Bijlage 1 - Plan van aanpak aanvraag Volkshuisvestingsfonds Arnhem-Oost
Tekst van het document
aan deze opgave (gemiddeld €750,- per woning).
baar toegankelijk.
5.4.2 Presikhaaf-West De Woondeal benoemt Presikhaaf-West als versnellingslocatie voor woningbouw. De opzet van de wijk maakt dat er veel ‘achter-
5.4.3 Malburgen: vergroenen, verduurzamen, ontmoeten langs het Groene Lint
kantsituaties’ grenzen aan het openbaar groen. Deze zijn niet in
Malburgen is ooit ontworpen als ‘tuinwijk’ waar mensen in het
alle gevallen van goede kwaliteit. Je ziet aan de hoeveelheid zwer-
groen konden wonen. Veel woningen hadden zelfs een eigen
fafval dat men weinig zorgdraagt voor de eigen leefomgeving.
moestuin. De wijk heeft zich echter ontwikkeld tot een wijk met
Met deze aanvraag voor het Volkshuisvestingsfonds willen we de
veel sociale problemen. In de wijk zijn de verschillen in buurten
delen met veel particulier woningbezit en de directe omgeving een
opvallend. De wijk is in de loop der jaren op veel plekken versteend
impuls geven op het gebied van klimaatadaptatie (vergroenen) en
en de gemiddelde bewoner heeft zelf ook meer met tegels dan met
de sociale cohesie (verlevendigen). We willen de bewoners trots
natuur. Hierdoor is op veel plekken, zowel in de openbare ruim-
laten zijn op hun buurt en het eigenaarschap aanwakkeren. Dit
te als in de tuinen, het groene karakter van de wijk verdwenen.
gaat zorgen voor een leefbare en duurzame wijk met toekomst-
Pleinen, straathoeken en winkelcentra zijn versteend en zien er
waarde. De eerste schetsontwerpen voor de leefomgeving zijn
troosteloos uit; en de drie buurten die samen Malburgen vormen,
opgehaald bij professionals en sluiten aan bij een verbetering van
behoren tot de top-6 buurten met meest versteende tuinen van
de leefomgeving van bewoners. Gezamenlijk uitwerken van de
Arnhem: in Malburgen-Oost (noord) is 71% van het tuinoppervlak
schetsontwerpen met de bewoners tot definitief ontwerp is de
verhard (#1), in Malburgen-Oost (zuid) 69% (#2) en in Malbur-
volgende stap.
gen-West 64% (#6). Dit is ver boven het gemiddelde van 51% in Arnhem (bron: Stichting Steenbreek, 2019).
Specifiek brengen we een opgave in het Volkshuisvestingsfonds. Dit is het project “Co-creatie Buurttuinen”. In de buurten tussen
We werken toe naar een groenere wijk: de meest versteende
de Keulse slag en de Bontekoestraat ligt relatief veel openbare
plekken worden onthard en vergroend en er ontstaat een groene
ruimte die kan worden benut voor het vergroten van de sociale
verbinding- en ontmoetingsroute voor mensen en dieren. Dit met
cohesie. Van dit gebied maken wij gemeenschappelijke tuinen voor
kwalitatief en kwantitatief groen dat bijdraagt aan biodiversiteit,
buurtbewoners. Het vergroten van het eigenaarschap laat mensen
klimaatadaptatie, ontspanning en ontmoeten in de buurt en leef-
trots zijn op hun leefomgeving. Doel is om daarmee ook de grote
baarheid en veiligheid. Dit in samenspraak met bewoners: samen
hoeveelheid zwerfafval te verminderen.
met hen wordt bepaald waar te ontharden, waar openbaar groen te versterken, verbeteren, uit te breiden en te verbinden.
Door gezamenlijk met de omwonenden plannen te maken leren bewoners elkaar (beter) kennen, wordt de ruimte aantrekkelijker
Het Groene Lint is een unieke verbindingszone tussen Park Malbur-
en het eigenaarschap vergroot. Het maken van een ontwerp vindt
gen-West en Immerloo-park en is door bewoners bedacht. Met de
plaats via een sociaal traject, waarbij bewoners hun herinneringen
route worden verschillende woon- en groengebieden met elkaar
aan ‘buiten spelen’ of ‘buiten zijn’ vertellen. Met de verhalen wordt
verbonden. Hiermee ontstaat een groene wandelroute als verbin-
een vertaling gemaakt in type beplanting en mogelijke objecten
ding door de wijk waar bewoners kunnen spelen, wandelen, bewe-
en activiteiten. Mensen delen hun verhaal en krijgen een tastbare
gen en elkaar kunnen ontmoeten. Het ontwerp voor de hele route
herinnering in de Buurttuin.
maken we met een intensief participatietraject met de bewoners.
Figuur 12 Bestaande speeltuin in één van de buurttuinlocaties Presikhaaf-West
Figuur 13 Luchtfoto van één van de drie locaties
Figuur 14
Deel 2 5. Uitwerking
27
Het grootste deel van de route grenst aan het particulier bezit dat
dacht, loopt door buurtjes die nu nog zeer versteend zijn en langs
we willen aanpakken. Telkens als een stukje van dat bezit wordt
meerdere sociale ontmoetingsplekken, waaronder het MultiFunc-
aangepakt, wordt de realisatie/uitvoering van dit Groene Lint daar
tioneel Centrum De Spil, Jongerencentrum Fresh, Winkelcentrum
aan vast gekoppeld.
Hoefbladlaan, Winkelcentrum Drieslag, het Islamitisch Centrum en Wijkcentrum de Hobbit.
De deelprojecten die we aanpakken zijn (van links naar rechts op de kaart):
Planning
•
Winkelcentrum Hoefbladlaan: plein ontstenen en vergroenen;
Groene Lint Malburgen en Buurttuinen Presikhaaf (Q3 2021-
•
Dovenetellaan: bestaand groen versterken;
Q3 2024)
•
Pastinaakstraat: bomen planten, plantvakken uitbreiden,
Deze twee projecten in de openbare ruimte gaan we direct verder
hitteplek ontstenen;
brengen.
•
•
De Monchyplein: huidig verkeersplein wordt compact en nieuwe ruimte wordt samen met huidig plantsoen opnieuw
Aangrenzende openbare ruimte (Q3 2021- Q1 2030)
ingericht, waarin o.a. wadi en natuurvriendelijke beplanting
Waar wij de noodzaak zien de aangrenzende openbare ruimte aan
een opvallend statement/ontwerp vormen voor de biodiverse
het particulier woningbezit op te pakken zullen wij dit gelijktijdig
stad;
oppakken met de renovatie van de woningen of eerder indien
Nijmeegseweg middenberm De Monchyplein t/m Rijnhal: nieu-
mogelijk of wenselijk vanuit de wijk.
we aanplant van bomen en gazon wordt bloemen/kruiden; •
Winkelcentrum Drieslag: plein ontstenen en vergroenen;
•
Veldbloemenlaan (gazon): bestaand groen versterken;
•
St. Gangulpusplein/Middelgraaflaan: nieuw groen langs gevels en pergola’s;
• •
5.4 Samenhang (sociale) leefbaarheidsaanpak
Akkerwindestraat: bomen planten, nieuwe plantvakken en
Net als dat we samen optrekken met de corporatie bij de renovatie
bestaand groen versterken;
van de woningen, werken we nauw samen bij een stevige integrale
Zwanenbloemlaan: binnentuinen vergroenen met eetbaar
sociale aanpak die nodig is om de wijk te versterken. Dit doen we
groen.
op de terreinen veiligheid en leefbaarheid, zorg en gezondheid, onderwijs en werk.
Bewoners hebben een actieve rol bij de planvorming, uitvoering voelen ze zich meer betrokken bij hun eigen leefomgeving en
Ontzorgen rondom de renovatie en verduurzamen particuliere woningen.
nemen meer verantwoordelijkheid voor het prettig inrichten en
Er wordt ingezet op uitvoering met en door de wijk zelf in de
ingericht houden ervan. De route zoals die door de bewoners is be-
vorm van ontzorgingspakketten, energiecoaches, wijkconciërges,
en beheer van het project. Door hun eigen buurt te vergroenen
Figuur 15 Groene Lint Malburgen
Deel 2 5. Uitwerking
28
zolderopruimploegen, ambassadeurs in de wijk zoals ondernemers en verenigingen. De door de raad vastgestelde energie-armoede -aanpak is juist ook bedoeld voor de groep bewoners waar het Volkshuisvestingsfonds op gericht is. We zetten deze aanpak dan ook intensief in.
