Programmaplan New energy made in Arnhem 2020-2030
Tekst van het document
•
De Luchtagenda (januari 2019) geeft invulling aan het verlagen van stikstof en
Arnhem participeert in een regionaal project met gemeente Nijmegen, Duiven, HAN en WUR rond afvalstoffen en grondstoffen op bedrijventerrein.
fijnstof in de stad, en heeft impact op de uitstoot van CO2, met onder andere een Euro 3 milieuzone, het stimuleren van elektrisch (deel)vervoer en duurzame
7.3 Economie
stadslogistiek.
•
Vanuit het programma ‘Vitale Economie’ werken we aan een sterk energiecluster in Arnhem en de regio. Dit doen we door aantrekkelijke kennis- en werklocaties
7.2 Circulariteit
te realiseren en energie-gerelateerde innovaties te stimuleren. Dit draagt
•
De regio Arnhem-Nijmegen is beste circulaire regio van Nederland, 2018.
positief bij aan Arnhem als goed vestigingsklimaat en nieuwe werkgelegenheid.
•
Het regionale portefeuillehoudersoverleg (PFO) Economie heeft drie ambities
•
Het evenementenbeleid wordt aangepast om evenementenorganisatoren te
bepaald waarvan circulaire economie er één van is. Vanuit PFO Duurzaamheid
stimuleren om te verduurzamen, met focus op thema’s energie, mobiliteit en
zetten we regionaal in op:
afval. 28
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
7.4 Human Capital
7.7 Gebiedsrealisatie en vastgoed
•
Een human capital agenda is in ontwikkeling.
•
•
Hybride onderwijsvormen om technisch talent aan te trekken worden ontwikkeld.
•
We stimuleren Innovaties die de energietransitie versnellen en het aantrekken en opleiden van technisch talent voor de energiesector.
Het stellen van voorwaarden aan duurzame gebiedsontwikkeling en het beschikbaar stellen van gemeentelijke gronden voor grootschalige opwek zijn belangrijke beïnvloedingsfactoren voor de verduurzaming van de stad.
•
Voorwaarden bij gebiedsontwikkeling voor de reductie van CO2 zijn nodig om een klimaat neutrale stad te worden. Bij bouwprojecten zijn de materialen door
7.5 Sociaal domein
hun productiemethoden en transport verantwoordelijk voor ongeveer 20% van
•
de CO2-uitstoot in de bouw.
Het bestrijden van armoede krijgt veel aandacht, en er wordt samengewerkt in het bestrijden van energiearmoede. In het programma Doorbraak naar werk (juli
•
2019) wordt ingezet op inclusie, social return en werk maken van duurzaamheid.
7.8 Verduurzaming voedselsysteem
We zetten de huisvestingssubsidies, die we aan maatschappelijke instellingen
•
We zetten in op stadslandbouw met de Arnhemse visie Stadslandbouw (2017). Hiermee organiseren we korte ketens tussen producent en consument waardoor
verlenen, in als sturingsinstrument op duurzame doelstellingen.
minder transport nodig is. Zowel van de producten naar de consument als van 7.6 Eigen organisatie
de reststromen omdat de betere afstemming tussen consument en producent
•
minder voedselverspilling oplevert.
We hebben de ambitie om met onze eigen organisatie energie en klimaatneutraal te worden. In het Klimaatplan is onze CO2-footprint bepaald en zijn CO2-reductie maatregelen in juli 2019 vastgesteld. Voorbeelden hiervan zijn het toepassen
7.9 Klimaatadaptatie en groen
van zonnepanelen op onze gebouwen, het stimuleren van elektrisch vervoer
•
en gebruik van openbaar vervoer, het gebruiken van ledlampen voor openbare verlichting en het energieneutraal maken van de gemeentewerf. De doelstelling •
verminderen van hittestress opgenomen. •
Een aanpak klimaatadaptatie is in de maak, waarin wordt beschreven hoe we
is vastgesteld op 40% CO2-reductie in 2023 ten opzichte van 2018.
de nationale ambities voor klimaatadaptatie vertalen naar Arnhem en onze stad
Eind 2019 willen we gecertificeerd zijn voor de CO2-prestatieladder trede 3,
klimaatbestendiger maken, op het gebied van droogte, hitte, wateroverlast en
het gebruikelijke instapniveau. Om de CO2 uitstoot van onze eigen organisatie
waterveiligheid.
(gemeente Arnhem, Sportbedrijf Arnhem en Scalabor), bij te houden, is een
•
In de structuurvisie 2012-2020 zijn de ambities voor het voorkomen en
•
Vergroenen van de stad: er wordt geïnvesteerd in de kwaliteit en de variatie
CO2 managementsysteem nodig, dat jaarlijks wordt getoetst op ambities,
van het groen in de stad. Voor het bevorderen van de biodiversiteit en de
reductie en continue verbetering door een onafhankelijke en geaccrediteerde
leefomgeving van dieren is het belangrijk om het groen in de stad meer met
Certificerende Instelling.
elkaar te verbinden.
We hebben de ambitie om gecertificeerd te worden voor treden 4 en 5. Dan
•
Het groen in onze stad vangt zowel CO2 als de gevolgen van de klimaat-
wordt bijvoorbeeld ook de CO2-uitstoot van alle leveranciers waar we als
verandering (wateroverlast) op. Dit vergt de ontwikkeling van een integrale kijk
gemeente inkopen meegenomen.
op groen bij de totstandkoming van het omgevingsplan en de omgevingsvisie.
29
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
8. Monitoring De voorgaande hoofdstukken hebben onze ambitie voor de komende 10 jaar en de
Arnhemse samenwerkingspartners. In het actieprogramma staan de indicatoren
rol die we hierin nemen beschreven. We weten met de doelstelling waar we heen
per actie benoemd waarop gemonitord wordt. Hier staat ook een tabel met de te
willen en we weten waar we nu staan. Om onderweg te weten waar we staan, is
monitoren indicatoren en welke brongegevens hiervoor nodig zijn. Tenzij anders
monitoring van de voortgang noodzakelijk.
vermeld worden deze gegevens minimaal 1 keer per jaar verzameld. Inhoudelijke data (waaronder die in de Klimaatmonitor) loopt over het algemeen 1 of 2 jaar
8.1 Het samenbrengen van acties en effecten
achter op de actualiteit. Dit komt omdat de informatie vanuit veel partijen/bronnen
In het vorige hoofdstuk hebben we laten zien welke andere beleidsvelden invloed
aangeleverd wordt. Real time monitoren vraagt om een aanzienlijke hoeveelheid
hebben op de CO2-uitstoot van Arnhem. De monitoring van de totale CO2-reductie
zelfstandig bijgehouden data. De vraag is dan vooral wat dit extra oplevert versus de
in de stad vindt plaats binnen dit programma en laat zien welke resultaten over de
kosten die hiermee gepaard gaan.
diverse beleidsvelden worden bereikt. In de metingen is hierbij geen onderscheid tussen het beïnvloedbare deel van de CO2-reductie en het deel dat toe te schrijven is
Niet alle acties in het actieprogramma zijn te kwantificeren en daarmee te
aan autonome ontwikkelingen. Door de CO2-reductie actief te monitoren en samen
monitoren. Wat is het effect van de acties om draagvlak en bewustzijn te vergroten
te voegen wordt sturing gegeven aan het behalen van de doelen, de uitvoering van
en gedragsverandering teweeg te brengen? De acties in het actieprogramma die
actieprogramma en aan de acties in andere beleidsvelden.
dit als primair doel hebben worden gemonitord via enquêtes, gesprekken of een focusgroep waarin kwantitatieve en kwalitatieve vragen worden gesteld aan de
8.2 Het belang van goede monitoring
doelgroep.
Meten is weten. Zeker in een transitie waarin nog veel onduidelijk is helpt monitoring om de lange termijn koers vast te houden en te zien of we toewerken naar waar
8.4 Monitoring als evaluatie middel
we heen willen. Ook het Rekenkamer onderzoek naar het programma New energy
Bij de uitvoering van het actieprogramma staan we ieder jaar stil bij het meten van
made in Arnhem 2015-2020 gaf dit aan. Daarnaast is goed monitoren van belang om
de effecten van de betreffende actie. Als acties veel effect hebben zetten we daar
samen te leren van de impact van projecten en processen die in gang worden gezet.
extra op in. Als blijkt dat acties niet het gewenste effect hebben stoppen we ze of
Zowel op inhoud, bijvoorbeeld de hoeveelheid CO2-reductie, als op het proces, hoe
passen we ze aan. Op basis hiervan actualiseren we het actieprogramma elke twee
gaat de samenwerking. Het kunnen onderbouwen van de voortgang met cijfers
jaar. Nieuwe energietransitie acties die in de tussentijd ontwikkeld zijn krijgen dan
draagt bij aan de acceptatie bij inwoners en bedrijven.
ook een plek.
