CConstaterende datAssen
Koppel je AI →
Document · PDF

4. Rapport Joods vastgoed in de oorlog gem Assen

Raadsvergadering 21 september 2023, gemeente AssenBij agendapunt: Reactie gemeenteraad op rapport Joods Vastgoed26.530 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

JOODS VASTGOED IN DE OORLOG en hoe de gemeente Assen daarmee omging

1

INHOUDSOPGAVE

Colofon: Dit rapport is gemaakt in opdracht van:

door het

Samenstellers: Hilde Boelema Martijn Dijkstra Herman de Koning Ferry Sieders Opmaak: Buro1988 Ellen van der Velds Met dank aan: Nabestaanden Joodse gemeenschap Assen Herinneringscentrum Kamp Westerbork

3

Inleiding

4

De Joodse gemeenschap in Assen

9

De bezetting en anti-Joodse maatregelen

13

De roof van Joods bezit

19

Terugkeer in de samenleving en de houding van de overheid

25

Huisvestingsproblematiek en billijkheidsrechtspraak

33

Rechtsherstel

47

Schoolstraat 1 en 3

53

De grondverwerving in Assen-Oost

57

Conclusie

59

Bijlagen

61

Lijst van geraadpleegd materiaal en verantwoording illustraties

62

Lijst met verkochte percelen van Joodse vastgoedeigenaren in Assen

64

INLEIDING 4

Tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Duitse bezetting van Nederland (1940-1945) zijn de Nederlandse Joden hun rechten ontnomen. Een gevolg van deze ontrechting was de systematische roof en gedwongen verkoop van Joods eigendom. Na de bevrijding in 1945 heeft de Nederlandse overheid geprobeerd door middel van rechtsherstel de rechtmatige eigenaren zoveel mogelijk hun eigendom terug te geven of te compenseren. Dit rechtsherstel kampte echter met gebreken, waardoor Joodse oorlogsslachtoffers tekort zijn gedaan. Tussen 1997 en 2000 richtte de Nederlandse regering daarom drie onderzoekscommissies op (Van Kemenade, Scholten en Kordes) die opdracht kregen onderzoek te doen naar het verloop van en de vermeende misstanden bij het rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog. Op basis van hun bevindingen kwamen de regering en de private sector (onder andere banken, verzekeringsmaatschappijen en de Amsterdamse effectenbeurs) tot het toekennen van een financiële compensatie aan de Joodse gemeenschap in Nederland, de zogenoemde MAROR-gelden.

MAROR staat voor Morele Aansprakelijkheid Roof en Rechtsherstel.1 In 2013 kreeg het onderzoek naar rechtsherstel een nieuwe impuls toen bleek dat in de gemeente Amsterdam na de bevrijding naheffingen en boetes waren opgelegd aan Joodse huizenbezitters, die tijdens de bezetting niet in staat waren geweest belastingen en erfpachtcanon te betalen.2 Nadat het onderzoek was uitgevoerd, besloot de gemeente Amsterdam een financiële tegemoetkoming toe te kennen aan de Joodse gemeenschap. In navolging van Amsterdam heeft een aantal andere gemeenten in Nederland ook onderzoek laten doen naar hun eigen optreden ten aanzien van Joodse huizenbezitters na de Tweede Wereldoorlog. Gelijk opgaand met deze ontwikkeling ontstond in de afgelopen jaren hernieuwde aandacht voor rechtsherstel van vastgoed (ofwel onroerend goed), een aspect dat bij eerdere onderzoeken vrij onderbelicht was gebleven.3 Tijdens de bezetting werd een groot deel van het geroofde Joods vastgoed doorverkocht. Dit was niet alleen voor de bezetter een lucratieve handel, maar ook voor makelaars en notarissen, die verdienden aan elke verkoop. Onderzoek heeft uitgewezen dat het rechtsherstel van vastgoed voor de gedupeerden lang niet altijd

bevredigend was. Datajournalisten van Pointer wijdden in mei 2020 – in samenwerking met het televisieprogramma De Monitor (KRO-NCRV) – een uitzending aan dit onderwerp naar aanleiding van uitgebreid onderzoek in de Verkaufsbücher.4 In deze Verkaufsbücher werd door de bezetter de administratie van alle verkochte Joodse percelen in Nederland bijgehouden. In totaal staan er ruim zevenduizend transacties in vermeld. Het Nationaal Archief heeft deze bron gedigitaliseerd en in samenwerking met het kadaster de gegevens gekoppeld aan de data uit de basisregistratie adressen en gebouwen (BAG). Hierdoor is per gemeente in kaart gebracht waar deze panden stonden.5 Veel gemeenten in Nederland bleken zelf niet op de hoogte te zijn van hun eigen rol in de geschiedenis met betrekking tot Joods vastgoed tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Daarom hebben inmiddels minstens twintig gemeenten de wens uitgesproken een onderzoek te laten uitvoeren.6 De gemeente Assen is een van die gemeenten en zij heeft opdracht gegeven aan het Drents Archief om haar rol bij de roof van Joodse eigendommen tijdens en het rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog te onderzoeken.

Belangrijk om te vermelden is dat rechtsherstel onder de verantwoordelijkheid viel van de Raad voor het Rechtsherstel, een nationaal overheidsorgaan. Binnen deze raad was het Nederlands Beheersinstituut (NBI) verantwoordelijk voor de afwikkeling van rechtsherstel van vastgoed. Lokale gemeenten waren hier op beleidsmatig vlak niet bij betrokken. Desondanks zijn er genoeg andere aspecten die het verdienen onderzocht te worden. Gegevens uit de Verkaufsbücher en kadaster tonen aan dat in de gemeente Assen honderdzeventig Joodse percelen tijdens de bezetting van eigenaar zijn verwisseld. Eén perceel is in handen van de gemeente zelf gekomen. Deze cijfers roepen vragen op: wat was de betrokkenheid van de gemeente Assen hierbij? Heeft er na de oorlog daadwerkelijk rechtsherstel plaatsgevonden? Zijn er na de oorlog wel belastingen geheven, terwijl Joodse huiseigenaren geen toegang hadden tot hun woningen? Een andere kwestie die de gemeente Assen graag wil laten onderzoeken is een aspect van de ontwikkeling van Assen-Oost in de jaren na de oorlog. Voor het uitvoeren van deze stadsuitbreiding zijn destijds percelen van particulieren aangekocht en in sommige gevallen onteigend. Sommige percelen waren van Joodse eigenaren. Op basis van een verklaring van een nabestaande ontstond het gerucht dat de gemeente voor deze percelen een te lage prijs heeft betaald.

Daarom zal worden onderzocht welke prijs er voor de percelen in Assen-Oost betaald is en of daarbij onderscheid te constateren valt tussen Joodse en niet- Joodse grondeigenaren.

Doel en inhoud van het rapport Het hoofddoel van dit rapport is een antwoord formuleren op de bovengenoemde vragen. Deze vragen zullen behandeld worden binnen een bredere context van de geschiedenis van de gemeente Assen en de Joodse gemeenschap tijdens de Tweede Wereldoorlog en in de eerste jaren na de bevrijding.

Dit is noodzakelijk om een beter inzicht te krijgen in de complexe geschiedenis van die periode en om een beeld te vormen van de verstrekkende gevolgen van de oorlog voor de Joodse gemeenschap van Assen. De totstandkoming en de vooroorlogse geschiedenis van de Joodse gemeenschap zullen als eerste kort aan bod komen. Daarna wordt de periode van de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) behandeld en staat de impact hiervan op de Joodse gemeenschap centraal, met nadruk op de roof van het Joodse vastgoed. Vervolgens wordt de naoorlogse periode besproken met aandacht voor de terugkeer naar Assen van de weinige Joden die de oorlog overleefden, hoe zij werden ontvangen en hoe het rechtsherstel van Joodse eigendommen in zijn werk ging. In dit rapport wordt niet uitgebreid ingegaan op de algemene context van de naoorlogse opvang van Joden en het rechtsherstel van hun eigendommen.

Wat wel benoemd dient te worden is dat de opvang van Joden in Nederland gebrekkig is verlopen en veel Joden hun terugkomst naar Nederland en hun oude woonplaatsen als negatief hebben ervaren.7 Wat rechtsherstel betreft staat vast dat het vooral heel erg langzaam ging en dat veel afhing van menselijke factoren.8 Hoewel uiteindelijk het grootste deel – circa 90 procent9 – van het geroofde Joodse eigendom terugkwam bij de rechtmatige eigenaren heeft de traagheid waarmee dit proces verliep en de moeite die de betrokkenen moesten doen geleid tot grote onvrede en teleurstelling bij de slachtoffers.10 Met andere woorden: er was wel sprake van administratief rechtsherstel, maar niet van moreel rechtsherstel, wat draait om persoonlijke aandacht voor het slachtoffer en erkenning van diens unieke leed.11 In dit rapport wordt besproken hoe de casus Assen zich tot deze context verhoudt.