Adhesieverklaring sociale partners ArnhemOost-aanpak (VNO-NCW Regio ArnhemNijmegen, Arbeidsontwikkelbedrijf Scalabor, Presikhaaf University, AM-Support, SWOA, Rijnstad)
Onderwijs- en werkgelegenheidkansen De opgaaf brengt een forse investering en concreet werk met
Net als de gemeente Arnhem zien wij dat in de wijken van
zich mee: hierbij kan werk dat voortvloeit uit de inspanningen
Arnhem-Oost de problemen op het gebied van onderwijs,
gericht renovatie en verduurzamen van de particuliere woningen
werk, armoede, leefbaarheid en veiligheid, wonen en
worden opgeteld bij het formele werk van wijkondernemers en de
gezondheid zich hebben opgehoopt. Niet alleen zijn dat
informele klussen van buurtbewoners. Dit biedt kansen voor de
enorme opgaven, de verschillende problemen zijn ook
vele werkzoekenden uit Arnhem-Oost: van mensen die al langer
van invloed zijn op elkaar.
langs de kant staan tot mensen die door de coronacrisis in de WW zijn gekomen of een beroep hebben moeten doen op de TOZO, van
Een aanpak voor die problemen kan alleen voor een door-
voortijdig schoolverlaters tot zij-instromers zoals statushouders,
braak zorgen als hij langjarig is, en verschillende bond-
van jong tot oud, van praktisch geschoolden tot hoger opgelei-
genoten daarbij samen optrekken. Naast de gemeente
den enzovoorts. Met als doel een bijdrage te leveren aan de eigen
Arnhem, andere overheden en de woningbouwcorpora-
woonomgeving en weer trots te worden op hun wijk. De ervarin-
ties, ondersteunen wij deze sociale doorbraakbeweging
gen die op zijn gedaan met wijkgerichte sociaal-ondernemende
voor de kwetsbare buurten van Arnhem-Oost. Wij dragen
initiatieven, zoals bijvoorbeeld Buurt-BaanBureau, HetBroekOm-
daar graag ons steentje aan bij: of het nu gaat om (onder
hoog, Klassewerk, BuurtGroenBedrijf en PresikhaafUniversity,
andere) onderwijs en gelijke kansen, zorg en welzijn,
maar ook succesvolle initiatieven van elders, zoals
werk en bedrijvigheid of veiligheid en leefbaarheid.
www.deberoepentuin.nl worden hier ontwikkeld en ingezet. Hierbij wordt samengewerkt met de corporaties, met het onderwijs in
Een grote investering in de fysieke doorbraken voor
de wijk en met Arbeidsontwikkelbedrijf Scalabor, Werk & Inkomen
Arnhem-Oost, het renoveren en verduurzamen van
(bureau Nieuwkomers), jongerenwerk, maar ook organisaties
woningen, het aanpakken van schimmelwoningen, het
zoals bijvoorbeeld Refugeecompany.
opkopen van overlastgevende panden, het aanpakken van de openbare ruimte, is een enorme stap voor de
Achter de voordeur-aanpak
doorbraken voor Arnhem-Oost en heeft ook effect op de
Met deze renovatie en verduurzamingsaanpak zitten we direct bij
sociale vooruitgang. Het levert werk en stages of, beter
de bewoners aan tafel. We zijn langdurig betrokken en bouwen
betaalbare woningen, een prettiger huis om in te wonen
van daaruit een band op met bewoners. Essentieel in deze aanpak
en een veiligere en beter leefbare omgeving.
is dat de renovatie-aanpak wordt uitgevoerd door mensen die een afspiegeling vormen van de wijk, zodat mensen zich herkennen
Daarom steunen wij als bondgenoten in de (sociale) aan-
en er daarmee een band opgebouwd kan worden. Via deze weg
pak voor Arnhem-Oost een aanvraag bij het Volkshuisves-
proberen we bewoners naast de renovatie van de woning op weg
tingsfonds wij van harte.
te helpen op onderwerpen als taalproblemen, laaggeletterdheid, participeren, financiën en een netwerk opbouwen (eenzaamheid).
Deel 2 5. Uitwerking
29
We grijpen deze kans aan om vervolgens toe te leiden naar een hulp- en activeringsaanbod. Voor een oplossing van die problemen verbinden we de Achter de voordeur-aanpak met de integrale sociale aanpak binnen de Arnhem-Oost-aanpak, zodat we niet alleen zien welke problemen er zijn, maar er ook iets aan kunnen doen. In Arnhem hebben we samen met corporaties op kleine schaal ervaring opgedaan met een dergelijke aanpak in Immerloo (www. achterdevoordeur.com) waaruit blijkt dat 80% van de bewoners hiermee een zetje in de goede richting krijgen. Corporaties en gemeente werken hierbij intensief samen met welzijnsorganisaties uit de wijken, sociale wijkteams, politie, handhaving en Boa’s en de Teams Leefomgeving.
6. Kwetsbaarheid buurten en impact van de maatregelen
6.1 Kwetsbaarheid aan te pakken buurten
•
Deel 2 6. Kwetsbaarheid
30
Opleiding en jeugdhulp: de bewoners van de buurt hebben een lager dan gemiddeld opleidingsniveau en hoger dan gemiddeld gebruik van jeugdhulp. Denk daarbij aan het aantal kinderen dat gebruik maakt van jeugdhulp, het aantal voortijdige
Op de kaart weergegeven staan de 5 wijken van Arnhem-Oost.
schoolverlaters of het hoogst behaalde opleidingsniveau, etc.
De aanvraag richt zich op in totaal 7 PC4-gebieden binnen deze wijken. Deze buurten zijn met naam aangeduid op de kaart.
Het ministerie van BZK stelt als voorwaarde voor het Volkshuisves-
Hoewel deze buurten ten opzichte van elkaar verschillende sterk-
tingsfonds dat de aanvraag zich richt op een gebied dat onderge-
tes en zwaktes kennen, kenmerken ze zich gemiddeld genomen
middeld scoort op de indicator wonen en op minstens één van de
door een aantal problemen, zowel ten opzichte van de rest van
andere indicatoren veiligheid, werk en inkomen en opleiding en
Arnhem als ook ten opzichte van Nederland als geheel.
jeugdhulp.
Onder kwetsbaar gebied worden wijken en buurten verstaan waar
Hieronder gaan we kort op deze kenmerken in voor de betreffende
de leefbaarheid onder druk staat.Het ministerie van BZK hanteert
PC4 gebieden.
hiervoor de volgende indicatoren: •
Wonen: de samenstelling van woningtypen en huishoudens is volgens de gemeente kwetsbaar, en het aantal verhuizingen binnen korte tijd is relatief hoog. Ook kan er sprake zijn van een ondergemiddelde woningkwaliteit. Bijvoorbeeld doordat
Figuur 16 Stadsvernieuwing Arnhem-Oost
er veel sprake is van achterstallig onderhoud. •
Veiligheid: de buurt presteert ten opzichte van de rest van de gemeente ondergemiddeld op het terrein van de veiligheid. Denk daarbij aan veiligheidsincidenten en incidenten aangaande sociale problemen in de buurt, etc.
•
Werk en inkomen: de bewoners van de buurt presteren ten opzichte van de rest van de gemeente ondergemiddeld op het terrein van werk en inkomen. Denk daarbij aan de uitkeringsafhankelijkheid van huishoudens (bijstand, WW, Wajong, arbeidsongeschiktheid), langdurige bijstandsuitkering van langer dan één jaar, lager gemiddeld huishoudinkomen, huishoudens met kinderen met een inkomen tot het sociaal minimum, Geitenkamp
werklozen, etc. Klarendal
PC 4 gebieden
Buurten
6822
Onder de Linden, Klarendal-Noord, St. Janskerkstraat e.o.
6823
Geitenkamp
6826
Presikhaaf III
6828
Statenkwartier, Arnhemse Broek
6832
Immerloo I, Zeegsingel e.o.
6833
Kamillehof, Groene Weide
6841
Malburgen-West
Presikhaaf-West Malburgen-West
Malburgen-Oost (Zuid)
Arnhemse Broek Malburgen-Oost (Noord)
Deel 2 6. Kwetsbaarheid
31
Voor de indicator wonen hebben we gekeken naar:
der). Dit kan een gevolg zijn van het feit dat geweldsmisdrijven
•
Aandeel koopwoningen onder € 175.000 WOZ-waarde: In alle
verhoudingsgewijs meer plaatsvinden in bv uitgaansgebieden. Een
PC-4 gebieden is dit aandeel hoger dan het Arnhems gemiddelde.
andere reden kan gelegen zijn in de grotere politie-inzet juist in de
Leegstand CBS: Deze ligt gemiddeld rond het Arnhems gemid-
benoemde gebieden.
•
delde. Voor de indicator werk en inkomen hebben we gekeken naar: Voor de indicator veiligheid hebben we gekeken naar: •
•
Aantal geweldsincidenten per 1000 inwoners: Deze ligt in PC4-gebied 6832 hoger dan gemiddeld in Arnhem. In de overige
aandeel boven het gemiddelde in Arnhem. •
gebieden is deze lager. •
Aandeel in bijstand: In alle PC4-gebieden behalve 6833 ligt dit Netto arbeidsparticipatie: Deze ligt in alle PC4-gebieden lager dan gemiddeld in Arnhem.
Aantal vermogensdelicten per 1000 inwoners: Deze ligt in alle gebieden onder het gemiddelde van Arnhem.