8.3 Beschikbare en benodigde gegevens Om goed te kunnen monitoren hebben we gegevens nodig. Voor de monitoring van de voortgang van het actieprogramma gebruiken we de Klimaatmonitor als voornaamste bron. Daarnaast halen we aanvullende gegevens op bij partijen zoals netbeheerder Liander, warmteleverancier Nuon, woningcorporaties, en onze 30
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
31
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
32
New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Actieprogramma New energy made in Arnhem Programma 2020-2030
33
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
1. Inleiding De koers is bepaald. We zetten de komende jaren vol in op de energietransitie om
en landbouw. Het actieprogramma is opgedeeld aan de hand van vier van deze
koploper te worden in duurzaamheid. We werken toe naar een toekomstbestendige
thema’s: Gebouwde omgeving, Mobiliteit, Bedrijven en Industrie, en Grootschalige
stad waarin de economie draait op schone energiebronnen als zon, wind en
opwek (elektriciteit). Het thema landbouw valt weg omdat deze sector minimaal
duurzame warmte. Het programma NemiA 2020-2030 is onze houvast in het
aanwezig is in onze gemeente.
realiseren van onze energietransitie ambities, en het is een bouwsteen voor de omgevingsvisie.
Elk thema is een hoofdstuk en bestaat uit een aantal acties waar we op inzetten om de CO2-uitstoot in Arnhem terug te brengen, en om de energietransitie te realiseren.
Op verschillende niveaus zijn klimaatambities gesteld: Parijs, het Nationaal
De thema’s worden in de hoofdstukken eerst kort toegelicht waarna alle bijhorende
Klimaatakkoord en het Gelders Energieakkoord. We hebben de klimaatambities
acties worden beschreven in een eigen paragraaf. Voor elke actie is een overzicht
vertaald in eigen doelstellingen voor dit programma:
gemaakt van de nodige activiteiten in de tijd, zoals het opstarten van processen en
1. In 2030 is de Arnhemse uitstoot van CO2 61% lager ten opzichte van 2017 (gelijk aan GEA ambitie van 55% ten opzichte van 1990). 2. In 2023 is de Arnhemse uitstoot van CO2 25% lager ten opzichte van 2017.
het vormgeven van projecten, de rol die wij hierin innemen en het doel van de actie. De acties die onze koploperpositie op duurzame mobiliteit en integrale wijkaanpak versterken zijn gemarkeerd met een ster.
Koploper zijn betekent dat we activiteiten realiseren met een grotere impact dan andere gemeenten, of dat we nieuwe aanpakken, initiatieven of (sociale) innovaties ontwikkelen en toepassen. Een koploperpositie in de energietransitie past Arnhem. Nu Do e l 2 0 2 3
al kiezen startups en multinationals, die dagelijks samenwerken, aan de ontwikkeling
Do e l 2 0 3 0
van nieuwe energiesystemen om dit vanuit Arnhem te doen. Wij staan bekend om onze wijkaanpak, een succesvoorbeeld van participatie in de praktijk. Als we energietransitieopgaven koppelen aan onze Arnhemse wijkaanpak, met Arnhemse
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
innovaties, en laten zien dat dit werkt, zijn we een echte koploper. Duurzame mobiliteit is ook een koploperkans voor ons. We hebben relatief veel laadpunten en
Project 1 – tot 2023
als één van de weinige gemeenten in Nederland een waterstoftankstation. Door in te zetten op volledig uitstootvrije (zero emissie)
Project 2 – tot 2023
Evaluatie Vervolg project 2 – tot 2030
deelmobiliteit, efficiënte stadslogistiek, en een groen taxibeleid worden we koploper. Hoe we dit gaan doen is uitgewerkt in dit actieprogramma. Het Rijk geeft aan de hand van vijf sectortafels invulling aan het Nationale klimaatakkoord. Dit zijn: gebouwde omgeving, mobiliteit, industrie, elektriciteit
Pres teren d e ov erh eid
R es p on s iev e ov erh eid
S amen w erken d e ov erh eid
R ec h tmatige ov erh eid
Presterende overheid
Responsieve overheid
Samenwerkende overheid
Rechtmatige overheid
34
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Alle acties van een thema tellen op tot het aandeel CO2-reductie dat dit thema heeft in de doelstelling van het programma waar wij als gemeente directe invloed op hebben. Dit is in totaal 191 kT CO2-reductie in 2030. Het overige deel (381 kT) komt voort uit autonome ontwikkelingen, andere programma’s en uit activiteiten die niet binnen onze eigen gemeentegrenzen passen (zie ook hoofdstuk 3). Samen leidt dit tot 61% CO2-reductie in 2030 ten opzichte van 2017.
Gebouwde G e bo u wde omgeving
Duurzame Mobiliteit Mobiliteit
7 7 k T C O2 r e du ct i e
4 2 k T C O2 r e du ct i e
o m ge v i ng
Bedrijven en Grootschalige I nd u s t r i e e n G r o o t s c ha l i ge industrie opwek bedr i j ven
o pwek
3 8 k T C O2 r e du ct i e
3 4 k T C O2 r e du ct i e
Het niveau van uitwerking van de thema’s in het actieprogramma verschilt in concreetheid en in omvang. De thema’s ‘mobiliteit’ en ‘gebouwde omgeving’ zijn het meest omvangrijk omdat we hier ook onze koploperspositie mee kunnen waarmaken. Na de thema hoofdstukken staat in het hoofdstuk ‘Acties op aanverwante thema’s’ acties benoemd op onderwerpen die positief bijdragen aan het halen van de doelstelling en voor alle energietransitie thema’s gelden. Bijvoorbeeld ‘het stimuleren van innovaties’ en ‘arbeidsmarkt vergroten’. Per thema zijn de benodigde middelen en fte’s voor de periode tot en met 2022 aangegeven. In bijlage 1 is hiervan een overzichtstabel opgenomen.
35
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
36
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Gebouwde omgeving
37
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
2. Gebouwde omgeving We zijn uiterlijk 2050 overgegaan van fossiele energie naar schone energie.
De opgave
Het afbouwen van het gebruik van aardgas voor de verwarming van woningen en
Arnhem heeft ruim 74.000 woningen en ruim 4.500 gebouwen van publieke
gebouwen is hierin een belangrijk onderdeel. Dit is hét doel van ‘De Arnhemse
bedrijven en instellingen. De acties in dit hoofdstuk richten zich op deze gebouwen,
aanpak van de wijkgerichte energietransitie’, die op 17 april 2019 is vastgesteld
hier wordt naar verwezen als gebouwde omgeving. De gebouwen van commerciële
door de gemeenteraad. In dit hoofdstuk hebben we ‘De Arnhemse aanpak van
bedrijven, instellingen en industrie vallen onder het thema ‘bedrijven en industrie’
de wijkgerichte energietransitie’ uitgewerkt in acties met concrete doelen met
(hoofdstuk 4). Het energiegebruik in de gebouwde omgeving is in totaal 4.756 TJ in
bijhorende activiteiten, impact en rollen. Het actieprogramma gebouwde omgeving
2017 en is goed voor bijna 36,5% (342 kT) van de totale CO2-uitstoot van Arnhem.
voor NemiA 2020-2030 bestaat uit deze acties:
Ongeveer 75% van het energiegebruik is aardgasgebruik. Willen we minder CO2
•
Transitievisie warmte opstellen
uitstoten, dan moeten we meer energie opwekken met bijvoorbeeld zonnepanelen
•
Wijkaanpak uitvoeren
en met alternatieve energie infrastructuren gaan verwarmen, douchen en koken.
•
Toolbox met ondersteunend instrumentarium ontwikkelen
Het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving is een enorme opgave. 68.000
•
Communicatie en bewustwording intensiveren
woningen in Arnhem gebruiken aardgas voor de verwarming van de woning.
