CConstaterende datAssen
Koppel je AI →
Document · PDF

4. Rapport Joods vastgoed in de oorlog gem Assen

Raadsvergadering 21 september 2023, gemeente AssenBij agendapunt: Reactie gemeenteraad op rapport Joods Vastgoed26.530 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Het MG was verantwoordelijk voor alle taken die normaal gesproken door de civiele overheid werden uitgevoerd, waaronder de opvang van Joden die uit het buitenland terugkeerden naar Nederland. Die opvang is door veel Nederlandse Joden negatief ervaren en onder meer omschreven als bureaucratisch, kil en afwerend.14 De houding van de overheid en het MG was zonder meer zakelijk. Gebrek aan geschoold personeel (op traumagebied), het grote aantal slachtoffers en de enorme omvang en complexiteit van de problemen die met schaarse middelen moesten worden opgelost maakten het moeilijk om aan slachtoffers persoonlijke aandacht te schenken.15 Er moet echter ook rekening gehouden worden met de overheersende mentaliteit bij de overheid anno

27

28

Afbeelding 7: De familie Stern wandelend aan de Markstraat. Jenny Stern is helemaal links te zien. Het andere kind is haar zus Hetty (1923-1970). Haar ouders Abraham Aron Stern en Frouwien Magnus en het jongere zusje Leny Louïse werden vanuit Kamp Westerbork op 20 april 1943 op transport gesteld naar vernietigingskamp Sobibor waar ze enkele dagen later werden vermoord.

Lohman schonk wel enige aandacht aan de slachtoffers van de bezetting. In het bijzonder benoemde hij een aantal personen die in overheidsdienst waren, waaronder “[…] de Joodsche slachtoffers Mathijsse, Kropveld en de Vries van wie wij het ergste vreezen.” Vervolgens sprak de burgemeester: “Behalve deze menschen zijn ook nog verschillende andere ingezetenen te betreuren, onder wie Joden die onder de bitterste omstandigheden zijn weggevoerd en van wie wij wel niemand zullen terugzien.”25 Nadien is er in de gemeenteraad nooit meer over de Joden gesproken.26

Stichting tot behartiging van Joodse belanagen Jenny Stern Niet alleen tijdens de oorlog, maar ook na de bevrijding zijn er nog veel Joodse eigendommen verdwenen. Dat ondervond Jenny Stern (1926-2020) toen ze terugkeerde naar de kledingzaak van haar vader, Abraham Arön Stern (1893 – Sobibor 1943), aan de Markstraat 9-11. De winkel was in 1942 op last van de bezetter onder beheer gekomen van een Verwalter, de NSB’er Gerrit de Haan. Deze was na de bevrijding nog in de winkel bezig spullen weg te halen. Ook andere winkeliers in Assen en het Rode Kruis namen zomaar kleding en andere goederen mee. Jenny Stern zag bij een winkelier dat er van onder de toonbank ondergoed met het merk A.A. Stern, dat haar vader in zijn kleding naaide, verkocht werd. Toen ze zelf samen met een vriend kleding uit de zaak van haar vader haalde, moest ze op het politiebureau komen omdat ze beschuldigd werd van diefstal. Uiteindelijk liep het met een sisser af.22 In een interview heeft Jenny Stern naar aanleiding hiervan gezegd dat het na de oorlog erger was dan in de oorlog.23

De gemeente Assen en de Joodse gemeenschap na de oorlog De gemeente Assen week niet af van het algemene beeld dat hierboven wordt geschetst. Het kleine groepje Joden dat terugkeerde naar de stad kreeg weinig aandacht en na de bevrijding wilde men zo snel mogelijk weer op de oude voet verder gaan. De oorlog werd beschouwd als een onderbreking, geen breekpunt.24 De NSB-burgemeester Harm Boelems en NSB-wethouder Anton Christiaan Willem Groenewegen werden gearresteerd en kregen respectievelijk viereneenhalf en negen jaar gevangenisstraf. Johan Bothenius Lohman werd in ere hersteld in de functie van burgemeester en zat op 15 november 1945, voor de eerste keer in vier jaar, weer een vergadering van de gemeenteraad voor. In deze vergadering werd stilgestaan bij de bezettingsjaren, maar voornamelijk ook naar de toekomst gekeken. Burgemeester Lohman hield een toespraak waarin hij sprak over de plicht om nu “[…] eendrachtig samen te werken aan den opbouw van ons dierbare vaderland. Wij zullen daarbij niet moeten zoeken naar dat wat ons verdeelt, maar naar dat wat ons vereenigt.”

Op 31 mei 1945 hief Donald Johan Kuenen, commandant namens het MG van het district Assen, de liquidatie van de Nederlands Israëlitische Gemeente Assen op.27 Hiermee had Assen weer formeel een Joodse gemeente. Eén dag later, op 1 juni 1945, richtte een aantal Joodse Assenaren die de oorlog hadden overleefd een lokale stichting op. Deze Stichting tot behartiging van Joodsche belangen had als doel “[…] het behartigen van de belangen van weggevoerde Joden, speciaal door te zorgen voor het opsporen van haar eigendommen, het op zich nemen van bewindvoering en voorts alles wat daartoe kan bijdragen in den ruimsten zin.” 28 De ondertekenaars van het oprichtingsdocument waren Mozes Salomon Boekbinder, Meinhard Jacob Gans, Levie Leezer, Levie Leip (z.n. Vos) en David (Daan) Gans. Meinhard Jacob Gans, eigenaar van de Schoenenzaak aan de Varkensmarkt 1, was de eerste tien jaar voorzitter. Hij was onder meer verantwoordelijk voor de correspondentie met de verschillende overheidsinstanties, banken, notarissen en verzekeringsmaatschappijen die betrokken waren bij het rechtsherstel van eigendommen van de Nederlands-Israëlitische Gemeenschap in Assen. Ook trad Gans op als bewindvoerder voor een groot

deel van de Joden uit Assen die waren vermoord tijdens de oorlog.29 Een van de eerste taken die de stichting op zich nam was het beheren van het vastgoed van de Joodse gemeente: de synagoge, de begraafplaats en de Joodse school. In de Joodse school was op 12 mei 1945 brand uitgebroken nadat kinderen er met vuur hadden gespeeld. Het gebouw raakte zwaar beschadigd. Verzekeringsmaatschappij De Nederlanden van 1845 weigerde een schadevergoeding uit te keren, omdat de premie tijdens de oorlogsjaren niet was betaald.30 De Israëlitische gemeente liet het er niet bij zitten en nam een advocaat in de arm, mr. M. Levie uit Groningen. Ook burgemeester Bothenius Lohman bemoeide zich met de kwestie en wees de verzekeringsmaatschappij op het feit dat de Joodse gemeenschap bij geen enkele instantie steun kon vinden, waardoor het schoolgebouw niet meer hersteld kon worden. In juni 1946 keerde de verzekering alsnog een bedrag van vijfduizend gulden uit, weliswaar bij hoge uitzondering. In de bijbehorende brief schrijft De Nederlanden van 1845: “Dezen noodtoestand, waarmede Uw bestuur te kampen heeft, hebben wij niet geheel zonder medegevoel over het hoofd willen voorbijzien.

[…] Wij kunnen niet nalaten op te merken, dat bij dit wikken en wegen het afwijzend standpunt, hetwelk wij in 1945 hebben ingenomen, door ons ook nu wederom als juridisch juist werd gezien en dus als onaantastbaar door onverschillig wat voor notie.”31 De gemeente Assen had er ook belang bij dat het schoolgebouw opgeknapt werd. In dezelfde periode dat het conflict met de verzekeringsmaatschappij speelde, was de gemeente in gesprek met de Israëlitische gemeente om het schoolgebouw te huren voor eigen gebruik. In september 1947 werd een huurovereenkomst gesloten.

29

30

31 1.  E  velien Gans, “Vandaag hebben ze niets – maar morgen bezitten ze weer tien gulden. Antisemitische stereotyperingen in bevrijd Nederland”, in Polderschouw. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Regionale Verschillen, Conny Kristel ed. (Amsterdam: Bert Bakker, 2002), 313-353; Dienke Hondius, “Antisemitisme in Nederland, vlak na de bevrijding: een onderzoek naar negatieve reacties van niet-Joden op terugkerende Joden in de zomer van 1945”, ICODO-info 6, no. 3 (oktober 1989); Aalders, Berooid, 357. 2.  L ipschits, De kleine Sjoa, 190. 3.  N  L-AsnDA, DAVA, nr. 3546, Een behoorlijke kille. 4.  A  alders, Berooid, 356. 5.  H  .M. Luning, “Geen bevrijding: De terugkeer van de Joodse Assenaren”, Asser Historisch Tijdschrift 5, no. 1 (maart 1995), 45. 6.  N  L-AsnDA, DAVA, nr. 3546, Een behoorlijke kille; Hulst en Luning, De Joodse gemeente Assen, 172-191. 7.  N  L-AsnDA, DAVA, nr. 3546, Een behoorlijke kille. 8.  A  alders, Berooid, 337. 9.  N  l-AsnDA, 0931, inv. nr. 606, proces verbaal no. 350, getekend 1 september 1945. 10.  NL-AsnDA, 0931, inv. nr. 266, politierapporten 25 juli en 9 september 1945. 11.  H  .M. Luning, “Geen bevrijding. De terugkeer van de joodse Assenaren”, Asser Historisch Tijdschrift 1 (1995), 47; NL-AsnDA, DAVA, nr. 3546, Een behoorlijke kille. 12.  A  alders, Berooid, 337. 13.  D  .C.L.