5

6

eveneens een juiste term, mits gebruikt in de juiste context. Het begrip roof op zich veronderstelt namelijk dat hebzucht ten grondslag lag aan het optreden van de bezetter. Hoewel hebzucht ongetwijfeld een rol heeft gespeeld, was de belangrijkste drijfveer voor de bezetter de samenleving naar zijn denkbeelden om te vormen.

Om de praktijk van de roof van Joods eigendom en het rechtsherstel in Assen te verduidelijken wordt gebruik gemaakt van voorbeelden. Deze voorbeelden, uitgewerkt in aparte kaders, bestaan uit gedeeltes van persoonlijke verhalen van Joodse Assenaren en beschrijvingen van concrete situaties waarmee zij tijdens en na de oorlog mee te maken hadden die relevant zijn voor dit onderzoek. Dit dient niet enkel ter illustratie van de onderzoeksbevindingen, maar ook om te benadrukken dat de belangstelling voor en de erkenning van de geschiedenis van de Joodse gemeenschap van Assen aan de basis staat van dit onderzoek. De Joodse gemeenschap is veel leed aangedaan en dit onderzoek richt zich in hoofdzaak op het naoorlogse aspect van dat leed, dat in verhouding tot de gebeurtenissen tijdens de oorlog veel minder is belicht.

Het uitroeien van de Joden was daar een onderdeel van en om dat te bereiken werden Joden systematisch hun rechten afgenomen, waaronder hun recht op bezit. Hieruit vloeide de grootschalige roof van Joods eigendom voort. Veraart stelt daarom de term ‘ontrechting’ voor als overkoepelend begrip. Ontrechting definieert hij als het stelselmatig ontnemen van rechten aan specifieke categorieën mensen.12 Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden Joden stelselmatig hun rechten ontnomen en werd het hen onmogelijk gemaakt aan het rechtsverkeer deel te nemen. Na de bevrijding vond er rechtsherstel plaats. Veraart omschrijft rechtsherstel als het restitutieproces dat een antwoord vormt op ontrechting, door degenen die hun rechten kwijtraakten in ieder geval in staat te stellen om in rechte op te komen voor de teruggave van die rechten.13 In dit rapport worden deze definities aangehouden.

Bronnen Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van diverse bronnen, waaronder archiefmateriaal, literatuur, audiovisueel materiaal en interviews met nabestaanden van Joodse Assenaren die de oorlog hebben overleefd. Ook is gesproken met Truus Sternvan Zuiden. Zij overleefde de oorlog en ging nadien in Assen wonen met haar man en Assenaar Samson Stern. Een gedetailleerde bronnen- en literatuurlijst is aan het einde van dit rapport opgenomen. De belangrijkste bronnen worden hier kort vermeld. Het beginpunt van het onderzoek naar de Joodse gemeenschap van Assen lag bij het bestuderen van de documentaire Een behoorlijke kille van Frits van Echten en Marcel Möring (op initiatief van Lé Vos en Daan Gans) en het boek De Joodse gemeente Assen: Geschiedenis van een behoorlijk kille, 1740-1976 van Henk Luning en Frank Hulst (met medewerking van Lé Vos). Voor diepgaander onderzoek naar de Joodse geschiedenis van Assen is gebruik gemaakt van het archief van de Nederlands-Israëlitische Gemeente te Assen. Voor onderzoek naar de rol van de gemeente Assen is voornamelijk onderzoek verricht in het archief van de gemeente Assen en het archief van de gemeentepolitie. Een andere belangrijke archiefbron is het archief van het Nederlandse

Afbeelding 1: bladzijde uit de Verkaufbücher met onder laufnummer 5917 het adres Schoolstraat 1-3 te Assen. De gemeente Assen is in de oorlog eigenaar geworden van dit perceel.

1. M  aarten-Jan Vos en Serge ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog van geroofd Joods onroerend goed (Amsterdam: Boom, 2013), 9-11. 2.  H  inke Piersma en Jeroen Kemperman, Openstaande rekeningen: De gemeente Amsterdam en de gevolgen van roof en rechtsherstel, 1940-1950 (Amsterdam: Boom, 2015).

Beheersinstituut (NBI) in het Nationaal Archief in Den Haag, waarin zich de persoonlijke dossiers van Joodse eigenaren bevinden met daarin de afwikkeling van rechtsherstelzaken. Voor het verkrijgen van een totaaloverzicht van de geschiedenis van alle percelen van Joodse eigenaren zijn koop- en verkoopakten en gegevens uit het kadaster opgevraagd en geraadpleegd.

Terminologie en definities Hoe kan het verschijnsel waarbij Joods eigendom werd afgenomen door de bezetter het beste omschreven worden? ‘Onteigening’ ligt voor de hand en dit is reeds een gangbare term in het onderzoek naar de rol van gemeenten in deze kwestie. Hoogleraar rechtsfilosofie Wouter Veraart spreekt zich echter uit tegen het gebruik van onteigening. Bij onteigening gaat het namelijk meestal om het verschijnsel dat huizen moeten wijken voor de aanleg van wegen, waarbij de huiseigenaren een vergoeding krijgen. Veraart betoogt dat ‘gedwongen verkoop’ de realiteit tijdens de Tweede Wereldoorlog beter omschrijft. ‘Roof’ is

3.  Vos en ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog, 10-11. 4.  D  e ‘verdwenen’ Joodse huizen, 27-05-2020, zie: www.pointer.kro-ncrv.nl/terugkijken-de-verdwenen-joodse-huizen (geraadpleegd 21-04-2021). 5.  J oris Heijkant, “Hier staan van Joden onteigende panden bij jou in de buurt”, 22 mei 2020, www.pointer.kro-ncrv.nl/hier-staan-van-jodenonteigende-panden-bij-jou-inde-buurt (geraadpleegd 08-06-2021). 6.  J erry Vermanen en Thomas Mulder, “Twintig gemeenten stellen onderzoekin naar geroofde Joodse woningen”, 05-01-2020, www.pointer.kro-ncrv.nl/artikelen/twintig-gemeenten-stellen-onderzoekin-naar-geroofde-joodse-woningen (geraadpleegd 21-4-2021). 7.  I saac Lipschits, De kleine sjoa. Joden in naoorlogs Nederland (Amsterdam: Mets & Schilt, 2001), 10. 8.  Vos en Ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog, 98. 9.  G  erard Aalders, Berooid: de beroofde joden en het Nederlandse restitutiebeleid sinds 1945 (Amsterdam: Boom, 2001), 368-369 en zie vanaf blz. 371 een cijfermatige onderbouwing. 10.  J oop Voet, “Teruggave van Joodse bezittingen na oorlog traag en ontoereikend”, Nieuw Israëlitisch Weekblad 15 november 1985, 58-59. 11.  Vos en Ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog, 30-31 12.  Wouter Veraart, “Ontrechting,” Krisis 6, no. 4 (december 2005), 61. 13.  Idem, 63.

7

DE JOODSE GEMEENSCHAP IN ASSEN De geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Assen kan niet los worden gezien van de geschiedenis van Assen in zijn geheel. Gelijk opgaand met de ontwikkeling van Assen van een dorp met krap zeshonderd inwoners omstreeks 1800 tot provinciehoofdstad met bijna zeventienduizend inwoners binnen de gemeentegrenzen in 1920,1 groeide de Joodse gemeenschap in dezelfde periode eveneens. Waar er rond 1750 slechts één Joods gezin in Assen woonde, telde de gemeente in 1832 bijna honderd Joodse inwoners. Aangetrokken door de ontwikkeling van Assen als economisch middelpunt vestigden zich steeds meer Joden in de stad.2 Evenals in andere plaatsen was het overgrote deel koopman (handelaar). Aanvankelijk waren veel Joden vooral werkzaam in de textielsector, maar later werkten zij ook veelvuldig als bakkers, slagers, kruideniers en veehandelaars. Met hun werkzaamheden in de handel en nijverheid droegen de Joden bij aan de economische ontwikkeling van Assen. In 1880 werd het hoogtepunt bereikt, toen zes procent van de Asser bevolking Joods was.3

8

Afbeelding 2: De Rolderstraat in de jaren twintig van de vorige eeuw. Deze straat vormde het hart van de Joodse gemeenschap van Assen en werd daarom de Asser Jodenbreestraat genoemd.