Voor de indicator opleiding en jeugdhulp hebben we gekeken naar: •
Met betrekking tot veiligheid valt op dat deze wijken op de leefbarometer van BZK op de dimensie veiligheid wel negatief scoren
Aandeel laagopgeleiden: In alle buurten zijn er veel meer laag opgeleiden dan het stedelijk gemiddelde.
•
Aandeel jeugdzorg: Deze ligt in Arnhem gemiddeld rond de
(zie hoofdstuk 2), terwijl ze op basis van de politiemonitor (geweld
10%. In PC4-gebied 6823 ligt deze met 16% ver boven dit gemid-
en vermogen) niet ondergemiddeld scoren (zie tabellen hieron-
delde.
PC 4 gebieden
aantal woningen
leegstand (CBS)
koopwoningen onder 175.000 (WOZ)
Geweldsdelicten per 1000 huishoudens (Politie)
Vermogensdelicten per 1000 huishoudens (Politie
Laagopgeleidheid (CBS)
Jongeren Jeugdzorg (CBS)
Bijstand (CBS)
Netto Arbeidsparticipatie (CBS)
6822
3835
4%
21%
15
81
32%
9%
10%
63%
6823
3760
3%
36%
20
32
48%
16%
13%
53%
6826
4830
3%
60%
9
36
45%
6%
12%
56%
6828
5845
4%
24%
9
38
35%
6%
10%
60%
6832
2630
5%
53%
26
101
50%
7%
9%
51%
6833
2940
2%
46%
21
56
34%
8%
7%
65%
6841
2080
2%
21%
19
70
35%
7%
9%
63%
Gemeente
75632
4%
15%
21
103
28%
10%
7%
66%
PC 4 gebieden
Buurten
Wonen
Veiligheid*
Werk/ Inkomen
Opleiding / Jeugdhulp
kwetsbaar
6822
Onder de Linden, Klarendal-Noord, St. Janskerkstraat e.o.
ja
nee
ja
ja
ja
6823
Geitenkamp
ja
nee
ja
ja
ja
6826
Presikhaaf III
ja
nee
ja
ja
ja
6828
Statenkwartier, Arnhemse Broek
ja
nee
ja
ja
ja
6832
Immerloo I, Zeegsingel e.o.
ja
ja
ja
ja
ja
6833
Kamillehof, Groene Weide
ja
nee
ja
ja
ja
6841
Malburgen-West
ja
nee
ja
ja
ja
* Dit is de veiligheid gementen op basis van aantal gewelds- en vermogensmisdrijven per 1.000 inwoners
Deel 2 6. Kwetsbaarheid
32
Op basis van bovenstaande indicatoren worden alle gebieden
6.2 Impact van de maatregelen
waar de aanvraag op ziet als kwetsbaar beoordeeld. In de tabel op paigna 31 is dit weergegeven. Hierbij geeft een “ja” aan dat slechter
Om inzicht te krijgen in de impact van de maatregelen in het kader
wordt gepresteerd ten opzichte van de rest van de gemeente, een
van het Volkshuisvestingsfonds hebben wij Rebel gevraagd vanuit
“nee” betekent dat gelijk of beter wordt gepresteerd ten opzichte
een economische bril naar de maatregelen te kijken, om zo het
van de rest van de gemeente.
beoogde effect goed te kunnen duiden. Dit bureau is een landelijke autoriteit op het gebied van maatschappelijke kosten-baten
Op basis van de beschikbare landelijke data constateren we dat
analyses. In deze paragraaf geven we één op één hun bevindingen
alle PC4 gebieden in de aanvraag zich als kwetsbaar kwalificeren.
weer: De maatregelen binnen het hier beschreven programma gaan telkens uit van een andere probleemanalyse. Ze hebben allemaal een “eerste orde effect”: dat is het direct zichtbare en meetbare resul-
A. Onderliggend probleem
B. Maatregel
C. Eerste orde effect
D. Tweede orde effect
E. Effect door samenhang
Eigenaren onvoldoende middelen voor verduurzamen
Subsidie verduurzamen woningen
Meer duurzaamheid, lagere woonlasten
Woningen voldoen beter aan huidige vraag
Beter woonen leefklimaat
Overlast klein aantal conventioneel niet te beperken
Opkopen overlastgevende woningen
Buren ervaren geen overlast mer
Meer vraag naar desbetreffende woningen
Verwaarloosde openbare ruimte
Verbetering openbare ruimte
Prettiger om te komen en te verblijven
Hogere waarde huizen door veiligere omgeving
Samenwerking met woningcorporaties Flankerend sociaalmaatschappelijk beleid
Figuur 17
Aanvullend
Deel 2 6. Kwetsbaarheid
33
taat van de maatregelen. Maar daarnaast hebben de maatregelen ook nog een “tweede orde effect”: dat is het resultaat dat indirect ontstaat als gevolg van het eerste orde effect. En tenslotte hebben de maatregelen nog een effect dat ontstaat door de samenhang van de maatregelen met elkaar, en met de flankerende maatregelen (samenwerking met corporaties en sociaal-maatschappelijk beleid). In figuur 18 schetsen we de zogenaamde “effectenboom” van de maatregelen, daaronder gaan we er nader op in.
Effecten maatregel 1: subsidie verduurzamen particuliere woningen De eerste maatregel betreft het verlenen van subsidies ten behoeve van het verduurzamen van particuliere woningen. Daarmee helpen we woningeigenaren in de desbetreffende gebieden die niet over voldoende financiële en ruimte beschikken om deze opgave zelf aan te pakken. Ook is er hierdoor veelal sprake van het ontbre-
Figuur 18
ken van mentale ruimte. Objectieve cijfers, zoals de terugverdiencapaciteit van een maatregel, en instrumenten, zoals een gemeen-
meer een “discount” zullen rekenen voor woningen met zo’n laag
telijke duurzaamheidslening, zijn onvoldoende om deze eigenaren
energielabel. Ofwel: de woningen in Arnhem-Oost voldoen steeds
over de streep te trekken. Deels omdat ze financieel al krap zitten
in mindere mate aan de vraag, tenzij ingegrepen wordt door te
en deels omdat ze te maken hebben met sociaal-maatschappelijke
verduurzamen. Onze maatregel verbeterd daarmee de balans
problemen waardoor ze deze opgave er niet bij kunnen hebben. Er
tussen vraag en aanbod.
wordt gewerkt met een menukaart van ingrepen, zodat geborgd is dat de renovatie en verduurzamingsmaatregel goed aansluit bij het specifieke “duurzaamheidstekort” van elke woning.
Aanpassingen aan woningen in het kader van energietransitie en binnenklimaat (slecht geïsoleerde huizen, tocht, schimmelproblematiek) zijn van invloed op de gezondheid en het welbevinden van
Het meest directe effect is dat met deze maatregel 1.754 woningen
mensen. Hierbij gaat het vooral om het binnenklimaat, niet zo zeer
in Arnhem-Oost verduurzaamd zijn. Dat leidt tot minder energie-
om het energiegebruik. De Gezondheidsraad heeft in een recent
consumptie – wat goed is voor de Nederlandse duurzaamheidsam-
advies op het belang van de renovatie en verduurzaming in relatie
bities – en tot lagere woonlasten voor de woningeigenaren.
tot gezondheid gewezen. (https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2020/07/14/gezonde-energietransitie-in-de-ge-
Het indirecte effect hiervan is de verschuivende woonvraag. De
bouwde-omgeving)
afgelopen jaren is het gemiddelde te koop staande huis – door duurzame nieuwbouw en verduurzaming van bestaande bouw
Effecten maatregel 2: opkoop circa 25 woningen
– steeds duurzamer geworden., Dit is af te lezen aan een beter
De tweede maatregel is het opkopen van een klein aantal (circa
energielabel (zie onderstaande afbeelding; bron: https://www.clo.
25) woningen waarvan het gebruik op dit moment voor overlast
nl/indicatoren/nl0556-energielabels-woningen).
zorgt. Direct effect hiervan is dat de overlast wordt weggenomen. Dit is vooral relevant voor bewoners van woningen in de
Hierdoor verschuift wat een koper op de woningmarkt als ‘nor-
nabijheid van deze woningen. Aangezien het om een ingrijpende
maal’ ervaart. Een energielabel van D of slechter was in 2010 nog
maatregel gaat, zal deze niet worden genomen bij een “normale”,
‘normaal’ in die zin dat het 48% van de woningen betrof. In 2019
lees: één-op-één, burenruzie. Het gaat altijd om situaties waarbij
hadden nog maar 28% van de woningen een label van D of slech-
vanuit één woning overlast wordt veroorzaakt voor een groot
ter. Dit aandeel zal verder blijven dalen, waardoor kopers steeds
aantal woningen. Het directe effect is: overlast verlichten voor
Deel 2 6. Kwetsbaarheid
34
omwonenden. Economisch gezien ontstaat hierbij een hef-
dubbel glas plaatsen, maar ook verder kijken naar wat een gezin
boomeffect: een ingreep bij één woning leidt tot verbeteringen bij
nodig heeft”. Zo leveren wij een bijdrage om vooral multiprobleem-
x woningen, en ingreep bij 25 woningen dus tot verbeteringen bij
gezinnen (laaggeletterdheid, werkloosheid, armoede, schulden,
25*x woningen.
zorgvraag etc.) verder te helpen. Ook hier geldt dat de kracht van de aanpak ontstaat uit de samenhang van maatregelen: we
Het indirecte effect hiervan is wederom te zien op de woning-
helpen mensen aan een betere thuissituatie én een betere wijk om
markt. Het is aannemelijk dat er minder of zelfs geen vraag is naar
te leven
woningen waarbij sprake is van overlast door buren, zeker als het om overlast van dusdanige omvang gaat. De desbetreffende (25*x) woningen zijn daarmee economisch niet op een efficiënte manier betrokken bij het samenspel van vraag en aanbod: de woningmarkt is op deze plekken verstoord door overlastgevende woningen. Het wegnemen van de oorzaak van overlast leidt ertoe dat omliggende woningen weer bij het reguliere aanbod horen, waardoor er meer balans ontstaat tussen vraag en aanbod.
