CConstaterende datAssen
Koppel je AI →
Document · PDF

4. Rekenkameronderzoek armoede en ongelijkheid in Assen (Definitief)

Raadsvergadering 17 april 2025, gemeente AssenBij agendapunt: Rekenkameronderzoek armoede en ongelijkheid in Assen19.266 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Armoede en ongelijkheid in de gemeente Assen DoeMee-onderzoek naar armoede en ongelijkheid

Rekenkamer Assen

1

Colofon: Datum: 13 maart 2025

Opdrachtgever: Rekenkamer Assen

Onderzoekers Necker: Evert Wolters (evert@necker.nl) Manon Deterd Oude Weme (manon@necker.nl) Imke Kruitwagen (imke@necker.nl) Tim Kunis (tim@necker.nl)

2

Inhoud Colofon: .......................................................................................................................................................................... 2 Bestuurlijke nota ............................................................................................................................................................ 5 Onderzoeksverantwoording ........................................................................................................................................... 6 Waarom dit onderzoek? ..................................................................................................................................... 6 Onderzoeksvragen ............................................................................................................................................. 7 Verloop van het onderzoek ................................................................................................................................ 9 Leeswijzer .......................................................................................................................................................... 9 Conclusies en aanbevelingen .......................................................................................................................................

10 Beantwoording deelvragen .............................................................................................................................. 10 Conclusies en aanbevelingen ............................................................................................................................15 Nota van Bevindingen .................................................................................................................................................. 23 Vooraf: de context van Assen ....................................................................................................................................... 24 Het kwantificeren van armoede en ongelijkheid ............................................................................................... 24 Wat kenmerkt de inwoner van Assen? .............................................................................................................. 25 Maak kennis met Dennis, Shannah en Omar .................................................................................................... 30 1.

Armoede- en ongelijkheidsbeleid in de gemeente Assen ................................................................................... 32 Beleidskaders ................................................................................................................................................... 32

2.

3.

1.1.

De sociale stad Assen als stip op de horizon ........................................................................................ 32

1.2.

Leidend document armoede en ongelijkheid: Brede aanpak armoede en schulden ............................ 34

1.3.

Maatregelen om armoede te voorkomen en verhelpen ....................................................................... 37

1.4.

Doelbereik van de gemeentelijke inzet ............................................................................................... 42

1.5.

Inzet op het tegengaan van ongelijkheid ............................................................................................ 43

1.6.

Evaluatie en monitoring ..................................................................................................................... 46

Uitvoering en samenwerking .............................................................................................................................. 49 2.1.

Vooraf: de belangrijkste opgaven voor de gemeente Assen in de uitvoering ....................................... 49

2.2.

Toegang tot hulp bij armoede en schulden binnen de gemeente Assen .............................................. 49

2.3.

Samenwerking met maatschappelijke partners ...................................................................................53

Rol van de gemeenteraad ................................................................................................................................... 56 3.1.

Rolinvulling ........................................................................................................................................ 56

3

3.2.

Sturing ............................................................................................................................................... 56

Bijlage 1.

Indicatoren en technische onderzoeksverantwoording ............................................................................ 60

Nadere omschrijving typen kapitaal ................................................................................................................. 60 Vragenlijst door Citisens .................................................................................................................................. 62 Indeling van inwoners aan de hand van de Citisens-methode ........................................................................... 64 Bijlage 2.

Interviews en bronvermelding .................................................................................................................. 65

Overzicht geraadpleegde gesprekspartners ..................................................................................................... 65 Geraadpleegde schriftelijke bronnen ............................................................................................................... 65 Bijlage 3.

Overzicht van samenwerkingspartners ..................................................................................................... 66

4

Bestuurlijke nota

5

Onderzoeksverantwoording Waarom dit onderzoek? Aanleiding Armoede en ongelijkheid in de samenleving zijn actuele politieke en maatschappelijke onderwerpen. Het aantal personen in armoede leek de laatste jaren te stijgen. Het kabinet Rutte IV heeft met een maatregelenpakket hierop ingegrepen, waardoor in 2022 en 2023 het aantal personen in armoede is gedaald. Toch blijkt keer op keer uit onderzoek dat de buurt waarin je opgroeit bepalend is voor de kansen die je krijgt in het leven, onder meer de opleiding die je volgt.1 Alleen kijken naar koopkracht om ongelijkheid te duiden blijkt niet voldoende te zijn, zo concludeert onder meer het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Het planbureau publiceerde in maart 2023 een onderzoek naar eigentijdse ongelijkheid. Uit deze studie komt naar voren dat eigentijdse ongelijkheid niet alleen voortkomt uit koopkrachtproblemen en armoede, maar ook samenhangt met ongelijkheid in andere hulpbronnen, zoals sociaal en economisch kapitaal. Volgens het SCP liggen er kansen voor de overheid om dit actiever tegen te gaan. Zo kan de overheid specifiek beleid voeren dat urgente financiële tekorten aanvult of aanpassingen doorvoeren in het structurele beleid en systemen.

Dat kan bijvoorbeeld in de openbare ruimte (door de aanleg van openbare speel- en ontmoetingsvoorzieningen), door middel van de verdeling van sociale huurwoningen of door het verbeteren van schoolgebouwen. Daarbij is vooral de lokale overheid aan zet. Doelstelling: terugkijken om stappen vooruit te kunnen maken Dit onderzoek is gericht op het evalueren van het huidige beleid en de werkwijze van de gemeente, zodat handvatten kunnen worden aangedragen voor de verdere aanpak van armoede en sociale ongelijkheid in de komende jaren. Het doel van het onderzoek is om na te gaan welke middelen de gemeente inzet om armoede en sociale ongelijkheid tegen te gaan, tot welke resultaten deze inzet leidt en wat de verklaring is voor de resultaten. Op basis daarvan is de rekenkamer in staat concrete aanbevelingen te doen om de gemeentelijke aanpak te verbeteren.

1

Een rijke buurt lijkt een betere voorspeller van je opleiding dan een arme | Trouw

6

Onderzoeksvragen We hebben de volgende centrale vraag geformuleerd voor het onderzoek: Welke middelen zet de gemeente Assen in om armoede en sociale ongelijkheid tegen te gaan en in hoeverre zijn deze doeltreffend en doelmatig? De hierboven geformuleerde centrale onderzoeksvraag zullen wij beantwoorden door antwoord te geven op een aantal deelvragen. Beleid 1. Welke ambities en doelstellingen heeft de gemeente vastgesteld ten aanzien van armoede en sociale ongelijkheid? 2. Welke (beleids-)instrumenten past de gemeente toe om armoede en sociale ongelijkheid tegen te gaan? 3. Hoe zijn in de gemeente rollen en verantwoordelijkheden verdeeld in de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid? Uitvoering en praktijk 4. Hoe werken betrokken gemeentelijke afdelingen samen op het gebied van armoede en sociale ongelijkheid? 5. Hoe werkt de gemeente samen met maatschappelijke partners in de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid? Hoe is die samenwerking georganiseerd? 6. Welke inspanning wordt geleverd door gemeente en maatschappelijke partners om alle inwoners in beeld te krijgen die gebruik zouden moeten en kunnen maken van regelingen op het gebied van armoede en sociale ongelijkheid? 7. Hoe ziet de toegang tot de gemeentelijke dienstverlening ten aanzien van armoede en sociale ongelijkheid er vanuit het perspectief van de cliënt uit? 8.

Wat zijn ervaren knelpunten in de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid, en wat gaat er goed? 9. Welke mogelijkheden voor de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid worden momenteel niet door de gemeente opgepakt? Monitoring en evaluatie 10. Hoe en in welke mate heeft de gemeente inzicht in het behalen van doelen? 11. Hoe wordt kwantitatieve en kwalitatieve informatie gebruikt in de analyse van de effectiviteit van het beleid? Evaluatie en lessen 12. In hoeverre bereikt de gemeente de door haar gestelde doelen voor de aanpak van armoede en kansenongelijkheid en hoe doelmatig is die aanpak?