Essentieel voor de totstandkoming van een Joodse gemeenschap was de komst van Joodse religieuze voorzieningen. Reeds sinds 1778 was er een Joodse begraafplaats in het Twijfelveld, die vandaag de dag nog bestaat en gelegen is aan de Oude Haarweg. Toen er zich meer Joden gingen vestigen in Assen ontstond de behoefte een gebedshuis te stichten: een synagoge, ook wel een sjoel genoemd. Aanvankelijk hielden de Joden in Assen hun religieuze bijeenkomsten in schuren en vanaf 1813 in woonhuizen. In 1832 kreeg de Joodse gemeenschap van de gemeente Assen een stuk grond aan de Groningerstraat om een synagoge te bouwen. De bouw werd nog in hetzelfde jaar voltooid. Een paar jaar later werden er een Joodse school en een kerkelijk bad (voor religieuze reinigingsrituelen) bijgebouwd. Voor het onderhouden van deze voorzieningen en het organiseren van activiteiten als godsdienstonderwijs, bijeenkomsten in de synagoge, liefdadigheid en armenzorg werden (religieuze) verenigingen opgericht. Vanwege de groei van de Joodse gemeenschap kwam er rond 1860 behoefte aan een nieuwe, grotere synagoge. Deze werd rond 1900 gebouwd op dezelfde locatie aan de Groningerstraat en werd geopend in 1901.4 Dit gebouw is de huidige Bethelkerk aan de Groningerstraat 14.

In de negentiende eeuw vestigden de meeste Joden in Assen zich in het centrum rondom de synagoge. Met name in de Rolderstraat woonden relatief veel Joden en daarom stond deze straat bekend als de Asser Jodenbreestraat.5 In de twintigste eeuw verspreidden Joodse gezinnen zich meer naar andere straten, al bleef de Rolderstraat een belangrijk middelpunt van het Joodse maatschappelijk leven. Zoals eerder genoemd was een aanzienlijk deel van de Joodse bevolking van Assen werkzaam als zelfstandige. Voor een deel van de Joodse gemeenschap gold dat hun welstand iets beter was dan die van de gemiddelde Assenaar, maar evenzeer behoorde een substantieel deel van de Joodse bevolkingsgroep tot de minvermogenden.6 Bovendien hadden de Joodse zelfstandigen veel te lijden onder de economische situatie na de Eerste wereldoorlog. Deze oorlog was ongunstig geweest voor het kleinbedrijf en de handel en in het Interbellum was er maar weinig herstel. De economische crisis in de jaren dertig van de twintigste eeuw, die vooral negatief uitpakte voor de kleine middenstanders, kwam daar nog overheen.

9

10

De Joden in Assen namen actief deel aan het maatschappelijk leven en waren over het algemeen goed geïntegreerd in de samenleving. Dit blijkt onder meer uit het gegeven dat velen van hen aangesloten waren bij niet-Joodse verenigingen. Ook waren er door de jaren heen enkele Joodse gemeenteraadsleden.7 Deze integratie van Joden komt overeen met de algemene situatie in Nederland. Onder invloed van de modernisering en ideeën uit de cultureel-filosofische stroming van de Verlichting, vervaagde aan het begin van de negentiende eeuw het onderscheid tussen Joden en niet-Joden. Zo werden Joden vanaf 1786 door de Nederlandse overheid niet langer beschouwd als mensen behorend tot een aparte, Joodse natie, maar slechts als leden van een religieuze gemeenschap. Waar voorheen Joden zich in veel plaatsen niet vrij mochten vestigen en bepaalde beroepen niet mochten uitoefenen, verdwenen deze beperkingen in de negentiende eeuw.8 De Joden pasten zich op hun beurt in toenemende mate aan aan de samenleving waarin zij zich bevonden en lieten hun traditionele levensstijl steeds meer los. Het is dan ook problematisch om in deze periode te spreken van een Joodse identiteit. In de praktijk bestond er een grote verscheidenheid aan identiteiten, die bovendien continu aan verandering onderhevig waren.

Het was pas tijdens de Tweede Wereldoorlog dat er (opnieuw) van buitenaf een harde definitie van Jood-zijn werd gecreëerd. De ingrijpende, traumatische gevolgen hiervan zijn tot op de dag van vandaag bepalend voor hoe er over Joodse identiteit gedacht wordt.9 Rond het begin van de twintigste eeuw kwam binnen het Jodendom, in reactie op onder andere het toenemende antisemitisme in Europa, de zionistische beweging op. De overwegend seculiere zionisten streefden naar de stichting van een onafhankelijke Joodse staat in Palestina en zij zetten zich daarmee af tegen de orthodoxe Joden en hun traditionele gedachtegoed. Deze tegenstelling speelde ook binnen

de relatief kleine gemeenschap in Assen, waar enkele zionistische verenigingen opkwamen en met name onder de jongere generaties leden verwierven. In die tijd was er in het algemeen minder belangstelling voor het religieuze leven en het godsdienstonderwijs op de Joodse school werd door veel jongeren al niet meer zo serieus genomen. Dit betekende echter niet dat de meer vrijzinnige Joden zich niet meer verbonden voelde met de Joodse gemeenschap.10 In een interview uit 1986 beschrijft Daan Gans (1919-1991) de Joodse gemeenschap in Assen als een tamelijk gesloten gemeenschap, waar veel saamhorigheid heerste.11 Verschillen tussen Joden en niet-Joden waren er uiteraard wel en anti-Joodse gevoelens werden door verschillende leden van de Joodse gemeenschap in meer of mindere mate ervaren, zoals blijkt uit de interviews in de documentaire Een behoorlijke kille.12 Sommigen voelden zich enigszins buitengesloten en dat bewoog hen later om naar Palestina te emigreren, terwijl anderen zich thuis voelden in Assen.

gehouden door de Drentse afdeling van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap. De Joodse onderwijzer Nathan Kropveld (1898-1944) trad op als vertegenwoordiger namens de Joodse gemeenschap van Assen en sprak zijn zorgen uit over de situatie in zijn stad:

“Ook in Assen wordt de toestand nijpender. Vroeger ging men uit de dorpen naar de steden, nu zijn er andere verschuivingen. De geboorten zijn beperkt en de jeugd vestigt zich niet meer in de plaats zijner geboorte. In Assen zijn veel bejaarde lieden. Ook in bestuursfuncties wordt het moeilijker te voorzien. Religieuze jongeren zijn er bijna niet, die de plaats der ouderen kunnen innemen.” 15 Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog waren er binnen de Joodse gemeenschap in Assen enkele zorgen over de toekomst. Tijdens de oorlogsjaren werd hen een toekomst volledig ontnomen.

1. H. Gras ed., Geschiedenis van Assen (Assen: Van Gorcum, 2000), 190.

Vanaf het begin van de twintigste eeuw brak er een periode aan van stagnatie en verval voor de Joodse gemeenschap van Assen. Hoewel het absolute aantal Joden nog zou toenemen tot meer dan zeshonderd in 1922 en 1923, was hun aandeel in de totale bevolking van Assen al sterk teruggelopen tot ongeveer drie procent.13 Na 1923 daalde ook het absolute aantal Joden continu. In 1931 woonden er nog ruim vijfhonderd Joden en in 1942, zoals blijkt uit een op last van de Duitse bezetter opgestelde lijst, was dit gedaald tot ruim vierhonderd personen. De belangrijkste oorzaken hiervan waren (economische) migratie naar het westen van Nederland en vergrijzing van de achterblijvende Joodse bevolking, met als gevolg een dalend geboortecijfer. Assen volgde hiermee een landelijke trend.14 In maart 1940, vlak voor de Duitse inval in Nederland, werd in Meppel een vergadering

2. H  .W. van den Beukel, J. Ridderbos en K.W. van Hasselt, De Drentse Sjoa: Joodse oorlogsslachtoffers in de provincie Drenthe (Assen: Van der Velde, 2016), 11. 3.  F  .J. Hulst en H.M. Luning, De Joodse gemeente Assen: geschiedenis van een behoorlijke kille, 1740-1976 (Assen: Vanderveen, 1991), 25. 4.  Hulst en Luning, De Joodse gemeente Assen, 43-45. 5. I dem, 111-112. Dit was afgeleid van de bestaande Jodenbreestraat in Amsterdam. Deze straat maakte oorspronkelijk deel uit van de Sint-Antoniesbreestraat, maar kreeg in de zeventiende eeuw de naam Jodenbreestraat vanwege het grote aantal Joden dat zich er vestigde. 6. Idem, 101-105. 7. Idem, 114-118, 130-132. 8. I n 1782 namen de bestuurders van Drenthe bijvoorbeeld een vestigingsresolutie aan waarin strenge beperkingen werden opgelegd aan het aantal Joden dat zich in Drentse plaatsen mocht vestigen. Rond 1800 verviel dit vestigingsverbod. Zie G.C. Hovingh,''De Joodse gemeente van Assen,'' www.joodsebegraafplaatsassen.nl (geraadpleegd 25 januari 2023). 9.  S  tefan van der Poel, Joodse stadjers: de joodse gemeenschap in de stad Groningen, 1796-1945 (Assen: Koninklijke Van Gorcum BV, 2004), 8. 10.  D  rents Archief, Assen (NL-AsnDA). Collectie films (DAVA), filmnummer 3546, Een behoorlijke kille, Frits van Echten en Marcel Möring, 1989; Hulst en Luning, De Joodse gemeente Assen, 74. 11.