Effecten maatregel 3: investeren in openbare ruimte De derde maatregel betreft het verbeteren van de openbare ruimte in de wijk. Deze nodigt vaak te weinig uit tot ontmoeten, spelen en bewegen, kortom: meedoen. Hierbij is er sprake van een duidelijk direct effect: de openbare ruimte wordt een aantrekkelijkere plek om te verblijven. Ook wordt een goed ingerichte openbare ruimte, waar een divers publiek verblijft, ervaren als een veilige plek. Dat leidt tot een tweede orde effect: een wijk die als veilig wordt ervaren, zal door (potentiële) huurders en woningeigenaren hoger gewaardeerd worden, wat terug te zien is in de waardeontwikkeling van de woningen.
Aanvullende maatregelen en effecten van samenhang Naast de drie fysieke ingrepen zijn er twee aanvullende maatregelen: ten eerste een nauwe samenwerking met corporaties in de wijk, en ten tweede flankerend beleid op sociaal-maatschappelijk gebied. Beide hebben ze hun eigen effecten, maar versterken ook de effecten van de fysieke ingrepen. De samenwerking met corporaties leidt ertoe dat echt wijkgericht gewerkt kan worden. Zo voorkomen we dat de tweedeling in een buurt ontstaat tussen bijvoorbeeld verduurzaamde woningen en woningen met achterstallig onderhoud. Zo ontstaat een totaal plaatje: een groot deel van de woningen én de openbare ruimte wordt aangepakt, én enkele bronnen van overlast worden opgelost. In samenhang wordt de wijk naar een nieuw niveau getild. Daarbij helpt ook dat de ‘hardware’ (fysieke ingrepen door gemeente en corporaties) wordt aangevuld door “software”, of zoals burgemeester Marcouch het heeft geformuleerd: “niet alleen
7. Organisatie
Deel 2 7. Organisatie
35
In Arnhem staat al jaren lang een sterke programma- en projector-
wordt voor een gebied een ontwikkelmanager aangesteld om de
ganisatie met programma- en projectmanagers die sturing geven
integraliteit tussen de projecten te bewaken en waar koppelkan-
aan processen en projecten managen in opdracht van het bestuur
sen liggen deze te pakken.
van onze stad. Hierin is de programmamanager de ambtelijk (ge-
Op hoofdlijnen ziet de projectorganisatie als volgt uit:
delegeerd) opdrachtgever. Daar waar meerdere projecten spelen
Samenwerkingstafel Arnhem-Oost Kring Samenwerking min BZK
Stuurgroep
Woningbouwcorporaties, Sociale partners, Onderwijsinstellingen & Economic Board
(Burgemeester en Wethouders, corporatie bestuurder + programmamanager)
Ontwikkelmanager Fysieke aanpak Arnhem-Oost: Volkshuisvestingsfonds Arnhem-Oost
Project-/ participatie managers fysieke en sociale opgave
Projectondersteuning
Assetmanager corporatie
Communicatieadviseur
(projectsecretaris)
(afhankelijk
(gericht op ontzorging
van gespikkeld bezit)
en / ondersteuning
(Per wijk een)
van bewoners)
Gemeentelijk ondersteuningsteam
Partners uit de wijken/stad Klankbordgroep bewoners/ belanghebbenden
Politie / BOA's / Zorg en Welzijnswerk
Teams Leefomgeving / Handhaving / Veiligheid / Gebiedsteams Werk
op projectniveau
en zorg) / Sociale Wijkteams /
Openbare Ruimte /
en Inkomen / Juridische Zaken / Financiën/ Vastgoed
(gericht op armoede, schulden werk Onderwijs / Scalabor / Activerend Werk
Deel 2 7. Organisatie
36
Samenwerkingstafel Arnhem-Oost Kring
Projectgroep per project
In de samenwerkingstafel (Arnhem-Oost Kring) werken we samen
Project-participatiemanager
met het ministerie van BZK en 10 professionele stakeholders met
Per wijk in Arnhem-Oost is een project-participatiemanager ver-
goed Arnhemse netwerk binnen bijvoorbeeld corporatieland,
antwoordelijk voor alle projecten die er lopen, ondersteunt door
welzijnsorganisaties, werknemersorganisaties, arbeidsontwik-
een projectsecretaris en waar nodig een assistent projectmanager.
kelbedrijf, onderwijs, politie aan de ambities van Arnhem-Oost. De burgemeester is de voorzitter van het overleg. Het overleg
Projectsecretaris
dient als klankbord en adviesorgaan maar worden ook ingezet om
De projectsecretaris is ondersteunend aan de verschillende projec-
eigenstandig thema’s op te pakken.
ten in de wijk en waar mogelijk ook wijk overstijgend.
Stuurgroep Arnhem-Oost
Assetmanager corporaties
Burgemeester en Wethouders vormen samen met de programma-
Daar waar we bij het renovatieaanbod samen optrekken met de
manager het gemeentelijke deel van de stuurgroep. Deze werkt
corporaties neemt de assetmanager van de betreffende corporatie
nauw samen en stemt af met woningbouwcorporaties onder een
deel aan de projectgroep.
set van prestatieafspraken. Specifiek voor Arnhem-Oost is er daarnaast een samenwerkingstafel opgezet die fungeert als een groep
Communicatieadviseur
bondgenoten op doelstellingniveau en partners bij uitvoering van
Voor Arnhem-Oost is een fulltime communicatiemanager aange-
de vier ontwikkellijnen.
steld die vanuit haar expertise ondersteunend is aan de project-/ participatiemanagers voor alle Arnhem-Oost projecten.
Programmamanager Arnhem-Oost kent vier ontwikkellijnen zoals beschreven in hoofd-
Ondersteuning/Klankbord
stuk 3 en de programmamanager geeft op doelniveau invulling
Gemeentelijk ondersteuningsteam
aan deze lijnen in samenspel met Burgemeester en Wethouders.
Waar nodig zal er ondersteuning geboden worden door het
Binnen de vier ontwikkellijnen worden waar nodig gedetailleerde
gemeentelijke ondersteuningsteam vanuit openbare ruimte,
organisatie opgericht passend bij de opgave.
gebiedsteam werk en inkomen en Teams leefomgeving etc. Met de wijkmanagers van Teamsleefomgeving trekken wij samen op. Zij
Ontwikkelmanager fysieke aanpak Arnhem-Oost: Volkshuisvestingsfonds
zijn immers de oren en ogen naar de wijk.
Binnen de ontwikkellijn “Opgroeien en leven in kwalitatief goede
Klankbordgroep
woningen in een prettige en veilige openbare ruimte” is voor fy-
Voor de renovatieopgave zullen wij per wijk een afvaardiging van
sieke aanpak Arnhem-Oost: Volkhuisvestingsfonds is een ontwik-
bewoners vragen met ons actief mee te denken het renovatie-
kelmanager aangesteld. De ontwikkelmanager is de spin in het
aanbod te ontwikkelen. Voor de projecten in de openbare ruimte
web en zorgt voor ontwikkelkracht en stakeholder management.
werken wij reeds samen met een afvaardiging van bewoners en
Hierdoor worden er slagvaardig stappen gezet en komen projecten
belanghebbenden. Dit zullen wij continueren.
tot uitvoering. Het gevaar van een integrale opgave is vaak dat men eerst alles helder wil hebben en alles wil overzien al vorens te
Partners uit de wijk/stad
starten. Echter, opgaves kunnen niet wachten op elkaar en daar
Veel partners uit de wijk/stad werken op dit moment al samen in
waar je een hebt project afgerond ontstaat al weer een nieuwe
de Arnhem-Oost wijken als ondersteuningsteam bij de verschil-
opgave. De ontwikkelperspectieven, handelingskaders en wijkpro-
lende opgave. Ook voor de renovatieopgave voor particuliere
gramma’s zoals deze opgesteld zijn voor de Arnhem-Oost wijken
woningeigenaren zoeken wij deze samenwerking op.
geven kaders waar binnen projecten zelfstandig kunnen draaien zonder de integrale opgave uit het oog te verliezen.