•
Energiearmoede aanpakken
We moeten gebouwen isoleren en beter ventileren, koken op inductie, alternatieve
•
Warmtebronnen en - infrastructuur voor Arnhem ontwikkelen
energie-infrastructuur in de straat leggen of de bestaande infrastructuur aanpassen.
•
Uitvoeren van warmteprojecten
Op basis van de huidige stand der techniek zijn er vier energiesystemen mogelijk
•
Ruimte bieden voor Arnhemse innovaties
die duurzame energie naar woningen en gebouwen kunnen brengen. Het gasnet (voor hernieuwbaar gas), een hoge temperatuur warmtenet, een lage temperatuur
Door een duidelijke doelstelling met acties op dit thema vast te stellen, van hieruit
warmtenet en een elektrisch netwerk. De duurzame energie kan opgewekt worden
samen met gebiedspartners plannen te ontwikkelen en daarin aansluiting te zoeken
uit veel verschillende bronnen. De systemen verschillen in of ze collectief of
met ontwikkelingen en opgaven in de wijken, leggen we de basis om de komende
individueel kunnen worden toegepast en bij ieder systeem hoort ook een grotere of
jaren flinke stappen te maken in de verduurzaming van de gebouwde omgeving in
kleinere isolatieopgave.
Arnhem.
38
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Waterstofontwikkelingen in Arnhem In een intentieverklaring hebben 10 partijen zich in april 2019 verbonden aan het project Power to Power. Binnen dit project gaat ervaring opgedaan worden met het omzetten van overschotten van hernieuwbare elektriciteitsproductie in waterstof om dit tijdelijk op te kunnen slaan. Het uiteindelijk doel wat vastgelegd is in de intentieverklaring is ’s werelds eerste volledig functionerende power to power plant op megawatt schaal; een op waterstof gedragen energieopslagsysteem op bedrijventerrein IPKW.
Waterstofontwikkelingen buiten Arnhem Onderzoekers van de KU Leuven zijn erin geslaagd een speciaal zonnepaneel te ontwikkelen dat waterstofgas maakt uit het vocht in de lucht. Na 10 jaar Voor deze energiesystemen zullen nieuwe warmtebronnen gevonden moeten
ontwikkeling is het rendement van één paneel opgedreven tot 250 liter
worden, zoals warmte uit afval- of oppervlaktewater. Bij de rioolwaterzuivering in
per dag, een wereldrecord volgens de onderzoekers. Twintig van deze
Elderveld onderzoeken we hoe restwarmte uit het afvalwater van de zuivering ingezet
zonnepanelen zouden een gezin een winter lang van stroom en warmte
kan worden. In Vredenburg/Kronenburg onderzoeken we in het project Smart
kunnen voorzien. (Bron: www.vrt.be)
Polder hoe warmte uit oppervlaktewater gecombineerd kan worden met warmtekoude opslag in de bodem. Onder hernieuwbaar gas vallen biogas (groen gas) en waterstofgas. Waterstof die met de huidige technieken en kosten wordt opgewekt, wordt vooral door industrie gebruikt en waar mogelijk door de transportsector. Dit wordt voornamelijk gedaan voor toepassingen waar geen andere duurzame alternatieven voorhanden zijn. Op dit moment zijn er nog geen concrete kansen om waterstof grootschalig toe te passen in de gebouwde omgeving, wel worden er eerste pilots uitgevoerd. Daarom delen we deze bron in dit programma (tot 2030) voor de gebouwde omgeving nog geen specifieke cijfers toe. We pakken wel alle kansen voor verdere ontwikkeling van groene waterstof in Arnhem en we houden
De CO2-uitstoot binnen de gebouwde omgeving ligt grotendeels binnen onze directe invloed. We hebben verschillende mogelijkheden om het nemen van energiebesparende maatregelen voor woningen en publieke gebouwen te stimuleren. Afdwingen kan (nog) niet. Wel zijn we net als andere gemeenten verplicht om uiterlijk in 2021 een transitievisie warmte op te stellen. Hierin wordt opgenomen wanneer en op welke manier wijken voor 2030 aardgasvrij worden. Het doel is om met de voorgestelde acties 77 kT CO2-besparing te bereiken in 2030. Voor alle acties in de gebouwde omgeving is tot en met 2021 het volgende benodigd:
de ontwikkelingen scherp in de gaten. Benodigdheden
15 FTE
€7.500.000
39
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
G e bo u wde o m ge v i ng
Mobiliteit
I nd u s t r i e e n bedr i j ven
G r o o t s c ha l i ge omgeving maken we zoveel mogelijk gebruik van onze ervaring ode pwgebouwde ek
met de Arnhemse wijkaanpak. Dit betekent dat we bij de technische opgave van de energietransitie de sociale- en ruimtelijke opgaven van de wijk zoveel mogelijk
7 7 k T C O2 r e du ct i e
4 2 k T C O2 r e du ct i e
3 8 k T CO2 r e du ct i e
meenemen. Een succesvol voorbeeld hiervan is Malburgen, waar de wijkaanpak
34 heeft kT C O2tot duurzamere oud- en nieuwbouwwoningen, meer beleefbaar groen geleid in u decwijk red tieen openbare ruimte als ontmoetingsruimte.
Gebouwen bieden ook mogelijkheden voor het opwekken van energie met bijvoorbeeld zonnepanelen op daken. Als gemeente hebben we een klein deel Externe ontwikkelingen zoals de object gebonden financiering waar op
van deze gebouwen in eigen bezit. We zijn al bezig om deze gebouwen verder te
Rijksniveau over besloten wordt en technologische ontwikkelingen zoals nieuwe
verduurzamen. Zo hebben we ledverlichting toegepast en maatregelen genomen
isolatietechnieken en warmtebronnen zullen bijdragen aan nog meer CO2-reductie
zoals vervanging door zuinige installaties en het inregelen en optimaliseren van
in Arnhem, maar deze liggen buiten onze invloedssfeer.
deze installaties en HR++ glas. Dit is al bij veel panden van de gemeente toegepast. Er liggen daarnaast 5.000 zonnepanelen op gemeentelijke panden, 8 panden zijn
Wat doen we nu al?
aangesloten op het stadswarmtenet, 4 panden hebben een warmte-koude opslag
We nemen met ’De Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie’ de regie
(WKO) en 3 panden warmtepompen. Daarnaast worden er pilots uitgevoerd om
als gemeente door richting te geven aan de transitie in de gebouwde omgeving. We
nieuwe technieken en oplossingen te onderzoeken. Zo zijn er brandstofcellen
nemen hierin een presterende en samenwerkende rol: we hebben de leiding over
aangebracht in twee panden. In zijn algemeenheid wordt er sowieso bij (reguliere)
de communicatiecampagne op energiebesparing Arnhem AAN, we gaan actief de
vervangingsinvesteringen van gemeentelijke panden gekeken of er binnen de
wijken in om samen met bewoners en bedrijven op zoek te gaan naar manieren om
bestaande budgetten duurzame varianten mogelijk zijn.
energie te besparen en alternatieven voor aardgas te vinden, we ontwikkelen tools
Vanaf medio 2019 is inzicht mogelijk in het energieverbruik per pand. Hierdoor
om bewonersinitiatieven verder te helpen zoals het AANjaagfonds en de Aanjagers
is inzichtelijk wat het effect is van genomen maatregelen en of er afwijkend
en werken hierbij samen met onze stedelijke partners. Zo hebben we het initiatief
energieverbruik voorkomt, zodat hierop gemonitord en gestuurd kan worden.
genomen om samen met corporaties, waterschap en netbeheerder in de wijk
De potentie voor energieopwekking die aanwezig is bij gebouwen van commerciële
Elderveld te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn van gebruik van restwarmte
partijen en instellingen is uitgewerkt in hoofdstuk 4 van het actieprogramma onder
van de rioolwaterzuivering voor de wijk. In de vier ‘Wijken van de toekomst’ binnen
het thema ‘bedrijven en industrie’.