 NL-AsnDA, DAVA, nr. 2464, H.C.J. Specht in gesprek met Daan Gans, AFC 1986. 12.  NL-AsnDA, DAVA, nr. 3546, Een behoorlijke kille.. 13.  Hulst en Luning, De Joodse gemeente Assen, 25, 71. 14.  Idem, 67-71. 15.  Idem, 71.

11

DE BEZETTING EN ANTI-JOODSE MAATREGELEN Vanaf 1933 werd Duitsland bestuurd door de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) onder leiding van Adolf Hitler. De NSDAP stelde zich ten doel de gehele samenleving te hervormen op basis van haar nationaalsocialistische ideologie, die zich kenmerkte door extreme fascistische en racistische – in het bijzonder antisemitische – ideeën. Naast het volledig afschaffen van democratie, persvrijheid en onafhankelijke rechtspraak, ontnam de regering van Hitler in 1935 middels de Rassenwetten van Neurenberg de burgerrechten van Joden. Dit gebeurde met het doel de Joden totaal uit de samenleving te verwijderen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Duitse bezetting van Nederland vanaf mei 1940, werd dit antisemitische beleid ook in Nederland van kracht. Gaandeweg voerde de bezetter allerlei anti-Joodse maatregelen in. Middels deze zogenaamde Verordeningen (VO’s) werd de Joodse bevolking stapsgewijs en systematisch steeds meer afgezonderd van het openbare leven. Wat begon met een verbod voor Joden om bij de luchtbeschermingsdienst te werken eindigde uiteindelijk in massale deportaties naar concentratiekampen en de genocide die tegenwoordig bekend staat als de Holocaust of de Sjoa.

12

Afbeelding 3: Het kruispunt Oudestraat – Groningerstraat in vooroorlogs Assen. Tegenwoordig staat op deze plek een monument ter nagedachtenis aan de Joodse Assenaren die zijn vermoord tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Een groot deel van het uitvoeren en handhaven van het beleid van de bezetter was een taak van de lokale gemeenten en politiekorpsen. Daarbij lag de eindverantwoordelijkheid bij de burgemeester. Burgemeesters bevonden zich tijdens de bezettingsjaren in een lastige positie. Als zij in functie wilden blijven om hun burgers zoveel mogelijk te kunnen beschermen was het onvermijdelijk dat zij mee moesten werken aan het beleid van de bezetter. Als zij dit weigerden en aftraden, konden zij geen enkele invloed meer op het beleid uitoefenen. Een nota van de Rijksoverheid, die in 1938 werd verspreid onder ambtenaren, schreef voor om in geval van een vijandelijke bezetting in het belang van de bevolking zo goed mogelijk te blijven functioneren en naar eer en geweten een afweging te maken als dit belang in het geding kwam.1 Deze redenering werd tijdens de Tweede Wereldoorlog ook veelvuldig toegepast door ambtelijke en bestuurlijke organen in Nederland. Veel ambtenaren bleven in functie, zodat zij de bevolking zoveel mogelijk konden behoeden voor directe aanvaringen met de bezetter. De gedachte was dat op deze wijze de schade relatief beperkt bleef en groter kwaad werd voorkomen. Het betekende

wel dat de Nederlandse ambtenarij op grote schaal meegaandheid vertoonde ten opzichte van het beleid van de bezetter.2 Naarmate de oorlog vorderde en de bezetter steeds hardere eisen ging stellen nam de druk op gemeenten toe. Sommige burgemeesters bleven in functie, maar velen werden vroeg of laat ontslagen en vervangen door een persoon die lid was van de NationaalSocialistische Beweging (NSB), een pro-Duitse collaboratiepartij. In elke gemeente was de situatie echter anders en daarom is het van belang kort in te gaan op de gemeente Assen en het Asser politiekorps tijdens de bezettingsjaren.

13

De gemeente Assen 14

Toen Nederland bezet werd was mr. Johan Bothenius Lohman (1887-1977) al ruim twintig jaar burgemeester van Assen. Na de capitulatie van Nederland riep hij de gemeenteraad op trouw te blijven aan de koningin. Over de rol van Lohman tijdens de oorlog is verder weinig bekend, maar hij functioneerde klaarblijkelijk niet naar Duitse tevredenheid. Op 15 maart 1941 werd hij op last van de bezetter ontslagen.3 Na het ontslag van Johan Bothenius Lohman werd de partijloze mr. Hugo Willibrord Bloemers (1908-2001) aangesteld als burgemeester van Assen. Per 1 september 1941 werd de gemeenteraad opgeheven wegens een verordening van de bezetter die bepaalde dat de burgemeesters het voortaan alleen voor het zeggen zouden hebben in hun gemeenten. Burgemeester Bloemers moest op 1 juli 1942 vertrekken. De directe aanleiding was waarschijnlijk een brief van Bloemers van een paar dagen eerder aan het ministerie van Binnenlandse Zaken waarin hij zijn beklag deed over de gang van zaken rondom het vorderen van woningen door de bezetter.4 In zijn brief benoemt hij dat er de laatste tijd systematisch woningen worden gevorderd, meestal van Joden. Volgens Bloemers had deze maatregel geen enkele juridische grondslag.

Pogingen van zijn kant om de kwestie te bespreken met de Duitse autoriteiten mislukten, omdat de verstandhouding met de Beauftragte (hoogste Duitse bestuurder op provinciaal niveau) dermate slecht was dat deze hem niet eens wilde ontvangen. Bloemers schreef verder dat hij huiseigenaren soms adviseerde geen gehoor te geven aan een vorderingsbevel. Joodse huiseigenaren durfde hij dit advies echter niet te geven, omdat dit “zich tegen de betrokkenen zelf zou kunnen keeren.” Ook merkte hij op dat de meeste vorderingen plaatsvonden op momenten dat hij zelf even niet in Assen aanwezig

was. Hij schreef: “De geneigdheid tot toegeven uit vrees voor de gevolgen van een andere houding is [namelijk] bij de joden in het algemeen zo groot, dat deze “ontruimingsprocedures” zich zeer snel plegen te voltrekken.” Bloemers verzocht bemiddeling van het ministerie, maar in plaats daarvan kreeg hij een paar dagen later gedwongen ontslag. Op 2 september 1942 kreeg Assen een NSB-burgemeester in de persoon van Harm Boelems (1897-1954), die tot aan de bevrijding in april 1945 in functie is gebleven. Wethouder mr. Anton Christiaan Willem Groenewegen speelde ook een zekere invloedrijke rol binnen de gemeente Assen. Groenewegen werd in augustus 1941 lid van de NSB en maakte zich ongeliefd bij zijn collegawethouders en de gemeenteraadsleden. Ook stond hij op slechte voet met burgemeester Hugo Willibrord Bloemers en was medeverantwoordelijk voor diens gedwongen ontslag.5 Groenewegen schreef onder meer in een rapport aan de Duitse Sicherheitsdienst (SD) dat de burgemeester anti-Duits zou zijn, omdat er nog twee Joden bij de brandweer in dienst waren, terwijl dit wegens het beroepsverbod voor Joden niet was toegestaan.6

Het Asser politiekorps Het politiekorps van Assen werd voorafgaand aan de oorlog geplaagd door interne conflicten en een gedwongen ontslag van de hoofdinspecteur. De voor tijdelijk aangestelde hoofdinspecteur Anton Herman Huijskes (1890-1958) uit Hilversum had de leiding over het korps toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. De politie van Assen bevond zich tijdens de bezetting in een moeilijke positie. De agenten waren verplicht de bevelen van de bezetter uit te voeren en diens wetgeving te handhaven, wat het onvermijdelijk maakte dat zij met de bezetter meewerkten. Daarnaast kreeg de politie te maken met de Weerbaarheidsafdeling (WA), een geüniformeerde ordedienst en daarnaast knokploeg van de NSB.