8.1 Participatiestrategie Arnhem-Oost De Arnhem-Oost aanpak is gericht op het creëren van gelijke kan-
37 Deel 2 8. Participatie
8. Participatie en communicatie renovatie-aanbod en aanpak openbare ruimte Arnhem-Oost
betrokken worden en de ander juist pas wanneer er meer duidelijk is. In de participatiestrategie voor Arnhem-Oost wordt het proces daarom in stukken geknipt. Mensen worden steeds in staat gesteld op maat mee te doen.
sen voor alle Arnhemmers. De opgaven in de vijf kwetsbare wijken van Arnhem-Oost hebben betrekking op onderwijs, werk, armoe-
Ontzorgen
de, veiligheid, wonen en gezondheid. Gezien de langjarige aanpak
De mate waarin particuliere woningeigenaren mee willen doen
(18 jaar) staat het perspectief van jongeren centraal.
hangt grotendeels samen met de aantrekkelijkheid van het ‘renovatieaanbod’. Gelet op de doelgroep profielen voor deze wijken is
Bewonersparticipatie speelt een grote rol in de Arnhem-Oost-aan-
dit extra belangrijk. Daarom is het van belang dat het aanbod voor
pak, de aanpak betreft immers de directe leefomgeving. Steeds
de woningeigenaar een compleet ontzorgingspakket is. Er wordt
wordt gekeken in welke vorm dit het beste kan, gezamenlijk
maatwerk geleverd in het (ontzorg-)aanbod, zodat het voor ieder-
met professionals in themasessies, gebruikmakend van panels,
een aantrekkelijk is om mee te doen.
klankbordgroepen of persoonsgericht met een specifieke vraag. In een fysieke of online setting worden bewoners en betrokkenen ge-
Meedenken.arnhem.nl
vraagd mee te praten. Aandachtspunt hierbij is dat niemand wordt
Wij beschikken over een digitale participatietool (meedenken.
uitgesloten, iedereen kan meepraten, terwijl specifieke vraagstuk-
arnhem.nl). Via deze tool kunnen stellingen worden getoetst,
ken bij de direct betrokkenen worden neergelegd.
enquêtes worden uitgezet en ook een interactief platvorm worden gecreëerd.
Meerwaarde van participatie is niet alleen het vergroten van het draagvlak maar ook toename in de verbondenheid met dat wat er speelt in de wijk en de mogelijke oplossingen daarvoor en dat het handelingsperspectief geeft.
8.2 Voorbeelden van wat we al doen in Arnhem Oost
De doelgroep profielen zijn daarbij leidend. Voor veel bewoners in Arnhem-Oost is de verduurzaming van hun woning namelijk
Arnhem-Oost Kring
complex; zij zijn met andere dingen bezig die op dit moment meer
In de samenwerkingstafel (Arnhem-Oost Kring) werken we samen
prioriteit hebben. Het is zaak om een participatieaanpak te ont-
met het ministerie van BZK en 10 professionele stakeholders met
wikkelen die past bij hun leven, wensen en (financiële en mentale)
goed Arnhemse netwerk binnen bijvoorbeeld corporatieland,
mogelijkheden.
welzijnsorganisaties, werknemersorganisaties, arbeidsontwikkelbedrijf, onderwijs, politie aan de ambities van Arnhem-Oost.
Koppelkansen benutten
De burgermeester is de voorzitter van het overleg. Het overleg
Participatie van bewoners is cruciaal. Wij realiseren ons dat de
dient als klankbord en adviesorgaan maar worden ook ingezet om
renovatie-aanpak reikt tot achter de voordeur van elke woning.
eigenstandig thema’s op te pakken.
Een enorme opgave maar ook een kans! Dit biedt ons als gemeente de mogelijkheid om in gesprek te komen. Thema’s als vereen-
Ontwikkelperspectieven en Handelingskaders
zaming, gezondheid, leefbaarheid, veiligheid en armoede komen
De gemeente werkt met professionals, ondernemers en bewo-
op tafel. De kunst is om de meningen, ideeën en behoeften van
ners uit de wijk gezamenlijk aan een Ontwikkelperspectief voor
bewoners zo goed mogelijk te koppelen aan de opgaven waar we
Presikhaaf 3. Voor Geitenkamp en Malburgen is er recent een
als gemeente voor staan.
handelingskader opgesteld met actieve inbreng vanuit bewoners. Een Ontwikkelperspectief geeft bestaande opgaven die al in gang
Op maat meedoen
gezet zijn weer, beschrijft nieuwe opgaven die op korte termijn
Niet alle onderdelen van het participatieproces zijn voor dezelfde
opgepakt worden en ambities op de langere termijn. Daarbij zijn
mensen interessant of belangrijk. De een wil zo vroeg mogelijk
drie hoofdlijnen belangrijk: de openbare ruimte, de noodzakelijke
Deel 2 8. Participatie
38
opgave van de woningvoorraad en het versterken van de sociale
ken. Samen geven we kaders vorm, ontwerpen en denken we
en fysieke verbindingen. Het resultaat is een compacte, beeldende
na over de doelen die gehaald kunnen worden met deze fysieke
visie die ambities, kansen en bedreigingen in beeld brengt voor
ingrepen.
gemeente, eigenaren, belanghebbenden en omwonenden. Het Ontwikkelingsperspectief biedt tevens heldere kaders voor de
Wijkgerichte benadering
verdere uitwerking van concrete stedenbouwkundige plannen
Arnhem kent een lange geschiedenis van wijkgericht werken,
en bouw- en inrichtingsplannen t.a.v. het gemeentelijke (grond)
onder andere met wijkregisseurs en wijkprogramma’s. Sinds 2016
eigendom en private initiatieven. Daarnaast bevat het Ontwikkel-
wordt er nog meer samen met de wijken en vanuit de wijken
perspectief ook een plan van aanpak voor de langere termijn op
gewerkt met de Teams Leefomgeving. Ons participatietraject voor
het gebied van veiligheid, leefbaarheid, de energietransitie en de
deze aanpak sluit aan bij dit stevige netwerk: met bewoners gaan
woonopgave.
we actief aan de slag: we luisteren naar behoeften en wensen van bewoners en daar waar we projecten van kunnen maken pakken
Wijkgesprekken energietransitie
we dit samen op.
In de Arnhem-Oost wijken zijn de afgelopen maanden gespreken gevoerd met bewoners over de energietransitie. Om zoveel moge-
De renovatie en verduurzaming van het particuliere woningbezit
lijk bewoners te bereiken hebben we dat op verschillende manie-
in de Arnhem-Oost wijken draagt bij aan de wijkgerichte energie-
ren gedaan. Kleinschalige gesprekken binnen verschillende buurt-
transitie van Arnhem. In april 2019 is door de gemeenteraad de
clubs, online wijkavonden, gesprekken fysiek in de wijken met
‘Arnhemse Aanpak van de wijkgerichte energietransitie’ vast-
de inzet van Lijn2030, ons mobiele energieloket. In Presikhaaf en
gesteld. De Arnhemse Aanpak kent onder andere de volgende
Malburgen hebben wij samengewerkt met Presikhaaf University
uitgangspunten:
en Empowering Nisa aan het 10 x 10 projecten. In beide wijken gin-
•
De trias energetica is leidend; eerst energie besparen.
gen 10 jongeren met een etnische achtergrond binnen hun eigen
•
De aanpak is wijkgericht en samen met bewoners en overige
netwerk met 10 huishoudens in gesprek. Zo zijn 200 huishoudens
gebruikers.
bereikt! De gesprekken gingen over energiebewustwording en hoe
Waar zelf organiserend vermogen onvoldoende ontstaat,
je kunt besparen. We hebben opgehaald wat er speelt en leeft,
neemt de gemeente samen met stedelijke partners het voor-
waar behoeftes liggen en waar bewoners zich zorgen over maken. Door deze aanpak hebben wij de eerste wijkbewoners weten te mobiliseren en enthousiasmeren. Voor de energietransitie hebben
touw, altijd in verbinding met de bewoners. •
De energietransitie mag niet leiden tot (verdere) energiearmoede en schuldenproblematiek.
wij de campagne ‘Arnhem AAN’ ontwikkeld (www.arnhemaan.nl). Informatie over het renovatieaanbod in de Arnhem-Oost wijken
Wij streven naar een goede en tijdige betrokkenheid van bewo-
gaat hier ook een prominente plek krijgen.
ners. Om de individuele burger in beweging te krijgen is meer nodig dan een zak met geld. Er is verbinding nodig met wat er leeft
Groenagenda
in de wijk. Teams Leefomgeving (TLO), zij zijn de oren en ogen in de
Voor alle wijken in Arnhem-Oost is met intensieve betrokkenheid
wijk, we trekken daarom samen op in de Arnhem-Oost wijken.
van bewoners een groenagenda opgesteld. Onlangs is in het Arnhemse Broek een eerste hittesafari georganiseerd, wat groot
Doelgroepgerichte benadering
succes was.
