Bijlage 1 - Plan van aanpak aanvraag Volkshuisvestingsfonds Arnhem-Oost
Tekst van het document
Arnhem
Oost
Programma Arnhem-Oost en Plan van aanpak Aanvraag Volkshuisvestingsfonds
Leeswijzer Dit document bestaat uit 2 delen. In deel 1, programma Arnhem-Oost wordt een analyse van de leefbaarheid van onze kwetsbare wijken gegeven en wordt ingegaan op de generatie-aanpak van het programma Arnhem-Oost. Deel 2 bevat het Plan van aanpak voor het Deelplan Fysieke aanpak Arnhem-Oost: Volkshuisvestingsfonds. Deze aanpak is onderdeel van ontwikkellijn 4 van het programma ArnhemOost, te weten “Opgroeien en leven in kwalitatief goede woningen in een prettige en veilige openbare ruimte”. Hierin wordt in hoofdstuk 5 de aanpak en de maatregelen ten behoeve van de aanvraag voor het Volkhuisvestingsfonds toegelicht. Daarbij wordt naast de fysieke maatregelen een stevige sociale leefbaarheidsaanpak uitgewerkt. In hoofdstuk 6 wordt de kwetsbaarheid van de aan te pakken gebieden beschreven en wordt de verwachte impact van de maatregelen beschreven. In hoofdstuk 7, 8 en 9 worden respectievelijk de organisatie, de planning en de financiën toegelicht. In de bijlagen vindt u een uitgebreide analyse per wijk van Arnhem-Oost. Ook zijn de adhesiebetuigingen van onze partners hier te vinden, te weten de corporaties, de Economic Board en een flink aantal sociale bondgenoten. In bijlage 3 is de planning in een balkenplanning uitgewerkt.
Inhoudsopgave Deel 1 ..............................................................................................................
4
1.
Inleiding..........................................................................................................
5
2.
Leefbaarheid in de kwetsbare wijken van Arnhem-Oost......................................
7
3.
Programma Arnhem-Oost ............................................................................... 10
4.
3.1
Ambities Arnhem-Oost........................................................................... 10
3.2
Kracht van de Arnhem-Oost-aanpak........................................................ 10
Prettig wonen in een wijk die bij je past ............................................................
13
4.1
Bestaande (woning)voorraad Arnhem-Oost.............................................
13
4.2
Verstedelijking Arnhem-Oost..................................................................
13
Deel 2 ............................................................................................................. 16 5.
6.
Uitwerking inzet Volkshuisvestingsfonds..........................................................
17
5.1
Renovatie-aanpak..................................................................................
19
5.2
Inponding..............................................................................................
23
5.3
Leefomgeving........................................................................................
24
5.4
Samenhang (sociale) leefbaarheidsaanpak ..............................................
27
Kwetsbaarheid buurten en impact van de maatregelen.....................................
30
6.1
Kwetsbaarheid aan te pakken buurten....................................................
30
6.2
Impact van de maatregelen.....................................................................
32
7.
Organisatie....................................................................................................
35
8.
Participatie en communicatie renovatie-aanbod en aanpak openbare ruimte Arnhem-Oost ........................................................
37
8.1
Participatiestrategie Arnhem-Oost .........................................................
37
8.2
Voorbeelden van wat we al doen in Arnhem-Oost.....................................
37
Financiën......................................................................................................
42
Bijlagen.........................................................................................................
44
Bijlage 1
44
9.
Wijkanalyses.........................................................................................
Geitenkamp.....................................................................................
45
Presikhaaf-West...............................................................................
46
Malburgen .......................................................................................
47
Klarendal.........................................................................................
49
Bijlage 2
Arnhemse Broek................................................................................
51
Adhesiebetuigingen................................................................................
52
Adhesiebetuiging woningbouwcorporaties.........................................
Adhesiebetuiging The Economic Board...............................................
53
Adhesiebetuiging sociale partners.....................................................
54
Planning ..............................................................................................
