemers het traject niet hebben afgerond, wil de gemeente gaan experimenteren met een versimpelde methode. Hierbij zou de gemeente de schuld niet alleen opkopen maar ook na 1 jaar kunnen kwijtschelden, bij voldoende inzet van de jongeren. Financiën.
Tot slot wordt in de evaluatie stilgestaan bij de benodigde middelen voor de acties wat betreft de maatwerkregeling gebruiksgoederen, vroegsignalering, de doorstart van de pilot ‘opkopen van schulden’ en de doorstart van Plinkr Nazorg
Constatering: Hoe is het gesteld met de evaluatie en monitoring van het beleid? De gemeente Assen heeft geen structurele monitoring ingericht om de voortgang van de beleidsdoelen bij te houden. Wel is er recent onderzoek uitgevoerd naar de effectiviteit van minimaregelingen. In de P&C-documenten wordt op hoofdlijnen gerapporteerd, waarbij beperkt aandacht is voor de 17
Gemeenteraad Assen. (2022, 10 november). Motie 'Ondersteuning voor de Voedselbank'
47
inspanningen van de ketenpartners. De tussen- en eindevaluatie van de brede aanpak armoede en schulden zijn vooral gericht op de inzet van de gemeente en beperkt op het doelbereik en effect van die inzet.
48
2. Uitvoering en samenwerking In dit hoofdstuk wordt verkend op welke manier inwoners de gemeente kunnen bereiken en zelf worden bereikt, en welke samenwerkingen de gemeente heeft opgezet om armoede en ongelijkheid te verkleinen. De inzet van de gemeente hierop is geïnventariseerd aan de hand van de hulpbronnen die in hoofdstuk 1 zijn beschreven.
2.1. Vooraf: de belangrijkste opgaven voor de gemeente Assen in de uitvoering Uit gesprekken is gebleken dat zowel de gemeente als keten- en maatschappelijke partners moeite hebben met het bereiken van de doelgroep voor regelingen omtrent armoede en schulden. Als belangrijkste oorzaken worden benoemd schaamte van inwoners en wantrouwen in de overheid. Bij een deel van de inwoners van Assen is het vertrouwen in de overheid weggenomen door bijvoorbeeld de kinderopvangtoeslagaffaire. Maatschappelijke organisaties die mensen laagdrempelige hulp bieden merken dat er veel stille armoede is. Deze organisaties schatten in dat ze ongeveer de helft van de mensen die in armoede leven bereiken. Voor de organisaties is het doel om structurele oplossingen te bieden in plaats van tijdelijke. Dat doen ze bijvoorbeeld door mensen te leren met geld om te gaan. Ook zien organisaties dat mensen die een inkomen hebben van tussen de 120 en 140% van het bijstandsniveau veel problemen hebben. Er zijn bijvoorbeeld mensen die vanuit een uitkering weer aan het werk gaan maar daarmee geen hoger besteedbaar inkomen krijgen én toeslagen moeten terugbetalen. De partners zijn van mening dat deze doelgroep beter in beeld zou moeten komen. Daarin speelt onder andere vroegsignalering een rol, waarover hieronder meer.
Voorbeeld: Wij Ruilen en Geven Weg De weggeefwinkel Wij Ruilen en Geven Weg is een vrijwilligersorganisatie die in het leven is geroepen voor mensen die buiten de minimaregelingen en de regels van de Voedselbank vallen. Mensen kunnen in aanmerking komen voor een tijdelijke noodvoorziening van twee maanden waarin ze voedsel en kleding krijgen, maar er worden ook goederen geruild en verkocht tegen een lage prijs. Deze weggeefwinkel is redelijk bekend in Assen en wordt goed gevonden. De vrijwilligers zien veel mensen binnenkomen die door Vaart Welzijn naar hen zijn verwezen, maar verwijzen andersom ook klanten door naar ketenpartners of de gemeente. Er kan gratis koffie worden gedronken, waardoor mensen met elkaar en met de vrijwilligers in contact kunnen komen, en vrijwilligers laagdrempelig het gesprek kunnen openen met mensen die ze voor het eerst zien.