Schoonoord, “Het ‘Circus Kruls’: Militair Gezag in Nederland, 1944-1946”, Militaire Spectator 179, no. 5 (2010), 265-276. 14.  L ipschits, De kleine sjoa, 191. 15.  S  choonoord, “Militair Gezag in Nederland”, 271. 16. Raymund Schütz, “Het moeizame rechtsherstel inzake ‘Joods’ onroerend goed”, Onderzoek uitgelicht 6, no. 1 (juli 2017), 30-34. 17. Wouter Veraart, “Two rounds of postwar restitution and dignity restoration in the Netherlands and France”, Law & Social Inquiry 41 no. 4 (2016), 961; Lipschits, De kleine sjoa, 72-73, 191; Aalders, Berooid, 365. 18.  Aalders,  Berooid, 356. 19. Gans, “Vandaag hebben ze niets – maar morgen hebben ze weer tien gulden.” 20. Aalders, Berooid, 148. 21. V  eraart, “Two rounds of postwar restitution”, 960. 22. H  ulst en Luning, De Joodse gemeente Assen, 174-175.

Afbeelding 8: Brief van de N.V. Assurantiemaatschappij “de Nederlanden” van 1845 aan de Joodse gemeente te Assen over de schade aan de Joodse school.

23.  I nterview met Jenny Stern, Dagblad van het Noorden, 15 april 2020. 24.  Gras,  Geschiedenis van Assen, 294. 25.  NL-AsnDA,  0969, inv. nr. 30, vergadering gemeenteraad 15 november 1945, blz. 3. 26.  H  iervoor zijn de gemeenteraadsnotulen van 1945 tot 1955 doorgenomen. 27.  N  L-AsnDA, 0436, inv. nr. 2, besluit Militair Gezag, 31 mei 1945; K. Bakker en

De gemeente Assen zou voor 460 gulden per jaar voor een periode van tien jaar het gebouw huren van de Israëlitische gemeente en het opknappen voor ongeveer achtduizend gulden, waaraan de Israëlitische gemeente de vijfduizend gulden die zij van de verzekering had ontvangen bijdroeg.32 Voor de synagoge kon het bestuur van de Joodse gemeente na de bevrijding geen doel vinden.

Er waren niet genoeg leden noch de middelen om diensten te kunnen organiseren. In 1947 zag het bestuur zich daarom genoodzaakt de synagoge eerst te verhuren en daarna te verkopen aan de Gereformeerde Kerk, waardoor het gebouw omgedoopt werd tot de Bethelkerk. Binnen de Joodse gemeenschap lag het verlies van de synagoge zeer gevoelig.33

J. Meyer, “Levensbericht D.J. Kuenen”, Levensberichten en herdenkingen (Amsterdam: Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, 1996), 61-74. 28.  N  L-AsnDA, 0436, inv. nr. 2, oprichtingsverklaring Stichting tot behartiging van Joodsche belangen, 1 juni 1945. 29.  L uning, “Geen bevrijding,” 47. 30.  N  L-AsnDA, 0436, inv. nr. 2, afschrift N.V. Assurantie-Maatschappij “de Nederlanden” van 1845, 11 juli 1945. 31.  N  L-AsnDA, 0436, inv. nr. 2, brief N.V. Assurantie-Maatschappij “de Nederlanden” van 1845, 4 juni 1946. 32.  N  L-AsnDA, 0436, inv. nr. 2, brief gemeente Assen aan M.J. Gans, 22 oktober 1946; afschrift huurovereenkomst 25 september 1947. 33.  H  ulst en Luning, De Joodse gemeente Assen, 197-198.

HUISVESTINGSPROBLEMATIEK EN BILLIJKHEIDSRECHTSPRAAK Een van de meest nijpende problemen in Nederland vlak na de bevrijding was het tekort aan woonruimte. Hoewel Assen relatief ongeschonden door de oorlog was gekomen en er geen grote verliezen aan de woningvoorraad waren toegebracht, was ook hier sprake van een huisvestingsprobleem. Tijdens de oorlog had de nieuwbouw van woningen volledig stil gelegen en de bestaande woningvoorraad was niet voldoende om vluchtelingen en repatrianten comfortabel onderdak te kunnen bieden. In 1945 waren er in Assen tussen de vijf- en zeshonderd aanvragen voor woonruimte in behandeling.1

32

Kort na de bevrijding konden er zelfs tijdelijk geen aanvragen meer worden ingediend, want “Het aantal aanvragen om een woning is zoo groot geworden, dat het afwikkelingsbureau ten stadhuize geen aanvragen meer in behandeling kan nemen.” 2 Daarbij kwam dat er in Assen, omdat het de provinciehoofdstad was, allerlei openbare diensten en rijkskantoren ten behoeve van de wederopbouw van Drenthe werden gevestigd, waarvan het personeel gehuisvest moest worden. Daarnaast was er een omvangrijk garnizoen en een groot aantal militairen moest uit nood in particuliere woningen worden ondergebracht. De gemeenteraad was van mening dat Assen als relatief kleine provinciale hoofdstad onevenredig zwaar werd belast met huisvestingseisen voor openbare diensten. In 1947 deden B&W hierover schriftelijk beklag bij een commissie van de rijksoverheid, maar dit leidde niet tot oplossingen.3 De Nederlandse regering werkte tijdens de bezetting vanuit Londen al aan maatregelen om het tekort aan woonruimte het hoofd te kunnen bieden. Op 11 september 1944 werd het Vorderingsbesluit Woonruimte ingevoerd, waarmee burgemeesters de bevoegdheid kregen ten behoeve van de burgerbevolking woonruimte te vorderen.4 Een vordering kon zijn voor gehele woningen, gedeelten van woningen of een verplichting tot inkwartiering.

Mensen die vanwege de oorlog geen woning ter beschikking hadden, rijksambtenaren en personen met een belangrijk beroep voor wie het noodzakelijk was in een bepaalde gemeente te wonen kregen voorrang bij het vorderen van woonruimte. Afbeelding 9: Huize Tetrode aan de Brink 8 te Assen rond 1955. Van 1930 tot 1995 was dit het gemeentehuis van Assen.

In gemeenten waar het woningtekort zeer nijpend was, was inschikken soms onvermijdelijk en kon het voorkomen dat de bewoners van een huis plaats moesten maken voor mensen die de woonruimte harder nodig hadden.5 In Assen gold een aanmeldplicht voor vrije woonruimte, wat inhield dat eigenaars en bewoners van woningen aangifte moesten doen van woonruimte die leeg stond of op korte termijn vrij zou komen. De gemeente ging na wie er in aanmerking kwam voor de betreffende woonruimte en wees die vervolgens aan diegene(n) toe.6

Daan Gans Toen Daan Gans na de bevrijding uit onderduik terugkeerde naar zijn ouderlijk huis, de schoenenzaak aan de Varkensmarkt 1, trof hij er een grote bende aan. Er was een soort volkse boekhandel vol nationaalsocialistische lectuur en op de bovenverdieping lagen Duitse uniformen. Terwijl hij door de woning liep, kwam er een ambtenaar van de gemeente binnen. Hij sommeerde Gans onmiddellijk het pand te verlaten, omdat de gemeente nog moest bepalen wie er in mocht wonen. Gans had echter nog een revolver bij zich, omdat hij zijdelings betrokken was geweest bij het verzet. Hij zei toen tegen de gemeenteambtenaar: “Als je niet gauw maakt dat je wegkomt dan schiet ik je voor je kop.” Daarna mocht Gans blijven en heeft hij verder geen last meer gehad.7

33

De bevoegdheid tot vorderen 34

Tot 4 maart 1946, toen de Bijzondere Staat van Beleg werd opgeheven, was het Militair Gezag (MG) formeel de hoogste autoriteit in Nederland. In principe liet het MG wel zoveel mogelijk over aan de civiele instanties, zoals blijkt uit een bekendmaking van 2 april 1945:

“Zoolang de bestuurstaak op normale wijze door het Burgerlijk gezag kan worden verricht, treedt het militair gezag zoo weinig mogelijk op. Het houdt zich op den achtergrond, om dan van haar bijzondere bevoegdheden gebruik te maken, wanneer tengevolge van buitengewone omstandigheden sneller en krachtiger moet worden ingegrepen dan de burgerlijke bestuursbevoegdheden mogelijk maken.” 8 Ten aanzien van vorderingen achtte het MG zich, in ieder geval in Drenthe, genoodzaakt in te grijpen.