56
Bijlage 3
52
Deel 1 Programma Arnhem-Oost
1. Inleiding
Deel 1 1. Inleiding
5
In Arnhem is sprake van hardnekkige problemen en achterstanden
Voor Arnhem vertaalt de Woondeal zich dan ook niet alleen in het
op het gebied van onderwijs, werk, veiligheid en leefbaarheid, ge-
toevoegen van nieuwe woningen, maar ook in een stevige inte-
zondheid en wonen, die zich allemaal ophopen in hetzelfde gebied.
grale aanpak voor de wijken in Arnhem-Oost. Deze wijken kennen
Arnhem staat dan ook al jaren hoog op de verkeerde landelijke
een stapeling van sociaal-maatschappelijke problematiek, waar
lijsten van het Sociaal Cultureel Planbureau als het gaat om onze
een brede stadsvernieuwingsaanpak nodig is om het perspectief
sociaal maatschappelijke structuur. Het doorbreken van deze situ-
van deze wijken te veranderen. “We zien in die wijken dat mensen op
atie is al vele decennia de opgave voor Arnhem. Die achterstand is
cruciale factoren op achterstand staan.‘’, zegt burgemeester Ahmed
niet door de gemeente Arnhem alleen in te lopen.
Marcouch. “Denk aan werkloosheid, armoede, laaggeletterdheid, onveiligheid. In sommige gezinnen is er geen enkele generatie die gewerkt
Op 4 maart 2020 tekenden de gemeenten Arnhem en Nijmegen,
heeft.’’
de regio, de provincie Gelderland en het Rijk de Woondeal. Een
Die problemen hebben nu al volop aandacht in Arnhem, maar met
belangrijk onderdeel voor Arnhem is de kernafspraak over de leef-
deze deal verbinden Rijk, Provincie, regio en overige (maatschap-
baarheid van Arnhem-Oost. De gemeente Arnhem en de minister
pelijke) partners zich langjarig en met voorrang om het leven in
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) spreken
deze wijken te verbeteren.
hierin af dat we de stadvernieuwing gezamenlijk een nieuwe, langjarige impuls geven. Deze aanpak is een integraal stadsvernieuwingsprogramma geworden voor de vijf wijken Arnhemse Broek, Geitenkamp, Klarendal, Presikhaaf-West en Malburgen. Samen onder de noemer de ‘Arnhem-Oost-aanpak’. Het Volkshuisvestingsfonds is een fysieke regeling, die zich specifiek richt op de particuliere voorraad in deze Arnhem-Oost wijken.
Arnhem-Oost als onderdeel van 16 gebieden in Nederland Het komen tot een stadsvernieuwingsprogramma Arnhem-Oost staat niet op zichzelf: BZK maakte sinds eind 2019 afspraken over in totaal 16 gebieden die volgens de Leefbarometer 2018 tot de slechtste categorie wat betreft leefbaarheid- en veiligheidsproblematiek worden gerekend. Het gaat om gebieden waar sprake is van een combinatie en cumulatie van opgaven op het gebied van
Geitenkamp
onderwijs, werk, armoede, veiligheid, wonen en gezondheid. De gemaakte afspraken moeten leiden tot een meerjarige rijksinKlarendal
zet ten behoeve van een integrale maatwerkaanpak voor deze stedelijke vernieuwingsgebieden, nu nog onder de noemer van het interbestuurlijk programma Leefbaarheid en Veiligheid (waarin
Arnhemse Broek
naast BZK ook andere relevante ministeries zijn vertegenwoor-
Malburgen
digd).
Figuur 1
Stadsvernieuwing Arnhem-Oost
Presikhaaf
Deel 1 1. Inleiding
6
“Onze ambitie is dat die Arnhemse inwoners vanuit de modus overleven naar echt leven gaan. We moeten de achterstanden wegnemen. Dat betekent dat we niet alleen dubbel glas plaatsen ergens, maar ook verder kijken naar wat een gezin nodig heeft.‘’, zegt Marcouch 1. Dit citaat vat feitelijk de kern van onze aanpak die dit plan van aanpak beschrijft, samen. De Arnhemse aanpak gaat verder dan de enkel de fysieke aanpak en benut deze om het perspectief van de Arnhemmers in deze wijken fors te vergroten.