2.2. Toegang tot hulp bij armoede en schulden binnen de gemeente Assen Er is geen centrale toegang voor hulpverlening bij armoede en schulden Inwoners van de gemeente Assen die financiële problemen hebben, kunnen zich op verschillende plekken melden voor hulp. De website van de gemeente verwijst in eerste instantie door naar ketenpartners bij wie het grootste deel van de uitvoering is belegd.18 Er is een telefoonnummer van de
18
Hulp bij geldzaken en schulden | Gemeente Assen
49
gemeente waar inwoners naar kunnen bellen op het moment dat zij schulden hebben en daar hulp bij nodig hebben, of als er loonbeslag is gelegd. Inwoners kunnen in plaats van bellen ook online een aanmeldformulier invullen, of een e-mail sturen. Een consulent armoede en schulden pakt deze contactverzoeken op. Blijkens de website is het in eerste instantie aan de inwoner zelf om in te schatten waar die hulp wil vragen. Er vindt bij de genoemde professionele organisaties een intake plaats, waarbij men ook aandacht heeft voor de andere levensgebieden. Aard van de hulpvraag
Verwijzing naar
Crisis (dreigende ontruiming of afsluiting)
Gemeentelijke Kredietbank (GKB)
Vragen over geldzaken voor inwoners met uitkering
Werkplein Drentsche Aa (WPDA)
Hulp voor inzicht in geldzaken en aanvragen van toeslagen
(Buurtteams) Vaart Welzijn
Hulp van vrijwilligers
Humanitas, SchuldHulpmaatje
Zelf met geldzaken aan de slag
Websites van Geldfit, Voorzieningenwijzer
Beginnende betalingsachterstanden bij energie- en waterleveranciers, verhuurders en zorgverzekeraars (vroegsignalering)
Inwoners krijgen een brief van de gemeente, maar kunnen ook aangeven bij de leverancier/verhuurder/zorgverzekeraar dat zij niet willen dat hun betalingsachterstanden worden gemeld
Hulp bij schulden en loonbeslag
Consulent armoede en schulden
50
Wat we van Shannah leren Shannah is in verwachting en ervaart problemen op meerdere levensgebieden. Ze heeft geen goede plek om haar baby geboren te laten worden, maar kan haar rekeningen nu ook al niet betalen. Doordat het haar niet is gelukt de energierekening te betalen, is ze in beeld bij vroegsignalering en heeft ze een brief, een telefoontje of een huisbezoek gehad. Als een medewerker van Vaart Welzijn op huisbezoek is geweest is ook de slechte woonsituatie in beeld. Vaart Welzijn pakt deze casus dan in principe zelf op samen met de ketenpartners, maar heeft niet een direct lijntje met de teams jeugd en Wmo binnen de gemeente. Er is geen integrale aanpak. Als de medewerker van Vaart Welzijn er zelf niet uit komt hoe deze multi-problematiek opgepakt kan worden, kan de regisseur armoede en schulden casusregie overpakken en de lijntjes binnen de gemeente verder uitzetten.
De regisseur armoede en schulden fungeert als spil voor dienst- en hulpverleners Bij de gemeente Assen is een regisseur armoede en schulden (voorheen: financieel regisseur) in dienst die als taak heeft om de dienstverlening voor inwoners op dit thema aan te jagen en te monitoren. De regisseur armoede en schulden is voor inwoners vaak niet het eerste aanspreekpunt; daar ligt een grotere rol weggelegd voor de ketenpartners. Wel kan de regisseur regie voeren over complexe casuïstiek als ketenpartners aangeven dat het samen niet lukt, maar dit komt niet vaak voor – op het moment van schrijven heeft de regisseur zo’n vijf casussen onder regie. De regisseur werkt samen met de ketenpartners (GKB, Vaart Welzijn, WPDA) voor diverse doelgroepen. Iedere drie weken is er overleg tussen de gemeente en ketenpartners. De regisseur voelt zich als aanjager van de dienstverlening ook verantwoordelijk voor het op peil houden van kennis over armoede en schulden, voor zowel betaalde als onbetaalde krachten in het maatschappelijk netwerk. Daarom wordt er iedere zes weken een ‘leerkring armoede en schulden’ georganiseerd voor vrijwilligersorganisaties, en sluit de regisseur aan bij netwerkbijeenkomsten. De regisseur coördineert tevens de vroegsignalering, waarin verschillende organisaties een taak hebben.
