Programmaplan New energy made in Arnhem 2020-2030
Tekst van het document
New energy made in Arnhem Programma 2020-2030 Oktober 2019
New energy made in Arnhem Programma 2020-2030 Oktober 2019
Voorwoord Een klimaatneutraal en duurzaam Arnhem. Dat is waar we naar toe willen. Een groene en gezonde stad met schone lucht, waarin het ook voor onze kinderen en kleinkinderen nog prettig wonen is. Een stad met een schone economie die niet meer draait op kolen, olie en gas, maar op schone energiebronnen als zon en wind. Om daar te komen, zetten we de komende jaren vol in op de energietransitie: de strategie om Arnhem in 2050 onafhankelijk te laten zijn van fossiele brandstoffen. De energietransitie als kans We willen ook in Arnhem bijdragen aan het tegengaan van de opwarming van de aarde en concreet invulling geven aan de doelstellingen uit het Akkoord van Parijs. Dat vraagt om keuzes, maatregelen en investeringen. Die keuzes zijn tegelijk kansen; de energietransitie kan een vliegwiel zijn voor innovatie, nieuwe bedrijvigheid en extra werkgelegenheid. Door het verminderen van CO2 dragen we niet alleen bij aan de aanpak van klimaatverandering, maar neemt ook de luchtkwaliteit, de gezondheid en de kwaliteit van het wonen van de Arnhemmers toe. Tegengaan energiearmoede Om deze transitie mogelijk te maken hebben we nadrukkelijk oog voor Arnhemmers die nu al moeite hebben om hun energierekening te betalen. De verwachting is dat de energiekosten hoger worden en de gasprijs de komende jaren fors stijgt.
We willen voorkomen dat dit leidt tot energiearmoede: dat mensen een groter deel van hun beschikbaar inkomen dan kwijt zijn aan het verwarmen van hun huis en elektriciteit. De gemeente zet daarom actief in op het ondersteunen van Arnhemmers bij het isoleren van woningen en het overschakelen naar schone energiebronnen. Het uitgangspunt daarbij is dat de energietransitie voor iedereen haalbaar en betaalbaar is. Aan de slag Dit programma beschrijft hoe we onze doelen willen bereiken. Gecombineerd met een set aan concrete maatregelen laten we zien dat we niet willen blijven hangen in woorden of mooie vergezichten. Er ligt kortom een hoop werk op ons te wachten. Aan de slag dus.
Cathelijne Bouwkamp Wethouder Klimaat & Energie
New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Samenvatting
New energy made in [Arnhem] 2020-2030 De opgave Arnhem volgt in haar ambities internationale afspraken, het klimaatakkoord en het Gelders Energieakkoord. Arnhem werkt toe naar een klimaatneutrale gemeente in 2050. Om dit te bereiken moet de komende jaren veel gebeuren. De doelstelling van het actieprogramma New energy made in Arnhem (NemiA) 2020-2030 is 61% CO2-reductie ten opzichte van 2017, met als tussendoelstelling 25% in 2023. Deze reductie wordt grotendeels gerealiseerd door het actieprogramma NemiA 2030 en overige programma’s binnen de gemeente. Een deel van de reductie komt van autonome ontwikkeling, de resterende opgave zullen wij van buiten de gemeentegrens moeten halen of hier in de komende jaren aanvullende ambities op formuleren. Totale reductie opgave 2030 Autonome ontwikkelingen (in)Direct binnen actieprogramma Nemia 2030 (in)Direct binnen andere programma’s Arnhem (in)Direct buiten eigen gemeentegrens
61% 14% 20% 1% 26%
572 kTCO2 130 191 5 246
Wa a r sta a n w e n u?
D o e l ste l l i n g p e r th e m a
Het huidige energiegebruik van Arnhem bedraagt 12.366 TJ, dit veroorzaakt jaarlijks 938 kT CO2-uitstoot. Dit is als volgt verdeeld over verschillende sectoren. Sector
Binnen verschillende thema’s zijn acties opgesteld die leiden tot de volgende CO2-reductiedoelstellingen per thema:
Energiegebruik (TJ/jaar)
CO 2 -u i t s t o o t i n Arn h e m ( 2 01 7 )
Woningen Publieke gebouwen
3.398
Mobiliteit
5.309
Bedrijven
1.518
Industrie
299
Gebouwde omgeving
Durzame mobiliteit
Bedrijven en industrie
Grootschalige opwek
1.358
Overig
484
Totaal
12.366
Gebouwde omgeving
Bedrijven en i n d u s t r i e
Binnen de gebouwde omgeving werken we met een wijkgerichte aanpak aan het transitie gereed maken van woningen en gebouwen. We gaan isoleren, van het gas af, energie opwekken en op zoek naar duurzame warmtebronnen.
Energie besparen, hergebruiken en opwekken bij bedrijven en industrie draagt bij aan de reductiedoelstelling. Dit bereiken wij door betere informatievoorziening, stimuleren van en handhaven op verplichte maatregelen.
Duurzame mobiliteit
Grootschalige o p w e k
Huidige vervoersmiddelen gaan we verduurzamen en het mobiliteitssysteem veranderen. Het gaat om infrastructuur, materiële veranderingen en om verandering in gedrag.
De elektriciteit die we in de toekomst nodig hebben wordt op een duurzame manier opgewekt. We doen onderzoek naar geschikte locaties en realiseren windmolens en zonnevelden.
4
Duurzame mobiliteit
Grootschalige o p w e k
New energy madewordt in Arnhem - programma De elektriciteit die we in de toekomst nodig hebben op een duurzame 2020 - 2030 manier opgewekt. We doen onderzoek naar geschikte locaties en realiseren windmolens en zonnevelden.
Huidige vervoersmiddelen gaan we verduurzamen en het mobiliteitssysteem veranderen. Het gaat om infrastructuur, materiële veranderingen en om verandering in gedrag.
Samenvatting Ontwikkelen toolbox, communicatie intensiveren Uitvoeren wijkaanpak Informatievoorziening, energiebesparing en handhaving bij bedrijven en industrie Laadinfrastructuur uitbreiden, randvoorwaardelijk voor toename duurzame mobiliteit Overgang naar zero emissie OV, bestelvoertuigen, leveranciers, doelgroepenvervoer en taxi’s Duurzame warmtebronnen en -infrastructuur ontwikkelen
Toel ic h tin g • We houden rekening met het verdwijnen van oudere zonnepanelen. • We verwachten nieuwe innovatieve bronnen ter vervanging van deze technieken, of met dezelfde maar efficiëntere technologie. • We gaan uit van innovaties in mobiliteitsdeelsystemen om het gebruik van OV en deel-auto’s sterk te stimuleren. • Elektrisch rijden zorgt voor een sterke besparing vanwege efficiënte elektromotoren. • Laadpalen zijn nodig om een groei in het aantal elektrische voertuigen mogelijk te maken. • Circa 50% energiebesparing in eindgebruik, resulteert in 30% besparing op de te realiseren bronnen ten gevolge van conversie- en transportverliezen. • Er wordt meer duurzame energie opgewekt dan benodigd voor het eindgebruik in verband met conversie- en transportverliezen.
Zon op daken woningen, bedrijven en industrie Realiseren van windmolens in Arnhem Grootschalige opwek buiten Arnhem voor restopgave Realiseren van zonnevelden in Arnhem
To tale vr aag n aar e ne r gi e
T o taal aan b o d h e r n i e uwb ar e b r o n n e n
Belangrijkste doelstelling
2023
2030
Belangrijkste doelstelling
2023
2030
Energiebesparing gebouwde omgeving
5%
15%
Energiebesparing bedrijven en industrie
5%
15%
Bestaande woningen en publieke gebouwen aardgasvrij met lokale duurzame bron Zonnepanelen op daken woningen en publieke gebouwen
1.500
6.500
25.000
75.000
150.000
250.000
Zonnepanelen op daken bedrijven en industrie Bestaande bedrijven aardgasvrij met lokale duurzame bron
100
500
Openbare laadpunten / snellaadpunten Deelauto’s / deelfietsen / actieve gebruikers per voertuig
1.000 / 20
6.000 / 100 1.000 / 2.000 / 15
Windmolens in Arnhem
4
5*
Zonnevelden in Arnhem
18 MWp (circa 20 hectare)
42 MWp (circa 45 hectare)
Zero emissie bestelvoertuigen in binnenstad / vermindering vervoersbewegingen (in 2025) Elektrische taxi’s in de binnenstad
100% / 25% 100%
*) Rest wordt bepaald binnen de regionale energiestrategie
5
New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Leeswijzer Het programma New energy made in Arnhem 2020-2030 (NemiA) bestaat uit
Bijlage
twee delen. Het eerste deel is ‘de koers’. Hierin staan de doelen en de strategische
In de bijlage is de raming van benodigde organisatie en middelen voor het nieuwe
keuzes met de achtergrond van het programma. Ofwel, de richting die gekozen is
programma voor de periode 2020-2022 opgenomen. Daarna volgt een beschrijving
voor Arnhem. Het tweede deel is het ‘actieprogramma’. Hierin staan de gekozen
van het proces en een begrippenlijst.