7

13. Welke lessen zijn voor de gemeente te formuleren voor de toekomstige aanpak van armoede en kansenongelijkheid? Gemeenteraad 14. In hoeverre heeft de gemeenteraad voldoende zicht op de effectiviteit en efficiëntie van het beleid om zijn kaderstellende en controlerende taken uit te kunnen voeren? 15. Hoe vervult de raad zijn kaderstellende en controlerende rol op dit moment als het gaat om armoede en kansenongelijkheid, en hoe zou die rol er in de toekomst uit moeten zien?

8

Verloop van het onderzoek Het rekenkameronderzoek begon met een startgesprek in december 2023. In de eerste periode zijn documenten verzameld, zowel via het raadsinformatiesysteem als via de organisatie. Deze documenten zijn daarna geanalyseerd. Tussen maart en juni 2024 zijn interviews met ambtenaren, maatschappelijke partners, ketenpartners, ervaringsdeskundigen en de wethouder gevoerd. Deze gesprekken zijn vastgelegd in gespreksverslagen die door de betrokkenen zijn geaccordeerd. Op 30 mei vond er een gesprek met de gemeenteraad plaats. In mei-juni 2024 is een vragenlijst uitgezet via het Citisenspanel (bijlage 1) en zijn de resultaten hiervan geanalyseerd. In de periode juli-september is de nota van bevindingen opgesteld. Op 15 oktober 2024 is de nota van bevindingen aangeboden aan de ambtelijke organisatie voor een feitenverificatie. Tijdens deze fase van wederhoor ontvingen de onderzoekers een voor hen nieuw rapport van het Trendbureau Drenthe over de effectiviteit van minimaregelingen in Assen. Om deze relevante informatie in dit rapport te kunnen verwerken, heeft de rekenkamer het proces van wederhoor gepauzeerd en de onderzoekers verzocht om de nieuwe informatie in het rapport te verwerken. Als afsluiting van de fase van ambtelijk wederhoor heeft een aanvullend gesprek met de ambtelijke organisatie plaatsgevonden.

Na het opstellen van de conclusies en aanbevelingen heeft de rekenkamer het rapport op 20 januari 2025 aan het college aangeboden voor een bestuurlijke reactie. De rekenkamer heeft deze reactie op 26 februari 2025 ontvangen. Het eindrapport is op 13 maart 2025 aangeboden aan de gemeenteraad.

Leeswijzer Dit rapport begint met een introductie over de inwoners van Assen en de sociaaleconomische kenmerken van de gemeente. Hoofdstuk één richt zich op het armoede- en ongelijkheidsbeleid in Assen. Daar is in beeld gebracht welke beleidsstukken er gelden, hoe die onderling met elkaar samenhangen en op welke regelingen inwoners aanspraak kunnen maken. Ook wordt uiteengezet hoe het beleid wordt gemonitord en geëvalueerd. Omdat de geldende beleidsstukken voor armoede en ongelijkheid in Assen gelijk zijn, is ervoor gekozen deze beleidsterreinen gezamenlijk te bespreken in hoofdstuk één. In hoofdstuk twee is de uitvoering van het beleid in beeld gebracht, waar samenwerking met maatschappelijk partners een belangrijk thema is, evenals de monitoring en evaluatie daarvan. Hoofdstuk drie richt zich op de rol van de gemeenteraad, op welke manier de raad wordt geïnformeerd en welke instrumenten raadsleden zelf inzetten om hun kaderstellende en controlerende rol in te vullen ten aanzien van dit thema.

9

Conclusies en aanbevelingen Beantwoording deelvragen Hieronder beantwoorden we kort de in dit onderzoek gehanteerde deelvragen. Uit deze beantwoording volgen conclusies. Beleid 1. Welke ambities en doelstellingen heeft de gemeente vastgesteld ten aanzien van armoede en sociale ongelijkheid? In de visie van de gemeente Assen op armoede en ongelijkheid staat ‘meedoen in de sociale stad Assen’ centraal, zo blijkt onder andere uit het bestuursakkoord ‘Dichtbij & Daadkrachtig’. In de sociale stad Assen kan iedereen meedoen aan de samenleving en zijn brede welvaart en ontmoeting belangrijke uitgangspunten. Voor de gemeente is het belangrijk dat inwoners zelf en samen met hun omgeving de regie over hun eigen leven hebben. De gemeente wil inzetten op de bestaanszekerheid van inwoners. Een doel van de gemeente is dat in 2030 minder mensen in armoede leven en dat meer mensen actief meedoen. Hoeveel mensen dit zouden moeten zijn, is niet gedefinieerd. Het beleidsdocument programma sociale stad (2023) geeft aan de hand van deze visie richting aan het gehele sociaal domein in Assen. Daarin staat een strategie van normaliseren en demedicaliseren centraal. Wat betreft armoede en ongelijkheid is de brede aanpak armoede en schulden (2020) het centrale beleidsdocument.

De brede aanpak bevat een aantal uitgangspunten, gericht op het voorkomen van armoede en schulden, een weerbare en schuldenvrije start van kinderen, verlichting voor mensen met weinig inkomen, een goed werkend netwerk en aansluiting op de behoefte van inwoners. Die uitgangspunten zijn uitgewerkt in maatregelen en beoogde resultaten zoals dat minder mensen in armoede zullen gaan leven en dat problematische schulden snel en duurzaam worden opgelost. Hieraan zijn geen meetbare doelen verbonden. 2. Welke (beleids-)instrumenten past de gemeente toe om armoede en sociale ongelijkheid tegen te gaan? Wat betreft (beleids)instrumenten zet Assen voor een belangrijk deel in op vroegsignalering en preventie. Vanuit de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening is een systeem ingericht waarbij de gemeente een signaal krijgt als een inwoner een betalingsachterstand heeft bij een woningcorporatie, nutsbedrijf of bank. Alle inwoners die op deze manier gesignaleerd worden ontvangen een brief van de gemeente. Als inwoners al bekend zijn bij de GKB of WPDA, wordt door deze instanties contact gezocht met de inwoner. Daarnaast voeren buurtteams van Vaart Welzijn huisbezoeken uit.

10

Naast preventie en vroegsignalering zet de gemeente in op het vroeg oplossen van schuldenproblematiek. Daarin staat de schuldhulpverlening door de GKB centraal. In eerste instantie wordt met de inwoner gewerkt aan het stabiliseren van de financiële situatie. Daarna volgt eventueel een schuldregeling of verdere ondersteuning. Ook heeft de gemeente meerdere instrumenten en regelingen om (ouders van) kinderen en volwassenen in armoede te ondersteunen. Voor ouders van kinderen is het Kindpakket Assen beschikbaar, waaruit ondersteuning wordt geboden zodat kinderen toegang krijgen tot sport en cultuur, of bijvoorbeeld schoolspullen of een fiets. Volwassenen kunnen aanspraak maken op diverse regelingen, zoals de bijzondere bijstand, individuele inkomenstoeslag of kwijtschelding van de gemeentelijke belastingen. Vanuit de maatwerkregeling gebruiksgoederen kunnen noodzakelijke spullen in het huishouden worden gefinancierd. Verder zet de gemeente in op het tegengaan van laaggeletterdheid, ook omdat dit financiële problemen kan voorkomen. In 2024 is de beleidsnotitie Taalvaardig Assen 2024-2027 vastgesteld. Tot slot bieden diverse maatschappelijke organisaties aanvullende ondersteuning aan inwoners, zoals de Voedselbank en de Sociale Winkel Assen.