Voor de afdeling Beleid is de regisseur de ‘oren en ogen’ in de samenleving op dit thema, en is er dus een adviesrol. Na de introductie van de regisseur armoede en schulden waren er, volgens de Voortgangsrapportage uit 2021, minder inwoners die voor schuldhulpverlening moesten doorstromen naar de Gemeentelijke Krediet Bank: van de inwoners die bijgestaan werden door financieel regisseurs (huidige functietitel: regisseur armoede en schulden) stroomde in 2020 30% door.19 Nieuwere cijfers zijn niet beschikbaar. Door de aanpak vroegsignalering komen meer mensen in beeld, maar niet iedereen kan worden bereikt In de aanpak van vroegsignalering (sinds 2021) spelen Vaart Welzijn, de GKB, WPDA en de regisseur armoede en schulden een formele rol. Er is een werkgroep vroegsignalering ingericht met deelnemers van deze organisaties. Het beeld is dat door deze aanpak meer mensen in beeld zijn gekomen, die zonder het signaleren van betaalachterstanden buiten beeld waren gebleven. Dit heeft met name effect voor de groep wiens inkomen boven 120% van het bijstandsniveau ligt. Er komen momenteel ongeveer 19
Voortgangsrapportage 2021, p. 23 en Voortgangsrapportage Sociaal Domein 2020, p. 20 (Gemeente Assen).
51
270 meldingen per maand bij de gemeente binnen vanuit de Vroegsignalering. Door beperkte middelen kan niet iedereen persoonlijk worden bereikt. De afspraak is dat bij dertig mensen een huisbezoek wordt gedaan door de buurtteams van Vaart Welzijn, en dat vijftig mensen worden gebeld. Alle 270 mensen ontvangen een brief van de gemeente. In het werkproces is afgesproken dat de GKB en WPDA aangeven of mensen waarover een signaal is afgegeven bij hen bekend zijn, en zo ja, dat zij dan het contact oppakken. Het buurtteam dat huisbezoeken uitvoert, screent op de aanwezigheid van minderjarige kinderen, de hoogte van het schuldbedrag en de frequentie waarin het niet betalen van rekeningen terugkomt. Voor mensen die alleen een brief krijgen, geldt vermoedelijk – zo werd aangegeven in gesprekken – dat een deel van hen de brieven ook naast zich neerlegt. Om mensen laagdrempeliger te kunnen gaan bereiken, wordt nagedacht of er bijvoorbeeld ansichtkaarten ingezet kunnen gaan worden.
Wat we van Omar leren Omar heeft moeite met de Nederlandse taal en staat wantrouwend tegenover de gemeente. Met Assenaren wordt niet in meerdere talen contact gezocht in de vroegsignalering. Wel wordt er in de brieven van de gemeente gebruik- gemaakt van tekeningen om de boodschap begrijpelijker te maken, en zal er mogelijk in de toekomst gewerkt worden met QR-codes. Als er een taalbarrière is, wordt in het huisbezoek een tolk ingezet. Leeftijd is één van de uitgangspunten van de aanpak van vroegsignalering: er zijn speerpunten voor jongeren, ouderen en gezinnen. Bij ouderen wordt gekeken naar het eigen netwerk: woont iemand in een voorziening, of kent Vaart Welzijn vanuit het buurtteam andere plekken waar iemand kan wonen? Is deze inwoner bekend? Vaart Welzijn doet in de vroegsignalering meer pogingen dan gewoonlijk om ouderen te bereiken. De woningcorporatie heeft wijkconsulenten die zorgoverleg hebben met het team Wmo van de gemeente. Als de Wmo Omar al in beeld heeft, wat gezien zijn leeftijd zou kunnen omdat mensen dan vaak gebruikmaken van voorzieningen, wordt via die lijn het contact met Omar gezocht.
Dossiers worden complexer doordat problematiek omtrent armoede en schulden vaker leidt tot psychische problemen Naast dat er een toename van het aantal meldingen in de vroegsignalering te zien is, zijn er ook steeds meer complexe dossiers, met name sinds het begin van 2024. Het gaat daarbij om een toename van het aantal mensen dat naast schuldenproblematiek ook kampt met psychische problemen. Dat lijkt te komen door wachttijden in de GGZ en bij Verslavingszorg Noord-Nederland. Bij de Openbare Geestelijke Gezondheidszorg of bemoeizorg (OGGZ) neemt het aantal meldingen ook toe. Ook vanuit de afhandeling van de kinderopvangtoeslagaffaire wordt dit beeld herkend.