activiteiten om de koers te varen. Beide delen zijn zelfstandig te lezen. Deel 1 – De Koers In hoofdstuk 2 is de context van het programma toegelicht. De (inter)nationale, provinciale en regionale kaders komen in dit hoofdstuk aan bod. Hoofdstuk 3 gaat in op de Arnhemse koploperspositie in Duurzaamheid. Hieruit volgen in hoofdstuk 4, samen met een beschrijving van waar we nu staan, de doelen en ambities voor dit programma. Hoe wij als gemeente hierin acteren en wat de bepalende factoren zijn om het te laten slagen staat beschreven in hoofdstukken 5 en 6. In de laatste twee ‘koers’ hoofdstukken, hoofdstukken 7 en 8, staan de raakvlakken met andere beleidsvelden waar we aan werken en is de monitoring toegelicht. Deel 2 – Actieprogramma Na een inleiding op het actieprogramma wordt in hoofdstuk 2 tot en met 5 de inhoud en de opgave van de thema’s ‘gebouwde omgeving’, ‘duurzame mobiliteit’, ‘bedrijven en industrie’ en ‘grootschalige opwek’ beschreven aan de hand van Arnhemse voorbeelden. In deze hoofdstukken zijn de acties met bijbehorende doelstellingen voor 2023 en 2030, en de impact uitgewerkt. Hoofdstuk 6 gaat in op bewustwording en gedragsverandering wat thema overstijgend is. In hoofdstuk 7 komen activiteiten aan bod op aanverwante thema’s die helpen in het realiseren van het programma. Dit zijn bijvoorbeeld ‘human capital’ en ‘innovatie’.
6
New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
7
New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Inhoudsopgave Voorwoord
3
5.4 Responsieve overheid
25
Samenvatting
4
5.5 Een regierol in de energietransitie
25
Leeswijzer
6
Inhoudsopgave
8
6. Bepalende factoren 6.1 Samenwerken en medeverantwoordelijkheid
26
DE KOERS
11
6.2 Draagvlak
26
6.3 Integrale aanpak
26
6.4 Flexibel programmeren
27
6.5 Nationaal beleid
27
1. Inleiding
12
2. Context
13 7. Samenhang met andere beleidsvelden
26
28
2.1 Internationaal
13
2.2 Nationaal
13
7.1 Ruimte en milieu
28
2.3 Provinciaal
13
7.2 Circulaire economie
28
2.4 Regionaal
14
7.3 Economie
28
7.4 Human capital
29
15
7.5 Sociaal domein
29
3.1 Integrale wijkaanpak
15
7.6 Klimaatneutraliteit
29
3.2 Duurzame mobiliteit
16
7.7 Gebiedsrealisatie en vastgoed
29
3.3 Arnhemse energie innovaties
17
7.8 Verduurzaming voedselsysteem
29
7.9 Klimaatadaptatie
29
3. Arnhem als koploper duurzaamheid
4. Doelen, ambities en vertrekpunt
18 8. Monitoring
30
4.1 Energieverbruik en CO2-uitstoot
18
4.2 Invloedsfeer gemeente
20
8.1 Het belang van goede monitoring
30
4.3 Stappen tot nu toe
22
8.2 Beschikbare en benodigde gegevens
30
8.3 Het samenbrengen van acties en effecten
30
8.4 Monitoring als evaluatiemiddel
30
5. Rolneming
23
5.1 Presterende overheid
23
5.2 Samenwerkende overheid
24
5.3 Rechtmatige overheid
24
8
New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
ACTIEPROGRAMMA
33 4. Bedrijven en industrie
1. Inleiding 2. Gebouwde omgeving
34
65
4.1 Communicatie en bewustwording intensiveren
68
4.2 Energiebesparing bevorderen
69
37
4.3 Opwek en hergebruik van energie bevorderen
70
2.1 Transitievisie warmte opstellen
41
4.4 Aardgasvrij maken bedrijven en industrie
71
2.2 Wijkaanpak uitvoeren
43 5. Grootschalige opwek
2.3 Toolbox met ondersteunend instrumentarium ontwikkelen
73
45
5.1 Windmolens realiseren
76
2.4 Communicatie en bewustwording intensiveren
46
5.2 Zonnevelden realiseren
78
2.5 Energiearmoede aanpakken
47 6. Bewustwording en gedragsverandering
2.6 Duurzame warmtebronnen en -infrastructuur voor Arnhem ontwikkelen
48
2.7 Uitvoeren van warmteprojecten
49
2.8 Ruimte bieden voor Arnhemse innovaties
50
3. Duurzame mobiliteit
6.1 Activiteiten bewustwording en gedragsverandering 7. Acties op aanverwante thema’s
81 83 84
7.1 Onderwijs en arbeidsmarkt
84
51
7.2 Partnerschappen
85
3.1 Werkgeversaanpak modal shift
54
7.3 Stimuleren van innovaties
85
3.2 Uitbreiden gebruik zero emissie deelmobiliteit
55
3.3 Vergroten aandeel elektrische voertuigen
56
BIJLAGEN
89
Bijlage 1. Raming benodigde organisatie en middelen
90
58
Bijlage 2. Procesbeschrijving
91
3.5 Taxibeleid verduurzamen
59
Bijlage 3. Begrippenlijst
94
3.6 Zero emissie concessie doelgroepenvervoer
60
3.4 Verduurzamen/verminderen mobiliteitsbewegingen stadslogistiek
3.7 Vergroten aandeel zero emissie voertuigen leveranciers gemeente
61
3.8 Zero emissie openbaar vervoer concessie
62
3.9 Stimulering waterstof mobiliteit
63
9
New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
10
New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
De Koers New energy made in Arnhem Programma 2020-2030
11
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
1. Inleiding In het Coalitieakkoord 2018-2022 staat dat we koploper willen zijn op het gebied
NemiA 2020-2030 is dé koers voor Arnhem voor de komende jaren. Het biedt ons
van duurzaamheid en daarnaast een actieve regierol willen innemen bij de
houvast om geformuleerde energietransitie ambities te realiseren en het is een
warmtetransitie in de wijken. In april 2019 zijn de bijhorende koers, uitgangspunten
bouwsteen voor de omgevingsvisie. In het programma staat het terugbrengen
en aanpak vastgesteld in ‘De Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie’.
van de energietransitie gerelateerde CO2-uitstoot centraal. Dit raakt ook andere beleidsvelden. Waar de beleidsvelden direct raken aan de energietransitie zijn ze
Voor de verduurzaming van de stad en de wijken hebben we forse proces- en
benoemd en meegenomen in het programma.
investeringsmiddelen vrijgemaakt. Hierdoor kunnen we concreet aan de slag op regionaal-, stedelijk- en wijkniveau. We nemen hierbij de regie in handen en
We gaan aan de slag met Arnhemse bedrijven en inwoners daar waar de impact
ondersteunen inwoners en bedrijven waar nodig. Dit vraagt om een concrete
het grootst is. Het uitgangspunt is dat iedere Arnhemmer mee kan komen met
richting. Wat is de Arnhemse opgave en welke inspanningen horen hierbij? Arnhem
de energietransitie, en dat de verdeling van maatschappelijke lasten eerlijk en
onafhankelijk van fossiele brandstoffen in 2050, is het doel. Ofwel, het realiseren
duurzaam is. We doen het samen, eerlijk én duurzaam en de Arnhemmer staat
van de energietransitie in Arnhem.
daarbij voorop.
De concrete richting hebben we vormgegeven in dit New energy made in Arnhem (NemiA) 2020-2030 programma. Het beschrijft de doelen en inspanningen die tot 2023 en tot 2030 nodig zijn. We laten zien hoe we onze koploperpositie invullen, welke rol de gemeente bij de verschillende activiteiten inneemt, welke afspraken met partners nodig zijn, wat er aan budgetten en menskracht nodig is, en hoe we de voortgang meten en monitoren. We hebben het programma vormgegeven met een diversiteit aan Arnhemse partijen, zie bijlage 2. We hebben gezamenlijke werksessies gedaan en verdiepende één-op-één gesprekken gevoerd. De inhoud die we hieruit hebben opgehaald samen met de ervaring en ontwikkelingen vanuit de voorlopers van NemiA 20202030 (programma Arnhem Energiestad 2011-2014 en NemiA 2015-2020), de vastgestelde Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie (april 2019) en de Kaders voor het klimaatfonds (mei 2019) zijn gebruikt in het vormgeven van het programma.