De WA bestond uit doorgaans gewelddadige lieden die politieke tegenstanders en Joden treiterden en intimideerden en zich schuldig maakten aan vandalisme en allerlei verstoringen van de openbare orde. Doordat zij bescherming genoten van de bezetter kon de politie moeilijk tegen hen optreden. Vanaf mei 1942 moest de politie bovendien formeel samenwerken met de uit de WA gerekruteerde vrijwillige hulppolitie (later de landwacht), die jacht maakte op onderduikers en verzetsmensen. Daarbij komt dat er binnen het politiekorps een aantal agenten was met nazistische sympathieën. Zij werkten vrijwillig mee met de bezetter. Bij het afvoeren van het merendeel van de Joden uit Assen in oktober 1942 werkte voor zover bekend het voltallige politiekorps mee.7 Het duurde tot februari 1943 voor het korps onder leiding kwam van een NSB’er, namelijk Jan Feenstra.8 Er waren wel agenten die informatie doorspeelden aan het verzet. Ook hebben drie agenten, Hendrik Woppenkamp, Gerrit van Schaik en Harm Ham, in 1943 geweigerd gehoor te geven aan het bevel Joodse patiënten uit de psychiatrische inrichting Licht en Kracht op te halen en af te voeren. Als gevolg werden de agenten ontslagen en opgesloten in kamp Vught, van waaruit zij later naar concentratiekamp Dachau werden afgevoerd. Harm Ham kwam in 1945 tijdens een dodenmars om het leven.

Woppenkamp en van Schaik overleefden de oorlog.9 De dag- en nachtrapporten van de Asser gemeentepolitie zijn bewaard gebleven. Deze bron biedt een goed inzicht in de rol van de politie tijdens de bezetting en de omstandigheden voor de Joodse inwoners van Assen.

De Joodse gemeenschap tijdens de bezetting In de eerste periode van de bezetting vanaf mei 1940 tot begin 1941, was het beleid van de bezetter gericht op verzoening en verbroedering met het Nederlandse volk. Het maatschappelijk leven ging zoveel mogelijk op de oude voet verder. Ook Joden konden aanvankelijk nog hun gang gaan, al kwamen in de loop van 1940 de eerste beperkende maatregelen, zoals een verbod op slachten volgens de Joodse spijswetten en een verbod op publicatie van Joodse weekbladen. Ook mochten Joden vanaf september 1940 niet meer worden aangenomen in overheidsdienst en twee maanden later werd bekend gemaakt dat alle Joden in overheidsdienst ontslagen zouden worden, omdat zij niet konden voldoen aan de Ariërverklaring, die alle ambtenaren moesten ondertekenen. Dit trof in Assen een aantal personen, onder wie Hartog van Staveren, die lid was van de gemeenteraad van Assen. Hij nam zijn ontslag op 6 december 1940 en vertrok naar Amsterdam. Van Staveren werd in 1944 vermoord in Auschwitz.10 Naast deze antisemitische wetgeving werden Joden ook slachtoffer van intimidatie en vandalisme. In Assen werden vanaf augustus 1940 de ruiten van meerdere Joodse winkels ingegooid of beklad en werden vernielingen aangericht op de Joodse begraafplaats.

Ook werden Joden openlijk uitgescholden en bedreigd en kregen bijvoorbeeld te horen dat ze niet op straat mochten komen.11 Dit was zonder twijfel voor het grootste deel het werk van de WA, wiens leden niet terugdeinsden om naar eigen goeddunken uiting te geven aan het anti-Joodse gedachtegoed van hun partij. Blijkbaar vonden in Assen regelmatig anti-Joods gerelateerde incidenten plaats, want er wordt in de politierapporten vaak vermeld dat er toezicht is gehouden bij Joodse winkels, de synagoge en Joodse woonhuizen.

15

16

In het jaar 1941 kregen Joden te maken met meer maatregelen. Een van de belangrijkste was VO 6/1941 van 10 januari 1941, die bepaalde dat alle “personen van geheel of gedeeltelijk Joodsche bloede” in Nederland zich moesten laten registreren. Joden moesten een vragenlijst invullen en deze inleveren bij de gemeente. Tegen betaling van een gulden kregen ze vervolgens een aanmeldingsbewijs. Vrijwel alle Joden lieten zich registreren en in de gemeente Assen was dat niet anders. Afgaande op bewaard gebleven documenten in het gemeentearchief zijn er tussen maart 1941 en augustus 1942 in totaal 461 registratieformulieren van Joodse personen door de gemeente Assen opgestuurd naar het hoofd der rijksinspectie van de bevolkingsregisters in Den Haag.12

en in Assen begon de WA onder leiding van Anton Voges ze al in maart 1941 uit te delen aan eigenaren van horecagelegenheden.14

Een andere ingrijpende maatregel kwam in de vorm van VO 41/1941, waarmee alle Joodse nietcommerciële verenigingen en stichtingen werden opgeheven. Daaronder vielen ook de synagogen en Joodse begraafplaatsen. De roerende en onroerende bezittingen en financiële vermogens van deze verenigingen werden onteigend ten behoeve van de Duitse staat. In Assen mochten leden van de zionistische vereniging nog wel bijeenkomen, maar er moest een rechercheur van de politie bij aanwezig zijn, die een verslag moest maken van wat er besproken werd en dat opsturen naar de SD.13

In de loop van 1942 werden Joodse mannen tussen de 18 en 55 jaar opgeroepen om naar werkkampen te gaan. Voor Assen betrof dit 151 personen.15 De werkkampen bleken een voorportaal te zijn voor de deportatie naar het Oosten. In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 werden alle ingezetenen van de werkkampen overgebracht naar doorvoerkamp Westerbork. In dezelfde nacht werden in Assen vrijwel alle nog achtergebleven Joden – de oudere mannen, vrouwen en jonge kinderen – door de politie uit hun huizen gehaald en eveneens naar Westerbork gebracht. Deze groep bestond uit 234 personen.16 Enkele Joden uit Assen waren al eerder weggevoerd en anderen, die probeerden onder te duiken maar werden gepakt, werden ook alsnog naar Westerbork gebracht. Vanuit Westerbork volgde deportatie naar concentratie- en vernietigingskampen. Alles bij elkaar zijn in deze kampen 389 Joden uit Assen vermoord. Van alle Joden die tijdens de bezetting in Assen woonachtig waren, overleefden 41 personen de oorlog, of door het overleven in een kamp, of door onder te duiken, of doordat zij gemengd gehuwd waren en daarmee vrijgesteld van deportatie.17

Naast deze aanmeldingsplicht werden meer gebiedsbeperkingen aan Joden opgelegd. Zo mochten zij vanaf 31 mei 1941 geen zwembaden en stranden meer bezoeken en was het vanaf 15 september voor hen verboden in parken, dierentuinen, cafés, restaurants, bibliotheken, hotels, schouwburgen, bioscopen en musea te komen. Ook was het Joden vanaf toen niet toegestaan om zonder vergunning te reizen of te verhuizen. In deze periode verschenen bordjes met de tekst ‘voor Joden verboden’ in het straatbeeld. Deze bordjes bestonden echter al eerder

17

1942 was het jaar waarin de grootschalige deportaties begonnen, maar niet voordat er nog meer maatregelen werden ingevoerd die de Joden verder en verder afzonderden van de rest van de samenleving, zoals een verbod op het bezitten en besturen van vervoersmiddelen, een avondklok voor Joden, een verbod voor Joden om te telefoneren en het verplicht dragen van de Jodenster. Uit de politierapporten van het Asser politiekorps blijkt dat Joden soms de regels overtraden en bijvoorbeeld de bioscoop bezochten, deelnamen aan een demonstratie of een kop koffie dronken in een horecagelegenheid.