52
2.3. Samenwerking met maatschappelijke partners De gemeente Assen werkt veel samen met maatschappelijke organisaties en wijst inwoners daar ook consequent op Het netwerk in Assen van organisaties die hulp bieden aan mensen die in armoede leven en/of schulden hebben, is groot (zie bijlage 3 voor een overzicht van partners die binnen dit onderzoek in beeld zijn gekomen). Dit is passend bij het beleid in de gemeente, die voor zichzelf vooral een faciliterende en coördinerende rol in het netwerk ziet. Dat is ook zichtbaar in de manier waarop inwoners toegang krijgen tot hulpverlening omtrent armoede en schulden, zoals in paragraaf 2.1 in beeld is gebracht. Vrijwilligers- en professionele organisaties proberen gezamenlijk op te trekken Hierboven is de rol van de regisseur armoede en schulden beschreven, die de samenwerking tussen partners aanjaagt. Om de onderlinge samenhang te verbeteren en in kaart te brengen, is tevens het Sociaal Netwerk in het leven geroepen, dat zowel vrijwilligers- als professionele organisaties als deelnemers heeft. Zij hebben – incidenteel – overleg met elkaar, dat wordt georganiseerd door het Sociaal Netwerk. Tevens is er een Sociale Kaart Assen die een overzicht geeft van alle, vrij toegankelijke, hulp en ondersteuning in de gemeente Assen. Deze website is in opdracht van de gemeente gebouwd.
Casusregie ligt meestal bij één van de ketenpartners Het is vaststaand beleid van de gemeente Assen dat regie over casuïstiek idealiter bij één van de drie grote ketenpartners (GKB, WPDA, Vaart Welzijn) ligt. Bij welke van de drie, is afhankelijk van de problematiek. Als er sprake is van schulden heeft de gemeente in eerste instantie de regie, waarna het dossier wordt doorgestuurd naar de GKB voor een schuldenregeling en de Kredietbank regie voert. Ook organisaties als Humanitas kunnen casusregie hebben. Het uitgangspunt is dat regie ligt bij de organisatie die het meest kan betekenen op dat moment. Het is voor de gemeente belangrijk dat de hulpverlener of vrijwilliger al zoveel mogelijk weet van de persoon en de problematiek, omdat mensen niet altijd alles aan alle hulpverleners vertellen. Bij complexe casuïstiek kan het zijn dat de ketenpartners en de regisseur armoede en schulden gezamenlijk tot de conclusie komen dat iemand het beste geholpen is door de gemeente zelf als regievoerder.
53
Wat we van Dennis leren Doordat Dennis zijn huur en energierekening al een paar maanden niet heeft betaald, heeft hij al in ieder geval een brief gekregen van de gemeente vanuit de aanpak vroegsignalering. Het team ‘De Vaart €rin’ van Vaart Welzijn kan een poging hebben ondernomen hem thuis te spreken. Het lukt Dennis misschien niet om de brieven van de gemeente open te maken. Anders kan hij via de website van de gemeente zelf een aanmeldformulier invullen om hulp te krijgen. Reageert Dennis nergens op, dan kan hij bij OGGZ (bemoeizorg) worden besproken als zorgmijder en gaan de ketenpartners gezamenlijk kijken bij welke organisaties hij wel in beeld is, bijvoorbeeld bij een huisarts, en of hij door die organisatie bereikt kan worden.
De samenwerking met ketenpartners en andere maatschappelijke organisaties is in de afgelopen jaren versterkt door de regisseur armoede en schulden In de Brede aanpak armoede en schulden (2020) werd door de gemeente gesignaleerd dat er verbeterpunten mogelijk waren in de samenwerking met partners. Zo had de gemeente niet altijd zicht op de resultaten van verschillende maatregelen en samenwerkingen. Ook wisten organisaties niet altijd welk aanbod er bij andere organisaties was, en hoe de weg binnen de gemeente te vinden. De regisseur is hiermee aan de slag gegaan en in gesprekken is aangegeven dat organisaties door een aantal ontwikkelingen, zoals een leerkring die is ingesteld door de regisseur armoede en schulden, het Sociaal Netwerk Assen en de Sociale Kaart Assen, elkaar beter weten te vinden. Voor de ketenpartners is het helpend dat de regisseur armoede en schulden hen kan helpen de weg te vinden in de gemeente, en dat de regisseur ook hun organisaties van binnenuit goed kent. In de samenwerking tussen de gemeente en vrijwilligersorganisaties liggen kansen voor verbetering Maatschappelijke organisaties hebben in gesprek met de onderzoekers aangegeven te hebben gemerkt dat de samenhang tussen GKB, WPDA en Vaart Welzijn versterkt is sinds de introductie van de regisseur.