12
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
2. Context In dit hoofdstuk beschrijven we de (inter)nationale, provinciale en regionale
De provincie heeft aangegeven een actieve rol op zich te nemen in de
context voor de verdere verduurzaming van Arnhem.
energietransitie. In het akkoord geeft ze aan dat ze gaat “regisseren waar nodig en faciliteren waar mogelijk, om de doelstellingen te realiseren” langs de lijnen:
2.1 Internationaal
•
In december 2015 hebben 195 landen, waaronder Nederland, het Klimaatakkoord van Parijs getekend. Een historisch moment. In het akkoord is het streven vastgelegd
Samenwerking met gemeenten (partnerschap), o.a. in de regionale energiestrategieën en via een doorontwikkeld Gelders Energieakkoord.
•
Bewustwording
en
draagvlak,
o.a.
door
het
ondersteunen
van
om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graad. CO2-uitstoot wordt
informatiepunten en energiecoöperaties, door voorbeeldgedrag, en door
hiervoor als oorzaak genoemd, met fossiele brandstoffen als grote boosdoener.
proces- en financiële- burgerparticipatie voor wind- en zonneprojecten
Hiervoor zijn maatregelen nodig op nationaal niveau tot en met de individuele bewoner.
aan te moedigen. •
Gericht stimuleren van innovatie, o.a. door bestaande innovatieclusters zoals in Arnhem een impuls te geven en uit te dagen om mee te denken of
2.2 Nationaal Nederland heeft het Klimaatakkoord van Parijs ondertekend en haar doelstellingen
te werken aan het realiseren van de doelstellingen. •
Versnellen van energiebesparing en hernieuwbare energie, o.a. door het
bepaald voor 2030 (49% CO2-uitstoot vermindering ten opzichte van 1990) en 2050
opstellen van een klimaatplan voor het realiseren van de doelstelling in
(minimaal 80-95% CO2-uitstoot vermindering ten opzichte van 1990). Deze doelen
2030 en het nakomen van de gemaakte afspraken met het Rijk: de realisatie
zijn vastgelegd in de Klimaatwet. Op 28 juni 2019 is een concept Klimaatakkoord
van windenergie, het benutten van alle mogelijkheden voor zonne-energie
gepresenteerd dat dit vertaalt naar concrete doelstellingen op verschillende thema’s.
op gebouwen en zonnevelden, een bijdrage aan de realisatie van nieuwe
Aan vijf klimaattafels zijn voorstellen ontwikkeld: industrie, gebouwde omgeving,
energiebronnen leveren als diepe geothermie, het gesprek aangaan met
mobiliteit, elektriciteit, landbouw en landgebruik. Het Klimaatakkoord wordt naar
netbeheerders over het beheer en het ontwerp van het energienetwerk,
verwachting in het najaar van 2019 gesloten. Hierin staat hoe inwoners, bedrijven,
het gesprek aangaan over energiearmoede met o.a. de Gelderse
overheden en organisaties gaan zorgen voor minder CO2-uitstoot. Wanneer dit
woningbouwcorporaties en het Rijk, en het beschikbaar stellen van kennis
duidelijk is wordt het Klimaatakkoord verder door vertaald naar Arnhem.
en financieringsinstrumenten voor het verduurzamen van corporatiebezit, de overgang naar aardgasloze wijken, en Wijken van de Toekomst.
2.3 Provinciaal
•
De energie-infrastructuur wordt uitgebouwd door een versnellingsteam
Het Coalitieakkoord ‘Samen voor Gelderland’ 2019-2023 heeft als ambitie 55%
op te zetten met de regio’s en gemeenten om meer warmtenetten en
CO2-reductie in 2030 ten opzichte van 1990. Hierin volgt het de lijn van het
een uitbereiding van de laadinfrastructuur voor mobiliteit op elektriciteit
Gelders Energieakkoord, een samenwerking tussen meer dan 200 organisaties en
en waterstof te organiseren, business cases voor grootschalig duurzame
instellingen in de provincie Gelderland. De focus van het coalitieakkoord ligt op
opwek vorm te geven, en de wettelijke energiebesparingseisen bij bedrijven
innovatie, energiebesparing, hernieuwbare energie en energie-infrastructuur.
te handhaven.
13
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
2.4 Regionaal De Regionale Energiestrategie (RES) is een instrument uit het Klimaatakkoord waarmee gezamenlijk keuzes worden gemaakt voor het opwekken van schone energie en voor hoe we woningen en gebouwen duurzaam gaan verwarmen. We werken toe naar een strategie om de lokale/regionale energiedoelstellingen te behalen voor 2030 met een doorkijk naar 2050. Dit doen we met de andere 15 gemeenten van de regio Arnhem-Nijmegen, de waterschappen, Alliander en de provincie Gelderland, in de Regio Arnhem-Nijmegen. We maken samen keuzes en afspraken voor de opwekking van duurzame elektriciteit, de warmtetransitie in de
Verschillende niveaus spelen een rol in de verduurzaming van Arnhem.
gebouwde omgeving en de daarvoor benodigde opslag en energie infrastructuur, en
Van internationaal tot regio (groen), de gemeentegrenzen van de stad
over het beslag dat dit legt op de ruimte. Ook de maatschappelijke organisaties en het
Arnhem (oranje) en uitwerking op wijkniveau (wit).
bedrijfsleven in de regio zijn nauw betrokken. De RES bouwt voort op de Routekaart energietransitie Regio Arnhem-Nijmegen van maart 2018. Het NemiA programma dient ook als input voor het Arnhemse bod binnen de regionale energiestrategie (RES) Arnhem-Nijmegen. In juni 2020 dient het concept RES-bod gereed te zijn, in maart 2021 de definitieve uitwerking (RES 1.0). Deze wordt vervolgens elke twee jaar herijkt. Bovenstaande is als eis opgenomen in het Klimaatakkoord.
14
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
3. Arnhem als koploper duurzaamheid Het voorgaande hoofdstuk omschreef de internationale-, nationale, provinciale-
Lijn 2030
en regionale context voor de verduurzaming van Arnhem. Lokaal hebben we ook onze eigen ambities, visies en doelen. “Arnhem koploper in Duurzaamheid” staat in
Lijn 2030 is een initiatief van Arnhem
het Coalitieakkoord 2018-2021. Een koploper is een gemeente die activiteiten heeft
AAN. Het elektrische busje gaat met
gerealiseerd met de grootste impact ten opzichte van andere gemeenten of met
zijn kundige bestuurder op aanvraag
de nieuwste aanpak, initiatieven of (sociale) innovaties. Koploperschap helpt in het
langs in Arnhemse wijken om met
realiseren van een opgave omdat je focus aanbrengt door keuzes te maken in wat
bewoners te praten over zaken
je doet en het verhaal dat je hierover vertelt. Om te bepalen waar we als Arnhem
die in de buurt belangrijk zijn. De
koploper in zijn is een benchmark gedaan met de steden Den Haag, Nijmegen,
gesprekken gaan over groen, afval,
Breda, Enschede, Amersfoort en Haarlem. In de benchmark is gekeken naar de
parkeren, spelen en over energie
historie van de stad, de huidige ontwikkelingen en ambities van Arnhemse partijen
vraagstukken als energie besparen,
en onszelf als gemeente ten opzichte van de andere steden. Specifiek is gekeken
aardgasvrij maken van woningen en
naar de drie thema’s waarop we denken een koploperspositie te kunnen innemen:
het plaatsen zonnepanelen. Door
1. Integrale wijkaanpak
deze gesprekken brengt lijn 2030
2. Duurzame mobiliteit
thema’s naar boven die mogelijk
3. Arnhemse energie innovaties
nog weinig leven in wijken en toch belangrijk zijn voor de toekomst van
De benchmark maakt duidelijk wat onze kracht is op de drie thema’s en wat nodig is
de wijk. www.lijn2030.nl
om hier een koploperspositie op te behalen via de Arnhemse energietransitie. 3.1 Integrale wijkaanpak
De kracht van de ‘Teams leefomgeving’ zit in het verbinden en borgen van de
In Arnhem hebben we een lange geschiedenis van wijkgericht werken, onder
wijkopgaven met de initiatieven in de wijk. In de aanpak van een wijk worden fysieke
andere met wijkregisseurs en wijkprogramma’s. Sinds 2015 werken we nog meer
opgaven, bijvoorbeeld het verbeteren van de infrastructuur, klimaatbestendigheid
samen met de wijken en vanuit de wijken. Dit doen we met ‘Teams leefomgeving’
en het groen in de wijk, gecombineerd met de sociale opgaven, bijvoorbeeld
die aansluiten bij wat in de wijken leeft. Samen met wijkbewoners bekijken ze wat
armoede en eenzaamheid. Het combineren van fysieke en sociale opgaven in een
nodig is in de wijk. Dit gaat veelal over grote thema’s als ontmoeten, participatie
wijk om de leefbaarheid te vergroten wordt ook wel een ‘integrale wijkaanpak’
en meer kansen voor kinderen. In een aantal wijken zijn bewoners zelf al actief op
genoemd. In Malburgen heeft de wijkaanpak geleid tot duurzamere oud- en
het gebied van duurzaamheid en de energietransitie. Burgerinitiatief en -participatie
nieuwbouwwoningen, meer beleefbaar groen in de wijk, en openbare ruimte
zijn voorwaarden voor succes in een wijkaanpak. De Arnhemse wijkaanpak is een
als ontmoetingsruimte. De energietransitie is een fysieke opgave met een groot
succesvoorbeeld van participatie in de praktijk voor andere steden.