het programma van het Gelders Energie Akkoord loopt een soortgelijk onderzoek naar alternatieve warmteoplossingen. Dit zijn de wijken Spijkerkwartier, Alteveer Cranevelt, Heijenoord, Lombok en Hoogkamp. Het isoleren van woningen is hier al gestart. En in Kronenburg/Vredenburg werken we aan een energieconcept van warmte uit oppervlaktewater in combinatie met WKO. In de verduurzaming van 40
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
2.1 Transitievisie warmte opstellen Een belangrijke afspraak die aan de sectortafel Gebouwde Omgeving van het landelijk Klimaatakkoord is gemaakt, is de verplichting voor gemeenten om uiterlijk eind 2021 een transitievisie warmte vastgesteld te hebben. Hierin komt te staan welke wijken als eerste aan bod komen om de transitie naar een alternatieve
Do e l 2 0 2 1
Do e l 2 0 2 6
Transitievisie warmte vastgesteld
Transitievisie warmte herijkt
warmteoplossing te maken. Dit zijn de wijken waar de meeste kansen liggen op het technische vlak, slimme koppelingen gelegd kunnen worden met andere opgaven in de wijk en waar bewoners bereid zijn om aan de slag te gaan. Voor
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
de wijken die vóór 2030 van het gas af gaan, moeten in 2021 ook de potentiële energiebronnen en -infrastructuren bekend zijn. Uiterlijk eind 2021 heeft elke gemeente een transitievisie warmte voor de gehele gemeente, die is vastgesteld door de gemeenteraad. Door de transitievisie eens in de 5 jaar te actualiseren kunnen voortgang, ervaringen en innovaties hierin worden verwerkt. Hiervoor is in
Wijkaanpak uitvoeren Toolbox met Toolbox doorontwikkelen ondersteunend instrumentarium ontwikkelen
2019 een stadsbrede warmteverkenning uitgevoerd waarin de meest aannemelijke
Communicatie en bewustwording intensiveren
alternatieve warmteoplossingen en -bronnen per wijk in kaart zijn gebracht.
Energiearmoede aanpakken
Ook zijn de meest kansrijke gebieden geïnventariseerd en besproken.
Warmtebronnen en -infrastructuur voor Arnhem ontwikkelen
Om te komen tot een gedegen transitievisie warmte zijn er verschillende acties nodig die voor eind 2021, maar ook in de periode daarna, uitgevoerd moeten
Uitvoeren van warmteprojecten Ruimte bieden voor Arnhemse innovaties
worden. Deze acties zijn uitgebreid beschreven in dit hoofdstuk. De resultaten
Pres teren d e ov erh eid
R es p on s iev e ov erh eid
ervan vormen input voor de transitievisie warmte in 2021 en de herijking in 2026.
S amen w erken d e ov erh eid
R ec h tmatige ov erh eid
Presterende overheid
Responsieve overheid
Samenwerkende overheid
Rechtmatige overheid
41
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Zo doen we als onderdeel van het technisch-economisch spoor verder onderzoek
Monitoring
naar potentiële bronnen en de warmte-infrastructuur (zie actie 2.6) en gaan we de wijken in om samen met bewoners en andere stakeholders te bekijken hoe energie bespaard kan worden en (voor sommige wijken) wat alternatieven zijn voor aardgas in de betreffende wijk. Elke wijk is anders en heeft een eigen benadering nodig,
Indicator Transitievise warmte vastgesteld
Bron Gegevens gemeente
die aansluit bij de doelgroep (zie 2.2). Hiervoor ontwikkelen we een toolbox met instrumenten die op verschillende wijzen ingezet kunnen worden (zie actie 2.3 en 2.4). Eén van de uitgangspunten die de gemeente heeft gesteld in de Arnhemse aanpak wijkgerichte energietransitie is dat de energietransitie niet mag leiden tot (verdere) energiearmoede en schuldenproblematiek en dat de energietransitie bij voorkeur wordt ingezet als instrument tegen energiearmoede. Daarom zetten wij in op een aanpak tegen energiearmoede (zie actie 2.5) die onderdeel wordt van de transitievisie warmte. De formele aanwijzing van de plannen en warmteoplossing per wijk vindt plaats in de transitievisie warmte. Dit weerhoudt de gemeente, stakeholders en vele wijkinitiatieven er niet van om nu al te starten waar kansen zich voor- doen (zie actie 2.7). Op deze manier kunnen al eerste ervaringen worden opgedaan die we meenemen bij het opstellen van de transitievisie warmte. Binnen deze projecten wordt actief ingezet om ruimte te maken voor (Arnhemse) innovaties (zie actie 2.8). Doel is een door de gemeenteraad vastgestelde transitievisie warmte eind 2021 waarin staat met welke wijken wanneer gestart wordt met de warmtetransitie, met welke partijen we dit gaan doen en met welke warmteoplossing inclusief warmtebron (voor de wijken vóór 2030).
Een herijking van de transitievisie warmte zal in 2026 plaatsvinden, waarin de eerste ervaringen, nieuwe inzichten en innovaties meegenomen worden. Voor de acties op gebouwde omgeving zijn de kosten geraamd tot en met 2021. Er wordt een nieuwe inschatting van formatie en benodigde middelen opgenomen in de transitievisie warmte. 42
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
2.2 Wijkaanpak uitvoeren
Naast de opgave om de gebouwde omgeving duurzaam te verwarmen, bieden
Om in 2021 te kunnen besluiten welke wijken voor 2030 van het gas af gaan, gaan we
de daken van de gebouwde omgeving kansen voor de opwek van elektriciteit
in de periode 2019-2021 actief de wijken in, om samen met bewoners en bedrijven
met zonnepanelen op daken. Op dit moment ligt er circa 23.500 kWpiek aan
op zoek te gaan naar manieren om energie te besparen, in de wijk op te wekken en
zonnepanelen op Arnhemse daken van woningen en bedrijven (circa 73.000
alternatieven voor aardgas te vinden. Gezien het feit dat de opgave maar ook het
zonnepanelen). Dit is ongeveer 2,7% van het huidige elektriciteitsgebruik in
draagvlak en het zelforganiserend vermogen per wijk verschillen, vraagt dit om een
Arnhem. We nemen ‘zon op dak’ als onderdeel mee van de wijkaanpak om de
aanpak per wijk. Deze aanpak wordt samen met bewoners en overige gebruikers
contactmomenten met de inwoners optimaal te benutten. Naast het richten op
gedaan en sluit aan bij andere ontwikkelingen in de wijk. Waar het zelforganiserend
daken van particuliere woningen ondersteunen we corporaties om (grote) zon
vermogen onvoldoende ontstaat, neemt de gemeente samen met stedelijke
projecten op de daken van hun bezit te realiseren.
partners het voortouw. De eerste stap is het opstellen van een participatiestrategie. Hierin wordt uitgedacht hoe alle inwoners en bedrijven betrokken worden op een manier die onder andere aansluit bij de staat van de woningen, de bewoners, maar ook het aantal initiatieven dat er al is. Voor de wijken die voor 2030 van een duurzame warmteoplossing worden voorzien, stellen we een wijk warmteplan op waarin de aanpak hoe en wanneer de wijk over kan gaan op een duurzame warmteoplossing is beschreven. Het doel van de wijkaanpak is om in gesprek te gaan met de bewoners van alle Arnhemse wijken over: •
Wat bewoners zelf kunnen doen aan energiebesparing, energie opwek en het transitiegereed maken van hun woning met kleine en grotere maatregelen (bewustwording en aanzetten tot handelen / no regret maatregelen).
•
Een per wijk met bewoners en andere stakeholders op te stellen wijk warmteplan om op termijn aardgasvrij te worden. In de transitievisie warmte komen deze warmteplannen per wijk terug. Deze warmteplannen per wijk hoeven niet allemaal dezelfde inhoudsopgave te hebben. Plannen voor wijken die voor 2030 aan de beurt zijn, zullen gedetailleerder zijn dan plannen voor wijken die pas in 2045 aan de beurt zijn.
43
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
2020
2021
Do e l 2 0 2 3
Do e l 2 0 3 0
150.000 zonnepanelen op daken 5% energiebesparing
250.000 zonnepanelen op daken 15% energiebesparing
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
Monitoring Indicator
2030
Opstellen participatiestrategie Evaluatie en aanpassen aanpak
Bron
Energiegebruik gebouwde omgeving
Klimaatmonitor
Aantal zonnepanelen op daken
Greenspread
Aantal aanvragen duurzaamheidslening
Gegevens gemeente
Aantal aanvragen subsidie energiebesparing eigen huis (SEEH)
Gegevens gemeente
Gesprekken voeren in de wijken Opstellen wijk warmteplannen, wijken vóór 2030
Opstellen wijk warmteplannen, wijken na 2030
Woningen en publieke gebouwen transitiegereed maken + plaatsen zonnepanelen Pres teren d e ov erh eid
R es p on s iev e ov erh eid
S amen w erken d e ov erh eid
R ec h tmatige ov erh eid
Presterende overheid
Responsieve overheid
Samenwerkende overheid
Rechtmatige overheid
Koppelingen •
Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie.