Ook zien de organisaties dat de gemeente de afgelopen jaren veel energie heeft gestoken in het samenwerken met vrijwilligersorganisaties. Zo is een leerkring ingesteld door de regisseur, waarbij maatschappelijke organisaties kunnen aansluiten. Deze is echter niet bij alle organisaties bekend. Dat lijkt te komen doordat de leerkring zich tot nu toe voornamelijk heeft gericht op het onderwerp financiën. Vertegenwoordigers van de maatschappelijke organisaties gaven in gesprek met de onderzoekers aan graag te zien dat de gemeente een (nog) steviger regierol pakt. Organisaties missen bij de gemeente prioritering tussen de verschillende doelen van het beleid, het onderscheiden van hoofd- en bijzaken en het identificeren van de verschillende doelgroepen. Vanuit een duidelijker prioritering kan beter gestuurd worden op de samenwerking, omdat de gemeente dan beter aan kan geven wat er precies
54
wordt verwacht van partners. De samenwerking met maatschappelijke organisaties is nu nog wat los georganiseerd. Organisaties nemen bijvoorbeeld zelf het initiatief om bij overleggen van Vaart Welzijn aan te sluiten om uit te leggen wat zij doen, zodat Vaart cliënten kan doorverwijzen. Ook zijn medewerkers van organisaties van mening dat, waar zij zich alle richten op het verlichten van een relatief klein effect van armoede en schulden, het structureel oplossen van deze problemen bij de gemeente moet samenkomen. Organisaties kunnen de gemeente helpen om een genuanceerde blik op de doelgroep te ontwikkelen – wie het zijn, wie er al contacten mee heeft en wat hun armoede inhoudt – zodat de gemeente gezamenlijk met de organisaties in staat zal zijn inwoners beter te helpen.
55
3. Rol van de gemeenteraad 3.1. Rolinvulling Raadsleden krijgen signalen uit de samenleving, maar hebben moeite deze informatie te toetsen Uit een gesprek met een afvaardiging van de gemeenteraad van Assen blijkt dat armoede en ongelijkheid een belangrijk thema is voor raadsleden. Veel raadsleden vormen hun beeld van de opgave én het door de gemeente gevoerde beleid en het effect daarvan op basis van signalen uit de samenleving. Inwoners nemen rechtstreeks contact op met raadsleden, raadsleden krijgen signalen uit hun eigen netwerk en worden gevoed vanuit gesprekken met organisaties en werkbezoeken. Hieruit ontstaat bij enkele raadsleden het beeld dat het bereiken van de doelgroep de grootste uitdaging is. Zij krijgen ook signalen dat inwoners vaak hun verhaal moeten doen bij verschillende instanties, wat een negatief effect zou hebben op de autonomie van inwoners. Bij sommige raadsleden ontstaat daardoor het beeld dat de samenwerking tussen de gemeente en de betrokken organisaties niet goed verloopt, mede vanwege de veelheid aan regelingen. Het college voorziet de raad vooral via de P&C-documenten van informatie over armoede en ongelijkheid. De informatievoorziening vindt vooral op hoofdlijnen plaats.
In het jaarverslag wordt het financiële resultaat van het ‘meedoenbeleid’ – een term die overigens niet meer in de geldende beleidsstukken wordt gebruikt – als geheel gepresenteerd. Incidentele maatregelen, zoals de energietoeslag, worden apart beschreven. Maar over andere maatregelen zoals schuldhulpverlening en bijzondere bijstand, wordt niet gerapporteerd. Een structurele monitor voor het programma Sociale Stad Assen is in ontwikkeling, maar is momenteel nog niet beschikbaar. Raadsleden maken ook gebruik van de mogelijkheid om zelf informatie op te vragen door middel van schriftelijke vragen, zoals later in dit hoofdstuk wordt toegelicht. Uit gesprekken blijkt dat de informatievoorziening aan de gemeenteraad niet altijd voldoet aan de informatiebehoefte van raadsleden. Enkele raadsleden geven aan dat zij de signalen die ze ophalen uit de samenleving willen kunnen toetsen, maar dat de informatie vanuit het college hier doorgaans niet in voorziet. Een deel van de raadsleden heeft behoefte aan informatie over het bereik en de effectiviteit van maatregelen, om de inzet eventueel te her-prioriteren. Anderzijds hebben enkele raadsleden de behoefte aan informatie die op een hoger niveau inzicht geeft in de mate waarin maatschappelijke doelen worden bereikt.