sociaal effect. Het vraagt immers om investeringen die niet elke inwoner kan doen. 15
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Tegelijkertijd is het een grote ingreep in de gebouwde omgeving die kansen biedt om andere opgaven gelijktijdig mee te nemen. Een aanpak die meerdere gemeenten pogen te realiseren, maar waar nog niet veel succesvoorbeelden van zijn. Met de Arnhemse wijkaanpak willen we koploper zijn. Dit vraagt om regie door budget vrij te maken en onze processen integraal in te richten. Dan laten we vanuit de praktijk zien dat onze Arnhemse wijkaanpak ook voor de energietransitie werkt. 3.2 Duurzame mobiliteit Arnhem is de enige stad in Nederland die vanaf 1949 nog steeds gebruik maakt van een trolleybusnetwerk voor openbaar vervoer. Inmiddels rijden er, sinds begin 2019, twee Trolley 2.0-stadsbussen die hun batterij opladen tijdens het rijden. Hierdoor kunnen ze 10 kilometer zonder bovenleiding elektrisch rijden. We hebben met drie andere steden in Nederland een milieuzone. Bij Den Haag en Nijmegen is deze in ontwikkeling. In Gelderland is Arnhem koploper van elektrische laadinfrastructuur. Landelijk staat Arnhem op de achtste plaats. We doen mee in Europese E-mobility-projecten. De gemeente kan op deze manier bedrijven zoals Allego toegang geven tot een internationaal speelveld. Hierdoor krijgen ze ruimte voor innovatieve oplossingen en hebben ze toegang tot middelen om businesscases rond te krijgen. Ook waterstof heeft bij ons, als Energiestad, een prominente positie.
Op het Industriepark Kleefse Waard (IPKW) hebben we één van de vier openbare waterstoftankstations van heel Nederland. Hiermee zijn we onderdeel van de nationale hoofdinfrastructuur voor waterstof-elektrisch vervoer. Het Arnhemse bedrijf HyGear (waterstofinstallaties) is actief bij de verdere ontwikkeling van deze infrastructuur. We zetten in op groene waterstof. Andere gemeenten zetten ook in op duurzame mobiliteit. Laadinfrastructuur, zowel elektrisch als waterstof, de modal shift en het gebruik van deelmobiliteit zijn vaak ingezette acties. Door de trolleybus en het -netwerk te blijven ontwikkelen, en in te zetten op volledig uitstootvrije (zero emissie) deelmobiliteit kunnen we koploper worden op Duurzame Mobiliteit. Ook op het gebied van efficiënte stadslogistiek en met een groen taxibeleid kunnen we voorop lopen.
eHub eHubs zijn plekken op straat met elektrische fietsen, scooters en auto’s die gedeeld kunnen worden door gebruikers. De regio Arnhem-Nijmegen neemt deel aan een Europese proef hiermee. In de regio Arnhem-Nijmegen moeten uiteindelijk 13 eHubs ontstaan. Zowel Nijmegen als Arnhem willen in dit project deelsystemen voor mobiliteit stimuleren met zowel elektrische fietsen, elektrische bakfietsen, e-scooters en elektrische auto’s. Er wordt ook aandacht besteed aan het gebruik van de eHubs en mobiliteitsgedrag. H2Nodes Met H2Nodes wordt het gebruik van waterstof gestimuleerd en wordt een nieuw openbaar waterstoftankstation geopend in Arnhem. H2Nodes is een Europees project het netwerk wil versterken van waterstoftankstations in Noord-Europa. Met H2Nodes wordt het gebruik en de techniek rondom waterstofmobiliteit gestimuleerd. We werken binnen dit project samen met lokale en internationale partners aan schonere lucht.
16
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
3.3 Arnhemse energie innovaties
Op het Industriepark Kleefse Waard (IPKW) vinden ontwikkelingen plaats voor het
Arnhem wordt Energiestad genoemd. Het is aan ons om dit uit te dragen en hier
gebruik van waterstof en energieopslag. Door de mogelijkheden die waterstof en
eigenaarschap in te tonen. Deze naam komt voort uit onze rijke historie in de publieke
energieopslag hebben in de energietransitie te benadrukken en het gebruik ervan te
elektriciteitsvoorziening, en uit de diverse startups in Arnhem die zich bezig houden
stimuleren brengen we Arnhem in positie van koploper op het gebied van (groene)
met het onderzoeken en ontwikkelen van nieuwe vormen van opwekking, transport
waterstof en energieopslag, gemaakt en gebruikt in Arnhem.
en opslag van elektriciteit. Het zijn de aanwezige vakkennis, expertise en faciliteiten die maken dat professionele partijen kiezen voor Arnhem als basis. Het is aan ons om Arnhem aantrekkelijk te houden en te maken voor zowel startups als innovatieve (energie) bedrijven die ons Smart Polder
verder helpen met de energietransitie. Hiervoor liggen zowel kansen op het gebied
Een innovatieve combinatie van bestaande technologieën door Arnhemse
van human capital als op het aantrekkelijk maken voor bedrijven om zich hier te
bedrijven. Het gemaal aan de Burgemeester Matsersingel, dat zorgt voor de
vestigen. Daarmee is Arnhem nu en in de toekomst de plek waar energie innovaties
waterhuishouding in de wijk Vredenburg/Kronenburg, wordt aangepast zodat
ontwikkeld, gebruikt en geëxporteerd worden.
er warmte en koude uit het oppervlaktewater kan worden gehaald. Een start van het aardgasvrij maken van de wijk. Samen met een ‘Warmte Koude Opslag installatie’ kunnen omliggende woningen, kantoren en gebouwen van warm water worden.
Flow battery van Elestor De baanbrekende ‘flow battery’ van Elestor slaat elektriciteit op voor een fractie van de kosten van traditionele batterijen, veilig en met een lange levensduur. Voor de batterij worden waterstof en broom gebruikt, elementen die in overvloed op de wereld aanwezig zijn, in tegenstelling tot de materialen in de huidige batterijen.
17
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
energy madeambities in [Arnhem] 2020-2030 4. Doelen, en vertrekpunt We werken met dit programma NemiA 2020-2030 aan de ambitie om als Arnhem
CO2-uitstoot Arnhem
in 2050 klimaatneutraal te zijn. Dit betekent dat alle activiteiten binnen de grenzen in haar ambities internationale afspraken, het klimaatakkoord en het Gelders Energieakkoord. Arnhem van de gemeente geen negatief effect hebben op het klimaat. De uitstoot van r een klimaatneutrale gemeente in 2050. Om dit te bereiken moet de komende jaren veel gebeuren. De , methaan en oplosen koelmiddelen is 2nul. broeikasgassen bijvoorbeeld an het actieprogramma New–energy made CO in 2Arnhem (NemiA) 2020-2030 is 61% –CO -reductie ten 2017, met als tussendoelstelling 25% in 2023. Energie wordt zoveel mogelijk zelf duurzaam opgewekt. Waar dit niet lukt, wordt dit wordt grotendeels gerealiseerd door het actieprogramma NemiA 2030 en overige programma’s binnen duurzaam de regio. Een deel van de reductieingekocht komt vanbinnen autonome ontwikkeling, de resterende opgave zullen wij van buiten de Ofwel, een met eenjaren toekomstbestendige economie die niet meer draait op ns moeten halen of hier in stad de komende aanvullende ambities op formuleren. kolen, olie en gas, maar op schone energiebronnen als zon en wind. Om daar te
komen, zetten we de komende jaren vol in op de energietransitie. tie opgave 2030 61% 572 kTCO2 twikkelingen 14% 130 Wij hebben samen met andere Gelderse nen actieprogramma Nemia 2030 20% 191 gemeenten en de provincie een hoge ambitie. Daarom hebben we ons gecommitteerd aan de doelstelling van het Gelders nen andere programma’s Arnhem 1% 5
en eigen gemeentegrens 24655% minder CO2 uit te stoten dan in 1990. Energie Akkoord om als26% Arnhem in 2030
w e n u?