•
Warmteverkenning.
Het resultaat van de wijkaanpak is dat alle bewoners zich bewust zijn van de opgave van de energietransitie en hieraan een bijdrage leveren op een manier die past bij de bewoners en de wijk waarin ze wonen. Om dit mogelijk te maken wordt een instrumentarium/toolbox ontwikkeld (zie acties 2.3 en 2.4). Het doel is uitgedrukt in energiebesparing, dit is de netto besparing inclusief de te verwachten toename van woningen en bijbehorende energievraag.
44
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
2.3 Toolbox met ondersteunend instrumentarium ontwikkelen
aangesloten bij landelijke experimenten zoals gebouwgebonden financiering en
Om de wijkgerichte energietransitie vorm te geven en te versnellen, zal er op landelijk,
woonabonnementen
regionaal en stedelijk niveau ondersteunend beleid en instrumentarium worden doorontwikkeld. Op regionaal en stedelijk niveau heeft de gemeente directe invloed
Van belang bij de betaalbaarheid is ook het moment van investeren. Het is
op de ontwikkeling hiervan. We ontwikkelen een toolbox waarin alle instrumenten
belangrijk dat hierover bij de Arnhemmer duidelijkheid en voorzienbaarheid
om de energietransitie te versnellen zijn opgenomen. Deze instrumenten zijn
wordt gecreëerd en dit moment gekoppeld wordt aan natuurlijke momenten van
gericht op verschillende doelgroepen: woningeigenaren, huurders en bedrijven,
investeringen zoals bij groot onderhoud en verhuizing.
instellingen en verenigingen. Doel 2023
Do e l 2 0 2 3
We maken eerst inzichtelijk wat er al is, vervolgens kijken we of er nog instrumenten
Toolbox met(financieel) instrumentarium up-to-date om energietransitie in de wijk te versnellen
Toolbox met (financieel) instrumentarium gereed om energietransitie in de wijk te versnellen
missen en wat we kunnen toevoegen. Het is van belang hier helder over te communiceren zodat de eindgebruiker de instrumenten ook goed kan gebruiken. Dit brengen wij onder bij de doorontwikkelde campagne van Arnhem AAN (zie actie 2.4).
2020
2021
2022
2023
Belangrijk onderdeel hiervan is de ontwikkeling van financieringsinstrumentarium.
Onderzoeken wat er al is en aankomt
De kosten van de energietransitie zijn aanzienlijk. Een deel van de aanpassingen
Wensen ophalen
vormen voor eigenaren rendabele investeringen: via lagere energiekosten kunnen
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
Aansluiten bij nieuwe ontwikkelingen en beleid
Ervaringen ophalen/uitwisselen
ze deze investeringen terugverdienen. Dat betekent trouwens niet dat deze kosten voor iedereen financierbaar zijn.
Ontwikkelen toolbox (ondersteunend beleid en instrumentarium)
Op alle overheidsniveaus zullen snel maatregelen genomen moeten worden
Doorontwikkelen toolbox
Experimenteren en evalueren
om de transitie betaalbaar te houden. Denk aan maatregelen in de sfeer van Presterendoverheid e ov erh eid Presterende
subsidies, financieringsconstructies, belasting, energieprijzen en regelgeving. Deze
S amen w erken d e ov erh eid
maatregelen zijn van groot belang voor het welslagen van de energietransitie. Arnhem
ResponsieResponsieve v e ov erh eid overheid R ec h tmatige ov erh eid
Samenwerkende overheid
Rechtmatige overheid
staat open voor verantwoorde experimenten met nieuwe financieringsconstructies. Monitoring Instrumenten zoals lage renteleningen moeten doorontwikkeld worden om Indicator
voorfinanciering mogelijk te maken. Een ander deel van de investeringen voor de aanpassingen zal zich niet laten terugverdienen. De vraag is dus hoe te komen tot een
Goed gevulde toolbox met instrumenten
rechtmatige verdeling van deze kosten, zodat in beginsel ieder huishouden en iedere
voor verschillende doelgroepen
gebouweigenaar in staat is om de voor de verduurzaming benodigde investeringen te dragen. De gemeente gaat verder met het ontwikkelen van en experimenteren
Koppelingen
met nieuwe financieringsconstructies, zoals de duurzaamheidslening. Daarbij wordt
•
Bron Gegevens gemeente
Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energiestransitie. 45
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Do e l 2 0 2 3
Do e l 2 0 3 0
25% van de inwoners bekend met ArnhemAAN campagne
2.4 Communicatie en bewustwording intensiveren In september 2017 zijn we de stadscampagne Arnhem AAN gestart. In de toenmalige maatschappelijke context was het nodig om vooral te werken aan bewustwording
75% van de inwoners bekend met ArnhemAAN campagne
op het gebied van energiegebruik en duurzame opwek. Inmiddels is de situatie veranderd. Het duurzame energiethema heeft landelijk meer aandacht gekregen en
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
qua bewustwording is er een flinke slag gemaakt. Lokaal heeft de campagne Arnhem AAN enige bekendheid verworven. Het is de ‘vlag’ waaronder we de energietransitie
Ophalen benodigde verbeteringen
in de wijken vormgeven. De Arnhemse gemeenteraad heeft medio voorjaar 2019 “De Arnhemse aanpak wijkgerichte energietransitie” vastgesteld en daarin bepaald dat
“Markt” onderzoek
alle communicatie zal gaan verlopen via Arnhem AAN. Door deze ontwikkelingen
Samenwerking zoeken
verschuift de focus van Arnhem AAN van bewustwording naar gedragsverandering,
Campagnes opzetten en uitvoeren gericht op verschillende doelgroepen
gericht op energiebesparing.
Aanbieden onderdelen toolbox
Hierin zoeken wij samenwerking met partners in de stad zoals woningcorporaties, Pres teren d e ov erh eid
wijkinitiatieven en -collectieven en versterken en verbreden wij de Arnhem AAN
R es p on s iev e ov erh eid
Presterende overheid
S amen w erken d e ov erh eid
campagne.
Responsieve overheid
R ec h tmatige ov erh eid
Samenwerkende overheid
Rechtmatige overheid
De onderdelen van de toolbox (zie actie 2.3) worden inzichtelijk aangeboden, met een heldere structuur van welke instrumenten voor welke doelgroep bedoeld zijn.
Monitoring
Voorbeelden hiervan zijn het Aanjaagfonds voor buurtinitiatieven die verder geholpen
Indicator
willen worden en de duurzaamheidslening voor particuliere woningeigenaren. Deze communicatie wordt voor alle inwoners van alle wijken in Arnhem ingezet. Binnen de wijkaanpak wordt een participatieaanpak ontwikkeld die aansluit bij de stadsbrede communicatie. Doel is om de campagne Arnhem AAN te specificeren voor de verschillende wijken en de campagne zelf te verbreden naar partnerschap van afzenders (gemeente, corporaties) en onze partners te committeren aan de campagne.
Bron
Aantal inwoners bekend met Arnhem AAN campagne
Enquête
Scores op bewustwording in onderzoek onder inwoners (bijvoorbeeld Digipanel)
Digipanel onderzoek
Aantal aanvragen energieloket
Gegevens Energieloket
Aantal unieke bezoekers websites (Arnhem AAN, energieloket)
Gegevens webbeheerder
Koppelingen •
Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie. 46
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
2.5 Energiearmoede aanpakken Niet iedereen is in staat om zomaar mee te doen met de energietransitie. Zeker niet als er prangende kwesties bij mensen spelen rondom veiligheid, leefbaarheid, schulden of andere problemen in de privésfeer. De insteek is om voor alle wijken een zodanige betrokkenheid van de bewoners
Do e l 2 0 2 3
Do e l 2 0 3 0
3 pilots uitgevoerd 150 huishoudens geholpen
1.000 huishoudens geholpen
te realiseren dat de energietransitie op een eerlijke wijze kan worden gerealiseerd. Veel aanpassingen zijn nodig achter de voordeur. Dit dwingt tot nauwe aansluiting bij de dynamiek in de wijken. Daarbij is samenwerking
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
met sociale wijkteams en teams leefomgeving essentieel. We evalueren het Aanjaagteam en het Aanjaagfonds en onderzoeken hoe deze hieraan
Samenwerking versterken
Evaluatie en geleerde lessen toepassen binnen wijkaanpak
kunnen bijdragen. Evaluatie AANjaagteam en AANjaagfonds
In een drietal wijken starten we een pilot energiearmoede. In deze wijken worden energiecoaches ingezet, die bewoners helpen op weg naar een lagere energierekening. De lessen die in deze pilots worden geleerd, nemen
Pilots starten in de wijken
Pilots starten in de wijken
Ervaringen ophalen/uitwisselen (andere gemeenten, binnen- en buitenland
we mee in de wijkgerichte aanpak. Dit betekent:
Pres teren d e ov erh eid
R es p on s iev e ov erh eid
•
S amen w erken d e ov erh eid
R ec h tmatige ov erh eid
Samen met professionele stakeholders het voortouw nemen in wijken die dat nodig hebben en waar kansen ontstaan.