In 2019 is door Citisens een betrokkenheidsanalyse uitgevoerd, waarmee wij inzage hebben gekregen in de inwonerssamenstel-
Participatie Buurttuinen Presikhaaf en Groene Lint Malburgen
ling per wijk en de houding, gedrag en onderliggende drijfveren
Onderdeel van deze aanvraag zijn fysieke ingrepen in de open-
werkelijkheid. Ze zijn een goede leidraad voor de communicatie
bare ruimte in Presikhaaf en Malburgen. Zowel bij het initiatief
met de bewoners en hoe zij gestimuleerd kunnen worden om mee
Buurttuinen in Presikhaaf als het Groene Lint in Malburgen zijn
te denken en te doen in de uitvoering van de plannen rondom de
al lange tijd bewoners, ondernemers en wijkprofessionals betrok-
renovatie van hun woningen.
van onze wijkbewoners. De profielen zijn een geabstraheerde
Deel 2 8. Participatie
39
nodigd. Zij staan open voor een uitnodiging vanuit de gemeente, In de Arnhem-Oost wijken bevinden zich vooral ‘Honkvaste buurt-
maar het liefst worden zij uitgenodigd door familie, vrienden of
bewoners’ (‘Het is wat het is’) en ‘Eigengereide digitalen’(‘We krij-
buurtbewoners om te participeren in een initiatief of project. Een
gen geen invloed’) en Stadse nomaden (‘loopt prima zo’). Alle drie
huis-aan-huis verspreidde nieuwsbrief vanuit de gemeente leest
de bewonersgroepen staan open voor de verduurzaming van hun
deze groep inwoners niet. Een online kanaal is het meest geschikt
woning. Honkvaste buurtbewoners en Eigengereide digitalen heb-
om deze groep te bereiken. Deze groep inwoners participeert
ben weinig vertrouwen in de overheid. Stadse Nomaden hebben
het liefst in projecten waarin ‘meedoen’ voorop staat (in plaats
een bovengemiddeld vertrouwen in de gemeente. Door rekening
van meedenken). Hun motief is vooral sociaal van aard: nieuwe
te houden met hun leefstijl, wensen en eisen wordt de kans ver-
mensen leren kennen of juist bestaande contacten verstevigen.
groot dat we hen een goed ‘renovatieaanbod’ kunnen doen en dat
Sommigen participeren om ‘zelf wat te leren’, vaak heeft participe-
ze meedoen. Binnen de wijken komen meerdere profielen voor. We
ren geen prioriteit.
kunnen op straat niveau bekijken welk profiel het meest dominant aanwezig is en hier onze participatie aanpak op inrichten.
De wijze waarop de beide groepen informatie ontvangen en
Hiernaast is er aandacht voor mensen met een etnische achter-
verwerken is verschillend. Dit betekent dat de communicatie op
grond. Denk aan culturele verschillen en taalbarrières. Ook is er
verschillende manieren moet worden opgepakt. Voor alle drie de
extra aandacht voor mensen die leven rondom de armoedegrens,
groepen bewoners geldt dat ze het liefst via hun netwerk benaderd
zij hebben veelal zoveel aan hun hoofd dat er eerst ruimte moet
worden. We zijn daarom ook blij met het reeds bestaande netwerk
komen voor dat ze kunnen denken aan het renoveren van hun wo-
in de wijk waardoor wij de bewoners via hun “voorkeursroute”
ning. Voor deze doelgroep profielen is onderzocht hoe ze benaderd
kunnen bereiken. Participatie zit niet zo zeer in meedenken, maar
willen worden en hoe ze willen participeren in projecten.
vooral in meedoen. De profielen helpen proactief in te spelen op de te verwachten
Honkvaste Buurtbewoners worden het liefst via hun eigen netwerk
weerstanden, ruimte te creëren voor ongenoegen of positieve
(familie, vrienden, buurtbewoners) uitgenodigd om te partici-
ideeën en naast de bewoners te gaan staan. Bij iedere bewoner is
peren in een initiatief of project. Een huis-aan-huis verspreide
een aanknopingspunt te vinden om het gesprek aan te gaan. Te-
nieuwsbrief vanuit de gemeente wordt door deze groep inwoners
vens is het belangrijk is dat wij de bewoners weten vast te houden.
ook positief ontvangen. Ook een online kanaal is geschikt om deze
Dit bereiken wij door op de radar te blijven.
groep te bereiken (bv. online platforms of enquêtes). Bij belangrijke onderwerpen zijn zij aanwezig bij een (offline) bewonersavond.
Hoe organiseren de wijken zich?
Deze groep inwoners participeert het liefst in projecten waarin
In de Arnhem-Oost wijken zit veel organiserend vermogen. Iedere
‘meedoen’ voorop staat (in plaats van meedenken). Hun motief
wijk heeft wel een eigen wijkplatform, een wijkvereniging, een
is vooral: opkomen voor het eigen belang (soms zelfs ‘tegen’ de
wijkkrant en andere wijkwerkgroepen zoals een werkgroep ‘Groen’
gemeente) en het zoeken van gelijkgestemden.
of een werkgroep speciaal gericht ouderen of het vertier van kinderen. Het wijkplatform of de wijkvereniging is een bewonersoverleg
Eigengereide Digitalen worden ook het liefst via hun eigen netwerk
van wijkbewoners en beroepskrachten over leefbaarheid, veilig-
(familie, vrienden, buurtbewoners) uitgenodigd om te partici-
heid, wonen en welzijn in de wijk en richt zich op alle wijkbewo-
peren in een initiatief of project. Een huis-aan-huis verspreide
ners in alle leeftijdscategorieën. Het doel van de bewoner overleg-
nieuwsbrief vanuit de gemeente leest deze groep inwoners niet.
gen is de leefbaarheid mede te verbeteren en de goede onderlinge
Een online kanaal is geschikt om deze groep te bereiken (bv. online
verstandhouding tussen de wijkbewoners te bevorderen. Naast
platform of enquête). Met bijvoorbeeld een film die online staat
deze bewoner overleggen zijn er een aantal teams in de wijk; het
weten we deze doelgroep goed te bereiken. Hun motief is opko-
Sociaal wijkteam, het Team Leefomgeving en de medewerkers
men voor het eigen belang, want anders houdt niemand rekening
van werk en inkomen. Op het gebied van welzijn zijn bijvoorbeeld
met je. De groep geeft er geen prioriteit aan om te participeren.
ouderenwerk, jeugd- en jongerenwerkers en opbouwwerkers actief. Ook de buurtbeheerders van de corporaties hebben intensief
Stadse Nomaden worden graag op een persoonlijke manier uitge-
contact met deze groeperingen. Ze spelen een centrale rol in het
Deel 2 8. Participatie
40
leefbaarheidsvraagstuk en het signaleren van sociale problema-
is het belangrijk dat bewoners een indicatie krijgen van ‘wat het
tiek, en zijn voor het project een belangrijke schakel in het contact
gaat kosten en opleveren’. Door particuliere woningeigenaren mee
met de stakeholders in de wijken.
te nemen in de plannen en een aantrekkelijk ontzorgingspakket aan te bieden vergroten we het draagvlak. Tijdens deze fase tasten
Planning
we al af wat het draagvlak onder de particuliere woningeigenaren
Initiatieffase - Betrokkenheid bewoners binnen het bestaande
is. Gedurende de ontwerpfase worden de koppelkansen concreet
netwerk
uitgewerkt. Uitgangspunt is dat waar mogelijk de bewoner
In de paragraaf ‘Voorbeelden van wat we al doen in Arnhem Oost’
betrokken wordt bij de uitvoering. De (her)inrichting van het open-
hebben we aangegeven hoe professionele stakeholder en bewo-
baar gebied (buurttuinen Presikhaaf en Groene Lint Malburgen) zal
ners betrokken zijn en worden bij de opgaven in Arnhem-Oost.
ook verder met de bewoners uitgewerkt worden.
Definitiefase - Kennismaking renovatieaanbod en uitwerking com-
Voorbereidingsfase
municatie- en participatieplan
In deze fase beslissen particuliere woningeigenaren of ze instem-
Particuliere woningeigenaren uit de Arnhem-Oost wijken die in
men met het renovatieaanbod voor hun woning. Bewoners wor-
aanmerking komen voor het renovatieaanbod worden per brief
den individueel benaderd en ze krijgen een concreet ‘renovatieaan-
geïnformeerd over de kans die hen geboden wordt om in een
bod’. Daarnaast wordt onderzocht hoe individuele obstakels (bijv.
gezonder en comfortabeler huis te wonen. Hierin geven we aan
schuldenproblematiek) aangepakt kunnen worden. Afhankelijk
dat er binnenkort per blok of per straat een bijeenkomst wordt
van het draagvlak wordt er nog extra ingezet op voorlichting van
georganiseerd waarvoor ze een uitnodiging ontvangen. Bewoners
verschillende doelgroepen.
kunnen als ze op voorhand vragen hebben of informatie willen een bezoek brengen aan de website Arnhem Aan of telefonisch
Realisatiefase
contact opnemen met de gemeente. In de definitiefase werken we
Tijdens de realisatiefase is het heel belangrijk om tijdig en met
de participatieplannen per wijk uit, met de doelgroep profielen als
regelmaat te informeren wat de stand van zaken is van de uit-
uitgangspunt. Want de wijken verschillen van elkaar en we willen
voering, wanneer welke maatregelen uitgevoerd gaan worden,
juiste de krachten uit de wijk benutten. We starten met een stake-
tijdsduur en mate van overlast enzovoort.
holdersanalyse. Samen met de stakeholders uit de wijk onderzoeken we hoe we de communicatie en participatie concreet handen
Evaluatiefase
en voeten kunnen geven. Op deze manier worden twee werelden
Zowel de uitvoering als de communicatie en participatie wordende
bij elkaar gebracht; de geabstraheerde werkelijkheid uit de profie-
vooraf (SMART)-geformuleerde doelen uitgebreid geëvalueerd. Dit
len en de kennis en kunde van de stakeholders in de wijk.
is zeer waardevolle informatie voor Arnhem en deze zal landelijk gedeeld worden.