Deze ambitie is ook het vertrekpunt voor de regionale energiestrategie.
D o e l ste l l i n g p e r th e m a
nergiegebruik van Arnhem bedraagt 12.366 TJ, dit veroorzaakt Binnen verschillende thema’s zijn acties opgesteld die leiden tot de volgende DeDit CO van Arnhem alle andere sectoren. gemeenten wordt bijgehouden in de is2-uitstoot als volgt verdeeld overen verschillende T CO2-uitstoot. CO2-reductiedoelstellingen per thema: Op basis van de verschillende klimaatambities komen we als Arnhem tot de volgende landelijke Klimaatmonitor. De Klimaatmonitor kijkt naar het gebruik van elektriciteit, Sector Energiegebruik doelstellingen voor het NemiA 2020-2030 programma: aardgas en andere fossiele brandstoffen in de gemeente om van daaruit de CO (TJ/jaar)
2
uitstoot te berekenen 1 . We gebruiken de cijfers van de Klimaatmonitor van 2017 om
Woningen 3.398 de voortgang dit meten. Dit is het meest recente jaar waarvan Publieke CO2 -uvan itstoo t programma te 1.358 gebouwen berekeningen beschikbaar zijn. Dit heeft effect op de reductieopgave CO2-uitstoot i n Arn h e m ( 2 01 7 ) Mobiliteit 5.309
1. In 2030 is de Arnhemse uitstoot van CO2 61% lager dan die van 2017 (gelijk aan GEA ambitie van 55% ten opzichte van 1990). 2. In 2023 is de Arnhemse uitstoot van CO2 25% lager dan die van 2017.
omdat Arnhem sinds 1990 is gegroeid en daarmee ook de energievraag en uitstoot in Bedrijven
1.518
Industrie
299
Overig
484
absolute zin. Tegelijkertijd is vanaf 2000 een dalende trend te zien. We compenseren voor de groei en dalende trend voor de jaren tussen 1990 en 2017 in de doelstelling
4.1 Energieverbruik en CO2-uitstoot
2030 op 61% te zetten12.366 ten opzichte van 2017. door de CO2-reductieopgave voor Totaal
Het doel van dit programma is om de CO2-uitstoot in onze stad te reduceren via
Om deze doelstelling te halen moet de dalende trend vanaf 2000 de komende jaren versnellen.
bouwde omgeving
en de gebouwde omgeving werken we met een wijkgerichte aanpak aan het sitie gereed maken van woningen en gebouwen. We gaan isoleren, van het af, energie opwekken en op zoek naar duurzame warmtebronnen. 1
energietransitie maatregelen. Om iets te kunnen zeggen over hoeveel hiervoor nodig is duidelijkheid nodig over de huidige totale uitstoot.
BedrijHet ven totale en indenergiegebruik ustrie van Arnhem (12.366 TJ in 2017, inclusief snelwegen)
Energie besparen, hergebruiken en opwekken bij bedrijven en industrie draagt te delen in verschillende sectoren, die aansluiten bij de sectortafels van het bij aanisdeinreductiedoelstelling. Dit bereiken wij door betere Klimaatakkoord. stimuleren De energiebronnen die het op energieverbruik voorzien in deze informatievoorziening, van en handhaven verplichte maatregelen.
De berekening van de CO2-uitstoot in de Klimaatmonitor gaat niet verder terug dan 2010. Cijfers van de jaren hiervoor zijn op basis van emissieregistratie en minder nauwkeurig.
urzame mobiliteit
Grootschalige o p w e k
dige vervoersmiddelen gaan we verduurzamen en het mobiliteitssysteem
De elektriciteit die we in de toekomst nodig hebben wordt op een duurzame
18
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
sectoren zijn samen verantwoordelijk voor de totale CO2-uitstoot (938 kT) in de stad. De gegevens zijn afkomstig uit de Klimaatmonitor en onder andere gebaseerd op data van netbeheerders en RWS. Het energiegebruik van de industrie en van overige
4,4%
sectoren is gebaseerd op emissieregistratie cijfers. 24,5%
Gebouwde omgeving Binnen de gebouwde omgeving wordt gekeken naar het energiegebruik van woningen en publieke gebouwen. Deze bestaat uit het verwarmen en het
41,1%
elektriciteitsgebruik van apparaten en verlichting binnen deze gebouwen. De CO2-uitstoot is goed voor respectievelijk 24,5% en 12,0%.
CO2-uitstoot in Arnhem (2017)
12,0%
Mobiliteit Het grootste deel van het huidige energiegebruik in Arnhem, en bijbehorende 2,7%
emissies, komt voort uit de sector mobiliteit met 41,1% van de CO2-uitstoot.
15,3%
Hieronder valt persoonlijk autovervoer, openbaar vervoer, mobiliteit van bedrijven en de scheepvaart. Voor het wegverkeer wordt ook de uitstoot van de snelwegen binnen de gemeentegrenzen meegenomen. Bedrijven & industrie Het energiegebruik van commerciële dienstverlening (bedrijven) en de industrie
Energiegebruik (TJ/jaar)
CO2-uitstoot (kT/jaar)
CO2-uitstoot (%)
Woningen
3.398
230
24,5
Publieke gebouwen
1.358
112
12,0
Mobiliteit
5.309
386
41,1
Bedrijven
1.518
144
15,3
Industrie
299
25
2,7
Overig
484
41
4,4
Totaal Arnhem
12.366
938
100
Sector
bedraagt respectievelijk 15,3% en 2,7% van de CO2-uitstoot. Hieronder valt de energie die nodig is voor industriële processen, en de energie voor verwarming, verlichting, IT en andere apparaten in bedrijven. Overig Daarnaast valt er nog een deel van de uitstoot binnen overige sectoren. Dit bedraagt in totaal 4,4%. Hieronder valt onder andere de uitstoot van landbouw, bosbouw, visserij, waterzuivering en afvalverwerking. Het aandeel van deze verschillende sectoren is relatief klein, daarom wordt hier in dit programma niet de focus op gelegd.
19
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
4.2 Invloedsfeer gemeente De doelstellingen vragen ons om grote stappen te zetten in het verminderen
In het actieprogramma (deel 2) zijn acties geformuleerd waar wij als gemeente
van het gebruik van energie, een efficiënter gebruik, en om de energie die we
de komende 10 jaar op gaan inzetten. Met deze acties hebben we zowel direct als
gebruiken duurzaam op te wekken. Hoe realistisch is deze opgave voor ons als
indirect invloed op de CO2-reductie in Arnhem. De totale CO2-reductie van alle acties
Arnhem? Op basis van een modelstudie is de inschatting gemaakt dat 14% van de
binnen de verschillende thema’s komt neer op 20% van de opgave voor Arnhem in
Arnhemse opgave wordt ingevuld door autonome ontwikkelingen (130 kT CO2).