•
Samen met partners op wijkniveau acties uitvoeren, pilots starten en maat-regelen nemen in een aantal wijken rondom het tegengaan van
Presterende overheid
Responsieve overheid
Samenwerkende overheid
Rechtmatige overheid
toenemende energiearmoede. Monitoring Indicator
Bron
Aantal huishoudens geholpen
Gegevens gemeente voor de pilot Energiebank
Koppelingen •
Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie. 47
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Doel 2023
2.6 Duurzame warmtebronnen en -infrastructuur voor Arnhem ontwikkelen
Ontwerp energieinfrastructuur gereed en afgestemd met stakeholders. Duurzame bronnenstrategie
Om de gesprekken met de inwoners goed te kunnen voeren en om als gemeenteraad wijken aan te kunnen wijzen die van het gas af gaan (transitievisie warmte), is het nodig om te weten welke infrastructuur en hernieuwbare energiebron(nen) in die wijken beschikbaar zijn als alternatief voor aardgas. Dit vergt nog verder onderzoek en vooral ook afstemming met de wijkbewoners en stakeholders. Op basis hiervan
2020
wordt een gewenste energie-infrastructuur ontworpen. Dit zal voor sommige delen van Arnhem een netwerk met duurzame warmte zijn en voor andere delen een
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
Samenwerking opzetten
verzwaard elektriciteitsnet.
Afspraken maken en rollen duiden
Zonder duurzame warmtebronnen kunnen we de gebouwde omgeving niet
Onderzoek naar grootschalige warmtebronnen
verduurzamen. Daarom wordt onderzocht wat de potentie is van grootschalige duurzame warmtebronnen zoals diepe geothermie en aquathermie, die in meerdere wijken via grootschalige waternetten kunnen worden ingezet. Deze onderzoeken
Bronnenstrategie opstellen
Onderzoek naar gemeentelijke rol
voeren we samen met de regio uit en dit is ook onderdeel van de RES, waar het
Ontwerpen energie-infrastructuur
gaat om het verdelingsvraagstuk van regionale bronnen. Naast grootschalige Betrokken blijven bij plannen verzwaring elektriciteitsnet
warmtebronnen wordt ook gezocht naar kleinschalige warmtebronnen die de
Mogelijkheden toepassing Arnhemse innovaties onderzoeken
warmtevraag van (een deel van) een wijk kunnen voorzien. Dit moet bij elkaar leiden tot een bronnenstrategie voor Arnhem waarbij zowel de lokale potentie is
Pres teren d e ov erh eid
R es p on s iev e ov erh eid
meegenomen als de afstemming is gezocht met betrekking tot regionale bronnen.
S amen w erken d e ov erh eid
R ec h tmatige ov erh eid
Presterende overheid
Samenwerkende overheid
De overstap naar aardgasvrije warmteoplossingen heeft ook effect op het
Responsieve overheid Rechtmatige overheid
elektriciteitsnet. Door collectieve warmtepompen in een warmtenet of individuele warmtepompen voor woningen te gebruiken, neemt de elektriciteitsvraag toe. Aan de hand van de voorgestelde warmteoplossing uit de transitievisie warmte
Monitoring
wordt door Liander het effect op het elektriciteitsnet berekend. Deze verzwaring
Indicator
Bron
kan uitgesteld of zelfs voorkomen worden wanneer gebruik wordt gemaakt van opslag in de vorm van elektriciteit, warmte of waterstof. Hier liggen kansen voor het toepassen van (Arnhemse) innovaties. Door als gemeente hierin nauw samen te werken, kunnen mogelijkheden voor deze innovaties in een vroeg stadium
Het ontwerp van de energie-infrastructuur
Gegevens gemeente
Bronnenstrategie
Gegevens gemeente
worden herkend en ondersteund. Als gemeente kunnen wij mogelijk een rol spelen in de aanleg, het onderhoud of het beheer van de warmte-infrastructuur. Wij gaan
Koppelingen
onderzoeken of deze rol gewenst is.
•
Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie. 48
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Doel 2023 1.500 bestaande woningen en publieke gebouwen aardgasvrij gemaakt met lokale duurzame warmte
2.7 Uitvoeren van warmteprojecten Naast het transitiegereed maken van de woningen en gebouwen in Arnhem zijn er in verschillende wijken kansen en initiatieven om de komende jaren,
Doel 2030 6.500 bestaande woningen en publieke gebouwen aardgasvrij gemaakt met lokale duurzame warmte
samen met bewoners, bedrijven en woningcorporaties, aan de slag te gaan met het ontwikkelen van een alternatieve warmtevoorziening. Door hier nu
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
al mee te starten wordt waardevolle ervaring opgedaan die meegenomen kan worden in de verdere ontwikkeling van de toolbox en de wijkaanpak. Een aantal projecten zijn al gestart zoals het Smart Polderproject in Vredenburg/Kronenburg. Deze worden de komende jaren uitgevoerd. Wij geven uitvoering aan de warmteplannen voor de wijken die zijn opgenomen in de transitievisie warmte en kijken actief naar gebieden waar
Samenwerking opzetten Kansgebieden identificeren Afnemers contracteren
Afnemers contracteren
Project aanbesteden
zich kansen voordoen. We ondersteunen initiatieven door deze verder uit te
Indien uit onderzoek naar voren komt dat grootschalige duurzame met de ontwikkeling hiervan. De ontwikkeling van een warmtebron zoals
Duurzame bron ontwikkelen
Duurzame bron ontwikkelen
Mogelijkheden toepassing Arnhemse innovaties onderzoeken Pres teren d e ov erh eid
verwachting dat deze voor 2030 operationeel zal zijn. Voor de projecten waarbij woningen en gebouwen de komende jaren op een alternatieve bronnen ontwikkeld.
Infrastructuur aanleggen
Betrokken blijven bij plannen verzwaring elektriciteitsnet
geothermie neemt al snel meer dan 10 jaar in beslag. Daarom is het niet de
manier gaan worden verwarmt, worden kleinschalige lokale duurzame
Project aanbesteden
Infrastructuur aanleggen
Duurzame bron ontwikkelen
en (externe) financiering.
bronnen haalbaar zijn, dan wordt de komende jaren een start gemaakt
Project aanbesteden
Infrastructuur aanleggen
laten werken en helpen bij het samenbrengen van partijen, de aanbesteding
Afnemers contracteren
R es p on s iev e ov erh eid
Presterende overheid
Responsieve overheid
Samenwerkende overheid
Rechtmatige overheid
Monitoring Indicator
Bron
Aantal woningen van het aardgas af
Gegevens gemeente
Koppelingen •
Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie. 49
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
2.8 Ruimte bieden voor Arnhemse innovaties In de warmtetransitie zijn er ook kansen voor Arnhemse bedrijven om in de wijken innovaties mee te ontwikkelen en toe te passen. Waar wij in de
Do e l 2 0 2 3
Do e l 2 0 3 0
3 innovaties getest in wijken
10 innovaties getest in wijken
komende jaren aan de slag gaan worden nadrukkelijk (Arnhemse) innovatieve bedrijven uitgenodigd om mee te denken en mee te doen. Daarnaast zoeken wij actief samenwerking met onderwijsinstellingen, innovatieve bedrijven en grote bedrijven die betrokken zijn bij warmteprojecten om te komen tot
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2 030
nieuwe oplossingen die de warmtetransitie kunnen versnellen. Hiermee worden kansen gecreëerd voor regio en stad en krijgen de Arnhemse economie en werkgelegenheid een impuls. Daarnaast onderzoeken we of we het toepassen van (Arnhemse) innovaties onderdeel willen maken van de aanbesteding van warmteprojecten. In de wijken met waar bewoners open staan voor innovaties gaan we samen met wijkbewoners, ondernemers en andere stakeholders starten met pilots
In gesprek met innovatieve (Arnhemse) bedrijven Kansen inzichtelijk maken Overzicht houden van beschikbare innovaties Kansrijke projecten en innovaties matchen
Onderzoek opnemen innovatie eis in aanbesteding
waarbij de Arnhemse innovaties in de praktijk worden getest. Hiervoor is het nodig dat we weten in welke wijken dit mogelijk is (onderdeel van de wijkaanpak) en welke innovaties er in Arnhem zijn die getest kunnen worden in de praktijk. Dit moet vervolgens bij elkaar worden gebracht.