1.  P  eter Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd. Besturen tijdens de Duitse bezetting (Amsterdam: Balans, 2006), 50-57. 2.  R  obin te Slaa, Daar dit een immorele aanslag is. De houding van de gemeente Den Haag tegenover Joodse eigenaren van onroerend goed, 1940-1955 (Rijswijk: De Nieuwe Haagsche, 2017), 22-24. 3.  Gras, Geschiedenis van Assen, 290. 4.  N  L-AsnDA, 0969, inv. nr. 3823, brief burgemeester Bloemers aan het Departement van Binnenlandsche Zaken, 26 juni 1942. 5.  I bidem; NL-AsnDA, toegang 0145 Districts MC Assen, inv. nr. 8, verklaring burgemeester Bloemers 14 april 1945. 6.  Provinciale Drentsche en Asser Courant 13-12-1946. 7.  H  .M. Luning, Gemeentepolitie Assen: van kersspelsoldaat tot regio-agent, 1714-1994 (Assen: Gemeentearchief Assen, 1994), 56. 8.  Hulst en Luning, De Joodse gemeente Assen, 170-171. 9.  Ridderbos, Kroniek van de Jodenvervolging te Assen, 12. 10.  “Hartog van Staveren” op www.joodsmonument.nl (geraadpleegd 12-05-2021). 11.  D  rents Archief, Assen (NL-AsnDA). Toegang 0931 Gemeentepolitie Assen, inv. nr. 264, politierapport 3 augustus 1940. 12.  N  L-AsnDA, 0969 Secretariearchief gemeente Assen 1910-1965, inv. nr. 1719, aanmeldingsformulieren personen van Joodschen bloede. 13.  NL-AsnDA, 0931, inv. nr. 264, politierapporten 3 juni en 23 juni 1941. 14.  NL-AsnDA, 0931, inv. nr. 264, politierapport 23 maart 1941. 15.

 Ridderbos, Kroniek van de Jodenvervolging te Assen, 12. 16.  Hulst en Luning, De Joodse gemeente Assen, 158. 17.  H  et getal 41 slaat op alle Joden die tijdens de bezetting in Assen woonachtig waren en de oorlog overleefd hebben, zie: Ridderbos, Kroniek van de Jodenvervolging

DE ROOF VAN JOODS BEZIT Een onderdeel van het antisemitische beleid van de bezetter was de Joden hun sociaaleconomische positie volledig te ontnemen. Hieronder viel de roof en gedwongen verkoop van Joods bezit, bestaande uit onder meer financiële vermogens, effecten, kunstvoorwerpen en roerende en onroerende goederen. Net als bij alle anti-Joodse maatregelen werden er verordeningen afgekondigd, die systematisch en stapsgewijs steeds meer beperkingen aan de Joden oplegden.

18

Afbeelding 4: Vooroorlogs Assen gezien vanuit de Rolderstraat.

Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart richtte in mei 1941 de stichting Vermögensverwaltungs- und Rentenanstalt (VVRA) op, die leiding gaf aan het beheer en de administratie van al het geroofde Joodse eigendom en tevens een persoonlijke spaarpot was van de rijkscommissaris. Onder de VVRA opereerden diverse instanties en bureaus, die zich met het beheer van verschillende soorten eigendom bezig hielden. Een van de belangrijkste was de roofbank Lippmann, Rosenthal en Co. (afgekort als Liro) aan de Sarphatistraat1 in Amsterdam, die fungeerde als bewaarplaats en verkoopkantoor van geroofd Joods bezit. Deze bank werd opgericht naar aanleiding van de zogenaamde Eerste Liro-verordening van 8 augustus 1941. Deze VO bepaalde dat Joden hun vermogen boven de duizend gulden (later werd deze grens verlaagd) moesten overmaken naar een rekening bij de Liro. Joodse rekeninghouders kregen netjes ontvangstbewijzen en rekeningafschriften, maar zij waren hun vermogen kwijt. Bij de Tweede Liro-verordening van 21 mei 1942 werd de roof van Joods vermogen uitgebreid naar onder andere vorderingen op derden, zoals huren, pachten, hypotheekrente en daarnaast verzekeringen en rechten op zich in het buitenland bevindende vermogenswaarden en tot slot goud, zilver en waardevolle (kunst)voorwerpen.2

Op 12 maart 1941 volgde VO 48/1941, waarmee het bedrijfsleven ‘gezuiverd’ werd. Alle Joodse ondernemingen waren sinds in november 1940 geregistreerd bij de Wirtschaftsprüfstelle (WPS), wat beschouwd kan worden als het Duitse ministerie van economische zaken in het bezette Nederland, onder leiding van Hans Fischböck. Na de afkondiging van de verordening, die bekend kwam te staan als de verordening tot verwijdering van Joden uit het bedrijfsleven (arisering), kreeg de WPS de bevoegdheid om in Joodse ondernemingen bewindvoerders, Verwalter of Treuhänder, aan te stellen. Deze bewindvoerders hadden volledige beheers- en eigendomsrechten over alles wat de onderneming toebehoorde en kregen de vrije hand om de onderneming zelf te exploiteren, te verkopen of te liquideren.5

De roof van Joods bezit begon al vóór de Eerste Liroverordening, namelijk met de al eerder aangehaalde VO 41/1941 van 28 februari 1941 waarmee Joodse niet-commerciële verenigingen en stichtingen werden opgeheven. In Assen werden in elk geval de vermogens van drie Joodse

Ook in Assen kwamen de Joodse ondernemingen onder beheer te staan. Aangezien relatief veel Joden werkzaam waren in de handel en nijverheid was dit een ingrijpende verandering. Enkele ondernemingen werden overgenomen door bekenden, bijvoorbeeld een niet-Joodse compagnon6, maar in de meeste

stichtingen geroofd.3 Het betrof effecten en tegoeden, die tijdens de bezetting terecht kwamen bij de Handel-Maatschappij H. Albert de Bary & Co. n.v. in Amsterdam. Deze bank was onderdeel van de Deutsche Bank en stond tijdens de bezetting geheel in dienst van de Duitse staat. Via een rechtsherstelprocedure zijn de effecten en tegoeden na de oorlog in elk geval deels teruggegeven, al kwam daar veel papierwerk bij kijken.4

19

20

gevallen werd een NSB’er als bewindvoerder aangesteld. Izaak Jozef Wolf (1922-2003) vertelt in de documentaire Een behoorlijke kille over de dag dat de zaak waar zijn vader mede-eigenaar van was, de aardappel- en graanhandel Wolf en Ten Bosch aan de Rolderstraat 111, onder beheer werd gesteld door Egbert Spiker, een beruchte NSB’er uit Meppel. Toen Spiker de zaak binnenkwam zei hij: “Ik ben jullie Verwalter geworden en ik wil jullie niet meer zien. Je krijgt ook niks meer en met jullie moeten ze de Zuiderzee dempen.” 7 In maart 1942 stapte de Joodse goudsmid Waerdus Levie (1875 – Auschwitz 1942) naar de politie met het verhaal dat er een onbekende man in zijn zaak aan de Kanaalstraat 27 was geweest die goud- en zilverwerk had meegenomen. Een paar dagen later deelde de politie hem mee dat het ging om een vertegenwoordiger van de Omnia Treuhandgesellschaft G.m.b.H., een Duits accountantskantoor dat zich bezighield met de liquidatie van Joodse ondernemingen. Omdat de zaak van Levie geliquideerd was, was er iemand gestuurd om beslag te leggen op de meest waardevolle inboedel “zoodat blijkt dat geen strafbaar feit is gepleegd.” 8 Op 27 mei 1941 werd VO 102/1941 afgekondigd, die bepaalde dat alle Joodse eigenaren van landbouwgronden hun grond moesten verkopen aan niet-Joden.

Hier waren geen Duitse instanties bij betrokken, want de verkoop ging via regionale pachtbureaus, die onder het ministerie van Landbouw en Visserij vielen. Hoewel in Nederland slechts een klein deel van de Joden werkzaam was in de landbouwsector, waren er binnen de gemeente Assen, in het agrarische Drenthe, wel degelijk Joodse grondeigenaren die onder deze maatregel te lijden hadden.9 In sommige gevallen kon vrijstelling van gedwongen verkoop worden gegeven, bijvoorbeeld als de percelen deel uitmaakten van het uitbreidingsplan

van de gemeente.10 Dit was in Assen ook het geval en voor in totaal 54 percelen werd vrijstelling aangevraagd.11 De meeste van deze percelen werden echter alsnog verkocht. Na de verenigingen, bedrijven en landbouwgronden was op 11 augustus 1941 het particuliere Joodse grondbezit aan de beurt. Op deze dag werd VO 154/1941 openbaar gemaakt, waarin stond dat alle stukken grond en de zich daarop bevindende bebouwingen van Joodse eigenaren onder beheer werden gesteld. Dit was inclusief allerlei andere onroerende rechten, zoals huur, recht van opstal, erfpacht en hypotheken.12 De registratie van particulier Joods vastgoed viel onder de verantwoordelijkheid van de Niederländische Grundstückverwaltung (NGV). De NGV droeg het beheer van de percelen over aan onder andere het Algemeen Nederlands Beheer van Onroerende Goederen (ANBO) van NSB-makelaar Dirk Hidde de Vries. De ANBO stelde vervolgens weer eigen beheerders aan. Deze beheerders hadden, net als de Verwalter en Treuhänder bij de Joodse ondernemingen, volledige eigendomsrechten. Ze inden huren, zorgden voor hypotheken en verzekeringen en konden de percelen verkopen. De opbrengsten van huur en verkoop kwamen ten goede aan de VVRA.