2030 (191 kT CO2). Hier valt onder andere onder:
Dit zijn innovaties en technologische ontwikkelingen die ervoor zorgen dat het
• Isolatie woningen en gebouwen
energiegebruik efficiënter en minder wordt, en ook acties die buiten de gemeente
• Aardgasvrij verwarmen woningen en gebouwen
worden ingezet. Voorbeelden hiervan zijn:
• Elektrisch vervoer
• Verduurzaming mobiliteit afkomstig van buiten Arnhem
• Energiebesparende maatregelen bedrijven
• Effectievere opwekking van elektriciteit en warmte
• Eigen energiegebruik gemeente (panden, voertuigen en openbare ruimte)
• Efficiëntieverhoging van apparaten en processen
• Energieopwekking binnen de gemeentegrenzen
Ook instrumentarium uit het Klimaatakkoord dat op Rijksniveau wordt ontwikkeld en
Naast de acties vanuit het programma NemiA 2020-2030 zijn in andere programma’s
invloed heeft op lokaal niveau zoals CO2-belasting voor grote bedrijven en industrie
aanvullende acties opgenomen die een CO2-reductie realiseren zoals in het
valt hieronder.
programma ‘Luchtagenda’ en ‘Arnhem Beter Bereikbaar’. Deze additionele acties dragen voor 1% bij aan de Arnhemse opgave (5 kT CO2). Het overige deel van de totale CO2-reductie kunnen we niet binnen onze eigen
Totale reductie opgave 2030
61%
572 kT CO2
Autonome ontwikkelingen
14%
130
(in)Direct binnen actieprogramma NemiA 2020-2030
20%
191
grenzen realiseren. Als we kijken naar de hoeveelheid energie die nodig is om zelfvoorzienend te zijn, en de ruimte die hiervoor nodig is dan kunnen we met de huidige technieken binnen onze gemeentegrenzen niet alles realiseren. We zijn een gemeente met een stedelijk karakter en een beperkte beschikbare ruimte in het buitengebied. In de RES Arnhem-Nijmegen wordt uitgezocht of dit deel van onze Arnhemse opgave binnen de regio gerealiseerd kan worden. Zo niet, dan zal Arnhem
(in)Direct binnen andere programma Arnhem
1%
5
extra inspanningen moeten leveren. Het deel van onze energievraag dat we niet
(in)Direct buiten eigen gemeentegrens
26%
246
reductie.
binnen onze gemeentegrenzen kunnen realiseren correspondeert met 26% CO2-
20
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
•
Een verdubbeling van het aantal stadswarmte aansluitingen én de bron van de stadswarmtenet is veranderd (AVR Duiven in 2014) wat zorgt voor 70% CO2-reductie ten opzichten van aardgas gebruik.
We hebben deze positieve lijn doorgezet in het programma New energy made in Arnhem 2015-2020. Het programma is opgezet en tot uitvoering gebracht met de kennis en kunde van duurzame elektriciteit voor de gebouwde omgeving en de vervoerssector uit onze stad. Daarbij hebben we ingezet op het creëren van meer Eerste vuilniswagen op waterstof
banen en het aantrekken van investeringen. Binnen dit programma zijn onder andere
Afvalinzamelaar Suez start in 2020 met een proef voor het inzamelen van
de volgende resultaten behaald:
afval met 7 waterstof aangedreven inzamelvoertuig in Arnhem. Dit is een
•
resultaat van het Europese samenwerkings-project HECTOR.
Het totaal aantal banen in de Energie- en Milieutechnologie (EMT) sector is gegroeid naar 8.000 in 2018 ten opzichte van 7.500 in 2014;
•
We hebben het netwerk met partners verder uitgebreid en verstevigd naar bijna 140 deelnemers vanuit maatschappelijke organisaties, overheid, ondernemers, onderwijs, onderzoek, en ondernemende inwoners (117 partners in 2014);
De resterende 39% CO2-uitstoot in 2030 komt uit verschillende sectoren. Een groot deel van de mobiliteit gebruikt nog fossiele brandstoffen en binnen de gebouwde
•
Het aantal zonnepanelen op daken is gegroeid van 12.000 naar 82.000;
omgeving en bij bedrijven en industrie wordt nog volop gebruik gemaakt van
•
Het gemiddelde energiegebruik van huishoudens is met 7,1% gedaald ten opzichte van 2014;
aardgas in 2030. Het aandeel hernieuwbaar opgewekte elektriciteit (binnen en buiten de gemeentegrenzen) is lager dan de totale verwachte elektriciteitsvraag in
•
Het eigen wagenpark is tijdens dit programma verder verduurzaamd (55% van de gereden kilometers met het eigen wagenpark zijn gereden op duurzame
2030 in Arnhem.
brandstoffen); 4.3 Stappen tot nu toe
•
De hoeveelheid duurzame energie opwek is naar 6,7% gestegen in 2018.
De afgelopen jaren hebben we voortgang geboekt in de energietransitie. Vanaf 2011 hebben we in Arnhem via het programma Arnhem Energiestad 2011-2014 duurzame
In 2017 heeft de rekenkamer het programma NemiA 2015-2020 doorgelicht.
energieprojecten opgezet en zijn we innovaties gestart die helpen om de CO2-
Na interviews en gesprekken met de stad, ambtenaren en raadsleden concludeerde
uitstoot naar beneden te brengen, met positief resultaat:
de rekenkamer dat het tijd is om vaart te maken, maar dat ambities en opgaves
•
Een stijging van het percentage opgewekte hernieuwbare energie in 2014 naar
ook gepaard moeten gaan met beschikbaarheid van capaciteit en middelen.
5,3%. Wat boven het toenmalig landelijk gemiddelde lag van 4,5%;
Ook gaf zij aan dat de doelen deels onvoldoende meetbaar zijn. Dit advies hebben
Een afname in het gemiddelde energieverbruik per huishouden van 8,3% in 2014
we meegenomen bij het vormgeven van dit programma door de doelstellingen en
ten opzichte van 2009;
de bijhorende activiteiten zoveel mogelijk in de meetbare en herleidbare eenheid
Een stevige basis gelegd voor een omvangrijk netwerk met partijen die actief
CO2 te definiëren en hier actieve monitoring op te doen. De raad heeft de conclusies
werken aan een duurzaam Arnhem;
en aanbevelingen overgenomen.
• •
21
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
Duurzame warmte Een groot aantal gebouwen (80) en woningen (4.975) in Arnhem is al aangesloten op het warmtenet dat in Arnhem, Duiven en Westervoort loopt met als warmtebron de afvalverbranding (AVR) in Duiven. Daarmee is een deel van de warmtevraag al op een duurzame manier voorzien: dit voorkomt jaarlijks 16,1 kT CO2-uitstoot. Zonne energie Daarnaast liggen er op veel Arnhemse daken al zonnepanelen - in augustus 2019 een totaal van 82.000 zonnepanelen. Met deze duurzaam opgewekte energie wordt jaarlijks 9,5 kT aan CO2-uitstoot voorkomen. Begin 2019 is ook een zonnepark geopend op het terrein van de RWZI aan de Drielsedijk. Daarmee komt het aantal zonnepanelen in veldopstelling in Arnhem op 7.380. De energie die hier duurzaam wordt opgewekt voorkomt jaarlijks 1 kT aan CO2-uitstoot.
22
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
5. Rolneming Om doelstellingen te behalen kunnen we verschillende rollen aannemen om de
partners om de gemeentelijke cirkel van invloed te vergroten. Het regionale
nodige invloed uit te oefenen. Een gemeente is het meest effectief als zij opereert
portefeuillehoudersoverleg duurzaamheid, het G40 netwerk en de VNG zijn hier
binnen haar cirkel van invloed, en deze probeert te vergroten door het zoeken
voorbeelden van.
van medestanders en partners om stappen mee te zetten. Dat vraagt om durf, creativiteit en een actieve houding. In dit hoofdstuk laten we aan de hand van het
5.1 Presterende overheid
sturingsmodel van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) zien
Een presterende overheid geeft duidelijk richting, voert regie en geeft advies. Wij
welke rollen er zijn en hoe wij ze zelf toepassen in de energietransitie. Aan de hand
zijn zelf initiatiefnemer, opdrachtgever, marktpartij of launching customer en geven
van dit sturingsmodel hebben we in het actieprogramma bij elke actie aangegeven
daarin het goede voorbeeld. Inkoop- en aanbestedingsbeleid wordt als sturend
welke rol van ons nodig is om tot uitvoering te komen. De rollen die de gemeente
instrument gebruikt voor het realiseren van de transitieopgaven.
kan nemen verschillen sterk van elkaar daarom hebben we per actie gekeken wat de meest passende rol is. Arnhemse voorbeelden •
elektriciteitsopwek via windmolens en zonnepanelen.
V a n ui t resulta ten n a a r ra n d vo o rwa a rd en L a un ch i n g cus to m er
Ad vi es , vo o r s ch r i j ven
•
F a ci li ter en V erb ind en
D i r ect s tur en , r eg i e
Presterende overheid
Samenwerkende overheid
V a n ui t d e o verh ei d n a a r d e s a m en levi n g
V erg un n i n g en verlen en Ha n d h a ven
Responsieve overheid
•
Arnhem heeft sinds 2016 prestatieafspraken met alle woningcorporaties en huurdersorganisaties, waarin de partijen samen werken aan
Di a lo o g a a n g a a n
Sti m uleren
Arnhem stelt uitdagende en aansprekende ambities en -eisen in aanbestedingen en inkooptrajecten, o.a. via de CO2-prestatieladder
betaalbaar en duurzaam wonen, in leefbare wijken met, indien nodig,
V a n ui t d e sa m en levi n g na a r d e overheid
Rechtmatige overheid
Arnhem stelt grond beschikbaar voor het ontwikkelen van duurzame
de beschikbaarheid van passende zorg. •
Arnhem neemt, samen met professionele partners, initiatief tot het onderzoeken en ontwikkelen van hernieuwbare warmtebronnen
L o s la ten
(aquathermie, riothermie, bodemwarmte, geothermie, industriële
W etteli j ke ta a k ui tvo er en
restwarmte).