Uitnodigen innovatieve bedrijven in vroeg stadium project Pres teren d e ov erh eid
R es p on s iev e ov erh eid
SamenwPresterende erkende overheoverheid id Rechtmatige overResponsieve h eid overheid
Samenwerkende overheid
Rechtmatige overheid
Monitoring Indicator
Bron
Aantal innovaties getest in wijken
Gegevens gemeente
Koppelingen •
Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie. 50
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Duurzame mobiliteit 51
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
3. Duurzame mobiliteit We kunnen en willen koploper worden op duurzame mobiliteit. Een belangrijk deel
De opgave
van het energieverbruik en de CO2-uitstoot van Arnhem zit in de manier waarop we
De manier waarop we ons verplaatsen heeft ook belangrijke consequenties voor
ons verplaatsen van, naar en binnen Arnhem. We werken aan een toekomst waarin
de manier waarop we onze ruimte inrichten. 35% van onze gemeente bestaat uit
deze mobiliteit op een duurzame manier georganiseerd is. Huidige vervoersmiddelen
bebouwde omgeving, wegen, stoep en spoor. Hiervan wordt 3% ingenomen
moeten verduurzamen en een verandering van het mobiliteitssysteem is nodig.
door parkeervakken. Door duurzame mobiliteit mee te nemen in ruimtelijke
Dit betekent dat auto’s, scooters, bussen en vrachtwagens niet meer op fossiele
ontwikkelingen kunnen we deze ruimte efficiënter en anders gaan besteden.
brandstoffen rijden en het mobiliteitssysteem slim, schoon, veilig en aangenaam
Zo kan nagedacht worden over lagere parkeernormen in een wijk, waardoor er meer
is. Het gaat om infrastructuur en materiële verandering, én om een verandering in
behoefte ontstaat voor deelauto-concepten en er meer ruimte is voor groen.
gedrag. Het actieprogramma mobiliteit voor NemiA 2020-2030 bestaat uit de acties: •
Werkgeversaanpak modal shift
•
Uitbreiden gebruik zero emissie deelmobiliteit
•
Vergroten aandeel elektrische voertuigen
•
Verduurzamen/verminderen mobiliteitsbewegingen stadslogistiek
•
Taxi-beleid verduurzamen
•
Zero emissie concessie doelgroepenvervoer
•
Vergroten aandeel zero emissie voertuigen leveranciers gemeente
•
Zero emissie OV-concessie
•
Stimulering waterstof mobiliteit
Deze acties worden in de volgende paragrafen beschreven. We werken met partijen samen om de concrete doelstellingen van de acties te realiseren. Hiermee verduurzamen we het huidige energiegebruik, besparen we energie door ons minder te verplaatsen en op een efficiëntere manier.
Alle mobiliteit in onze gemeente zorgt op dit moment voor circa 41% van de totale CO2-uitstoot van Arnhem (386 kT). Het verduurzamen van mobiliteit speelt dus een belangrijke rol in de opgave om in 2030 61% CO2-reductie te realiseren. Net als onze totale CO2-reductie ambitie, is niet elk deel van de mobiliteitsopgave door ons als gemeente te beïnvloeden. De mate van invloed die wij hebben op de opgave om de mobiliteitssector te verduurzamen is onder te verdelen in drie categorieën:
52
u wde v i ng
CO2 cti e
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
•
•
•
De uitstoot waar wij invloed op hebben is naar schatting 100 kT CO2. Dit is bijna
Wat doen we al?
30% van de uitstoot in de mobiliteitssector. Lopende programma’s en nieuwe
Wij zetten proactief in op een versnelling van de verduurzaming van mobiliteit.
doelstellingen en acties dragen bij aan het verduurzamen van dit deel.
De ambitieuze Luchtagenda van begin 2019 is hier een voorbeeld van. Hierin
Een deel van de uitstoot die wordt toegerekend aan Arnhem, waar wij als
scherpen we de milieuzone voor diesel bestelvoertuigen aan, organiseren we
gemeente geen (in)directe invloed op hebben, is doorreizend verkeer over de
schone walstroom voor schepen, en onderzoeken we de mogelijkheden en het
snelweg, scheepvaart en railverkeer. Dit is naar schatting circa 200 kT.
effect van het omleiden van doorgaand verkeer rondom het centrum. Verder werken
Door autonome ontwikkelingen (verduurzaming scheepvaart, transitie naar
we vanuit de programmalijn ‘Arnhem beter bereikbaar’ van het programma Ruimte
elektrisch vervoer buiten Arnhem etc.) is een reductie van circa 90 kT te
voor ontwikkeling aan inclusief, veilig en duurzaam vervoer. Hierbij houden we
verwachten (25% van de totale uitstoot van de mobiliteitssector).
rekening met de ruimtelijke inpassing en kostenefficiëntie. Ook werken we aan een dekkend openbaar laadnetwerk voor elektrische voertuigen en zijn er plannen voor
Duurzame Mobiliteit mobiliteit
I nd u s t r i e e n bedr i j ven
G r o o t s c ha l i ge o pwek
meer snellaad-locaties. Ook werken we aan het koppelen van laadvoorzieningen aan lokaal duurzaam opgewekte elektriciteit. We hebben als Arnhem een unieke positie in Nederland op mobiliteitsgebied.
4 2 k T C O2 r e du ct i e
3 8 k T CO2 r e du ct i e
3 4 k T CO2 r e du ct i e
Door de inzet van de elektrische Trolleybus is een groot deel van het openbaar vervoer schoon. Met de doorontwikkeling naar de Trolley 2.0 kunnen de bussen tot 12 km buiten het trolleynetwerk op elektriciteit rijden. Een ontwikkeling die we willen versterken is de inzet van waterstofmobiliteit. We hebben een sterk vertegenwoordigde Energie en Milieutechnologie sector in Arnhem waardoor kennis, expertise en de mogelijkheid om hier stappen in te zetten aanwezig is. We
Wanneer de inspanningen worden uitgevoerd en de doelstellingen voor 2030
investeren met de Provincie Gelderland, en werken samen met kennisinstellingen
worden gehaald verwachten wij een CO2-reductie binnen de mobiliteitssector van
en de markt om de waterstof ontwikkelingen in Arnhem uit te breiden. Ook werken
42 kT. Samen met andere stakeholders en bewoners kunnen we een groter bereik
we met de provincie Gelderland aan een zero-emissie busconcessie in 2023 waar
creëren. Dit kan bijvoorbeeld door te streven naar landelijke normen voor zero
de Trolley 2.0 een grote rol in krijgt.
emissie vervoer, lobby voor verduurzaming van de scheepvaart etc.
Naast de transitie naar schonere mobiliteitstechnieken voeren we actief beleid om het autogebruik te verminderen en het gebruik van fiets en Ov te bevorderen (modal-
Om met de verschillende acties deze reductie te behalen is tot en met 2022 het volgende benodigd:
Benodigdheden
shift). Zo werken we intensief samen met de provincie Gelderland binnen het HOVActieplan aan een netwerk van Hoogwaardig Openbaar Vervoer verbindingen om autogebruikers een goed alternatief te bieden.