Arnhem-Oost en de verstedelijkingsopgave Arnhem Tot 2040 zal Arnhem met zo’n 16.000 woningen groeien. De kwetsbare wijken kunnen deze verstedelijking alleen aan als eerst grootschalig en langjarig geïnvesteerd wordt in de bewoners van deze wijken. Tegelijk biedt de verstedelijkingsopgave wijken ook kansen: Arnhem wil graag meer diversiteit in de wijken. De verstedelijking biedt kansen om in wijken met een (te) eenzijdige bevolkingsopbouw gaandeweg te komen tot transformatie. Door andere doelgroepen de wijken in te trekken kan de sociale samenstelling van een wijk verstevigd worden (vragers en dragers), met behoud van cultuur en bestaande inwoners. Daarbij is van belang dat ook elders voldoende sociale huur (kwalitatief toegespitst op de huidige vraag) wordt toegevoegd.
Arnhem-Oost en de wijkgerichte energietransitie In 2050 zal ook in Arnhem de energietransitie voltooid moeten zijn. Naast duurzaamheid zijn haalbaarheid en betaalbaarheid daarbij belangrijke randvoorwaarden om ervoor te zorgen dat iedereen mee kan doen. Ook in de kwetsbare wijken. De wijkgerichte energietransitie en de recent gesloten Citydeal Energieke wijken, die Arnhem met BZK en aantal andere gemeenten heeft gesloten, biedt de mogelijkheid de energietransitie te koppelen aan bredere leefbaarheidsvraagstukken.
1
Citaten van burgemeester Marcouch komen uit een artikel van het Alge-
meen Dagblad “Woondeal: 5000 extra huizen bouwen in Arnhem en Nijmegen en aanpak van achterstandswijken”; d.d. 4 maart 2020.
Deel 1 2. Leefbaarheid
7
2. Leefbaarheid in de kwetsbare wijken van Arnhem-Oost Waar je wieg staat, doet er nog steeds toe, maakte een recente studie van Bastian Ravesteijn weer eens duidelijk (KansenKaart, Erasmus School of Economics en Tinbergen Instituut). Er waren altijd al verschillen in kansen, maar de verschillen worden de laatste jaren groter. Kinderen en jongeren uit kwetsbare wijken beginnen vaak met 1-0-achterstand, door onderadvisering bij schoolkeuze, vooroordelen en het ontbreken van een netwerk die hen omhoogtrekken. Je thuis is je basis. De woning moet veilig en comfortabel zijn en passen bij je gezinssamenstelling. Daarnaast levert de directe
Figuur 2
Arnhem
Figuur 2 toont het armste postcodegebied in Nederland met het hoogste percentage (en bijbehorende aantal) personen in huishoudens met een inkomen
(fysieke) woonomgeving een belangrijke bijdrage aan het
onder het niet-veel-maar-toereikend criterium.
ontmoeten, je veilig voelen, sporten of gewoon kunnen chillen
Bron: CBS (Integrale Inkomens- en Vermogensstatistiek ’11-’17),
onder een boom als verkoeling. Een (sociale) woonomgeving
SCP-bewerking
waarin je mensen treft die je kunnen ondersteunen en verder helpen, netwerken die je omhoog trekken. Daarom investeren we samen met inwoners en corporaties al veel in de woningen en leef-
het corporatiebezit) komt naar voren dat het over het algemeen
omgeving in deze wijken. Ondanks dat zien we in deze wijken nog
goed gaat met de leefbaarheid en veiligheid in ons land, maar
steeds veel woningen die slecht onderhouden, weinig toekomst-
dat het tegelijkertijd met een aantal gebieden de verkeerde kant
bestendig zijn en een slecht energielabel hebben. Een deel van de
op dreigt te gaan. Arnhem-Oost is een van deze gebieden die ten
woningen heeft te maken met vocht- en schimmelproblematiek
opzichte van de rest van Nederland slecht scoort. In de wijk
waardoor ze niet comfortabel en ongezond zijn. De samenstelling
Malburgen ligt de armste buurt van Nederland.