Dit was de spaarpot van de rijkscommissaris en het geld werd overgeboekt naar een rekening bij de Liro-roofbank.13 Kadastraal onderzoek heeft uitgewezen dat er in de gemeente Assen in totaal 393 percelen van Joodse eigenaren waren, inclusief landbouwgronden. Hiervan zijn 170 percelen tijdens de bezetting verkocht. De overige 223 percelen werden niet verkocht. Enkele van deze percelen waren ook niet geregistreerd bij de NGV. De reden hiervoor is niet duidelijk. Mogelijk zijn de betreffende percelen niet aangegeven en niet opgemerkt door controleurs. Dat een groot deel van

de percelen van Joodse eigenaren niet is verkocht komt overigens overeen met de situatie in heel Nederland. In de bijlage is een overzicht opgenomen van alle percelen van Joodse Assenaren die tijdens de bezetting werden verkocht. Bijna alle particuliere bebouwde percelen van Joodse eigenaren in Assen kwamen onder beheer te staan van het bijkantoor van de ANBO in Groningen. De overige stonden onder beheer van NSB-makelaar Koene Hamminga, maar veel verschil maakte dat niet, want deze Hamminga was directeur van het ANBO-kantoor in Groningen.14 Hij was een van vele makelaars die tijdens de bezetting verdienden aan de verkoop van geroofd Joods vastgoed. Meestal werden huizen onder de marktwaarde verkocht. Kopers van Joodse huizen waren vaak NSB’ers. Zij hadden over het algemeen minder morele bezwaren tegen het aanschaffen van geroofd eigendom van Joden die op het moment van de transactie vaak al waren vermoord in een concentratie- of vernietigingskamp.

De roof van inboedels Na de grootschalige deportaties van Joden in 1942 bleven hun huizen onbewoond achter met meubilair en al. In Assen hield de gemeentepolitie zich bezig met het verzegelen van de huizen en de opslag van de inboedels. Soms bleven de inboedels in de huizen zelf bewaard, maar soms bracht de politie meerdere inboedels onder in een grotere opslagruimte, bijvoorbeeld het pakhuis van de Joodse ijzerhandelaar Marcus de Jong aan de Molenstraat 42 en de kazerne aan de Vaart Z.Z. 33.15 In de loop van 1942 besloot de bezetter dat de achtergelaten inboedels ten goede moesten komen aan het Duitse rijk. Met name aan het oostfront en in Duitse steden die door geallieerde bombardementen waren getroffen was behoefte aan allerlei huisraad. De leiding over de inboedelroof werd toevertrouwd aan Alfred Rosenberg, Rijkscommissaris voor de

bezette gebieden in het Oosten en invloedrijk Naziideoloog. Rosenberg hield zich reeds bezig met de roof van Joodse cultuurgoederen – zoals kunst, bibliotheken en archieven – met zijn organisatie genaamd de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR). De ERR kreeg aanvankelijk ook de leiding over de Möbelaktion, of M-Aktion, zoals de roof van Joodse inboedels in Nederland, België en Frankrijk genoemd werd, maar omdat dit nogal een omvangrijke klus bleek, werden er andere instanties bij betrokken. De inventarisatie van inboedels werd wel gedocumenteerd door de ERR. Deze documenten zijn via het archief van de Schade Enquête Commissie (SEC), waar Joden na de oorlog aanklopten om schade aan woningen en inboedels te verhalen, bewaard gebleven. Dit archief is digitaal te raadplegen.16 In het ERR-archief staan in totaal 39 adressen in Assen vermeld.17 Voor de meeste adressen betreft het een inventarisatielijst, waarop in detail per kamer staat beschreven wat er werd aangetroffen: kasten, tafels stoelen, gordijnen, lampen, serviesgoed, bestek, kunst, levensmiddelen, speelgoed, boeken, gereedschap enzovoorts. Ook werd een schatting gemaakt van de waarde van de inboedel. Voor enkele adressen is er een Abnahmeverzeichnis, een bewijs van inbeslagname van de inboedel. Ook het pakhuis aan de Molenstraat 42 en de kazerne aan de Vaart Z.Z.

33, waar meerdere inboedels waren opgeslagen, staan op de lijst. Volgens een Duits bijschrift was bij de politie niet bekend wie de eigenaren van deze inboedels waren.18 Na de inventarisatie werden de woningen leeggehaald. In de volksmond werd het leeghalen van Joodse woningen ‘pulsen’ genoemd.19 Dit was afgeleid van de firma Puls uit Amsterdam, een bedrijf dat zich veelvuldig bezighield met transport en opslag van Joodse inboedels. Ook in Assen was de term pulsen bekend.20

21

22

Veel Joden vertrouwden het niet om hun inboedel onbeheerd achter te laten. Daarom gaven zij spullen in bewaring bij niet-Joodse buren of vrienden of andere personen die zij vertrouwden, de zogenaamde bewariërs (ariërs die iets bewaarden).21 Het ging om geld, waardevolle spullen en meubelen, maar ook om kleding en etenswaren die op deze wijze aan de inboedelroof ontkwamen. Helaas bleken deze bewariërs lang niet altijd zo betrouwbaar te zijn. Na de bevrijding waren er veel bewariërs die weigerden spullen terug te geven of beweerden dat ze het niet meer hadden of nooit gekregen hadden, terwijl de Joodse eigenaar het soms door het raam in het huis van de bewariër kon zien staan. Dit soort gevallen waren er ook in Assen bekend, een voorbeeld komt in het volgende gedeelte ter sprake. 1.  De bank had dezelfde naam als een bestaande Joodse bank aan de Nieuwe Spiegelstraat in Amsterdam, wat geheel paste in de Duitse tactiek van misleiding om Joden makkelijker over te halen hun vermogens over te schrijven. 2.  Gerard Aalders, Roof: de ontvreemding van joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog (Den Haag: Sdu Uitgevers, 1999), 201-202. 3.  Het betrof de stichtingen Thalmud Thora (voor verzorging van religieuze bijeenkomsten in de synagoge), Ohawé Emeth (begrafenisvereniging) en Bikdei Koudesj (voor onderhoud van het interieur van de synagoge). 4.

 NL-AsnDA, 0436 Nederlandsch Israelitische Gemeente te Assen. 5.  Aalders, Roof, 136. 6.  In Assen bijvoorbeeld makelaar Wolter Koops, die al jaren samenwerkte met de Joodse makelaar Jozef Hiegentlich. 7.  NL-AsnDA, DAVA, nr. 3546, Een behoorlijke kille. 8.  NL-AsnDA, 0931, inv. nr. 265, politierapporten 9 en 11 maart 1942. 9.  Voor de provincie Drenthe zijn er 177 dossiers van gedwongen verkoop van Joodse landbouwgronden bekend (het totaal in Nederland bedroeg 1129), zie Vos en Ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog, 38. 10.  Vos en Ter Braake, Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog, 16. 11.  NL-AsnDA, 0969, inv. nr. 1718. 12.  Aalders, Roof, 144. 13.  Idem, 145. 14.  Nieuwsblad van het Noorden 27-03-1947. 15.  NL-AsnDA, 0931, inv. nr. 265, politierapporten 11 december 1942 en 25 maart 1943. 16.  NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, Amsterdam (NLAsdNIOD). Toegang 093a. Einsa tzstab Reichsleiter Rosenberg. Voor Assen zie inventarisnummer 84, scan nummer 20 – 81, zie www.archieven.nl zoekterm Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg. 17.  Zie bijlage 2 achterin het rapport. 18.  NL-AsdNIOD, 093a. inv. nr. 84, scan nr. 77/78. Op dit document wordt gesproken van een Marechausseekaserne, maar dit is een fout van de Duitse auteur. De marechausseekazerne in Assen zat namelijk aan de Beilerstraat. De kazerne aan de Vaart Z.Z.

33 is de Johan Willem Frisokazerne. 19.  Aalders, Roof, 229. 20.  Interview Sam Stern, 2002. 21. Aalders, Berooid, 337.