3.2. Sturing De gemeenteraad stuurt vooral via moties en amendementen De gemeenteraad heeft meerdere mogelijkheden om zijn kaderstellende en controlerende rol in te vullen. Deels gebeurt dat bij het opstellen van het beleid, bijvoorbeeld met consultatiebijeenkomsten. Ook zijn er informerende sessies geweest rondom het programma Sociale Stad Assen. Een aantal raadsleden geeft echter aan dat het lastig is om te zien hoe de inbreng van de raad daadwerkelijk terugkomt in het beleid. Verder is er een informatieavond voor de gemeenteraad geweest rondom de tussenevaluatie van de brede aanpak armoede en schulden.
56
Uit het raadsinformatiesysteem blijkt dat de raad met name gebruikmaakt van de raadsinstrumenten moties, amendementen en schriftelijke vragen. In de periode 2021–2024 zijn er acht moties (waarvan vier aangenomen) en twee amendementen (allebei verworpen) ingediend. Zo wordt er dankzij een unaniem aangenomen motie eenmalig € 100,- ter beschikking gesteld aan inwoners met een inkomen tot 120% van de bijstandsgrens. De raad heeft veel aandacht voor laaggeletterdheid: van de acht moties gaan er vier over laaggeletterdheid. Daarnaast zijn er in de periode 2021-2024 elf schriftelijke vragen ingediend. Een voorbeeld van controleren door middel van schriftelijke vragen wordt gevormd door een vraag over de normen voor het eigen vermogen voor het kwijtschelden van de gemeentelijke belastingen. De gemeentelijke belastingen kunnen worden kwijtgescholden bij een bepaald inkomen en een maximaal vermogen van € 1775. Het bleek dat de gemeente Assen de norm voor het maximaal toegestane eigen vermogen nog niet had aangepast en rekende met de oude norm van € 1500. Op basis van schriftelijke vragen hierover is de norm met terugwerkende kracht verhoogd. Overzicht moties en amendementen 2021 - 2024 Motie of amendement
Datum
Partij(en)
Aangenomen?
Motie coronaherstelplan – 17 juni 2021 minimaregeling: het college wordt opgeroepen om per inwoner met inkomen tot 120% van de bijstandsnorm ongeveer €100 te reserveren opdat ze in staat zijn om naar een museum, theater of sport te gaan
GroenLinks, SP, ChristenUnie, VVD, PvdA
Ja (unaniem)
Motie energiearmoede isolatiehulp 16 december 2021
VVD, Christen Unie
Ingetrokken
Motie Voorkom laaggeletterdheid bij jongeren: het college wordt opgeroepen om een plan op te stellen om laaggeletterdheid bij jongeren te bestrijden en te voorkomen
PvdA, GroenLinks, SP, VVD, Ja Plop
16 december 2021
Motie geletterdheid: college wordt 14 juli 2022 opgeroepen om de doelstelling “Iedereen gaat minimaal met een maatschappelijk taalniveau (2F) van het voortgezet onderwijs” over te nemen
CDA, PvdA, GroenLinks, 50Plus, D66, VVD, Plop, Christen Unie
Aangehouden
57
Motie ondersteuning Voedselbank: 10 november het college wordt opgeroepen om 2022 ambtelijke ondersteuning vrij te maken voor de Voedselbank
50Plus, Christen Unie, Plop, SP, Assen Centraal, PvdA
Ja (unaniem)
Motie Aanpak laaggeletterdheid
19 oktober 2023
D66, PvdA, GroenLinks, CDA, Lijst de Rijke
Nee
Amendement Taalvaardig Assen: meer zangonderwijs
23 mei 2024
Christen Unie, GroenLinks, D66
Verworpen
Motie Laaggeletterdheid
23 mei 2024
Plop, Christen Unie, Assen Centraal, PvdA, VVD, GroenLinks
Ingetrokken
Amendement reserve armoede
4 juli 2024
Plop, Lijst de Rijke, SP, GroenLinks
Verworpen
SP, Plop, Assen Centraal, GroenLinks, PvdA
Ja
Motie Bestrijden energie armoede: 18 juli 2024 het college wordt opgeroepen een eenvoudige, doeltreffende aanpak te ontwikkelen voor het bestrijden van energie armoede in Assen