van het woningaanbod is te eenzijdig. Met het oog op de toekomst zal er meer behoefte zijn aan woningen voor eenpersoonshuis-
Onder kwetsbaar gebied worden wijken en buurten verstaan waar
houdens dan nu. Als we de samenstelling van de wijk meer willen
de leefbaarheid onder druk staat.
mengen met hoog- en laagopgeleid, dan zal daar het huidige woningaanbod op aangepast moeten worden. De open-
De Leefbarometer van het BZK levert op een laag schaalniveau
bare ruimte in deze wijken is veelal sleets en nodigt niet uit om
informatie over de leefbaarheid, waarbij buurten ten opzichte van
te ontmoeten, spelen en bewegen, kortom: om mee te doen. De
het gemiddelde in Nederland worden gescoord. Naast de totale
voorzieningen moeten goed en laagdrempelig zijn zoals goede
leefbaarheidsscore (hieronder weergegeven in de kaart) wordt de
scholen, zorg in de buurt en mogelijkheden om te kunnen werken.
score op een vijftal onderliggende dimensies bepaald, te weten:
Uit onderzoeken (Leefbaarheid in Nederland 2018 en Veerkracht in
8
bewoners, woningen, veiligheid, fysieke omgeving en voorzie-
Deel 1 2. Leefbaarheid
ningen. Het betreft hierbij de score ten opzichte van Nederland. Scores oranje, rood en donkerrood geven kwetsbaarheid van de betreffende gebieden aan. Hoe donkerder de gebieden, hoe kwetsbaarder. De score op de dimensie woningen is negatiever naarmate er sprake is van meer kleine eengezinswoningen, woningen tussen 1945-1980, vooroorlogse woningen, sociale huurwoningen en kleine appartementen na 1970. De dimensie bewoners en fysieke leefomgeving in het gebied dragen bij aan een ondergemiddelde leefbaarheid in het gebied. Springco heeft de Leefbarometer geregionaliseerd, waardoor de gebieden in de regio/Rebel (het COROP-gebied Arnhem-Nijmegen) onderling kunnen worden vergeleken. Op de dimensie woningen laat deze zien dat het plangebied ondergemiddeld scoort ten opzichte van de gemeente en regio. Als gemeente herkennen wij ons in de uitkomsten van de landelijke onderzoeken en het onderzoek van Springco/Rebel. In de vijf Arnhem-Oost wijken wonen mensen die met moeite het hoofd boven water weten te houden en nauwelijks kunnen rondkomen. Corona versterkt deze trend. De analyse van de problemen die in wijken spelen is niet alleen van
Figuur 3
Leefbaarheid totaal (Leefbarometer, BZK 2018)
De score geeft aan in hoeverre de dimensie bijdraagt aan een bovengemiddelde of ondergemiddelde leefbaarheid in het gebied. De scores op de 5 dimensies tellen samen op tot de afwijking van de gemiddelde leefbaarheidsscore. Bron: Leefbarometer, 2018. Kleiner dan -0.2
-0.2 tot -0.1
-0.1 tot 0
0 tot 0.1
0.1 tot 0.2
Groter dan 0.2
belang om inzicht te krijgen in de urgentie. De analyse vormt de aanleiding voor het maken van een langjarige aanpak die nodig is om deze complexe problemen te doorbreken. Deze is van belang om de impact van maatregelen op de problemen te bepalen (zie deelplan Volkshuisvestingsfonds in hoofdstuk 6). Maar nog meer is dit een basis voor een goede wijkanalyse die nodig is om bij de uitvoering aan te sluiten bij de vraagstukken van Arnhemmers (zie hoofdstuk 5 en bijlage verdiepende Wijkanalyses).