V a n ui t ra n d vo o rwa a rd en n a a r resulta ten
Voorbeelden van andere gemeenten • De linkerkant van het model laat de rollen zien waarbij de gemeente binnen
Enschede is launching customer van het duurzaam mobiliteitsplatform Stad-up dat een Mobility as a Service oplossing (MaaS-oplossing)
haar cirkel van invloed opereert: presterende en rechtmatige overheid. De rechterkant van het model vraagt om samenwerking met lokale en regionale 23
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
ontwikkelt. Werknemers reizen met OV, elektrische deelauto’s en •
•
elektrische fietsen in plaats van eigen auto’s op benzine of diesel.
de ontwikkeling van 4 windmolens en een zonneveld op Koningspleij
De zwaarwegende factor duurzaamheid in de aanbesteding van het
Noord.
taxibeleid in Amersfoort heeft geleid tot de ontwikkeling van een
•
volledig elektrisch wagenpark voor de regionale taxi. •
Arnhem werkt samen met ontwikkelaars en de energiecoöperatie aan
Arnhem heeft de leiding over de bewustwordingscampagne Arnhem AAN en de Aanjagers, en werkt hierin samen met stedelijke partners.
In Den Haag is een duurzame logistieke regio hub aanbesteding uitgezet om een distributiepunt te organiseren van waar vervoerders emissieloos de stad kunnen bevoorraden. Voorbeelden van andere gemeenten •
Zeist werkt in het initiatief Samen Duurzaam Zeist samen met inwoners en ondernemers aan initiatieven die bijdragen aan een groen, duurzaam en gezond Zeist. Zo biedt de gemeente letterlijk ruimte aan voor
5.2 Samenwerkende overheid
initiatieven en worden bijvoorbeeld gesprekken met wethouders en de
Een samenwerkende overheid stelt het voeren van de dialoog centraal. We pakken de rol van makelaar: faciliteren, verbinden en informatie delen. Gezamenlijk pakken we projecten op en maken we initiatieven van bewoners, bedrijven en anderen
bevolking georganiseerd om goede ideeën op te halen. •
Deurne werkt samen met verbindingsorganisatie Energyport Peelland en andere gemeenten om meer zonne-energie op te wekken. Zij
mogelijk.
leveren onder andere ondersteuning bij communicatie en stellen grond beschikbaar voor zonnevelden.
Arnhemse voorbeelden •
Het netwerk van partijen aangesloten in New energy made in Arnhem.
•
We hebben samen met VNO-NCW, de Arnhemse bedrijfskoepels en de Omgevingsdienst Regio Arnhem (ODRA) de ‘Arnhemse bedrijvenaanpak’ opgesteld die nu in uitvoering is.
•
Arnhem werkt samen met partners in het Energieloket Midden
5.3 Rechtmatige overheid De rechtmatige overheid stelt de uitvoering van de wettelijke taak centraal. In deze rol reguleren wij maatschappelijke initiatieven en stellen we kaders voor de uitvoering. We creëren beleidsruimte voor initiatieven (omgevingsvisie) en regelruimte (beperken van onnodige regels en zorgen voor duidelijke regels) om een gelijk speelveld creëren.
Gelderland, voor informatievoorziening en hulp bij energiebesparing en -opwek aan bewoners en bedrijven. •
Arnhem werkt samen met zorginstellingen uit de regio Arnhem, ODRA en stichting Milieuplatform Zorgsector aan de afspraken over onder meer energiebesparing en - opwek in de Green Deal verduurzamen zorginstellingen Arnhem e.o..
Arnhemse voorbeelden •
Arnhem heeft een milieuzone voor het binnenstedelijk gebied, gericht op het weren van vervuilende vervoersmiddelen, en handhaaft op de naleving ervan.
24
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
• •
Arnhem verplicht ontwikkelaars tot opstellen van een energievisie bij
Voorbeelden van andere gemeenten
nieuwbouw van meer dan 50 woningequivalenten.
•
Den Haag past regelgeving die belemmerend werkt voor duurzame
De Omgevingsdienst Regio Arnhem (ODRA) adviseert en houdt toezicht
initiatieven van burgers en bedrijven aan vanuit de lijn in het
en handhaaft op het nemen van energiemaatregelen door bedrijven en
coalitieakkoord “Vertrouwen op Haagse Kracht”van.
instellingen. •
Arnhem heeft door de raad vastgestelde criteria voor de locatiekeuze 5.5 Een regierol in de energietransitie
van zonnevelden.
Rijksdienst voor ondernemend Nederland (RVO) geeft in meerdere energietransitie onderzoeken aan dat een actieve en initiërende rol van de gemeente (presterende Voorbeelden van andere gemeenten
overheid) een grote succesfactor is in het slagen van de transitie en het bereiken van
•
Gouda handhaaft de plicht van bedrijven en scholen om energie te
doelen. Arnhemse samenwerkingspartners vragen om een duidelijke richting en
besparen. Dit gebeurt in combinatie met stimulerende initiatieven,
keuzes van de gemeente, zodat ze op basis hiervan zelf kunnen gaan handelen. De
zo
afgelopen jaren heeft Arnhem vooral ingezet op ruimte geven voor ontwikkelingen
wordt
Holland
en
in
samenwerking
met
ondernemersplatform
Omgevingsdienst DPG
advies
Midden-
geboden
over
besparingsmogelijkheden.
die vanuit de samenleving ontstaan en van daaruit beleid bepalen. Dit is een meer samenwerkende en responsieve rol. De regierol vraagt om een verschuiving naar een meer presterende overheid. Zodat we duidelijkheid en richting geven vanuit onze eigen cirkel van invloed aan een uitvoerbare en betaalbare energietransitie. En,
5.4 Responsieve overheid In de rol van responsieve overheid treedt de overheid grotendeels terug, laat ze los en geeft ze ruimte. De gemeente ondersteunt en stimuleert de initiatieven die uit de Arnhemse samenleving komen.
we tonen echt leiderschap met lef, doorzettingsvermogen, durven buiten de lijntjes te gaan, en inspireren anderen. Zodat we een echte koploper worden op het gebied van duurzaamheid. De Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (RLI) adviseert in haar rapport ‘Opgaven voor duurzame ontwikkeling’, uit juli 2016, dat goed doordacht transitiemanagement noodzakelijk is om de grote veranderingen van o.a. de
Arnhemse voorbeelden •
• •
2
particuliere
energietransitie voor elkaar te krijgen. Dat betekent dat er commitment van politiek
woningeigenaren, waarmee zij isolatie-, warmte- en opwekmaatregelen
en bestuur en van de samenleving moet zijn voor de beoogde veranderingen, en
kunnen financieren.
dat er heldere lange termijn doelen moeten worden gesteld. De RLI pleit voor
Arnhem heeft een Aanjaagfonds voor wijkinitiatieven op het gebied van
koersvastheid in tijden van verandering. NemiA 2020-2030 is onze koers voor de
energietransitie en klimaatadaptatie.
komende jaren en hiermee nemen wij de regie op de Arnhemse energietransitie.
Arnhem
heeft
een
duurzaamheidslening
voor
Arnhem co-financiert wijken die Wijk van de Toekomst2 willen worden.
Het programma Wijk van de Toekomst richt zich op Gelderse wijken die vooroplopen in de energietransitie naar een duurzame aardgasvrije wijk.
25
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
6. Bepalende factoren Naast de rol die wij innemen om de doelstellingen te behalen zijn er andere
verandering te accepteren en actief bij te dragen. De effectiviteit van de verandering
factoren die hier invloed op hebben. We beschrijven deze factoren en hoe we deze
is afhankelijk van acceptatie van de kwaliteit van de oplossing. We hebben als
meenemen in dit programma.
Arnhem betaalbaarheid, betrouwbaarheid en zekerheid voorop staan. Wanneer we dit bij elke maatregel of activiteit voorop stellen krijgen we inwoners mee en kunnen
6.1 Samenwerken en medeverantwoordelijkheid
we onze doelen realiseren.