Het bleek namelijk dat er door de Binnenlandse Strijdkrachten rechtstreeks roerende en onroerende goederen gevorderd werden, zonder goedkeuring van het MG. Het MG benadrukte daarom dat “Alle vorderingen ten behoeve van de B.S. dienen te geschieden door het Mil. Gezag.” 9 Op 25 april 1945 verscheen er een bericht in de Provinciale Drentsche en Asser Courant met de mededeling dat “[…] alle vorderingen door [het Militair Gezag] dienen te geschieden. Alleen dit Gezag is tot vorderen gerechtigd. Het geldt zoowel ten aanzien van geallieerde instanties als voor binnenlandsche strijdkrachten.” 10

Sam en Truus Stern Samson (Sam) Stern (1919-2004) kreeg bij zijn terugkeer naar Assen onderdak bij vrienden. In een interview uit 2002 vertelt hij dat hij volledig afhankelijk was van deze mensen “Want voor de rest is van opvang geen sprake. Noch […] de gemeente, noch de staat heeft ooit iets gedaan om je op te vangen. Echt niet.” Stern kon niet terecht in zijn eigen huis aan de Markt 13. De benedenverdieping, waar van oorsprong de dansschool van zijn ouders zat, stond vol met meubels van NSB’ers. Op de eerste vierdieping woonde een getrouwd stel dat uit hun eigen huis was gezet. Op zolder lagen kinderen van NSB’ers in het stro. Om zijn huis terug te kunnen krijgen moest Stern naar het lokale kantoor van het Nederlands Beheersinstituut, dat gevestigd was aan de Gedempte Singel 10.12 Daar kreeg hij te verstaan dat hij niet in zijn woning terecht kon zolang er nog meubels stonden opgeslagen. Uit frustratie zei Stern daarop tegen de ambtenaar: “Dan donder je die maar in de kolk.” En toen de ambtenaar begon over de NSB-kinderen reageerde Stern: “Dan sodemieter je die er ook maar in.” Uiteindelijk duurde het erg lang voordat het pand werd vrijgegeven. Toen dat gebeurde, kreeg Stern bericht van de gemeente Assen dat hij, in verband met de woningnood, inkwartiering kreeg van een echtpaar uit Coevorden. Dit echtpaar kreeg kort daarna kinderen.

Nadat Stern in 1947 trouwde met Geertruida (Truus) van Zuiden (1926) besloten zij samen om toch maar in het huis te gaan wonen. Truus van Zuiden, die tijdens de oorlog op dertien adressen ondergedoken had gezeten, had er moeite mee dat ze nu weer met andere mensen samen moest wonen. “Het waren schatten van mensen, ik kan niet anders zeggen, maar ik was weer niet alleen met mijn man.” 13

Het is niet zo dat deze bepaling de vorderingsbevoegdheid van burgemeesters beperkte. Het was namelijk vooral gericht tegen ongewenste handelingen door de Binnenlandse Strijdkrachten. In de praktijk werkte het MG bovendien nauw samen met burgemeesters. Op districtsniveau vond er bijvoorbeeld regelmatig overleg plaats tussen het MG en alle burgemeesters die onder een bepaald district vielen. Bij deze vergaderingen kwamen allerlei praktische zaken ter sprake, waaronder ook de huisvestingsproblematiek. De verslagen van de vergaderingen bevestigen dat burgemeesters woonruimte konden vorderen en verantwoordelijk waren voor de huisvesting van burgers.10

Huurwetgeving en de billijkheidsrechtspraak Het woningtekort had ook gevolgen voor de huurwetgeving. Reeds tijdens de oorlog, toen woonruimte ook al schaars was, nam de bezetter maatregelen. In 1940 werd het huurprijsbesluit ingevoerd, waarmee opdrijving van de huurprijzen werd tegengegaan. Een jaar later werd met het huurbeschermingsbesluit bepaald dat huurders niet zomaar door de verhuurder gedwongen konden worden een woning te verlaten. Er kon alleen tot ontruiming worden overgegaan als de rechter daar toestemming voor gaf.14 Na de bevrijding werden de beide besluiten in stand gehouden. De Nederlandse regering achtte dat noodzakelijk, in de eerste plaats om te voorkomen dat verhuurders exorbitant hoge huurprijzen gingen vragen.15 Het huurbeschermingsbesluit uit 1941 was daarnaast in lijn met het beleid ten aanzien van de woonruimteverdeling, omdat het degene die de woonruimte het meest nodig had beschermde. Er waren wettelijk slechts drie geldige redenen om tot ontruiming over te kunnen gaan: ten eerste wanneer een huurder overlast veroorzaakte of niet betaalde, ten tweede wanneer een verhuurder het vastgoed

moest afstaan wegens een verplichting opgelegd door de rechter of de overheid en ten derde wanneer “de verhuurder het verhuurde zoo dringend voor eigen gebruik noodig heeft, dat van hem, de economische belangen en maatschappelijke behoeften van beide partijen naar billijkheid in aanmerking genomen, voortzetting van de huur niet kan worden gevergd.” 16 Met name dit laatste punt kon tot conflicten leiden tussen huurders onderling of huurders en verhuurders over wie het vastgoed het meest dringend nodig had. De rechter oordeelde in dit soort kwesties aan de hand van billijkheidsrechtspraak: een belangenafweging van de feiten, waartegen geen hoger beroep of cassatie mogelijk was.17 Deze vorm van rechtspraak werd in Nederland breed toegepast bij kwesties met betrekking tot rechtsherstel. Of dit de juiste manier was om rechtsherstel te benaderen, zeker ten aanzien van Joodse oorlogsslachtoffers, kan volgens hoogleraar rechtsfilosofie Wouter Veraart ernstig betwijfeld worden. Het betekende namelijk dat Joden, die systematisch ontrecht waren, niet als vanzelfsprekend in hun rechten hersteld werden. In plaats daarvan werden zij als gelijkwaardige partij meegenomen in een belangenafweging en moesten zij een juridische strijd aangaan en dikwijls genoegen nemen met onbevredigende compromissen.18

35

Gevolgen voor Joodse huiseigenaren en huurders

36

Afbeelding 10: De woningen Parkstraat 7 en 9 rond 1925.

Verwaarloosde woningen Joden troffen hun woningen na de oorlog vaak in verwaarloosde toestand aan. Veel huizen hadden lange tijd leeggestaan of waren door gevluchte NSB'ers als tijdelijke woning gebruikt. Zij lieten vaak de nodige sporen en vernielingen achter. In de laatste maanden van de oorlog, na dolle dinsdag en de bevrijding van het zuiden van Nederland, vluchtten NSB'ers namelijk massaal naar Duitsland of het noordoosten van Nederland. Ook in Assen kwam een grote groep van deze NSB-evacuees terecht. De leegstaande Joodse woningen lagen voor de hand om voor hen als tijdelijk onderkomen te dienen. In het gemeentearchief zijn lijsten bewaard gebleven van gevluchte NSB'ers en de adressen waar zij waren ondergebracht.19

Parkstraat 7 De woning Parkstraat 7 kent een roerige geschiedenis. Het pand was eigendom van de Joodse handelaar en oud-wethouder van Assen Isidore Vos (1872-1943). Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog woonden Vos en zijn echtgenote Carla Levy zelf niet in Assen en verhuurde hij de woning aan derden. Nadat het pand tijdens de oorlog onder beheer werd gesteld van de ANBO, werd het op 14 april 1944 voor een bedrag van 6.500 gulden verkocht aan NSB’ster Maria Voges, de dochter van de in Assen beruchte WA-voorman Anton Voges. Beiden woonden ze een paar maanden in het pand, maar in september 1944 sloegen ze op de vlucht uit angst voor een snelle geallieerde opmars. In de vrijgekomen woningen werden vervolgens gevluchte NSB’ers uit het westen van Nederland gehuisvest. Uit de administratie in het gemeentearchief blijkt dat het ging om de bekende antisemiet en NSB-propagandist Jan de Haas en zijn vrouw uit Amsterdam en de correspondent Ynze Dirk Loojenga met zijn vrouw en drie kinderen uit Bussum.20 Na de bevrijding verkeerde de woning in slechte toestand. Blijkbaar hadden de NSB-vluchtelingen er flink huisgehouden. De erfgenamen van Isidore Vos, die in Sobibor was vermoord, kregen hiervoor geen schadevergoeding, omdat het niet tot oorlogsschade werd gerekend.