Figuur 4 Dimensie woningen (Leefbarometer, BZK 2018)
De score geeft aan in hoeverre de dimensie bijdraagt aan een bovengemiddelde of ondergemiddelde leefbaarheid in het gebied. De scores op de 5 dimensies tellen samen op tot de afwijking van de gemiddelde leefbaarheidsscore. Bron: Leefbarometer, 2018. Kleiner dan -0.2
-0.2 tot -0.1
-0.1 tot 0
0 tot 0.1
0.1 tot 0.2
Groter dan 0.2
Deel 1 2. Leefbaarheid
9
Figuur 5 Dimensie bewoners (Leefbarometer, BZK 2018)
Figuur 6 Dimensie veiligheid (Leefbarometer, BZK 2018)
De score geeft aan in hoeverre de dimensie bijdraagt aan een bovengemiddel-
De score geeft aan in hoeverre de dimensie bijdraagt aan een bovengemiddel-
de of ondergemiddelde leefbaarheid in het gebied. De scores op de 5 dimen-
de of ondergemiddelde leefbaarheid in het gebied. De scores op de 5 dimen-
sies tellen samen op tot de afwijking van de gemiddelde leefbaarheidsscore.
sies tellen samen op tot de afwijking van de gemiddelde leefbaarheidsscore.
Bron: Leefbarometer, 2018.
Bron: Leefbarometer, 2018.
Kleiner dan -0.2
-0.2 tot -0.1
-0.1 tot 0
Kleiner dan -0.2
-0.2 tot -0.1
-0.1 tot 0
0 tot 0.1
0.1 tot 0.2
Groter dan 0.2
0 tot 0.1
0.1 tot 0.2
Groter dan 0.2
Figuur 7 Dimensie fysieke omgeving (Leefbarometer, BZK 2018)
Figuur 8 Leefbaarheid geregionaliseerd ((BZK 2018, bewerking Springco 2021)
De score geeft aan in hoeverre de dimensie bijdraagt aan een bovengemiddel-
De score geeft aan in hoeverre de dimensie bijdraagt aan een bovengemiddel-
de of ondergemiddelde leefbaarheid in het gebied. De scores op de 5 dimen-
de of ondergemiddelde leefbaarheid in het gebied. De scores op de 5 dimen-
sies tellen samen op tot de afwijking van de gemiddelde leefbaarheidsscore.
sies tellen samen op tot de afwijking van de gemiddelde leefbaarheidsscore.
Bron: Leefbarometer, 2018.
Bron: Leefbarometer, 2018.
Kleiner dan -0.2
-0.2 tot -0.1
-0.1 tot 0
Kleiner dan -0.2
-0.2 tot -0.1
-0.1 tot 0
0 tot 0.1
0.1 tot 0.2
Groter dan 0.2
0 tot 0.1
0.1 tot 0.2
Groter dan 0.2
De urgentie van de multiproblematiek in de kwetsbare buurten
van cruciaal belang. Dit betekent in Arnhem naast excellent on-
van Arnhem-Oost en de kloof tussen die buurten en de rest van
derwijs, dat alle kinderen de vrijheid hebben om zich persoonlijk
de stad, leidt ertoe dat we voor onze ambitie en aanpak bewust
te ontwikkelen en een opleiding te volgen die zij willen doen en
kiezen voor een termijn van 18 jaar. Een nieuw perspectief voor
aankunnen. Het is voor iedereen belangrijk je talenten te kunnen
een nieuwe generatie. Dat is de tijd waarin een kind dat vandaag
ontplooien. Dit is een belangrijk onderdeel van de Arnhem-Oost
wordt geboren in Arnhem-Oost een volwassen mens wordt. We
Aanpak. Arnhem-Oost heeft de ambitie om voorwaarden te creë-
willen dat het straks niet meer uitmaakt waar je wieg staat als het
ren voor een goede sterke sociale basis. Het streven is dat bewo-
gaat om de kansen die je hebt op een mooi leven.
ners financieel en sociaal redzaam zijn, in staat zijn om werk te
10 Deel 1 3. Programma
3. Programma Arnhem-Oost
vinden dat bij hen past en zich blijvend te ontwikkelen. Om de omslag te maken in 18 jaar, redeneren wij vanuit een opgroeiende generatie. Hierbij ligt niet alleen de focus op het
De ambitie is dat elke bewoner prettig en veilig woont in een wijk
individuele kind maar ook op de omgeving waar hij of zij opgroeit
die bij hem of haar past. De woning moet gezond, comfortabel en
en de mensen om hem of haar heen: het sociale weefsel in de
duurzaam zijn. De leefomgeving gezond, groen, schoon en veilig.
wijk.