In de beleidsstukken van de gemeente wordt in de uitvoering een centrale rol toebedeeld aan deze maatschappelijke organisaties in de uitvoering (‘Sterke ketens bouwen’), maar wordt geen koppeling gemaakt tussen de doelen van het beleid en de ondersteuning door deze organisaties. Het wordt uit de beleidsstukken dus niet duidelijk welk deel van de armoede- en schuldenproblematiek wordt opgepakt door de maatschappelijke organisaties en welke doelstellingen daar dan bij horen. 3. Hoe zijn in de gemeente rollen en verantwoordelijkheden verdeeld in de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid? Het overgrote deel van de uitvoering van het armoede- en schuldhulpverleningsbeleid is uitbesteed of in mandaat overgedragen aan drie ketenpartners. Deze drie ketenpartners zijn de Gemeentelijke Kredietbank (GKB) [Gemeenschappelijke Regeling], Werkplein Drentsche Aa (WPDA) [Gemeenschappelijke Regeling] en welzijnsorganisatie Vaart Welzijn [gesubsidieerde stichting]. De GKB voert de schuldhulpverlening uit en helpt inwoners ook met budgetbeheer en beschermingsbewind. WPDA voert het merendeel van de financiële regelingen uit, waaronder de bijzondere bijstand. Vaart Welzijn voert het welzijnswerk in Assen uit en is vanuit die rol dichtbij inwoners te vinden. De buurtteams van Vaart Welzijn voeren huisbezoeken uit na een melding in het kader van vroegsignalering.

Ook behandelt Vaart Welzijn de aanvragen voor de maatwerkregeling gebruiksgoederen. De casusregie ligt in principe bij één van deze drie ketenpartners. Daarnaast zijn er diverse maatschappelijke organisaties actief om inwoners verder te ondersteunen, bijvoorbeeld wanneer inwoners net buiten de regelingen vanuit de gemeente vallen. De gemeente faciliteert en stimuleert de samenwerking met en tussen de ketenpartners en maatschappelijke organisaties, met name door de inzet van de regisseur armoede en schulden. De regisseur armoede en schulden functioneert als spil voor dienst- en hulpverleners. De regisseur armoede en schulden is niet het eerste aanspreekpunt voor inwoners, maar kan in bepaalde gevallen wel

11

casusregie hebben. De regisseur armoede en schulden zet zich vooral in om de dienstverlening van en kennis bij ketenpartners en maatschappelijke organisaties te verbeteren. Uitvoering en praktijk 4. Hoe werken betrokken gemeentelijke afdelingen samen op het gebied van armoede en sociale ongelijkheid? 5. Hoe werkt de gemeente samen met maatschappelijke partners in de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid? Hoe is die samenwerking georganiseerd? In de uitvoering op dit beleidsterrein heeft de gemeente een grote rol voorzien voor keten- en maatschappelijke partners. De samenwerking tussen de gemeente, ketenpartners en maatschappelijke organisaties is intensief. De gemeente verwijst inwoners consequent naar de ketenpartners en maatschappelijke organisaties, afhankelijk van de hulpvraag van de inwoner. Zoals eerder beschreven hebben de drie ketenpartners in principe de casusregie. Ook bij een melding in het kader van vroegsignalering nemen de GKB en WPDA zelf contact met de inwoner op als die al bij hen bekend is. Bij de huisbezoeken van Vaart Welzijn wordt ook gekeken naar de bredere situatie en of er bijvoorbeeld minderjarige kinderen betrokken zijn. De professionele en vrijwillige organisaties trekken samen op en treffen elkaar in het Sociaal Netwerk.

Met de inzet van de regisseur armoede en schulden van de gemeente is de samenwerking tussen en met de ketenpartners en maatschappelijke organisaties versterkt. Elke drie weken overlegt de regisseur armoede en schulden met de ketenpartners. Daarnaast is er elke zes weken een ‘leerkring armoede en schulden’ voor vrijwilligersorganisaties. De regisseur armoede en schulden is daarmee ook de ‘oren en ogen’ in de samenleving voor de beleidsafdeling. 6. Welke inspanning wordt geleverd door gemeente en maatschappelijke partners om alle inwoners in beeld te krijgen die gebruik zouden moeten en kunnen maken van regelingen op het gebied van armoede en sociale ongelijkheid? 7. Hoe ziet de toegang tot de gemeentelijke dienstverlening ten aanzien van armoede en sociale ongelijkheid er vanuit het perspectief van de cliënt uit? Assen kent geen centrale toegang op het gebied van armoede. Inwoners worden daarom in eerste instantie naar ketenpartners doorverwezen, bijvoorbeeld via de website van de gemeente. Daarnaast is de opvolging van vroegsignalering een belangrijke manier voor inwoners om toegang te krijgen tot het beschikbare hulpaanbod. Inwoners kunnen ook gebruik maken van de VoorzieningenWijzer, waarmee inzichtelijk wordt gemaakt op welke regelingen de inwoner aanspraak kan maken. De VoorzieningenWijzer kan ook met een consulent van Vaart Welzijn worden ingevuld.

Daarnaast heeft Assen een sociale kaart, waar bredere vormen van ondersteuning in zijn opgenomen.

12

Het bereiken van de doelgroep is een uitdaging voor zowel de gemeente als de ketenpartners en maatschappelijke organisaties. Op verschillende manieren wordt ernaar gestreefd om inwoners rechtstreeks te bereiken. Er is echter niet genoeg capaciteit om alle meldingen in het kader van vroegsignalering op te volgen met een huisbezoek. 8. Wat zijn ervaren knelpunten in de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid, en wat gaat er goed? 9. Welke mogelijkheden voor de aanpak van armoede en sociale ongelijkheid worden momenteel niet door de gemeente opgepakt? Een belangrijk ervaren knelpunt is het bereiken van de doelgroep, zo zien de gemeente, ketenpartners en maatschappelijke organisaties. Mogelijke oorzaken zijn schaamte van inwoners en wantrouwen in de overheid. Maatschappelijke organisaties zien veel stille armoede en schatten in dat slechts de helft van de inwoners die in armoede leven wordt bereikt. In aansluiting hierop is een ervaren knelpunt dat niet alle inwoners die via vroegsignalering in beeld komen daadwerkelijk kunnen worden bereikt. Er is bijvoorbeeld slechts capaciteit voor 30 maandelijkse huisbezoeken, op een totaal van 270 meldingen. Een deel van de inwoners die een brief krijgen naar aanleiding van vroegsignalering legt de brief vermoedelijk naast zich neer.

Een ander ervaren knelpunt is dat maatschappelijke organisaties een prioritering in de verschillende beleidsdoelen van de gemeente missen. De organisaties zouden graag een duidelijker onderscheid tussen hoofd- en bijzaken zien. Op die manier kan de gemeente ook duidelijker sturen op de samenwerking en wordt duidelijker wat er van de organisaties wordt verwacht. Een mogelijkheid om de aanpak van armoede en ongelijkheid te versterken die in gesprekken wordt genoemd is het uitbreiden van de capaciteit voor huisbezoeken na een melding van vroegsignalering. Een andere mogelijkheid is het nog vaker inzetten van ervaringsdeskundigen bij het contact leggen met inwoners in armoede of met schulden. Ook in de monitoring en evaluatie liggen verbetermogelijkheden, zie ook de beantwoording van de deelvragen 10 en 11. Verdere mogelijkheden voor de verbetering van de aanpak van armoede en ongelijkheid komen terug in de aanbevelingen. Monitoring en evaluatie 10. Hoe en in welke mate heeft de gemeente inzicht in het behalen van doelen? 11. Hoe wordt kwantitatieve en kwalitatieve informatie gebruikt in de analyse van de effectiviteit van het beleid? De gemeente Assen heeft geen structurele monitoring ingericht om de voortgang van de beleidsdoelen bij te houden. Wel is er recent onderzoek uitgevoerd naar de effectiviteit van minimaregelingen.