Voor Joden die na de bevrijding terugkeerden naar hun oude woonplaatsen betekende de hierboven beschreven wetgeving dat zij niet altijd terecht konden in hun eigen woning of dat zij deze moesten delen met anderen. Ook Joodse huurders (of hun nabestaanden) kregen niet altijd hun huurrechten terug. Bij huurkwesties speelde het principe van 'te goeder trouw' een belangrijke rol. Tijdens de bezetting werden huurrechten van Joden door de bezetter onder beheer gesteld en werden er nieuwe contracten afgesloten met niet-Joodse huurders. Na de bevrijding werden deze nieuwe huurovereenkomsten in principe nietig verklaard. Indien de nieuwe huurders echter niet op de hoogte waren van het feit dat zij een pand huurden dat oorspronkelijk Joods eigendom was of bij een Joodse huurder in gebruik was (bijvoorbeeld omdat het meerdere keren was doorverkocht of er al meerdere huurders vóór hen waren), waren zij te goeder trouw en kon hen niet zomaar het huurrecht ontzegd worden. Als hierover een conflict ontstond en de rechter erbij te pas moest komen, werd een belangenafweging gemaakt tussen de oorspronkelijke en de tegenwoordige huurder.21 In gerechtelijke uitspraken met betrekking tot dergelijke kwesties valt over het algemeen geen lijn te trekken.

Soms viel de belangenafweging in het voordeel van de tegenwoordige huurder uit, maar in andere gevallen woog het rechtsherstel van de oorspronkelijke (Joodse) huurder zwaarder. Er waren geen duidelijke maatstaven, waardoor – afhankelijk van de situatie – de aanspraken van de oorspronkelijke huurders en de belangen van de tegenwoordige huurders, in de context van de nijpende woningnood, in meer of mindere mate van invloed waren op het oordeel van de rechter.22

37

38

Nathans tegen Miske Een voorbeeld uit Assen van billijkheidsrechtspraak met betrekking tot een huurconflict tussen een Joodse verhuurder en een niet-Joodse huurder is de rechtszaak tussen Carla Selma Nathans en Jacob Miske op 30 januari 1947 over het gebruik van een schuur aan de Rolderstraat. De schuur was eigendom van de Joodse koopman Jozeph Hirsch Nathans (1884 – Auschwitz 1942). In 1939 verhuurde hij de schuur voor onbepaalde tijd aan Jacob Miske. Na de bevrijding wilde Carla Nathans, de dochter van Jozeph Hirsch Nathans, de schuur in eigen gebruik nemen om de zaak in lompen en metalen van haar vader weer op te kunnen starten. Ze beëindigde daarom de huurovereenkomst met Miske. Miske weigerde echter de schuur te ontruimen, omdat hij de ruimte nodig had voor zijn eigen bedrijf en er geen andere geschikte ruimte voor hem beschikbaar was. Hij en zijn gezin waren bovendien voor hun levensonderhoud afhankelijk van de voortzetting van het bedrijf. Dit conflict leidde tot een rechtszaak, waarbij Nathans zich beriep op het huurbeschermingsbesluit en stelde dat zij, omdat ze haar vaders zaak wilde opstarten, de schuur “[…] zoo dringend voor eigen gebruik nodig heeft, dat van haar, de economische belangen en maatschappelijke behoeften van beide partijen naar billijkheid in aanmerking genomen, voortzetting van de huur niet kan worden gevergd.”

De rechter ging niet mee in de eis van Nathans en vond dat zij zich juridisch niet mocht beroepen op het huurbeschermingsbesluit. Nathans was immers bewindvoerster van haar vader (diens overlijden was toen nog niet bevestigd) en geen verhuurder. Hoewel zij als bewindvoerster wel bevoegd was om huurovereenkomsten aan te gaan en te beëindigen, mocht zij zich niet beroepen op “[…] de stelling dat zij het verhuurde dringend voor eigen gebruik noodig heeft, daar dit beroep uitsluitend aan den verhuurder toekomt, zijnde op dit punt de verhuurder niet te vereenzelvigen met zijn bewindvoerster.” Desondanks ging de rechter nog wel over tot een belangenafweging en gaf hierbij het voordeel aan Miske, omdat “[…] gedaagde heeft aannemelijk gemaakt […] dat hij het verhuurde voor zijn bedrijf niet kan missen en het behoud daarvan voor hem een bestaanskwestie is, terwijl hij, niettegenstaande alle daartoe aangewende pogingen, geen andere en voldoende pakhuisruimte heeft kunnen krijgen.” Tot slot concludeerde de rechter “dat Wij, de economische en maatschappelijke behoeften van beide partijen tegen elkander afwegende, van oordeel zijn dat het belang van gedaagde bij voortzetting van de huur zeer zeker niet geringer is dan eischeresses belang bij beëindiging daarvan, al was het alleen maar omdat ‘‘[…] de zaak van den verhuurder tijdelijk stil gelegen heeft en nog ligt en opnieuw opgezet moet

worden, terwijl het bedrijf van gedaagde een bestaande loopende zaak betreft waarvoor geen andere plaatsruimte is te verkrijgen.” 23

39

Afbeelding 11: De Dr. Nassaulaan 14. Deze woning werd op 27 april 1945 door burgemeester Johan Bothenius Lohman gevorderd van de uit onderduik teruggekeerde Joodse ondernemer Mozes Salomon Boekbinder.

Dr. Nassaulaan 14 In Assen deed zich een kwestie voor die illustratief is voor de gevolgen die het huisvestingsbeleid, de huurwetgeving en de billijkheidsrechtspraak voor Joodse oorlogsslachtoffers konden hebben. Het betreft een rechtszaak tussen de Joodse ondernemer Mozes Salomon Boekbinder en de burgemeester van Assen, Johan Bothenius Lohman, over de woning Dr. Nassaulaan 14 te Assen. Mozes Salomon Boekbinder (1887-1947) bezat drie woningen in Assen: de Oranjestraat 45, de Pelikaanstraat 7 en de Dr. Nassaulaan 14. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak woonde Boekbinder met zijn vrouw Betje Wijnberg (1896 – Sobibor 1943) en dochter Hulda (1922-2006) aan de Oranjestraat 45. Zijn zoon Salomon Boekbinder (1917 – Auschwitz 1943) woonde met zijn vrouw aan de Pelikaanstraat 7. Aan de Dr. Nassaulaan 14 woonde de weduwe van Boekbinders broer. Deze woning werd rond dezelfde periode tevens verhuurd aan dr. Arie Gijsbertus Audier.24 Boekbinder was voornemens geweest om zelf de Dr. Nassaulaan 14 te betrekken en had de huurovereenkomst met dr. Audier opgezegd.25 Vanwege de omstandigheden tijdens de bezetting kreeg dit echter geen doorgang. Boekbinder en zijn gezin werden ergens begin 1942 door de bezetter uit hun huis aan de Oranjestraat gezet. Ze namen tijdelijk hun intrek bij Boekbinders

zus aan de Julianastraat 10 (tijdens de bezetting Rembrandtstraat 10).26 Vervolgens ging Boekbinder in onderduik om aan deportatie te ontkomen. Zijn drie woningen werden door de Niederländische Grundstücksverwaltung onder beheer gesteld en in 1943 gedwongen verkocht aan NSB'ers. De Dr. Nassaulaan 14 kwam voor een bedrag van 12.500 gulden in bezit van mr. Anton Christiaan Willem Groenewegen, de NSB-wethouder van Assen. Hij ondertekende de koopakte op 7 december 1943 bij NSB-notaris Jan Geert van Russen te Groningen.27 Het huis werd al die tijd nog gehuurd en bewoond door dr. Audier. In 1944 wilde Groenewegen de woning echter zelf in gebruik nemen, omdat hij zijn eigen woning aan de Torenlaan 8 niet langer geschikt vond. Eén van de redenen die Groenewegen aandroeg was “[…] dat ik aan de Torenlaan geen vrij kantoor heb en alle door mij gevoerde gesprekken kunnen worden afgeluisterd in de aangrenzende keuken en huiskamer, wat voor mij als waarnemend burgemeester en als advocaat zeer ongewenscht kan zijn”28 Na een kortstondig conflict met Audier kon Groenewegen eind augustus 1944 zijn intrek nemen in de Dr. Nassaulaan 14.29 Hoe lang Groenewegen er daadwerkelijk heeft gewoond is niet bekend. Wat wel vaststaat is dat er gevluchte NSB'ers uit Amsterdam en Utrecht aan de Dr. Nassaulaan 14 werden ondergebracht. Zij verbleven er in elk geval tot in maart 1945.30