Het is in Arnhem-Oost belangrijk het draagvermogen en de draagkracht van de wijk te vergroten en te zorgen voor mogelijkheden
3.1 Ambities Arnhem-Oost
om in je eigen wijk ‘wooncarrière’ te maken. Waar nodig, betekent dit meer differentiatie van woningaanbod ter bevordering van diversiteit in inkomensgroepen, sociale cohesie en de kans om in
De ambities voor Arnhem-Oost vormen een integraal en samen-
de eigen wijk door te groeien. Met het oog op de toekomst zal er
hangend perspectief op de uitdagingen in de vijf wijken en komen
straks meer behoefte zijn aan eenpersoonswoningen dan aan een-
allemaal ten goede aan meer kansen en perspectief voor de nieu-
gezinswoningen. Vanuit het licht om de samenstelling van de wijk
we generatie. De nadruk ligt in de aanpak op de combinatie tussen
meer te mengen tussen hoog en laag opgeleid zal daar het aanbod
sociaal en fysiek, en de volgende ontwikkellijnen centraal staan:
op moeten worden aangepast.
1.
Bewoners voelen zich vrij, veilig en verbonden met elkaar in hun wijk, waar zij trots op zijn.
2. Alle jongeren kunnen zich ontwikkelen in een cultuur waarin persoonlijke ontwikkeling centraal staat en alle bewoners hebben werk als ze dat kunnen of doen mee. 3. Iedere bewoner kan rondkomen, en leeft gezond - zowel fysiek als mentaal.
3.2 Kracht van de ArnhemOost-aanpak De Arnhem-Oost-aanpak onderscheidt zich, naast de genoemde ambities en ontwikkellijnen, door een ‘doorbraakhouding’. Hieronder zetten we uit een wat we daaronder verstaan.
4. Opgroeien en leven in kwalitatief goede woningen in een prettige en veilige openbare ruimte.
Onorthodoxe oplossingen We gaan zorgen voor een doorbraak in plaats van dat we (alleen)
Mensen maken met elkaar de wijk. Je leeft, woont, leert, sport,
doorgaan met waar we mee bezig zijn. Dat wil niet zeggen dat
werkt en vermaakt je er. Je doet er boodschappen, speelt op straat
er geen goede dingen gebeuren in Arnhem-Oost. Er zijn talloze
en ontmoet elkaar. Voor ieder mens is het belangrijk jezelf te kun-
prachtige initiatieven in de wijken. Daar sluiten we op aan, en dat
nen zijn, gezien te worden, ergens bij te horen en er toe (te) doen.
wat goed gaat, gaan we versnellen en intensiveren met een slag-
Kortom, je thuis te voelen in een wijk waar je trots op kan zijn. De
vaardige drang naar effect. Maar zullen we altijd denken: wat is
Arnhem-Oost-aanpak is daarom gericht op de sociale cohesie in de
er nodig? Hoe kan het óók? Wat is de onorthodoxe oplossing waar
wijk. Zorgen dat bewoners naar elkaar omkijken en een schouder
een wijk naar snakt? Of een voor de hand liggende aanpak, waar
bieden als het nodig is.
normaal gesproken geen geld voor is. We staan open voor andere invalshoeken, kleine projecten met vernieuwende inzichten en
Voor het vergroten van kansengelijkheid is een goede opleiding
houden zoveel mogelijk opties open om het goede te kunnen doen.