Van de brede aanpak armoede en schulden is een tussenevaluatie en eindevaluatie uitgevoerd. De evaluaties

13

van het beleid laten vooral de inzet van de gemeente zien, maar geven beperkt zicht in het doelbereik en de maatschappelijke effecten van het beleid. Ook wordt in de monitoring en evaluatie minimaal inzicht gegeven in de resultaten van de ketenpartners, terwijl deze een centrale rol hebben bij de uitvoering van het beleid. Evaluatie en lessen 12. In hoeverre bereikt de gemeente de door haar gestelde doelen voor de aanpak van armoede en kansenongelijkheid en hoe doelmatig is die aanpak? 13. Welke lessen zijn voor de gemeente te formuleren voor de toekomstige aanpak van armoede en kansenongelijkheid? Deze deelvragen worden beantwoord in respectievelijk de conclusies en aanbevelingen. Gemeenteraad 14. In hoeverre heeft de gemeenteraad voldoende zicht op de effectiviteit en efficiëntie van het beleid om zijn kaderstellende en controlerende taken uit te kunnen voeren? 15. Hoe vervult de raad zijn kaderstellende en controlerende rol op dit moment als het gaat om armoede en kansenongelijkheid, en hoe zou die rol er in de toekomst uit moeten zien? Voor de gemeenteraad zijn signalen uit de samenleving een belangrijke bron voor het beeld van de opgave en het door de gemeente gevoerde beleid op het gebied van armoede en ongelijkheid. Raadsleden willen deze signalen graag toetsen, maar dit is in de praktijk lastig om te doen op basis van de informatie vanuit het college.

De informatievoorziening vindt vooral op hoofdlijnen plaats en over de meeste maatregelen wordt niet gerapporteerd. Een structurele monitor voor het programma Sociale Stad Assen is in ontwikkeling, maar nog niet beschikbaar. De beperkte monitoring betekent dat het voor de gemeenteraad lastig is om te controleren en bij te sturen op de in het beleid gestelde doelen. De raad ontvangt met name via de P&C-documenten informatie over het armoedebeleid. Deze informatievoorziening is vooral op hoofdlijnen. Raadsleden stellen zelf ook schriftelijke vragen om informatie op te halen. De informatievoorziening voldoet niet altijd aan de informatiebehoefte van raadsleden. Enkele raadsleden geven aan behoefte te hebben aan specifieke informatie over het bereik en effectiviteit van maatregelen, terwijl andere raadsleden juist behoefte hebben aan informatie over het bereik van maatschappelijke doelen. De gemeenteraad vult de kaderstellende en controlerende rol voor een deel in bij het opstellen en vaststellen van beleid, bijvoorbeeld in een consultatiebijeenkomst. Daarnaast is de raad vooral actief met moties en amendementen. Daarbij heeft de raad vooral aandacht voor laaggeletterdheid.

14

Conclusies en aanbevelingen Op basis van de nota van bevindingen doet de rekenkamer een aantal conclusies en aanbevelingen. Deze conclusies en aanbevelingen zijn grotendeels met elkaar verweven. Zo blijkt uit het onderzoek dat er te beperkt inzicht is in het doelbereik en de maatschappelijke effecten van het beleid. Het is daarom van belang om betekenisvolle monitoringsinformatie te organiseren en om dit samen met de ketenpartners en maatschappelijke organisaties in te richten. Om dat te kunnen doen moet de samenhang tussen de beleidsdoelen en de rol die de verschillende organisaties hierbij spelen worden verhelderd. In de conclusies en aanbevelingen worden deze punten verder gespecificeerd. Een kanttekening bij de conclusies en aanbevelingen is dat de rekenkamer vanwege het ontbreken van structurele monitoringscijfers beperkt uitspraken doen over de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid. De rekenkamer komt tot de volgende conclusies en aanbevelingen: Conclusies 1. De gemeente heeft te beperkt zicht op het doelbereik en de maatschappelijke effecten van het beleid. In de gemeente Assen vindt geen structurele monitoring plaats van het armoede- en ongelijkheidsbeleid. Wel worden er incidenteel onderzoeken gedaan, zoals een recent onderzoek naar de effectiviteit van de minimaregelingen.

In de recent verschenen eindevaluatie van de brede aanpak armoede en schulden valt op dat met name de inzet van de gemeente wordt beschreven, maar dat er beperkt inzicht is in de ontwikkelingen in de opgave op het gebied van armoede en ongelijkheid, het doelbereik en de maatschappelijke effecten van het beleid. Voor sommige onderdelen van het beleid wordt op een preciezer niveau gerapporteerd, zoals bij de maatwerkregeling gebruiksgoederen. Over andere uitgangspunten van het beleidskader zijn geen monitoringsgegevens beschikbaar, bijvoorbeeld als het gaat om het sturen op de samenwerking met partners. Het gebrek aan toereikende monitoring en sturingsinformatie betekent ook dat de gemeenteraad lastig kan controleren en bijsturen op de in het beleid gestelde doelen. 2. De minimaregelingen dragen bij aan het verminderen van armoede, desondanks heeft de gemeente een deel van de inwoners die in armoede leven niet in beeld en weet hen niet te bereiken. De minimaregelingen dragen bij aan het verminderen van armoede in Assen. Minimaregelingen alleen zijn echter niet het geheel van het gevoerde armoede- en ongelijkheidsbeleid. Uit het rekenkameronderzoek blijkt dat de gemeente een deel van de doelgroep van het armoede- en ongelijkheidsbeleid niet weet te bereiken.

Dit werd eerder geconstateerd in de brede aanpak armoede en schulden en wordt in de gevoerde gesprekken nog steeds als belangrijk knelpunt ervaren. In gesprekken wordt opgemerkt dat inwoners veel schaamte ervaren rondom armoede en dat een deel van de inwoners wantrouwend is tegenover de overheid. Ook op het gebied van vroegsignalering worden minder inwoners bereikt dan gewenst. Hoewel alle inwoners die via vroegsignalering in beeld komen een brief ontvangen, leidt dit in een beperkt aantal gevallen tot daadwerkelijk contact met inwoners. Er is slechts capaciteit om huisbezoeken te brengen aan dertig van de 270 huishoudens die

15

per maand in beeld komen bij de vroegsignalering, en slechts een klein deel van de ontvangers van de brieven reageert hier ook op. 3. Ketenpartners en maatschappelijke organisaties spelen een belangrijke rol in de uitvoering van het armoede- en ongelijkheidsbeleid, de gemeente staat zelf meer op de achtergrond. De uitvoering van het armoede- en ongelijkheidsbeleid van de gemeente Assen is voor het overgrote deel uitbesteed of in mandaat overgedragen aan drie ketenpartners: de Gemeentelijke Kredietbank Drenthe (Gemeenschappelijke Regeling), Werkplein Drentsche Aa (Gemeenschappelijke Regeling) en Vaart Welzijn (gesubsidieerde stichting). Daarnaast zijn tal van maatschappelijke organisaties actief die inwoners ondersteunen. De gemeente Assen kiest er bewust voor om zelf meer op de achtergrond te blijven en richt zich, met name door de inzet van regisseur armoede en schulden, op het faciliteren en stimuleren van de samenwerking met en tussen de ketenpartners en maatschappelijke organisaties. Er is bijvoorbeeld geen centrale toegang voor hulpverlening bij armoede en schulden. Bewust kiezen voor een rol op de achtergrond is echter niet vrijblijvend. Ook wanneer de uitvoering van het beleid voor een groot deel belegd is bij ketenpartners en maatschappelijke organisaties is een regierol van de gemeente noodzakelijk.