40

Na de bevrijding van Assen keerde Mozes Salomon Boekbinder terug uit onderduik. Hij wilde nu zijn intrek nemen in de Dr. Nassaulaan 14, maar dit werd hem belet door de teruggekeerde burgemeester van Assen, Johan Bothenius Lohman. Op 27 april 1945 ontving Boekbinder namelijk een korte brief van de burgemeester met de volgende inhoud: “Hierdoor bericht ik u, dat de u in eigendom toebehoorende woning Dr. Nassaulaan 14 door mij ter bewoning is toegewezen aan Mr. J. Bothenius Lohman te Assen.” 31 Een dag later, 28 april 1945, volgde nog een briefje van de burgemeester, ditmaal met de mededeling dat “[…] uw woning gelegen aan de Dr. Nassaulaan nummer 14, met ingang van heden is gevorderd door het Nederlandsch Militair Gezag.” 32 Dat er twee berichten kort na elkaar werden verstuurd is enigszins opmerkelijk. Mogelijk verzocht Boekbinder na het ontvangen van het eerste bericht om opheldering. Dit bericht sprak namelijk enkel over een toewijzing. Het tweede bericht bevestigde dat er wel degelijk sprake was van een vordering, met goedkeuring van het Militair Gezag. Een paar dagen later, op 1 mei 1945, sloot Boekbinder een huurovereenkomst met de burgemeester. Hierin werd afgesproken dat Lohman de woning zou huren voor de periode van een jaar, eindigend op 1 mei 1946. De huurprijs werd vastgelegd op een totaalbedrag van 875 gulden, dat bij vooruitbetaling aan Boekbinder werd voldaan.

Boekbinder liet als toevoeging bij het contract noteren dat “Dit pand is verhuurd onder protest ingevolge de vordering van 27 april 1945 van de gemeente Assen.” 33 Boekbinder zelf en zijn dochter Hulda woonden in die tijd aan de Pelikaanstraat 7, het huis waar eerder zijn zoon Salomon gewoond had.

Zijn dochter vertelde later in een interview: “Samen met mijn vader heb ik moeten vechten voor onderdak. Ons vroegere huis konden we niet in. We kwamen in het huis van mijn broer, dat leeg stond. Het was gemeubileerd en wel, maar mijn vader wilde niet in een stoel van een NSB'er zitten.” 34 In december 1945 verzocht burgemeester Lohman om verlenging van het huurcontract, maar dit wees Boekbinder af. Toen het contract vervolgens op 1 mei 1946 afliep, weigerde de burgemeester echter de Dr. Nassaulaan 14 te verlaten. Hierop spande Boekbinder een rechtszaak aan, waarin hij eiste dat de burgemeester de woning ontruimde. De rechtszaak werd op 15 augustus 1946 afgehandeld door het kantongerecht Assen.

DE RECHTSZAAK35 De rechtszaak begon met de eis en een verklaring van Boekbinder. Hij legde uit dat hij eigenaar was van de Dr. Nassaulaan 14, maar dat “[…] gedurende den oorlog het beheer over voormelde woning ingevolgde de Duitsche verordeningen, die thans met terugwerkende kracht zijn onwettig verklaard, aan eischer is ontnomen […] en eischer zelf tengevolge van de Duitsche maatregelen, zijnde hij Jood, moest onderduiken.” Vervolgens verklaarde Boekbinder “dat, na de bevrijding weer opduikende, eischer gaarne zijn eigen woning wilde betrekken, doch toen gedaagde in zijn hoedanigheid van burgemeester […] voormelde woning heeft gevorderd van eischer, teneinde te dienen als woning voor gedaagde” en “dat eischer is medegedeeld, dat hij dientengevolge genoodzaakt was voormelde woning aan gedaagde te verhuren.” Boekbinder stelde hierbij dat er nadrukkelijk was afgesproken dat de burgemeester de woning na een jaar zou verlaten. Bovendien had de burgemeester volgens Boekbinder de beschikking over andere woningen, waaronder zijn eigen (ambts)woning aan de Beilerstraat 41. Voor de burgemeester was er dus geen dringende noodzaak om aan de Dr. Nassaulaan 14 te wonen. Voor Boekbinder was die noodzaak er wel. Hij was namelijk hartpatiënt en mocht zich niet teveel inspannen.

De afstand die hij nu van zijn huis aan de Pelikaanstraat 7 naar zijn werk aan de Gedempte Singel moest afleggen was erg ver. Aan de Dr. Nassaulaan woonde hij dichter bij zijn werk en zijn dokter had verklaard “dat het voor eischers gezondheid absoluut noodig is, dat eischer dicht bij zijn werk woont.” Op grond hiervan beriep Boekbinder zich op het huurbeschermingsbesluit en stelde dat hij “[…] het verhuurde goed zoo dringend voor eigen gebruik nodig heeft, dat van hem, de economische belangen en maatschappelijke behoeften van beide partijen

naar billijkheid in aanmerking genomen, voortzetting van de huur niet kan worden gevergd.” Daaraan voegde hij toe: “De economische belangen en maatschappelijke behoeften van eischer brengen mitsdien mede, dat hij, die reeds zoo zwaar door de bezetting getroffen is, in zijn eigen woning kan trekken.” Vervolgens was het aan burgemeester Lohman om te antwoorden. Hij gaf toe dat hij “[…] inderdaad het pand in kwestie, na vordering door den Burgemeester van Assen, van eischer heeft gehuurd voor den tijd van een jaar, destijds – blijkbaar ten onrechte – verwachtende, dat het in een jaar tijds mogelijk zou zijn een hem meer passende woning te verkrijgen; [maar] dat de omstandigheden zulks evenwel volstrekt onmogelijk hebben gemaakt, tengevolge van het steeds toenemend woningtekort hier ter plaatse […].” En nadat Boekbinder verlenging van de huurovereenkomst geweigerd had er voor de burgemeester “[…] gezien het feit, dat geen andere woning voor hem beschikbaar is en het perceel Dr. Nassaulaan 14 ten slotte voor hem was gevorderd, welke vordering niet is opgeheven, geen andere mogelijkheid overbleef dan den verderen gang van zaken af te wachten.” De burgemeester verklaarde dat zijn eigen woning aan de Beilerstraat 41 niet beschikbaar was, omdat het na de bevrijding in gebruik was genomen door de binnenlandse Strijdkrachten.

Daarna was het pand door de Rijksgebouwendienst aangewezen als kantoor voor de Provinciale Voedselcommissaris, die daar nu nog steeds was gevestigd. Lohman was het ook oneens met de stelling dat Boekbinder de woning op grond van economische belangen en maatschappelijke behoeften dringender nodig had dan hij zelf. Hij merkte hierover op dat “toen hij in April 1945 het huis aanvaardde, dit in een gruwelijken staat van verwaarloozing

41

42

werd aangetroffen; dat eischer ongenegen bleek, behoudens enkele ondergeschikte kleinigheden, iets aan de woning te doen; dat gedaagde zelf heeft bekostigd het verwijderen van de geweldige rommel in en het schoonmaken van de woning,” en “[…] dat uit dien hoofde de economische belangen van eischer inderdaad zijn gebaat, wanneer hij thans de woning zou betrekken, omdat een ander die voor hem in orde heeft gemaakt, doch die van gedaagde in belangrijke mate zijn geschaad.” Bovendien stelde de burgemeester dat Boekbinder een behoorlijke woning tot zijn beschikking had, namelijk de Pelikaanstraat 7. Verder vond hij het medische argument van Boekbinder niet overtuigend. Vergeleken met Boekbinders huidige woning aan de Pelikaanstraat was de Dr. Nassaulaan 14 slechts zeshonderd meter, ofwel drie minuten fietsen, dichterbij diens werkadres gelegen en hij vond “dat daarin toch bezwaarlijk een grond gelegen kan zijn die het bewonen van het huis aan de Dr. Nassaulaan dringend noodzakelijk maakt, aangezien de gezondheidstoestand van eischer daarvan toch wel niet afhankelijk zal zijn.” Daarom was Lohman van oordeel “dat het afwegen der wederzijdse economische belangen en maatschappelijke behoeften tot geen andere conclusie kan leiden, dan dat eischer in zijn vordering niet ontvankelijk zal moeten worden verklaard […].” Hierna volgde het repliek van Boekbinder.

Hij benadrukte nogmaals dat hij “noodgedwongen met gedaagde de huurovereenkomst heeft aangegaan” en “dat in deze overeenkomst nadrukkelijk staat vermeld, dat het pand is verhuurd onder protest ingevolge de vordering van 27 april 1945 van de gemeente Assen” en “dat gedaagde nadrukkelijk heeft toegezegd […] dat hij na 1 jaar onder alle omstandigheden de woning zou ontruimen.”