2 FTE
€2.015.000
53
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
3.1 Werkgeversaanpak modal shift Bijna de helft van de uitstoot van onze mobiliteit komt van zakelijk- en woon-
We stimuleren het gebruik van de werkgevers aanpak vanuit een samenwerkende
werkverkeer. Werkgevers hebben daarmee een belangrijke taak, aangezien ze
rol door campagne te voeren om gedragsverandering teweeg te brengen, een
invloed hebben op de mobiliteit van hun werknemers. Door als gemeente samen
belangrijke factor voor succes. We geven samen met bedrijven vorm aan de
met werkgevers een aanpak te ontwikkelen waarmee werknemers van bedrijven met
middelen en faciliteiten om slim en schoon transport aantrekkelijk te maken.
minimaal honderd medewerkers gestimuleerd worden om zakelijke ritten en woon-
Denk aan fietsinfrastructuur, parkeervakken voor deelauto’s en OV als volwaardig
werkverkeer via slimme en schone alternatieven te organiseren wordt vervoer een
alternatief. Daarnaast nemen we regie door duurzaam mobiliteitsbeleid op te
stuk duurzamer. En door het gebruikt van OV en fietsen te belonen in plaats van
stellen, werknemers te stimuleren en te belonen, en te investeren in voorzieningen
autorijden wordt de ‘modal shift’ gestimuleerd.
voor duurzaam vervoer.
Doel 2023
Doel 203 0
25% minder autogebruik bij minimaal 10 deelnemende bedrijven
25% minder autogebruik bij minimaal 50 deelnemende bedrijven
Monitoring 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Planvorming
Indicator
Evaluatie en opschalen
Faciliteren voorzieningen
Uitbreiden voorzieningen
Deelnemers werven
Campagne zakelijke ritten
Bron
Aantal deelnemende bedrijven
Overzicht gemeente
Aantal gereden auto kilometers, OV en fiets kilometers
Administratie van het bedrijf (nulmeting uitvoeren in startjaar)
Campagne woon-werkverkeer
Koppelingen Presterend e overheid
Res p o n s i eve o ver h ei d
Sa m en wer ken d e o ver h ei d
Rech tm a ti g e o ver h ei d
Presterende overheid
•
ontwikkeling (gemeente Arnhem).
Responsieve overheid
• Samenwerkende overheid
Programmalijn ‘Arnhem Beter Bereikbaar’ van programma Ruimte voor
Rechtmatige overheid
Programma ‘Slim & Schoon onderweg’ (gemeenten regio Arnhem Nijmegen, provincie, Rijkswaterstaat, ministerie Infrastructuur en Waterstaat, bedrijfsleven en vervoerders).
•
Arnhemse Luchtagenda (januari 2019). 54
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
3.2 Uitbreiden gebruik zero emissie deelmobiliteit Inwoners en forenzen, naast het bestaande OV, een aanbod van andere soorten
stimuleren is er minder ruimte nodig voor parkeren, ruimte die bijvoorbeeld gebruikt
van mobiliteit nodig om hun eigen auto of zakelijke leaseauto te laten staan of
kan worden voor meer groen in de stad.
zelfs in te ruilen. Dit is nodig om het aantal autokilometers in de stad te reduceren. Een toenemend, gespreid en gevarieerd aanbod van deelmobiliteit helpt gerichte
Deelmobiliteit in andere steden
doelgroepen om duurzame voertuigen en fietsen te delen. Op dit moment is hebben
Amsterdam heeft anno 2019 al 500+ deelauto’s en wil in 2025 in de stad
we geen beleid dat deelmobiliteitsaanbieders faciliteert en zelfs stimuleert in de uitrol
2.500 deelauto’s hebben rijden. Delft kende begin dit jaar 800+ deelfietsen
hiervan. Normen voor deelmobiliteit in gebiedsontwikkelingen zijn nodig. Daarnaast
met 10.000 geregistreerde gebruikers. Op topdagen worden >4 ritten per
moeten we ruimte beschikbaar stellen voor nieuwe deelvervoer-oplossingen, zoals
dag per fiets gereden. Bron: www.gelderlander.nl
deelscooters en Light Electric Vehicles (LEV’s) (o.a. elektrische steps).
We dagen de markt uit om deelmobiliteitconcepten in Arnhem te introduceren door Doel 203 0 1000 deelauto’s 2000 deelfietsen Per voertuig 15 actieve gebruikers
normen voor deelmobiliteit op te stellen. Hierin beschrijven we hoe deelmobiliteit in de bestaande openbare ruimte en nieuwbouwontwikkelingen wordt meegenomen en gekoppeld wordt aan parkeerbeleid. Met de normen geven we richting en nemen we regie, en tegelijkertijd bieden we ruimte voor eigen initiatief waarin we een meer samenwerkende rol aannemen. Op deze manier versnellen we de ontwikkeling van
2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
deelvervoer in nieuw te bouwen wijken.
Onderzoek potentie deelmobiliteit
Monitoring
Opstellen beleid Levering en beheer
Indicator
In gebruik name
Evaluatie
Campagne & promotie deelmobiliteit
Presterende overheid Presterend e overheid
Bron
Opschalen aantal deelvoertuigen
Responsieve overheid Res p o n s i eve o ver h ei d
Aantal elektrische deelauto’s en deelfietsen
Gegevens aanbieder deelmobiltieit
Aantal actieve gebruikers deelmobiliteit
Gegevens aanbieder deelmobiliteit
Aantal gereden kilometers binnen Arnhem met deelmobiliteit
Gegevens aanbieder deelmobiliteit
Samenwerkende overheid Samenwerkende overoverheid heid RechtmatigRechtmatige e overheid
De impact van het inzetten van schone deelmobiliteit is groot (circa 5 kT CO2reductie). Dit komt omdat de hoeveelheid gemaakt kilometers wordt ingeperkt en
Koppelingen
de hoeveelheid vervuilende kilometers wordt teruggebracht. Deelmobiliteit biedt
•
ook kansen voor ontwikkelingen in de openbare ruimte. Door deelmobiliteit te
E-hubs pilot-programma (3 e-hubs met deelauto’s en deelfietsen worden dit jaar nog aangelegd in Arnhem; start in 3e kwartaal 2019). 55
Actieprogramma - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
3.3 Vergroten aandeel elektrische voertuigen Elektrisch vervoer kent een ongekende opmars en elektrische voertuigen Doel 2030
Doel 2023
nemen richting 2030 een steeds groter marktaandeel voor hun rekening op
1.000 openbare laadpunten 20 snellaadpunten
de Nederlandse wegen. Naar verwachting is in 2030 ca. 20% tot 30% van de Nederlandse personenauto’s volledig elektrisch. Voor Arnhem zou dit een CO2-
6.000 openbare laadpunten 100 snellaadpunten
reductie van maximaal 70 kT betekenen. Een groot deel hiervan is toe te kennen aan de autonome ontwikkeling, buiten de eigen invloed. De aanleg van voldoende laadinfrastructuur is randvoorwaardelijk om deze ontwikkeling mogelijk te maken
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
en daarmee de reductie te behalen. Door als stad voorop te lopen in het aantal beschikbare laadpunten wordt de transitie naar elektrisch vervoer in Arnhem versneld en daarmee een groter aandeel elektrische voertuigen. De CO2-reductie van de aanvullende inspanningen is naar schatting 20 kT. Om dit mogelijk te maken hebben we een beleidsplan laadinfrastructuur (strategisch laadplan) nodig3 . We moeten ruimte beschikbaar stellen voor laadpalen en snelladers. De investering,
Strategisch laadplan Aanbesteding openbare, semi-openbare en snellaadpunten Gronden beschikbaar stellen Installatie en beheer laadpunten
In gebruik name
Evaluatie
Opschalen aantal laadpunten
ontwikkeling en exploitatie van het laadnetwerk is aan de markt. Waar de laadpalen nog niet rendabel zijn maar wel strategisch gezien geplaatst moeten worden nemen we regie door mee te investeren als presterende overheid. In een ‘strategisch laadplan’ bepalen we hoeveel palen wanneer en waar geplaatst
Presterende overheid
Responsieve overheid
Samenwerkende overheid Presterende overheid
Rechtmatige overheid
Samenwerkende overheid
Responsieve overheid Rechtmatige overheid
worden om de ontwikkeling van elektrische voertuigen te stimuleren. We nemen hierbij een rol als presterende overheid waar we opdrachtgever zijn van het uitvoeringsplan en er extra aandacht is voor lokale ondernemers. We organiseren publieke laadpunten en stimuleren semi-openbare laadpunten. Op dit moment hebben we circa 550 (semi) publieke laadpunten. Uit voor Arnhem gemaakte prognoses vanuit Over Morgen data-tooling, blijkt dat er 6.000 openbare laadpunten nodig zijn in 2030 waarvan ongeveer 100 snellaadpunten.