Dat betekent niet per se dat de gemeente taken naar zich toe moet trekken, maar wel dat er sturing moet zijn op de taakverdeling en het functioneren van de samenwerking. De regisseur armoede en schulden speelt momenteel al een belangrijke rol in het versterken van de samenwerking tussen de gemeente en de betrokken partijen. Deze beweging kan verder worden uitgebouwd. 4. Maatschappelijke organisaties hebben behoefte aan een duidelijker onderscheid in hoofd- en bijzaken. In de gemeente Assen spelen ketenpartners en maatschappelijke organisaties een belangrijke rol in de uitvoering van het armoede- en ongelijkheidsbeleid. Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat er vooral bij maatschappelijke organisaties behoefte is aan een duidelijker onderscheid tussen hoofd- en bijzaken in de ambities en het beleid van de gemeente. De verschillende organisaties zetten zich in op hun eigen deelgebied, maar ervaren vanuit de gemeente onvoldoende richting en strategie in de hoofd- en bijzaken van de inzet van de gemeente, ketenpartners en maatschappelijke organisaties. Er is behoefte aan een prioritering in doelen, zodat de gemeente duidelijk kan maken wat er van de maatschappelijke organisaties wordt verwacht en hoe deze organisaties hun rol kunnen invullen. De rekenkamer erkent deze behoefte.

Assen kiest voor een brede aanpak van armoede- en schuldenproblematiek, maar ook in een brede aanpak moet richting worden gegeven en worden geprioriteerd. Aanbevelingen 1. Vraag als raad aan het college om meer regie te nemen en gerichter te sturen op de samenwerking met ketenpartners en maatschappelijke organisaties. De primaire aanbeveling van de rekenkamer is om een stevigere rol in te nemen in de samenwerking met ketenpartners en maatschappelijke organisaties. Met het aannemen van de regisseur armoede en schulden is een belangrijke beweging ingezet. Zet de ingezette beweging van faciliteren en coördineren naar regisseren door. Maak met de ketenpartners en maatschappelijke partners afspraken over betekenisvolle verantwoording richting elkaar, zodat duidelijker wordt hoe de verschillende partijen bijdragen aan de gedeelde doelen op het gebied van armoede en ongelijkheid.

16

2. Vraag als raad aan het college om met concrete doelen hoofd- en bijzaken van elkaar te scheiden. Vraag het college om in de hernieuwing van het armoedebeleid concreter te worden in de doelen die de gemeente nastreeft en welke inzet daartoe van ketenpartners en maatschappelijke organisaties verwacht wordt. Er zijn kansen om keuzes te maken in doelen en prioritering van de doelen. Maak met input van de ketenpartners en maatschappelijke organisaties concreet hoe de doelgroep van het beleid eruit ziet en welke prioriteiten aangebracht moeten worden in het beleid. 3. Vraag als raad aan het college om monitoring samen met de ketenpartners en maatschappelijke organisaties in te richten. De voorziene hernieuwing van het armoedebeleid is een goede kans om de manier waarop het beleid wordt gemonitord verder te ontwikkelen en aan te scherpen. Richt deze monitoringssystematiek samen met de ketenpartners en maatschappelijke organisaties in. Zo kan het gesprek worden gevoerd over de inhoudelijke prioriteiten en de gemeenschappelijke doelen waar naartoe wordt gewerkt. Daarvoor kan bestaande data als deel van de input worden gebruikt. Het is van belang dat deze monitoringsinformatie niet alleen gericht is op het beschrijven van de gemeentelijke inzet. De monitoringsinformatie zou juist inzicht moeten geven in de voortgang op doelen en de maatschappelijke effecten van het beleid.

Zo kan de monitoringsinformatie worden gebruikt om de samenwerking tussen de gemeente, ketenpartners en maatschappelijke organisaties steviger in te richten. 4. Vraag als raad aan het college om de samenhang tussen doelen en de rol van betrokken organisaties te verhelderen. De gemeente Assen hanteert een brede aanpak op het gebied van armoede en ongelijkheid. Laat daarbij duidelijker zien hoe de inzet van de verschillende betrokken ketenpartners en maatschappelijke organisaties zich tot deze doelen verhoudt. Geef ook inzicht in wat de gemeente van deze betrokken partijen verwacht en richt hier de samenwerking verder op in. De uitvoering van aanbeveling 2 – samen met de partners – kan hier ook in belangrijke mate aan bijdragen.

17

Reactie van college van B&W

18

19

20

Nawoord rekenkamer Assen De Rekenkamer Assen heeft met het onderzoek naar de aanpak van armoede en ongelijkheid inzicht willen geven in de doeltreffendheid en doelmatigheid van dit beleid. De Rekenkamer heeft kennisgenomen van de bestuurlijke reactie van het college op ons rapport ‘Armoede en ongelijkheid in de gemeente Assen’. Wij waarderen de erkenning van de bevindingen van het onderzoek en het feit dat het college aangeeft onze bevindingen mee te wegen bij het verdere ontwikkelen van het beleid. Wij willen in dit nawoord kort ingaan op enkele punten uit de bestuurlijke reactie. 1. Bereik van inwoners Het college onderschrijft dat de gemeente moet blijven inzetten op het bereiken van inwoners die in armoede leven. Hierbij geeft het college aan dat het bereik van bepaalde regelingen al hoog is. Dit zijn positieve signalen, maar zij geven geen volledig beeld van het totale bereik van het armoedebeleid. Uit ons onderzoek, waarin we een kwalitatieve benadering hebben gehanteerd, blijkt dat het bereiken van inwoners een punt van zorg is en blijft. Het is belangrijk dat de gemeente blijft werken aan inzicht in wie bereikt wordt en waar nog blinde vlekken zitten. Het aanscherpen van beleidsdoelstellingen, beoogde maatschappelijke effecten vaststellen en het gezamenlijk inrichten van monitoring kan helpen om hier richting aan te geven. 2.

Uitvoering van beleid Het college stelt dat het onjuist is dat de uitvoering van beleid ‘buiten de deur’ is gezet. De Rekenkamer constateert dat de uitvoering van beleid voor een groot deel is belegd bij ketenpartners. Dit is relevant omdat de samenwerking met deze gemeenschappelijke regelingen (GR’en) en stichtingen om een andere manier van sturing vraagt dan wanneer taken door de eigen ambtelijke organisatie worden uitgevoerd. Grip op GR’en en andere uitvoerende partijen is ook voor de gemeenteraad een uitdaging, en het is belangrijk dat de raad heldere kaders meegeeft aan deze samenwerkingsverbanden. Wanneer het college stelt ‘wij zijn zelf de GKB, WPDA en Vaart Welzijn’, doet dit geen recht aan wat een GR of een stichting in essentie is en hoe de gemeente zich hiertoe verhoudt. We adviseren de raad om scherp toe te zien op deze samenwerkingsconstructies en hoe zij zorgen dat de gewenste beleidsdoelen daadwerkelijk worden gerealiseerd. Wij waarderen de constructieve reactie van het college en zien de erkenning van de uitdagingen binnen het armoedebeleid als een belangrijke stap. Wij hopen dat deze erkenning zich vertaalt in verdere verbeteringen en effectieve beleidsmaatregelen.

Wij zullen de ontwikkelingen op dit terrein blijven volgen en vertrouwen erop dat de gemeenteraad de komende beleidsperiode actief zal toezien op de uitvoering en effectiviteit van de ingezette koers. Met vriendelijke groet, Namens de Rekenkamer Assen,

21

A. van den Beemt Voorzitter Rekenkamer Assen

22

Nota van Bevindingen

23

Vooraf: de context van Assen Een onderzoek naar armoede en ongelijkheid moet starten met een nadere kennismaking met de inwoners van Assen. Armoedebeleid en beleid om ongelijkheid tegen te gaan moeten passen bij, en afgestemd zijn op, de inwoners van de gemeente. Waar de ene gemeente veel ZZP’ers heeft met een groot armoederisico, heeft een andere gemeente vooral veel intergenerationele armoede.2 In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de specifieke context van de gemeente Assen, en maken we kennis met Dennis, Shannah en Omar: drie fictieve personen die in het rapport terugkomen als casuïstieken.