Daarnaast bleef Boekbinder er bij dat er wel degelijk andere woningen voor de burgemeester beschikbaar waren. Hij bood nota bene zijn huidige woning aan de Pelikaanstraat aan. De burgemeester had hier namelijk tijdens de oorlog een tijdje gewoond nadat hij door de bezetter was ontslagen en volgens Boekbinder bleek hieruit “[…] dat de woning voor gedaagde volkomen geschikt is.” Met betrekking tot de kosten voor het opknappen van de Dr. Nassaulaan 14 antwoordde Boekbinder “dat gedaagde nu wel stelt de woning opgeknapt te hebben, doch van eischer moeilijk verlangd kan worden, dat, wanneer tegen zijn wil zijn eigen huis van hem wordt afgevorderd, hij nog een en ander ten behoeve van degene, die tegen zijn wil er in gaat trekken, in de woning laat opknappen,” en dat de economische belangen van eischer daarmede geenszins zijn gebaat, daar eischer thans een andere woning heeft moeten laten opknappen, te weten die in de Pelikaanstraat.” Ook bleef hij vasthouden aan het medische argument. Voor een hartpatiënt was zeshonderd meter namelijk wel degelijk een lange afstand, temeer omdat hij dit vier keer per dag moest afleggen. Het was daarom absoluut noodzakelijk voor hem om dicht bij zijn werk te wonen.

Tot slot stelde Boekbinder dat “[..] een eigenaar toch ook nog wel iets over zijn woning heeft te zeggen en het niet juist kan worden geacht, dat gedaagde, die diverse andere woningen kan krijgen, zonder klemmende reden de woning van eischer onder zich houdt.” Burgemeester Lohman reageerde op deze punten met dat hij ten eerste nooit nadrukkelijk had toegezegd de woning na een jaar te verlaten. Zo'n toezegging was gezien de huisvestingsproblematiek immers onmogelijk. Ten tweede was de door Boekbinder aan

hem aangeboden woning aan de Pelikaanstraat 7 helemaal niet geschikt. In dit huis had hij “weliswaar eenigen tijd […] gewoond, omdat hem dit na vordering van zijn eigen woning door de Duitschers als woning werd toegewezen, doch dat juist daaruit voor hem is komen vast te staan, dat deze woning […] in elk opzicht ongeschikt voor hem en zijn gezin is, te meer nu gedaagde wederom in functie is [van] Burgemeester van Assen” en “dat de conclusie van eischer, dat de woning op grond van het feit, dat gedaagde daarin gedurende den oorlog heeft gewoond, voor hem volkomen geschikt is, te absurd is om te worden tegengesproken.”

Daarom was de burgemeester van mening dat “[…] gezien de in April 1945 door den Burgemeester gelaste vordering van de woning en de sedertdien ingetreden ontwikkeling van de woningtoestanden ter plaatse, alleen zijn maatschappelijke behoeften in het geding kunnen worden gebracht.”

Bovendien was het volgens de burgemeester helemaal niet juist dat er andere woningen voor hem beschikbaar waren en hij deelde vervolgens mee dat hij “aan eischer het recht ontzegt daarover te oordeelen, omdat deze met de omstandigheden […] niet op de hoogte is, hetgeen gedaagde op grond van zijn ambtelijke bemoeiingen met het huisvestingsprobleem wel is.”

Op de suggestie van Lohman dat mr. Groenewegen nog eigenaar van het pand zou zijn wees Boekbinder op de herstelwetgeving, die bepaalde dat alle oorlogsaankopen via de ANBO nietig waren verklaard. Hij had reeds op 13 juli 1945 bij het Militair Gezag een verzoek tot rechtsherstel ingediend, maar dit was nog altijd niet afgehandeld. Boekbinder vond het bovendien merkwaardig dat de burgemeester opperde dat Groenewegen de eigenaar was en dat “[…] dit verweer van gedaagde zeker niet te goeder trouw, om niet te spreken te kwader trouw, moet worden genomen.”

Over het medische argument stelde burgemeester Lohman dat het volgens de dokter weliswaar noodzakelijk was dat Boekbinder dicht bij zijn werk moest wonen, maar dat “daaruit nimmer de gevolgtrekking kan voortvloeien, dat hij juist in de Dr. Nassaulaan moet zijn gehuisvest” ook omdat “[…] de Dr. Nassaulaan toch niet geacht kan worden voor Asser begrippen te liggen dicht bij de Gedempte Singel, waar eischer zijn werk verricht.” Met betrekking tot het eigenaarschap van de woning wierp de burgemeester tot slot de vraag op “[…] of eischer streng juridisch bekeken wel ontvankelijk is in zijn eisch, aangezien twijfel aan zijn eigendomsrecht gerechtvaardigd is, daar het perceel Dr. Nassaulaan 14 in den oorlogstijd werd verkocht aan mr. A.C.W. Groenewegen, die in de openbare registers nog als zoodanig staat aangewezen.”

Hierna volgde nog eenmaal een antwoord van Boekbinder. Hij bleef vasthouden aan zijn eerder aangedragen punten en bood aan getuigen op te roepen om onder meer te bewijzen dat de burgemeester wel degelijk nadrukkelijk heeft toegezegd de woning na een jaar te ontruimen.

Tenslotte was het aan de rechter om een oordeel te vellen. Allereerst achtte de rechter het niet relevant of de huurovereenkomst onder protest getekend was en of er was afgesproken dat de burgemeester uiterlijk na een jaar het pand zou verlaten. Boekbinder had namelijk niet aangegeven dat hij niet vrijwillig zijn toestemming had gegeven en de burgemeester genoot als huurder bescherming tegen ontruiming, ongeacht wat er was afgesproken in het huurcontract. Verder was de rechter het met de burgemeester eens dat Boekbinder met de Pelikaanstraat 7 een behoorlijke woning tot zijn beschikking had. Ook was het verschil in reisafstand naar zijn werk tussen deze woning en de Dr. Nassaulaan 14 volgens de rechter

43

44

te klein was om als argument te dienen. De rechter was het verder eens met de burgemeester dat de Pelikaanstraat 7 niet voldeed als ambtswoning. Over andere woningen wilde de rechter niet oordelen, want dat was een kwestie van woningpolitiek. De rechter gaf Boekbinder gelijk dat mr. Groenewegen volgens de wet niet meer als eigenaar van de Dr. Nassaulaan 14 beschouwd kon worden, maar voegde daaraan toe dat Boekbinders eigenaarschap niet mee kon worden genomen als grondslag onder zijn eis. De rechtszaak draaide namelijk om een conflict tussen huurder en verhuurder en een verhuurder hoefde niet per se eigenaar te zijn. Een verhuurder was slechts degene die “[…] het rustige genot gedurende den huurtijd moet leveren, zoodat eischers positum dat hij is eigenaar van het litigieuse perceel ten aanzien van deze ontruimingsvordering geen grondslag van den eisch vormt.”

Boekbinder kreeg dus ongelijk en moest veertig gulden aan proceskosten betalen. Mozes Salomon Boekbinder overleed op 24 september 1947.36 Op 19 februari 1948 kon zijn dochter (en enige erfgenaam) de rechtsherstelakte voor de Dr. Nassaulaan 14 ondertekenen.37 Burgemeester Lohman bleef tot zijn aftreden eind 1949 in het huis wonen. Na het vertrek van de burgemeester werd de woning aan Boekbinders dochter ter beschikking gesteld. Zij ging er samen met haar echtgenoot wonen.38

1.  L uning, “Geen bevrijding”, 47.

1941 directeur-geneesheer van de psychiatrische inrichtingen

3.  N  L-AsnDA, 0969, inv. nr. 2271, huisvesting overheidspersoneel

Licht en Kracht en Port Natal te Assen. Daarna was hij werkzaam

en gerepatrieerden; 1947-1965, brief B&W van Assen aan de

als inspecteur voor het Staatstoezicht op Krankzinnigen en

barakkencommissie, 19 mei 1947.

Krankzinnigengestichten. Omdat Audier lid was geweest van

4.  N  L-AsnDA, 0969, inv. nr. 110, stukken betreffende het Militair

de NSB werd hij na de oorlog tijdelijk geïnterneerd. De rechter

Gezag; 1945, kopie van Vorderingsbesluit Woonruimte

oordeelde echter dat hij, afgezien van zijn NSB-lidmaatschap,

(Staatsblad E 103, 11 september 1944), 22 juni 1945.

niets ten nadele van het Nederlandse volk had gedaan en ging niet

5.  K  ornelius Meijer, E 100 en de naoorlogse rechtspraak met

over tot verdere vervolging. Zie Provinciale Drentsche en Asser

betrekking tot onroerend goed (Nijmegen: Wolf Legal Publishers,

Courant 20-04-1946 en 01-05-1946, zie ook Wim Maat,

2008), 174-175.