In het plan wordt benoemd welke communicatiemiddelen worden ingezet en welke rol de stakeholders daarin hebben. Daarnaast is
Inschatting risico’s behalen van draagvlak
onderzocht welke koppelkansen er liggen en welke rol/participa-
We zien dat de renovatie opgave vooral als een sociaal-maatschap-
tiegraad daarin voor de bewoners is weggelegd. Het plan geeft ook
pelijke uitdaging. De risico’s zijn dan ook vooral van sociaal-maat-
aan wat harde randvoorwaarden zijn en waar geen medezeggen-
schappelijke aard. Onze strategie is erop gericht dat iedereen ‘op
schap op mogelijk is. Op deze manier worden de verwachtingen
maat’ mee kan doen omdat niet alle onderdelen van het proces
goed gemanaged.
voor iedereen interessant of belangrijk zijn. Gezien de investeringen om het draagvlak te verkrijgen, denken we het ontbreken van
Ontwerpfase
voldoende draagvlak tot een minimum te beperken. Wij houden
In deze fase gaan we de bewoners informeren over het renovatie-
er met de aantallen bewoners die wij benaderen rekening mee dat
aanbod en halen op wat bewoners nodig hebben. Nog niet op huis-
een aantal niet mee wil doen. Wij gaan uit van een percentage van
nummer niveau, dat komt later. Dit is bedoeld om een beeld te krij-
70% van alle woningen met een F- en G-label. Dit vullen we aan
gen hoe de brede aanpak verder uitgewerkt moet worden. Daarbij
met woningen met een E-label, waardoor we uiteindelijk verwach-
Deel 2 8. Participatie
41
ten dat 1.754 particuliere woningeigenaren mee gaan doen.
Mate van participatie Bewoners beslissen zelf of ze mee willen doen of niet, wij als gemeente bepalen echter de spelregels. We verwachten dat bewoners deze duidelijkheid waarderen. Belangrijker is dat we ze goed uitleggen hoe het werkt, wat voor kansen het biedt en hoe zij (financieel) worden ontzorgd. Uiteraard hebben bewoners wel medezeggenschap over de totstandkoming en uitvoering van het uitvoeringsplan. Willen ze het zelf oppakken, liften ze mee op de plannen van de corporaties of gaan ze zelf deels aan de slag? In het participatieplan wordt uitgewerkt hoe de participatie wordt vormgegeven. Daar waar vanuit planning iets eerder kanen vanuit participatie blijkt dat iets eerder moet; doen we dat. Zo bouwen we aan een sterkere relatie en aan vertrouwen tussen wijkbewoners onderling en tussen bewoners en gemeente.
9. Financiën
Deel 2 9. Financiën
42
De totale investering die gemoeid is met het deelplan Fysieke aanpak Arnhem-Oost: Volkshuisvestingsfonds bedraagt 47,2 miljoen. Totale projectinvesteringen Kosten
Renovatie en verduurzaming Verduurzaming woningen
€ 21.233
x
1.754
woningen
€ 37.242.590
Achterstallig onderhoud en schimmelaanpak
€ 2.453
x
1.754
woningen
€ 4.302.517
Inponding
€ 29.397
x
25
€ 734.913
Openbare ruimte
€ 2.476.069
Subtotaal investering
€ 44.756.088
Uitvoeringskosten: samenhang (sociale) leefbaarheidsaanpak Ontzorging, participatie, aanpak achter de voordeur en werkgelegenheid
€ 1.738.500
Proceskosten integraal programma Arnhem-Oost
€ 750.000
Subtotaal uitvoeringskosten
€ 2.488.500
Totaal investeringen
€ 47.244.588
Het tekort op de bovenstaande investering betreft circa 36,4 miljoen, uitgesplitst in de volgende onderdelen: Tekorten op de investeringen Kosten
Renovatie en verduurzaming (na ISDE en eigen bijdrage)
€ 17.496
x
1.754
Inponding
€ 29.397
x
25
woningen
€ 30.687.476
€ 734.913
Openbare ruimte
€ 2.476.069
Subtotaal investering
€ 33.898.457
Uitvoeringskosten: samenhang (sociale) leefbaarheidsaanpak Ontzorging, participatie, aanpak achter de voordeur en werkgelegenheid
€ 1.738.500
Proceskosten integraal programma Arnhem-Oost
€ 750.000
Subtotaal uitvoeringskosten
€ 2.488.500
Totaal aanvraag
€ 36.386.957
Bijlage 1
Bijlagen
Bijlagen
44
Wijkanalyses
De urgentie in Arnhem is ten opzichte van Nederland hoog, maar er zijn ook verschillen binnen de Arnhem-Oost wijken. Per wijk is een analyse gemaakt van de (multi)problematiek op het gebied van (o.a.) wonen, werk, onderwijs, veiligheid en zorg en andere sociaal-maatschappelijke en leefbaarheidsproblematiek. Dat is gedaan op basis van beschikbare data, maar ook door per wijk sessies te organiseren om problemen te markeren en mogelijke oplossingsrichtingen te verkennen, met professionals uit de wijk, zoals de Teams Leefomgeving van de gemeente, ondernemers en betrokken bewoners.
“Toen wij de winkel nog hadden en er een grote markt was, was het druk en zochten mensen elkaar op. De ziel is nu uit de wijk en die moet terugkomen.”
Bijlagen
45
– Jan Lareman, bewoner en voormalig middenstander Geitenkamp
Armoede en inkomensondersteuning Armoede en inkomensondersteuning
Geitenkamp
de bewoners maakt gebruik van de
2% 7%
14%
7%
16% 14%
armoederegeling. Armoede en inkomensondersteuning 2% 15%
Algemene aandachtspunten
46% Armoede en inkomensondersteuning 15%
Bewoners kennen elkaar goed, maar de
sociale cohesie is laag: bewoners ervaren de wijk niet als een gezellige wijk met veel saamhorigheid. De sociale buurtkracht, de
een laag vertrouwen in de overheid en
29% mate waarin15% bewoners bij elkaar terecht 2%
wachten achteruitgang in hun buurt. Bewoners ervaren een gevoel van on-
7%
14%
16% 46% Initiatieven 7% 14% kunnen, is eveneens laag. zijn 29% 15% wel zichtbaar,30% voorbeeld daarvan 18% is de 22% 16% 46%
Buurtmoestuin Vlindertuin: een bewo-
29%
16% 18%
30% Geitenkamp
22%
18%
Arnhem22%
4e 20%-groep (m 20%-groep(m (h 35ee20%-groep
20%-groep(la (m 24ee20%-groep 20%-groep(la (m 13ee20%-groep 2e 20%-groep (l
1e 20%-groep (l
18% Arnhem22%
Geitenkamp
Arnhem
nersinitiatief om wijkgenoten bij elkaar te
last neemt toe in de wijk. Afgelopen
brengen.
4e 20%-groep (midden inkomen) inkomen) 35e20%-groep 20%-groep(midden (hoog inkomen) inkomen) 24ee20%-groep 20%-groep(laag (midden inkomen) inkomen) 13e e20%-groep 20%-groep(laag (midden inkomen) e
(laag inkomen)per 20% groep 2 20%-groep Figuur 1 Inkomensverdeling Woningeigendom
1e 20%-groep (laag inkomen)
1% Woningeigendom
7% 11%
jaar zijn een aantal incidenten geweest
7% 11%
die bijdragen aan dit gevoel, zoals met
Wonen
vuurwerk en vernielingen rond de jaar-
In de Geitenkamp staan gemiddeld de
wisseling. De bewoners kennen elkaar
kleinste woningen van Arnhem. De beoor-
goed, maar dat hoeft niet perse posi-
1% zakdelingscijfers van de woonomgeving
Woningeigendom
7% 11%
Woningeigendom
tief te zijn. De ervaringen met hulp,
20% ervaren ken de laatste jaren, de bewoners
informatie en support is niet positief.
veel verloedering.7%82% 44% 11% Van de woningen
Bewoners hebben een eigen normen-
zijn corporatiebezit, tegenover 36% in de
kader ontwikkeld. Kinderen zeggen nu
rest van Arnhem. 82% Aanpassingen aan de wo-
al dat ze later niet gaan werken maar
ningen zijn moeilijk uit te voeren, vanwege 36% Geitenkamp Arnhem 82%
een uitkering gaan aanvragen, net als
het beschermd stadsgezicht.