Het kwantificeren van armoede en ongelijkheid Hoewel economische ongelijkheid in het publieke debat veel aandacht krijgt, bestaat ongelijkheid uit meerdere facetten. Er bestaan verschillende manieren en theorieën om ongelijkheid te beschrijven en te duiden. In recent onderzoek, bijvoorbeeld door het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), wordt naast economisch kapitaal ook naar de verdeling van andere hulpbronnen gekeken. Dit komt voort uit de hulpbronnentheorie die voor het eerst werd uitgewerkt door de Franse socioloog Pierre Bourdieu. Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft in het onderzoek ‘Eigentijdse Ongelijkheid’3 het onderscheid gemaakt tussen vier zogeheten hulpbronnen: economisch kapitaal (‘wat je hebt’), sociaal kapitaal (‘wie je kent’), cultureel kapitaal (‘waar je bij hoort’) en persoonskapitaal (fysieke en mentale gezondheid en capaciteiten om mee te doen). Het hebben van een netwerk dat steun biedt of je verder helpt; kunnen voldoen aan wat de moderne maatschappij van iemand vraagt (zoals het kunnen gebruiken van een computer of de Engelse taal spreken); niet alleen fysiek gezond zijn, maar ook mentaal; en hoe je eruitziet: het zijn allemaal elementen die bepalend zijn voor posities in de samenleving, en die de kansen van mensen kunnen vergroten of beperken. Deze vier typen kapitaal, ofwel hulpbronnen, zijn met elkaar verbonden en kunnen elkaar versterken.

Bijvoorbeeld, economisch kapitaal kan worden omgezet in cultureel kapitaal door middel van onderwijs, of in sociaal kapitaal door middel van strategische investeringen in sociale netwerken. Door deze vier typen kapitaal in beschouwing te nemen, kan een diepgaander begrip van ongelijkheid worden ontwikkeld, aangezien ze elk verschillende dimensies van macht en toegang tot hulpbronnen binnen een samenleving belichten. In dit onderzoek wordt ongelijkheid dan ook beschreven aan de hand van deze vier typen kapitaal. In bijlage 1 staat een overzicht van de indicatoren die daarvoor worden gebruikt. Deze zijn deels gebaseerd op eerder uitgevoerd onderzoek door onder meer het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en de GGD en deels verzameld voor dit onderzoek via het Citisenspanel.4 De typen kapitaal worden besproken en toegelicht langs de lijnen van acht typen inwoners uit de gemeente Assen.

2

Intergenerationele armoede is armoede die overgaat van generatie op generatie. Sociaal Cultureel Planbureau (2023). Eigentijdse ongelijkheid. 4 Het Citisenspanel bestaat uit 75.000 leden die wekelijks vragen krijgen voorgelegd. Meer informatie hierover is te vinden in bijlage 1. 3

24

Wat kenmerkt de inwoner van Assen? De gemeente Assen is een matig stedelijke gemeente die niet snel groeit. Om een beeld te krijgen van de kenmerken van groepen inwoners, hebben wij een model gebruikt dat op basis van een grote hoeveelheid data en indicatoren een inschatting geeft van de groepen inwoners in Assen, en hoe deze vertegenwoordigd zijn. In bijlage 1 is een technische verantwoording opgenomen waarin de werkwijze om te komen tot deze profielen nader is toegelicht. Kenmerken van de acht inwonerprofielen Elk van deze acht profielen heeft eigen kenmerken (zie hierna). Deze profielen zijn ingedeeld aan de hand van inkomen, de wijze waarop ze contact willen hebben met de gemeente, opleidingsniveau en sociale omgeving. Op sommige onderdelen overlappen de profielen elkaar, of lijken profielen een brede groep mensen te beschrijven. De profielen onderscheiden we van elkaar op basis van enkele bepalende kenmerken: inkomen, opleidingsniveau, sociaal netwerk en de houding ten opzichte van de overheid.

25

Profiel: Oranje  Verdeeld over alle leeftijden.  Praktisch opgeleid.  Inkomen modaal of onder modaal.  Weinig vertrouwen in de gemeente; moet actief worden opgezocht.

Profiel: Rood  Leeftijd 55 jaar en ouder.  Opleidingsniveau theoretisch.  Inkomen hoger dan gemiddeld.  Met (pre)pensioen.  Kent de wegen binnen de gemeente.

Profiel: Groen  Leeftijd 65 jaar en ouder.  Inkomen beneden modaal.  Praktisch opgeleid.  Gepensioneerd, wonen alleen of met hun partner.  Vaker eenzaam en worden lastig bereikt door de gemeente.

Profiel: Geel  Leeftijd tussen de 30 en 65.  Inkomen modaal of boven modaal.  Opleidingsniveau theoretisch.

Profiel: Bruin  Leeftijd 30 tot 65 jaar.  Inkomen beneden modaal of modaal.  Opleidingsniveau praktisch.  Gezinnen met kinderen.  Veel last van schaamte rondom geldproblematiek.

Profiel: Roze  Leeftijd 25 tot 65 jaar.  Praktisch opgeleid.  Beneden modaal inkomen.  Weinig vertrouwen in de overheid en moeilijk te bereiken.

Profiel: Paars  Leeftijd tussen de 18 en 40.  Theoretisch opgeleid.  Verdienen boven modaal óf gaan dit binnenkort doen.

Profiel: Blauw  Leeftijd tot 45.  Praktisch of theoretisch opgeleid.  Gemiddeld inkomen.  Alleenstaand of samenwonend, vaak voor het eerst in een koopwoning.

26

De verdeling over de gemeente Assen In onderstaand overzicht zijn de inwoners van Assen ingedeeld in acht profielen. De linkerbalk is het gemiddelde in Nederland, de rechterbalk de samenstelling van de gemeente Assen. De profielen staan op de vorige pagina uitgelegd. 25

20

15

10

5

0 Oranje

Groen

Bruin

Paars

Rood

Geel

Roze

Blauw

Deze profielen worden hieronder beschreven volgens de vier typen kapitaal. Daarnaast is opgenomen wat de rol van de gemeente zou kunnen zijn in het vergroten van de vier typen kapitaal. De typen kapitaal worden hieronder uitgelegd. Later in de rapportage (hoofdstuk één) wordt ingegaan op het gemeentelijke beleid hieromtrent en in hoeverre dat aansluit bij de problematiek in de gemeente Assen. Economisch kapitaal Zoals te zien is in de grafiek op de vorige pagina, kent Assen grote groepen mensen in het ‘bruine’, ‘groene’ en ‘roze’ profiel. Er zijn daarmee veel mensen met een relatief laag inkomen, en een praktisch opleidingsniveau. Het besteedbaar inkomen ligt volgens de cijfers van het Sociaal en Cultureel Planbureau ook relatief lager dan in de rest van Nederland. Er zijn relatief weinig mensen die behoren tot het ‘oranje’, ‘paarse’ en ‘blauwe’ profiel, die gemiddeld een wat hoger inkomen hebben. 8% van de mensen in Assen had in 2023 problematische schulden, tegenover 8,8% in heel Nederland.5 In Assen behoort 69,2% van de bevolking tot de werkzame beroepsbevolking, ten opzichte van 71,7% in heel Nederland. Het percentage bijstands- of vergelijkbare uitkeringen ligt, met 4,2%, een procentpunt hoger dan in Nederland. Er zijn in Assen meer werkloze jongeren ten opzichte van de rest van Nederland, namelijk 3% tegenover 1%.

5

Definitie CBS, Schuldenproblematiek in beeld (cbs.nl).