“Het NSB-verleden van geneesheer-directeur Arie Audier,”Asser

6.  N  L-AsnDA, 0969, inv. nr. 2264, Woningverhuurverordening; 1941-1945, Verordening op de aangifte van woonruimten, 19 juni 1945; document met betrekking tot de verdeling van woonruimte, 10 september 1945. 7.  N  L-AsnDA, DAVA, nr 3546, Een behoorlijke kille; Hulst en Luning, De Joodse gemeente Assen, 179-180. 8.  N  L-AsnDA, 0969, inv. nr. 110, bekendmaking met betrekking tot de bijzondere staat van beleg, 2 april 1945. 9.  N  L-AsnDA, 0144 Militaire Commissaris van Drenthe, inv. nr. 267, algemene mededelingen, 20 april 1945; brief aan de N.B.S. Drenthe, 1 mei 1945. 10.  Provinciale Drentsche en Asser Courant 25 april 1945. 11.  N  L-AsnDA, 0969, inv. nr. 110, zie diverse verslagen van vergaderingen met burgemeesters in het district Assen, april en mei 1945. Onder het district Assen vielen naast Assen de gemeenten Gieten, Rolde, Gasselte, Borger, Peize, Norg, Zuidlaren, Eelde, Smilde, Anloo, Roden en Vries.

Uiteindelijk luidde het eindoordeel van de rechter als volgt: “Overwegende te dien aanzien […] dat het nu wel voor de eischer, die reeds zoo zwaar door de Bezettingsmaatregelen is getroffen, hard zoude zijn indien hij voorloopig misschien niet in zijn eigen woning kan trekken, doch Wij van oordeel zijn, dat de feiten welke eischer aanvoert niet van dien aard zijn, dat hij het verhuurde zóó dringend voor eigen gebruik noodig heeft dat van hem, de economische belangen en maatschappelijke behoeften van beide partijen naar billijkheid in aanmerking genomen, voortzetting van de huur niet kan worden gevergd.”

24.  D  r. Arie Gijsbertus Audier (1904-2002) was tot het voorjaar van

2.  Provinciale Drentsche en Asser Courant 28-4-1945.

12.  Provinciale Drentsche en Asser Courant 25-11-1946. 13.  Interview met Truus Stern-van Zuiden, 2021. 14.  H  aagsche Courant 26-4-1941; Verordeningenblad voor het bezette Nederlandsche gebied 26-4-1941, 316-319. 15.  J .J.M. Ramakers, “Twee onder één kap. De huurprijs- en huurbeschermingsregeling in de Huurwet 1950”, Politieke Opstellen 7 (1987), Centrum voor Parlementaire Geschiedenis, Radboud Universiteit Nijmegen, 89-90. 16.  V  erordeningenblad voor het bezette Nederlandsche gebied 26-4-1941, 316. 17.  W  outer Veraart, Ontrechting en rechtsherstel in Nederland en Frankrijk in de jaren van bezetting en wederopbouw (Deventer: Kluwer, 2005), 63. 18.  Veraart, Ontrechting en rechtsherstel, 527. 19.  NL-AsnDA, 0969, inv. nr. 1711, adreslijst NSB'ers, 2 maart 1945. 20.  Ibidem.

Historisch Tijdschrift vol. 27, no. 2 (juni 2017), 13-17. 25.  N  L-AsnDA, 0825, inv. nr. 30, audiëntiebladen van civiele zaken 1946, rechtszaak Mozes Salomon Boekbinder tegen Mr. Johan Bothenius Lohman, 15 augustus 1946. 26.  N  L-AsnDA, 0436, inv. nr. 1, namenlijst Joodse Raad, 26 augustus 1942; NL-AsnDA, DAVA, interview met Hulda Boekbinder in ruw materiaal voor de documentaire 'Een behoorlijke kille' nrs. AV5759 en AV5760. 27.  K  adaster: transportakten register hypotheken 4, reeks Assen, deel 1688 nr. 19. 28.  N  L-AsnDA, 0825, inv. nr. 48, dossiers huurzaken 1944, brief A.C.W. Groenewegen, 9 augustus 1944. 29.  N  L-AsnDA, 0825, inv. nr. 29, audiëntiebladen van civiele zaken 1944, rechtszaak Mr. Anton Christiaan Willem Groenewegen tegen Dr. A.G. Audier, 24 augustus 1944. 30.  N  L-AsnDA, 0969, inv. nr. 1711. Volgens de lijst verbleven er per 2 maart 1945 in totaal acht NSB-vluchtelingen aan de Dr. Nassaulaan 14. 31.  N  L-AsnDA, 0825, inv. nr. 50, dossiers huurzaken 1946, dossier Boekbinder – Bothenius Lohman, 1946. 32.  N  L-AsnDA, 0969, inv. nr. 3821, vordering van gebouwen tijdens en na WOII; 1939-1950, brief aan M.S. Boekbinder, 28 april 1945. 33.  N  L-AsnDA, 0825, inv. nr. 50, huurcontract tussen M.S. Boekbinder en Mr. J. Bothenius Lohman. 1 mei 1945. 34.

 L uning, “Geen bevrijding”, 45; NL-AsnDA, DAVA, interview met Hulda Boekbinder in ruw materiaal voor de documentaire 'Een behoorlijke kille' nrs. AV5759 en AV5760. 35.  T enzij anders vermeld komt alle onderstaande informatie uit NL-AsnDA, 0825, Kantongerecht Assen, inv. nr. 30. 36.  Provinciale Drentsche en Asser Courant 25-09-1947. 37.  K  adaster: transportakten register hypotheken 4, reeks Assen, deel 1743 nr. 47. 38.  P  rovinciale Drentsche en Asser Courant 27-05-1949; Provinciale

21.  Veraart, Ontrechting en rechtsherstel, 108.

Drentsche en Asser Courant 28-10-1949; Provinciale Drentsche en

22.  Idem, 115; zie blz. 108-115 voor diverse voorbeelden.

Asser Courant 01-11-1949; Provinciale Drentsche en Asser Courant

23.  N  L-AsnDA, 0825 Kantongerecht Assen 1940-1949, inv. nr. 31,

07-12-1949.

audiëntiebladen van civiele zaken 1947, rechtszaak Carla Selma Nathans tegen Jacob Miske, 30 januari 1947.

45

RECHTSHERSTEL De Nederlandse regering in ballingschap maakte in 1942 een begin met het voorbereiden van rechtsherstel. In 1944 werden de wettelijke kaders voor het rechtsherstel gepubliceerd in de vorm van koninklijke besluiten. Rechtsherstel viel aanvankelijk onder de verantwoordelijkheid van het Militair Gezag. Per 9 augustus 1945 werden de taken die behoorden bij rechtsherstel overgedragen aan de Raad voor het Rechtsherstel, een organisatie met buitengewone bevoegdheden om de rechtsverhoudingen te herstellen en de roof en gedwongen verkoop van eigendommen ongedaan te maken. Binnen de Raad voor het Rechtsherstel was het NBI verantwoordelijk voor het opsporen, beheren en eventueel liquideren van vijandelijke vermogens en vermogens van landverraders en tijdens de oorlog verdwenen personen, voornamelijk gedeporteerde en ondergedoken Joden.

46

Als de oorspronkelijke eigenaar de oorlog had overleefd, was het terugkrijgen van eigendom meestal niet al te ingewikkeld. De meeste Nederlandse Joden hadden de oorlog echter niet overleefd en dat gold ook voor de Joden uit Assen. Gedeporteerde Joden die niet waren teruggekeerd werden aanvankelijk beschouwd als afwezige personen. Totdat zij, vaak pas jaren later via verklaringen van het Rode Kruis, als overledenen werden geregistreerd, konden erfgenamen hun rechten niet opeisen.1 In plaats daarvan moesten er voor de afwezige personen bewindvoerders worden aangesteld. Deze bewindvoerders moesten zorg dragen voor de instandhouding en het beheer van de vermogens van afwezige personen. Hieronder vielen gedeporteerde Joden, maar ook NSB’ers, die na de bevrijding waren geïnterneerd. Plaatselijke adviescommissies Rechtsherstel en Beheer adviseerden eerst het MG en later het NBI wie er het beste als bewindvoerders konden worden aangesteld. Voor afwezige Joden werd meestal een familielid tot bewindvoerder benoemt, maar dit konden ook andere personen zijn. In Assen was Meinhard Jacob Gans bijvoorbeeld bewindvoerder voor 74 Joodse gezinnen.2 Ook notarissen traden soms op als bewindvoerder.