1%
20%
36%
Geitenkamp
hun ouders. Deze generatiepatronen
e Arnhem 5Geitenkamp 20%-groep (hoog inkomen)
e
Geitenkamp 30%
veiligheid en de alcohol en drugsover-
zijn moeilijk te doorbreken.
46%
5e 20%-groep (h
2%
Bewoners van de Geitenkamp hebben in zichzelf. Steeds meer mensen ver-
30%
29%
44%
20%
Woningeigendom 1%
20%
44%
82%
36%
44%
82% Geitenkamp
36%
Arnhem
Woningeigendom Geitenkamp - eigendom onbekend (%)
Arnhem
Woningeigendom - eigendom overige verhuur (%) Woningeigendom Woningeigendom--eigendom eigendomcorporatie onbekend(%) (%) Woningeigendom (%)verhuur (%) Woningeigendom--eigendom eigendomkoop overige Woningeigendom - eigendom corporatie (%) Woningeigendom - eigendom koop (%)
Figuur 2
Woningeigendom
Arnhem
Voorzieningen en openbare ruimte Het voorzieningenaanbod aan het Marktplein neemt af. Winkeliers kunnen met
Bewoners
moeite het hoofd boven water houden.
Geitenkamp is een wijk met 3.900
Winkels verdwijnen en komen weinig
inwoners. Het is een homogene wijk. Het
nieuwe winkels voor terug. Het plein is
percentage autochtone inwoners is hoger
erg versteend, wordt gebruikt als parkeer-
dan gemiddeld in Arnhem (74% versus
plaats voor auto’s en niet als een plek waar
67%) en bijna de helft van de bewoners
bewoners elkaar kunnen ontmoeten en
zijn laagopgeleid (47% vs. 29% in Arnhem).
waar het fijn vertoeven is. Ook de rest van
Een groot deel van de bewoners loopt het
de wijk is versteend. In de wijk is weinig
risico dat ze niet mee kunnen komen in de
groen dat uitnodigt tot ontmoeten, terwijl
maatschappij door een mentale beperking.
de wijk wel grenst aan een groene omge-
Het aantal mensen dat gebruikt maakt
ving.
Kansen
van hulpverlening (wmo, jeugdwet, WW)
Geitenkamp is een duidelijk afgebaken-
is relatief hoog. De lichamelijke en mentale
de wijk met een eigen karakter. In de
gezondheid ligt lager dan de rest van
wijk is nog relatief veel sociaal contact,
Arnhem. Bijna de helft van de Geiten-
zeker ten opzichte van andere wijken
kampers is laag opgeleid en 30% van
met lage inkomens.
Woningeigendom Woningeigendom Woningeigendom
Woningeigendom Woningeigendom Woningeigendom
Woningeigendom
“De verschillen in de wijk, koop-huur, etniciteit, bepalen op straatniveau hoe voor jou de leefbaarheid en veiligheid is en wat jouw kansen zijn.”
Bijlagen
46 2,5% of minder 2,5% - 5%
– Nabil el Malki, Presikhaaf University
5% - 10% 10% - 20% 20% -35% 35% -50% meer dan 50%
Presikhaaf-West Algemene aandachtspunten
bewoners zijn alleenstaand, en 14% van de
zijn hierin leidend. Er zijn mogelijkheden
huishoudens bestaat uit eenoudergezinnen.
om buiten te spelen, maar het verkeer, water en teveel afval op straat zorgen voor
de belemmeringen. Bewoners ervaren een Onveiligheidsgevoelens in de buurt verloederde wijk zonder uitstraling. leid (47%), ten opzichte van 29% in Arnhem.
Bijna de helft van de inwoners is laagopgeArmoede is een breed probleem in de wijk.
Presikhaaf-West is een wijk met veel
Bijna een derde van de kinderen groeit op
jonge bewoners en tegelijkertijd dui-
in een huishouden met een laag inkomen,
delijke risico’s bij het opgroeien. Er zijn
dat is het hoogste percentage in Arnhem.
veel verschillende gemeenschappen
28% van de inwoners heeft de afgelopen 12
met daarbinnen een sterke socia-
maanden moeite gehad met rondkomen.
le cohesie, deze cohesie ontbreekt
Onder jongeren zijn de risico’s bij opgroeien
echter tussen gemeenschappen. Het
op verschillende gebieden aantoonbaar
onderlinge contact staat onder druk,
groter, relatief aan Arnhem. Het risico op
men kent ‘de ander’ niet. Het gevoel
gedragsproblemen is hoog: 23% tegenover
van eenzaamheid is relatief hoog,
11% in heel Arnhem.
41
Presikhaaf West
35 36 31 32
Presikhaaf Oost
25 36 34
Gebied Presikhaaf 31
0
bijna een op de vijf bewoners heeft te
@2019 @2017 @2015
29 28 25
Arnhem
10
20
30
40
weinig contact met andere mensen.
Leefbaarheid en veiligheid
In Arnhem is dit een op de zeven. Een
Afgelopen jaren is het gevoel van onvei-
concentratie van problematiek bevindt
ligheid in de wijk sterker geworden. Er zijn
zich aan de kant van de Oude Zeve-
relatief veel meldingen van overlast. Mel-
Kansen
naarseweg.
dingen gaan over zowel verkeersoverlast
Afgelopen jaren hebben corporaties
als sociale overlast.
geïnvesteerd in het verduurzamen en
Figuur 4
Onveiligheidsgevoelens in de buurt
onderhouden van hun bezit in deze
Bewoners
De leefbaarheid in de buurt wordt conse-
wijk. Een voorbeeld van een project
Presikhaaf-West is een heterogene wijk,
quent als laagst van Arnhem beoordeeld.
dat hier gaande is, is sociaal cement:
met 117 etniciteiten. Bijna de helft van de
Specifiek de belemmeringen voor kinderen
passende toewijzing van sociale huurders op voorwaarde dat zij zich inzetten voor sociale cohesie in hun appartementencomplex. Vanuit de gemeente is een ontwikkelperspectief in
Figuur 3
ontwikkeling, waarin de ruimtelijke en
Probleemgedrag/
fysieke ontwikkeling van een deel van
verslaving (2020)
de wijk,Presikhaaf III. Presikhaaf I en II
PC6, 2016, psychisch functionerenprobleemgedrag/verslaving < 2,5% 2,5 - 5%
zijn afgelopen jaren al herontwikkeld. Relatief een groot deel van de bewoners denkt dat de wijk vooruitgaat de komende vijf jaar. Ze zijn positiever
5 - 10%
over de nabijheid van voorzieningen
10 - 20%
dan in de andere Arnhem-Oost wijken.
20 - 35%
Daarnaast ervaren bewoners hulp en
35 - 50%
ondersteuning van binnen de eigen
>= 50%
gemeenschap.
“Er is weinig vermenging tussen de diverse gemeenschappen. Als er een bruisende plek zou komen waar we elkaar kunnen ontmoeten, waar je kunt sporten en dingen samen kan doen. Dan krijg je veel meer: dit is Malburgen, hier komen we samen.”
Bijlagen
47
– Mariken Goris, directeur Monchyschool
Malburgen Algemene aandachtspunten
Bewoners
eveneens relatief hoog, 15% tegenover
Malburgen als geheel is een heterogeen
8% in Arnhem. In de rest van Malburgen
gebied: gemiddeld 38% van de inwoners
ligt dit percentage iets hoger dan Arnhem
heeft een niet-Westerse migratieachter-
algemeen.
grond, ten opzichte van 21% in Arnhem. Specifiek in de buurt Immerloo ligt dit
Een aanzienlijk deel van de inwoners van
Malburgen is een diverse wijk,
percentage hoog: meer dan de helft van
Malburgen heeft een lage sociaalecono-
bestaande uit drie delen: Malbur-
de inwoners heeft een niet-Westerse
mische status. Ruim 40% van de inwoners
gen-West, Malburgen-Oost (Noord)
migratieachtergrond. In deze buurt is het
is laagopgeleid, ten opzichte van 29%
en Malburgen-Oost (Zuid), waarbij
aantal eenoudergezinnen
in Arnhem. Een vierde van de inwoners
west en oost gescheiden worden door de Nijmeegseweg. In de wijk zijn de verschillen in buurten opvallend. Malburgen-Oost bestaat uit kwetsbare buurten waarin eenzaamheid en gebrek aan verbinding met de wijk een probleem is. In Malburgen-West is persoonlijke problematiek bovenliggend: een relatief groot deel van Figuur 5
de bewoners loopt het risico dat ze
Migratieachtergrond
niet mee kunnen komen in de maatschappij door mentale beperking en/of
< 19,5
laaggeletterdheid.
19,5 < 26,0 26,0 < 32,5 32,5 < 39,0
Gedeeld in de hele wijk is dat buurt-
>=39,0