27

Hoe vergroot je economisch kapitaal? Het vergroten van economisch kapitaal krijgt veel aandacht in de lokale en landelijke politiek. De rol van gemeenten hierin is vooral het ondersteunen van inwoners met lagere inkomens met gemeentelijke regelingen. Het bereiken van de groepen die ondersteuning het hardst nodig hebben is daarin cruciaal. Daarnaast kunnen gemeenten investeren in het duurzaam vergroten van economisch kapitaal door middel van preventie (lessen in omgaan met geld) en investeren in kansengelijkheid op scholen (bijvoorbeeld in zwakkere wijken). Cultureel kapitaal – ‘wie je bent’ Mensen in de bruine, groene en roze profielen zijn relatief minder vaak lid van verenigingen of gemeenschappen. Daarmee is het grootste deel van de inwoners van de gemeente Assen niet betrokken bij het verenigingsleven. Ze weten niet altijd waar ze moeten zijn als ze iets nodig hebben van de gemeente, maar de grootste groep – het bruine en roze profiel – heeft ook relatief weinig vertrouwen in de gemeente. Mensen in deze profielen vinden het daarom lastig zelf contact op te nemen. Voor mensen in het roze profiel is het vaak ook lastig informatie van de gemeente te begrijpen. Toch heeft deze groep de hulp het hardst nodig; wanneer zij hun baan verliezen, hebben ze namelijk weinig tot geen reserves achter de hand.

Wel hebben de inwoners in de roze en bruine profielen veelal basisvaardigheden om mee te draaien in de maatschappij; zo hebben ze basiskennis van de Engelse taal en hebben ze gemiddeld wel digitale vaardigheden. Voor mensen in het groene profiel is dat moeilijker. Zij spreken over het algemeen weinig Engels, en zijn minder digitaal vaardig dan inwoners uit andere profielen. Voor Assen als geheel geldt dat 10% van de inwoners laaggeletterd is. Het percentage laaggeletterde inwoners ligt voor de meeste categorieën (Nederlandse werkenden met gezin, Nederlandse niet-actieven met gezin, Nederlandse werkenden, oudere Nederlandse singles en ‘divers’) hoger dan gemiddeld in Nederland. Het percentage migranten die laaggeletterd zijn ligt lager dan in de rest van Nederland.6 Hoe vergroot je cultureel kapitaal? Cultureel kapitaal beschrijft de hulpbronnen die gaan over wie je bent. Vaak is dit afhankelijk van opvoeding en de sociale omgeving waarin je opgroeit. De rol van de gemeente is beperkt in het vergroten van cultureel kapitaal. Wel voeren gemeenten in toenemende mate beleid op het tegengaan van laaggeletterdheid en het ondersteunen van inwoners met het invullen van formulieren of ingewikkelde procedures van de overheid. Daarnaast hebben vrijwel alle gemeenten een ‘meedoenbudget’, bijvoorbeeld in de vorm van een pas met tegoed, of een Kindpakket.

Dit zorgt ervoor dat mensen mee kunnen doen in de maatschappij door bijvoorbeeld naar de bioscoop of sportclub te gaan.

6

GeletterdheidInZicht dashboard Nederland, cijfers 2019.

28

Sociaal kapitaal – ‘wie je kent’ De grootste groep mensen in Assen (het bruine profiel) heeft over het algemeen geen mensen in hun sociale omgeving die veel geld (meer dan €2.500) aan hen kunnen lenen, af en toe iemand aan kunnen nemen voor een baan of veel weet hebben van geldzaken of andere gemeentelijke regelingen. Dit profiel weet dan ook niet altijd waar zij terecht kunnen als ze iets nodig hebben van de gemeente en zouden relatief snel in de problemen komen als zij hun baan zouden verliezen. Toch hebben zij over het algemeen een waardevol sociaal vangnet om zich heen met mensen die zouden kunnen helpen bij klussen in huis of het doen van boodschappen als dit zelf niet lukt. Dit sociale vangnet is minder aanwezig bij het roze profiel. Vaak hebben zij één of twee mensen buiten hulpverleners om met wie zij persoonlijke zaken kunnen bespreken. De wereld is voor deze mensen kleiner. Daarnaast kennen zij minder vaak mensen die specialistische kennis hebben over juridische of medische kwesties of iemand van wie zij een groter geldbedrag kunnen lenen. Ditzelfde geldt voor het groene profiel. Zij kennen gemiddeld één tot drie mensen, anders dan hulpverleners of gezinsleden, met wie ze persoonlijke zaken bespreken. Inwoners in dit profiel kennen minder mensen die kunnen helpen met klussen, boodschappen doen of het bieden van een logeeradres dan alle andere profielen.

Wel staan mensen in de buurten waar deze inwoners wonen veelal voor elkaar klaar. Hoe vergroot je sociaal kapitaal? Sociaal kapitaal gaat over netwerk en omgeving. De afgelopen jaren is het versterken van de omgeving in veel gemeenten integraal onderdeel geworden van het sociaal domeinbeleid. De eigen verantwoordelijkheid van inwoners staat dan voorop. Het versterken van sociale netwerken doen gemeenten veelal door buurtontmoetingspunten te realiseren, bijvoorbeeld in combinatie met inloopmiddagen van wijkteams. Hier komen sociale interactie en vroegsignalering samen. Persoonlijk kapitaal Mensen in Assen voldoen minder vaak aan de beweegnorm7, namelijk 44,7% ten opzichte van 47,5% in heel Nederland. Ook zijn er in Assen relatief veel mensen met overgewicht, namelijk 52,3% ten opzichte van 50,3%. Tevens zijn er meer niet-sporters (51%) dan in heel Nederland (46,4%). In heel Nederland is 37% van de kinderen lid van een sportvereniging, tegenover 34,8% in Assen. Wel zijn er volgens de cijfers relatief minder mensen met mentale klachten in Assen dan gemiddeld in Nederland. Hoe vergroot je persoonlijk kapitaal? Persoonlijk kapitaal richt zich primair op mentale en fysieke gezondheid. Gemeenten investeren via het Sportakkoord of het JOGG-programma (jongeren op gezond gewicht) in de fysieke gezondheid van inwoners.

In bepaalde regio’s, bijvoorbeeld in Twente, wordt er fors geïnvesteerd in het terugbrengen van drankgebruik onder jongeren. Dit gebeurt veelal in samenwerking met de GGD. Mentale 7

Minstens 150 minuten per week matig intensieve inspanning; zie Sport en gezondheid | Sport en bewegen | Rijksoverheid.nl.

29

gezondheid is voor een gemeente lastiger om te verbeteren. Laagdrempelige mentale ondersteuning voor jongeren, bijvoorbeeld op scholen of door een praktijkondersteuner geestelijke gezondheidszorg bij de huisarts, zijn manieren om voorzieningen te bieden die hieraan bijdragen.

Maak kennis met Dennis, Shannah en Omar In dit onderzoek is ervoor gekozen om de handelingswijze van de gemeente te onderzoeken aan de hand van drie casussen, ofwel klantreizen. Deze casussen zijn realistisch, maar fictief. Gedurende het rapport wordt in kaders de reis van deze personen door de gemeentelijke procedures geschetst. De casussen zijn gebaseerd op de typen kapitaal.

Dennis: alleenstaande man, (dreigende) schuldenproblematiek “Mijn naam is Dennis. Ik ben een alleenstaande man van 32 met een dochter van 11 en ben een halfjaar geleden ontslagen. Ik had weinig spaargeld en ontvang geen uitkering. Ik heb nog geen nieuwe baan gevonden. Ik heb al een paar maanden mijn huur en energierekening niet betaald. Een incassobureau heeft me al twee brieven gestuurd. Ik heb weinig vertrouwen in de overheid en krijg hier heel veel stress van. Kan de gemeente mij helpen?” Dennis heeft vooral een financieel probleem. In de praktijk zien we echter dat financiële problematiek kan leiden tot een kleinere sociale kring, en er is vaak geen geld over voor sport, cultuur of vrijetijdsactiviteiten. Dit leidt dan tot een teruggang in alle vier de typen kapitaal. Dennis past in het bruine profiel.