Afbeelding 12: Kaart van Assen in 1942. De percelen van Joodse eigenaren zijn rood gemarkeerd.

Bewindvoerders waren verplicht vermogensoverzichten op te stellen en deze op te sturen naar het NBI. Deze – vaak uitgebreide – vermogensoverzichten

met daarop de eigendommen en schulden werden gebruikt bij het rechtsherstel. Rechtsherstel was namelijk een verrekening, geen vergoeding. Het was de bedoeling om zoveel mogelijk de situatie van voor de oorlog te herstellen. Een oorlogsslachtoffer mocht in geen geval verrijkt worden.3 Deze verrekeningen waren complexe en tijdrovende processen, waarbij de rechtmatige eigenaar (of diens bewindvoerder) rechtsherstel moest aanvragen en de bewijslast moest leveren. Aangezien veel administratie tijdens de oorlog verloren was gegaan, zeker bij gedeporteerde Joden, was het niet eenvoudig om al het papierwerk dat nodig was voor rechtsherstel op korte termijn in orde te krijgen. Daarbij kwam dat zolang er geen rechtsherstel had plaatsgevonden, de oorlogskoper formeel eigenaar bleef van hetgeen hij in de oorlog had gekocht. Dit werd aangehaald in een brief van 17 juli 1945 van de Joodse Coördinatie Commissie (JCC), een Joodse organisatie die zich inzette voor de opvang van Joodse oorlogsslachtoffers, die verstuurd werd aan Joodse commissies en besturen in Noord- en Oost-Nederland. In deze brief werd uitleg gegeven over hoe het rechtsherstel in zijn werk zou gaan.

47

48

Over onroerend goed werd het volgende gezegd: “Indien huizen door de ANBO zijn verkocht, [kan] de vroegere Joodsche eigenaar thans nog geen aanspraak maken op een uitkeering voor levensonderhoud uit de huren. Deze perceelen worden namelijk nog als eigendom van de koopers beschouwd [totdat] door een vonnis de Joodsche eigenaar in zijn rechten zal zijn hersteld. En dit kan nog wel geruimen tijd duren.” 4

gang worden gezet. Het is nogmaals van belang op te merken dat het initiatief moest worden genomen door de rechthebbende. Net als bij de bewariërs konden oorlogskopers het tijdens de oorlog verkregen eigendom behouden als niemand het kwam opeisen.7 Ook was rechtsherstel gericht op het komen tot een zogenaamde minnelijke schikking. Het slachtoffer mocht niet verrijkt worden, maar evenmin mocht de oorlogskoper benadeeld worden.

Een andere factor die het rechtsherstel bemoeilijkte en vertraagde was de procedure rondom het vaststellen van de erfgenamen. Dit viel onder de verantwoordelijkheid van de notarissen. Het beleid was erop gericht om te komen tot een zo exact mogelijke datum van overlijden voor ieder individu. Voor Joden die waren vermoord in concentratiekampen was dat niet eenvoudig, want administratie hiervan ontbrak of was vernietigd.

Dit principe speelde zeker bij vastgoed een grote rol. Volgens de rechtsherstelwetgeving moesten alle oorlogskopen nietig worden verklaard. De oorspronkelijke eigenaar of diens erfgenamen werden hersteld in het eigendom van het perceel. De oorlogskoper betaalde aan hen eventuele gederfde huren en andere exploitatiesaldi terug. Had de oorlogskoper verbouwingen laten uitvoeren, dan moest de oorspronkelijke eigenaar die kosten aan hem terugbetalen. Ook als een huis belast was met een hypotheek en de oorlogskoper die had afgelost, moest de oorspronkelijke eigenaar die hypotheeklast terugbetalen aan de oorlogskoper. Over al deze zaken moesten beide partijen met elkaar tot een overeenkomst zien te komen, de minnelijke schikking, met goedkeuring van de Raad voor het Rechtsherstel.8

De overlijdensdata bij benadering konden echter grote gevolgen hebben voor de erfgenamen. Als bij een echtpaar dat in gemeenschap van goederen was getrouwd werd aangenomen dat de vrouw eerder was overleden dan de man, hadden de erfgenamen van de vrouw geen recht op (een deel van) de erfenis van de man, terwijl de erfgenamen van de man wel recht hadden op (een deel van) de nalatenschap van de vrouw.5 Erfgenamen moesten successierechten aan de Nederlandse overheid betalen. Verdere verwanten betaalden meer dan degenen die nauwer verwant waren aan de overledene. Naar schatting heeft de overheid omgerekend 135 tot 180 miljoen euro aan successierechten van erfgenamen van Joodse oorlogsslachtoffers ontvangen. Iemand was erfgenaam tot en met de zesde graad. Indien er geen erfgenamen te vinden waren verviel het vermogen aan de overheid.6 Als een bewindvoerder was benoemd, een vermogensoverzicht gemaakt en de rechthebbende erfgenamen waren vastgesteld kon rechtsherstel in

Met name de hypotheeklasten maakten het voor de rechtmatige eigenaren vaak onaantrekkelijk om het hun toebehorende vastgoed ook daadwerkelijk te behouden. Het kwam regelmatig voor dat een bewindvoerder ervoor koos het perceel onmiddellijk weer te verkopen, omdat er geen geld was om de hypotheek te kunnen betalen. Ook maakten hoge reparatie- en onderhoudskosten het soms financieel onmogelijk voor de rechtmatige eigenaar om een pand te behouden. In de NBI-dossiers van Joodse Assenaren zijn hier meerdere voorbeelden van te vinden.

Isedoor Levie

49

Het dossier van Isedoor Levie illustreert hoe een rechtsherstelprocedure in zijn gang kon gaan. Isedoor Levie was een Joodse koopman. Hij bezat meerdere percelen in Assen, waaronder zijn eigen huis aan de Julianastraat 4 (tijdens de bezetting Rembrandtstraat 4), een huis met schuur aan de Steendijk 20 en een aantal landbouwgronden aan de Steendijk. Al deze percelen werden tijdens de oorlog gekocht door een NSB’er. Levie en zijn vrouw, Jeanette Looper, werden beiden in 1943 vermoord in Auschwitz. Hun dochter Johanna Levie overleefde de oorlog en was hun enige erfgenaam. Haar echtgenoot, Leonard Milhado, werd benoemd tot bewindvoerder over het vermogen van Isedoor Levie. Het pand Julianastraat 4 was belast geweest met een hypotheek. De oorlogskoper loste deze hypotheek bij aankoop af. Volgens de rechtsherstelwetgeving moest deze hypotheek aan de oorlogskoper worden terugbetaald, maar het vermogen van Isedoor Levie was hiervoor niet toereikend. Bewindvoerder Milhado wilde het pand niet verkopen en zag zich daarom genoodzaakt een lening van 4.200 gulden af te sluiten. Het huis aan de Steendijk 20 bleek eveneens een flinke kostenpost te zijn, omdat het in een zeer slechte staat verkeerde en een van de muren dreigde in te storten. Omdat er voor reparaties geen geld beschikbaar was, besloot Milhado dit pand in de openbare verkoop te doen.

De landbouwgronden aan de Steendijk, tot slot, maakten deel uit van het uitbreidingsplan van de gemeente Assen voor de ontwikkeling van Assen-Oost. Milhado moest deze percelen aan de gemeente verkopen, want anders zouden de gronden onteigend worden. De verkoopprijs, die werd vastgesteld door het Prijzenbureau Assen, was blijkens het dossier onderhevig aan de nodige discussie en onderhandelingen.9 Verderop wordt dieper ingegaan op de aankoop van gronden door de gemeente met betrekking tot de ontwikkeling van Assen-Oost.

Belastingen

Vaste lasten, zoals grond-, riool- en straatbelasting, maakten tevens deel uit van de verrekening bij het rechtsherstelproces. Indien de oorlogskoper deze kosten betaald had, moest dit in principe vergoed worden door de rechtmatige eigenaar. Deze bepaling maakte deel uit van de landelijke herstelwetgeving. Lokale gemeenten hadden hier geen invloed op. Over belastingen en eventuele naheffingen is in het archief van de gemeente Assen, afgezien van algemene beleidsstukken, nagenoeg geen documentatie bewaard gebleven. Het is wel bekend dat er in 1942 in Assen een straatbelasting werd ingevoerd, maar er zijn geen aanwijzingen te vinden dat de gemeente boetes of naheffingen, die buiten de herstelwetgeving vielen, heeft opgelegd aan Joodse huiseigenaren, hun erfgenamen of bewindvoerders.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Assen&id=1dc7977a-b7cf-4e88-9feb-69a3151828d2