Geen van de partijen kan de energietransitie afzonderlijk realiseren, ook wij niet. We moeten het samen doen. Met de Arnhemse en regionale partners, en met het
We zien het als onze taak om bewoners, bedrijven en andere partijen te stimuleren
Rijk, de Vereniging Nederlandse Gemeenten, de G40, de provincie Gelderland, de
om actie te ondernemen en actief deel te nemen aan de vormgeving van de
Waterschappen en partners binnen het Gelders Energieakkoord.
activiteiten. Hiervoor moeten we momentum creëren. We gaan het gesprek aan op een gelijkwaardig niveau en bieden handelingsperspectief. We maken keuzes
Het Arnhemse netwerk rondom New energy made in Arnhem bestaat inmiddels
voor Arnhem, bieden duidelijkheid over wat er gaat gebeuren, geven advies voor
uit bijna 140 partners: overheden, bedrijven, maatschappelijke instellingen,
concrete stappen, brengen partijen samen, geven samen vorm aan de uitvoering,
onderwijs- en onderzoeksinstellingen en Arnhemmers. Via partnerschappen en
realiseren samen, en we bieden mogelijkheden om alle Arnhemmers mee te laten
wijkconvenanten willen we de medeverantwoordelijkheid en bijdrage van onze
doen in de energietransitie. Zodat iedereen stappen kan zetten.
samenwerkingspartners in de energietransitie concretiseren. In de overeenkomsten staan afspraken over doelen, rollen en concrete bijdragen. Deze sluiten aan bij de
Mensen zetten makkelijker stappen als het aansluit bij datgene dat op dat
rol van verschillende partijen in de processen en projecten van het actieprogramma
moment bij ze leeft. Veel Arnhemmers ervaren energie als een vaste last die
van NemiA 2020-2030 (deel 2 van het totaal programma). De partnerschappen,
maandelijks betaald moet worden, en die zelfs leidt tot energiearmoede. Door het
convenanten en proces- en projectafspraken spelen in op het advies van de
energiebewustzijn en duurzaam gedrag te koppelen aan thema’s die de mensen
Rekenkamer bij de doorlichting van NemiA 2015-2020; om afspraken met partners
dagelijks bezighouden, zoals armoede, eenzaamheid en gezondheid, is de kans op
en stakeholders minder vrijblijvend te maken zodat de maatschappelijke opgave
verandering groter. Bij bedrijven kan het bijvoorbeeld gaan over uitbreiding of krimp
echt aangepakt kan worden.
waarbij we planologisch ruimte kunnen creëren, gunstige voorwaarden bieden en belemmeringen wegnemen of beperken.
6.2 Draagvlak De energietransitie vraagt om ingrijpende maatregelen als het aardgas vrij maken
6.3 Integrale aanpak
van woningen en andere gebouwen. Deze veranderingen raken de directe
Het aansluiten bij actuele situaties zorgt voor meer draagvlak voor de nodige
levenssfeer van mensen. Om dit gezamenlijk voor elkaar te krijgen is bij de
energietransitie maatregelen. Dit betekent dat meerdere onderwerpen uit de
inwoners van Arnhem acceptatie van de verandering nodig en de bereidwilligheid
leefomgeving worden gecombineerd. Een integrale aanpak waarin opgaven in
om mee te doen en de ontwikkelingen te steunen. Ook wel draagvlak genoemd.
de wijk als parkeerproblematiek worden gecombineerd met duurzame mobiliteit
Inwoners moeten begrijpen waarom (de noodzaak) een verandering nodig is om de
activiteiten als deelauto’s en verbeterde openbaar vervoer infrastructuur. Het 26
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
biedt kansen om tegelijkertijd te werken aan comfortabel wonen, onderhoud aan de riolering, wegen en straten, een groene en aantrekkelijke leefomgeving, werkgelegenheid, onderwijs in bijvoorbeeld nieuwe energietechnieken, en het aanpakken van energiearmoede. We koesteren initiatieven van wijkbewoners en ondernemers en koppelen deze met de energietransitie opgave. Waar wijken zich niet spontaan organiseren nemen we het voortouw om bewoners bij elkaar te brengen rondom thema’s als energiearmoede, leefbaarheid en gezondheid. Waar
Besparen op je energiekosten?
het combineren van andere wijkopgaven een kans is wordt deze benut om een betaalbare en gedragen energietransitie te realiseren. 6.4 Flexibel programmeren De energietransitie is complex vanwege de zichtbare en tastbare invloed op de
Energiecoach Jan staat voor je klaar!
leefomgeving van iedereen, de verschillende belangen van partijen die een rol spelen, en door de snelle technologische ontwikkeling van bestaande en nieuwe duurzame energie oplossingen. In deze onzekere en steeds veranderende omgeving is het belangrijk om flexibel te zijn in de richting die je uitzet. De uitdaging is om duidelijkheid te bieden voor de korte termijn, lange termijn ambities in het vizier te houden en tegelijkertijd flexibel in te kunnen spelen op actuele ontwikkelingen. 6.5 Nationaal beleid In het kader van het Klimaatakkoord wordt op Rijksniveau beleid en instrumentarium
Profiteer van het
GRATIS AANBOD van de energiecoach!
ontwikkeld dat invloed heeft op lokaal niveau. Op dit moment wordt gesproken over CO2-belasting voor grote bedrijven en industrie, een labelplicht, gebouwgebonden financiering, en het aanpassen van de warmtewet en gaswet. Het succes van dit beleid en instrumentarium en de snelheid waarmee dit ingevoerd gaat worden heeft grote invloed op het behalen van de lokale doelen.
Climate Active Neighbourhoods
27
De Koers - New energy made in Arnhem - programma 2020 - 2030
7. Samenhang met andere beleidsvelden Ook op andere beleidsterreinen dan de energietransitie wordt CO2-uitstoot
- Zoveel mogelijk circulaire inkoop (eventueel gezamenlijk)
gereduceerd, energie bespaard, duurzame energie opgewekt en worden innovaties
- Bouw en Urban Mining
aangejaagd. Om de ambitieuze doelstelling op CO2-reductie te halen hebben we alle
- Bedrijfsafval
inspanningen hard nodig, waarbij NemiA 2020-2030 zich focust op CO2-reductie
•
maatregelen voor de realisatie van de energietransitie. Daarnaast is het niet altijd
om bedrijfsprocessen en producten circulair te maken. Onder andere door
mogelijk om een harde knip te leggen tussen de verschillende beleidsvelden omdat het een gezamenlijke inspanning is, en ze effect hebben op elkaar. Dit hoofdstuk
Vanuit PFO Economie wordt ingezet op aanjagen en stimuleren van bedrijven goede voorbeelden uit de regio te laten zien als voorbeeld voor anderen.
•
Wij ondersteunen als gemeente Arnhem circulaire initiatieven als inkoper,
geeft een opsomming weer van Arnhemse ontwikkelingen in beleidsvelden die een
bevoegd gezag (aanpak belemmerende regelgeving), financieel ondersteuner
directe of indirecte verbinding hebben met de energietransitie en bijdragen aan de
(investeringsagenda), promotor annex verbinder en beleidsmaker op het gebied
CO2-reductie doelstelling.
van bedrijventerreinen en arbeidsmarkt. •
Circulaire werklocatie IPKW in Arnhem, en koplopers Stexfibers (hennepvezels
7.1 Ruimte en milieu
verzachtende techniek voor high-end textiel in plaats van milieubelastend
•
katoen), Elestor en Peeze (100% gecertificeerde klimaatneutrale Arabica koffie)
Prestatieafspraken met woningcorporaties over onder andere verduurzaming van de woonportefeuille als uitwerking van de Arnhemse woonprincipes 2025 (december 2015).
• •
Arnhem heeft in 2019 de Green deal circulaire Grond-, weg- en waterbouw
Duurzame energie opwekking is een belangrijk onderwerp in de structuurvisie
ondertekend, en streeft naar zo veel mogelijk circulariteit in haar openbare
(2012) en de nog op te stellen omgevingsvisie.
werken.
In de nota ‘De Arnhemse binnenstad binnen bereik’ (november 2017) en
•
In het afvalbeleid afvalplan 2012-2020 ‘Van afval naar grondstof’ en bij de
het programma Ruimte voor ontwikkeling, programmalijn ‘Arnhem beter
aanbestedingen van afvalstromen worden hoge eisen gesteld aan circulariteit
bereikbaar’, zijn duurzame mobiliteit en duurzaam openbaar vervoer een
en het motto “geen afval maar grondstof”.
belangrijk onderdeel. •
werkt aan het sluiten van grondstof kringloop. •