Shannah: zwanger, slechte woonruimte “Ik ben Shannah, 26 jaar, zeven maanden zwanger en woon in een huis met slechte isolatie met een hoge energierekening waardoor ik mijn rekeningen niet meer kan betalen. De kraamzorg zegt dat mijn huis niet goed is voor de baby. Ik weet niet waar ik naartoe moet. Ik heb geen contact met mijn ouders en ook niet met de vader van de baby.“ Shannah heeft meerdere problemen en is dus gebaat bij een integrale aanpak. Ze heeft financiële problemen die een acuut probleem veroorzaken. Daarnaast heeft ze een beperkt sociaal netwerk waar ze op terug kan vallen. Shannah past in het roze profiel.

30

Omar: armoede en weigert hulp van de overheid “Mijn naam is Omar, 74, en ik heb een klein pensioentje. Ik kan niet zo goed met geld omgaan en heb al best veel schulden gemaakt. Er zijn al weleens mensen van de gemeente bij mij langs geweest maar meestal stuur ik ze snel weer weg. Mijn Nederlands is niet zo goed.” Er zijn in elke gemeente, en ook in Assen, een groot aantal mensen met een laag vertrouwen in de overheid. Deze mensen worden een stuk lastiger bereikt. Dat Omar niet zo goed Nederlands spreekt maakt het nog complexer. Omar past in het groene profiel.

31

1. Armoede- en ongelijkheidsbeleid in de gemeente Assen In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe het armoede- en ongelijkheidsbeleid van de gemeente Assen eruitziet, hoe hier in de praktijk uitvoering aan wordt gegeven en op welke manier de successen van het armoedebeleid worden gemonitord en het beleid en de uitvoering worden geëvalueerd. Er wordt daarbij gebruikgemaakt van de structuur van het gemeentelijk beleid.

Beleidskaders Relevante (beleids)documenten

Jaar van vaststelling Overkoepelende documenten

Bestuursakkoord ‘Dichtbij en Daadkrachtig’

2022

Programma Sociale Stad Assen

2023

Beleid omtrent armoede en ongelijkheid Brede aanpak armoede en schulden

2020 Vertaling naar maatregelen

Verordening individuele inkomenstoeslag gemeente Assen 2015

2015

Verordening kwijtschelding gemeentelijke belastingen 2024

2024

Beleidsregels integrale schuldhulpverlening gemeente Assen 2017

2017

Beleidsregel Maatwerkregeling gebruiksgoederen gemeente Assen 2022

2022

1.1. De sociale stad Assen als stip op de horizon ‘Meedoen in de sociale stad Assen’ staat centraal in de visie op armoede en ongelijkheid De visie van Assen op het gebied van armoede en ongelijkheid is dat Assen een sociale stad is, waarin iedereen kan meedoen aan de samenleving. Brede welvaart en ontmoeting staan in de sociale stad Assen centraal. Deze uitgangspunten zijn voor de gemeente de stip op de horizon, zo is te lezen in de drie meest recente bestuursakkoorden (‘Samen duurzaam verder’, ‘Sterke wijken in een sterke stad’ en ‘Dichtbij & Daadkrachtig’). Het is voor de gemeente belangrijk dat de inwoners van Assen oog voor elkaar hebben, zodat zij samen met anderen de regie over hun eigen leven kunnen nemen. Armoede en schulden zijn een beperking om mee te doen aan de samenleving. Het zorgt er in de visie van de

32

gemeente voor dat inwoners moeite hebben om hun plek te vinden. Dit geldt met name voor kwetsbare inwoners. De gemeente wil daarom inzetten op de bestaanszekerheid van inwoners. Het doel van de gemeente is dat er in 2030 minder mensen in armoede leven en dat meer mensen actief meedoen. Om hoeveel mensen dit zou moeten gaan is echter niet gedefinieerd. De gemeente wil dicht bij haar inwoners zijn. Daarom is de wijk het niveau waarop de gemeente haar inzet richt, bijvoorbeeld met een wijkgerichte aanpak. Ook in bredere zin ziet de gemeente de wijk als een belangrijke schaal voor ontmoeting en naar elkaar omkijken. Naast het ondersteunen van mensen in armoede en schulden, is het voorkomen ervan een speerpunt voor de gemeente, waarbij wederom een wijkgerichte aanpak het uitgangspunt is. Vroegsignalering speelt hierin een belangrijke rol. In de visie op armoede en ongelijkheid is er speciale aandacht voor kinderen. Het gezin heeft een belangrijke functie om ervoor te zorgen dat kinderen mee kunnen doen aan de maatschappij. De gemeente zet zich daarom in om kinderen mee te kunnen laten doen aan sport en cultuur en heeft aandacht voor schulden bij jongeren. Daarnaast zet de gemeente zich in voor het tegengaan van laaggeletterdheid, een vorm van ongelijkheid wat betreft cultureel kapitaal. Het tegengaan van laaggeletterdheid wordt gekoppeld aan het voorkomen van armoede en schulden.

Programma Sociale Stad Assen (2023) geeft richting aan het sociaal domein in Assen De ambitie voor Assen als sociale stad is uitgewerkt in het programmaplan Sociale Stad Assen. Dit programmaplan geeft richting aan alle activiteiten in het sociaal domein in Assen. Als toevoeging op de hiervoor beschreven visie, is in het programmaplan opgenomen dat inwoners in de sociale stad zoveel mogelijk vanuit eigen regie meedoen. Assen hanteert de strategie van normaliseren en demedicaliseren om binnen het gehele sociaal domein toe te werken naar de sociale stad Assen. De gemeente wil daarom ‘het gewone leven’ van de inwoners versterken en zo laagdrempelig, dicht bij huis en vroeg als mogelijk ondersteuning bieden. Het programmaplan bevat vier pijlers om dit doel te realiseren: • • • •

Het versterken van de bestaanszekerheid. De gemeente wil inwoners in het dagelijks leven ondersteunen. Bestaanszekerheid gaat volgens de gemeente over de zekerheid van voldoende inkomen, een zinvolle dagbesteding, een dak boven het hoofd en toegang tot betaalbare zorg. Het bevorderen van gezond gedrag. Door het bevorderen van gezond gedrag wat betreft bewegen, eten en drinken, streeft de gemeente ernaar om gezondheidsproblemen te voorkomen. Dit komt de beschikbaarheid en toegankelijkheid van de zorg ten goede. Het versterken van de sociale basis in de wijken. Hiermee wordt gedoeld op het bevorderen van ontmoeting in de wijken en het zorgen voor toegankelijke voorzieningen. Het toekomstbestendig maken en houden van de zorg. Hierbij wordt gefocust op de onderdelen van zorg en ondersteuning waar de gemeente verantwoordelijk voor is, namelijk de Wmo, beschermd wonen en jeugdhulp.

Deze uitgangspunten zijn vervolgens uitgewerkt in doelen. Voor het bevorderen van de bestaanszekerheid zijn de volgende doelen opgenomen:

33

• • • •

Meer mensen naar werk; Stijging van het aantal inwoners met schulden voorkomen of afremmen; Meer mensen hebben een zinvolle daginvulling, werk of anderszins; Woningbouwopgave afgestemd op vergrijzing, voldoende woningen voor jongeren en extramuraliseringsopgave.

Constatering: meedoen in Assen door zelfredzaam te zijn is het uitgangspunt Uitgangspunt voor het sociaal domein in Assen is dat iedereen moet kunnen meedoen, op hun eigen manier. Inwoners moeten door het beleid van de gemeente zelfstandig gezond blijven, en er moet een hoge mate van bestaanszekerheid zijn waardoor mensen zichzelf kunnen redden. Daarom moeten meer mensen betaald werk krijgen, een zinvolle dagbesteding hebben en moeten mensen in staat worden gesteld zelfstandig te blijven wonen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Assen&id=73245ea7-d561-49ae-ae7b-1541877e51ac