23

TERUGKEER IN DE SAMENLEVING EN DE HOUDING VAN DE OVERHEID Voor de Joden die de oorlog overleefd hadden was het geen gemakkelijke opgave om hun leven weer op te pakken. Het rigoureuze antisemitische beleid van de bezetter had veel verwoest: veel familieleden, vrienden en kennissen waren vermoord. De Joodse overlevenden bevonden zich na de oorlog in een maatschappelijk zwakke positie, niet alleen op sociaal-economisch, maar zeker ook op emotioneel gebied. Over het algemeen werden zij bovendien niet bepaald hartelijk ontvangen bij hun terugkeer naar Nederland en in hun oude woonplaatsen. Niet-Joodse landgenoten hadden vaak (nog) geen besef van wat de Joden hadden moeten doorstaan. Het altijd al bestaande milde antisemitisme had tijdens de oorlog een opleving gekregen.1 Hoewel het na verloop van tijd weer afnam, waren antisemitische uitingen in de periode vlak na de bevrijding extra schrijnend.

24

Over het algemeen had men niet verwacht dat de Joden terug zouden keren. Degenen die economisch profijt hadden getrokken uit het vertrek van de Joden, bijvoorbeeld door een Joodse zaak over te nemen, een Joods huis te kopen of door geld en goederen in bewaring te nemen, waren in veel gevallen allerminst verheugd met de terugkeer van de Joden.2 Sommigen zeiden zelfs hardop tegen een Jood dat het jammer was dat hij niet was vergast, zoals Abraham van Moppis, de man van de Assense Alida Cohen (26-7-1917) meemaakte toen hij terugkeerde naar Amsterdam.3 Overigens had deze houding van bewariërs en oorlogskopers niet alleen te maken met antisemitisme, maar zeker ook met egoïsme en materialisme.4 Assen werd bevrijd op 13 april 1945. De weinige Joodse Assenaren die de oorlog hadden overleefd en terugkeerden naar hun oude woonplaats, werden geconfronteerd met de enorme schade die de Joodse gemeenschap tijdens de bezetting had opgelopen. Zij zagen dat er vrijwel niets meer over was van hun leven van voor de oorlog. Hun huizen waren overhoop gehaald, de inboedels verdwenen en vaak woonden er andere mensen. De synagoge was bovendien leeggeroofd en werd gebruikt als opslagplaats voor meubels. Op de Joodse begraafplaats graasden schapen.5 Er wachtte de Joden geen warm welkom. Dat blijkt onder meer uit de interviews met leden van Afbeelding 5: De Rolderstraat in vooroorlogs Assen.

Links is onder meer de winkel van de Joodse antiquair Aron Leip (zich noemende Vos) te zien.

Joodse gemeenschap uit Assen in de documentaire Een behoorlijke kille en de persoonlijke herinneringen die zijn opgetekend in het boek De Joodse gemeente Assen.6 De geïnterviewden die iets zeggen over de bevrijding en de naoorlogse periode, zijn overwegend negatief over (het gebrek aan) opvang, de houding van de overheid en reacties uit de samenleving. Daan Gans vertelt bijvoorbeeld dat men in Assen over het algemeen niet zo blij was met de Joden die terugkwamen. Velen van hen hadden namelijk goederen en dergelijke bij anderen ondergebracht, maar die waren inmiddels verdwenen.7 Bewariërs waren na de oorlog wettelijk verplicht de hun toevertrouwde Joodse eigendommen aan te geven, maar wie dat niet deed had weinig te vrezen. Zeker als de oorspronkelijke eigenaar was vermoord, vaak met zijn hele gezin, was de kans groot dat niemand ooit vragen ging stellen over de eigendommen.8 Voor erfgenamen was het bovendien niet eenvoudig om met bewijslast te komen dat goederen hun toebehoorden, helemaal als het ging om zaken als kleding en meubilair. Zelfs als de oorspronkelijke eigenaar terugkeerde, waren bewariërs regelmatig onwelwillend de eigendommen te retourneren.

25

26

Dit is slechts één voorbeeld uit velen. In de politierapporten worden meerdere gevallen beschreven waarin een Joodse eigenaar zijn of haar in bewaring gegeven eigendommen niet vrijwillig terugkreeg. De politie verrichte op het verzoek van Joodse eigenaren een aantal keer huiszoekingen, waarbij nog wel eens wat achtergehouden goederen boven water kwamen.10 Natuurlijk waren er ook betrouwbare bewariërs, zoals de tandarts A.P. Bollaert, die netjes een bij hem in bewaring gegeven pakket teruggaf waar tienduizend gulden in bleek te zitten.11 Hoewel er geen exacte cijfers bekend zijn, mag aangenomen worden dat het grootste deel van het in bewaring gegeven Joodse eigendom nooit is geretourneerd aan de rechthebbenden of hun erfgenamen.12

1945. In die tijd was een pragmatische houding, gericht op bestuurlijke continuïteit, kenmerkend voor overheidsorganen.16 Tijdens de bezetting had de overheid immers meegewerkt met het uitvoeren van de verordeningen van de bezetter en na de bevrijding wilde men de draad van voor de oorlog zo snel mogelijk weer oppakken. De nadruk lag vooral op de wederopbouw en het herstel van de economie. De belangen van oorlogsslachtoffers en zeker die van Joodse oorlogsslachtoffers, waren daaraan ondergeschikt.17 Dit had niets zozeer te maken met antisemitisme, maar meer met desinteresse. De Joden waren door de oorlog gereduceerd tot een minieme bevolkingsgroep en daarom was er, ook vanuit politiek en electoraal oogpunt, weinig belangstelling voor hen.18

Houding van de overheid

Daarbij kwam dat de overheid een gelijkheidsbeginsel hanteerde ten aanzien van oorlogsslachtoffers, waarbij geen onderscheid werd gemaakt tussen Joden en niet-Joden. Men ging ervan uit dat onderscheid maken de kloof tussen Joden en nietJoden zou vergroten en antisemitisme in de hand zou werken.19 Ook was onderscheid maken een fundamenteel aspect geweest van het beleid van de bezetter en na de bevrijding wilde men dit beleid, in wat voor vorm dan ook, niet voortzetten. Er heerste een soort nationalisme, waarin iemand in de eerste plaats Nederlander óf buitenlander was. Joden vielen als het ware tussen wal en schip, want er werd alleen naar hun nationaliteit gekeken. Zij werden na de oorlog behandeld als Nederlanders, terwijl zij tijdens de oorlog als Jood vervolgd waren. Duitse Joden die in Nederland verbleven werden zelfs als vijanden beschouwd en zij moesten zelf maar zien te bewijzen dat ze die status niet verdienden. Destijds werd deze gedachtegang breed geaccepteerd en was er in elk geval geen systematisch protest tegen het gelijkheidsbeginsel.20 Dat hiermee voorbij werd gegaan aan het gegeven dat Joden de oorlog totaal anders hadden ervaren dan niet-Joden werd pas in de jaren negentig breed erkend.21

In het door oorlog verwoeste Nederland overheerste in de eerste periode na de bevrijding een toestand van chaos en schaarste. Om de meest nijpende problemen het hoofd te kunnen bieden kwam het dagelijks bestuur aanvankelijk in handen van het Militair Gezag (MG).13

Afbeelding 6: Proces-verbaal van Aron Leip (zn Vos) en zijn zoon Levi (Lé) Leip (zn Vos), opgesteld tegen de persoon bij wie Aron Leip spullen in bewaring had gebracht

Aron Leip (zich noemende Vos)

In Assen had de Joodse antiquair Aron Leip (zn Vos) meubels en waardevolle voorwerpen in bewaring gegeven bij een meubelmaker die hij vertrouwde en met wie hij al dertig jaar zaken deed. Leip overleefde de oorlog in onderduik. Zijn vrouw, Grietje Magnus, werd vermoord in Auschwitz. Na de bevrijding kreeg Leip slechts een deel van zijn goederen die hij in bewaring had gegeven terug. De meubelmaker beweerde dat de rest in beslag was genomen door de Duitsers en dat hij bovendien een boete van duizend gulden had moeten betalen. Dat bewoog Leip ertoe om aan hem vijfhonderd gulden te vergoeden. Toen de zoon van Leip, Lé Vos, later een antieke zilveren theebus van zijn vader in de woning van iemand anders zag staan, kreeg hij argwaan. Het bleek dat de meubelmaker de goederen verkocht had. Nooit was iets door de Duitsers in beslag genomen en ook had hij nooit een boete gekregen. Leip deed aangifte bij de politie en de meubelmaker bekende schuld. Omdat de beide partijen onderling tot een oplossing kwamen werd hij niet vervolgd.9

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Assen&id=1dc7977a-b7cf-4e88-9feb-69a3151828d2