Deel 1 3. Programma
11
Verandering is niet een vraag van meer controle, maar van het veranderen van denkbeelden door nieuwe verbindingen. Traditio-
Normverandering
nele denkbeelden stellen wij ter discussie waarbij we nadrukkelijk
De Arnhem-Oost-aanpak wil daarnaast bijdragen aan een norm-
samenwerken en leren binnen de 16 stadsvernieuwingsgebieden.
verandering. Doorbreken dat je omgeving je tegenhoudt als je er
Onze aanpak is zo weerbaar door wendbaarheid. Niet leunen op
iets van wilt maken. En ook normaliseren: beter weten in te spelen
wat kan, maar met elkaar doen wat nodig is en pas stoppen als het
op elkaars gedrag in plaats van etiketten te plakken, een druk kind
resultaat er is. Dit betekent ook ruimte voor ogenschijnlijk kleine
heeft bijvoorbeeld niet meteen ADHD. Geen afhankelijkheid van
veranderingen, zeker als deze uit de wijk zelf komen, hebben deze
instanties en systemen, maar mensen grip geven op hun eigen
vaak een groot effect, vanwege het vergoten van sociale cohesie,
leven en vrijheid om daarin eigen keuzes te maken. Daar waar de
betrokkenheid en handelingsperspectief.
energie zit - daar waar mensen er iets van willen maken -, dat willen we stimuleren. En al die prachtige initiatieven in de wijk willen
Integrale aanpak als katalysator
wij ondersteunen en verbinden met elkaar. Een breed en fijnmazig
Een doorbraak vraagt om een integrale aanpak met bewoners en
netwerk van alle initiatieven en actieve wijkbewoners is een grote
ondernemers. Een integrale aanpak is nodig om te voorkomen dat
meerwaarde en zorgt voor een sterk ecosysteem dat als basis
de oplossing voor het ene probleem een vergroting van het andere
dient voor het versterken van een wijk. Met her- en erkenning van
probleem wordt. Maar dit vraagt ook dat de aanpak van deze com-
de diversiteit van de wijken in Arnhem-Oost. Dat betekent ook wat
plexe problemen vanuit integraal perspectief veel robuuster is en
voor onze eigen professionals: de Arnhem-Oost-aanpak dwingt
we meer impact maken. Arnhem-Oost is in die zin een katalysator
tot meer integraliteit, een combinatie van sociale en fysieke ver-
om de verschillende beleidsterreinen en het wijkgericht werken in
andering. Meer richting, met z’n allen voor een probleem en een
relatie tot elkaar te brengen. Als alle disciplines en bewoners met
oplossing gaan. Niet berusten, maar buiten structuren denken als
elkaar over een onderwerp tot oplossingen komen, breng je focus
dat beter is, binnen bestaande structuren als dat kan en altijd met
aan en kun je uitzonderingen maken.
de bestaande wijkstructuren en de bewoners in beeld.
Gebiedsgericht We focussen op specifieke gebieden in de wijk waar we alle invals-
Groot denken, klein beginnen: vertrouwen herstellen door lange en korte termijn te verbinden
hoeken bijeen brengen van fysiek tot sociaal, van veiligheid tot
Wat de aanpak van Arnhem-Oost uniek maakt, is het langeter-
onderwijs en werk. We kijken dáár, in die omgeving, hoe en met
mijnperspectief van 18 jaar. Dat nodigt uit tot een andere manier
wie we de wijk beter maken voor de bewoners. Iedere wijk is uniek
van denken en kijken naar oplossingen. Het maakt oplossingen
in haar kansen en opgaven.
mogelijk die veel verder in de tijd liggen. Oplossingen voor de vraagstukken die er liggen kosten tijd en zijn ook niet uitgekristal-
De schakel in een lange keten
liseerd, er moet ruimte zijn om na te denken en te experimenteren.
We beseffen dat het niet om de gemeente draait - wij zijn een scha-
Ook voor het bouwen van netwerken die het verschil maken moet
kel in een langere keten - maar wij hebben als overheid wel een
je tijd en het vertrouwen hebben dat het niet een aanpak is die
belangrijk verantwoordelijkheid om te zorgen dat de voorwaarden
elke vier jaar ter discussie staat.
voor gezond en goed leven in al onze wijken worden gerealiseerd. Wij pakken daarbij onze rol om aan te jagen, te ondersteunen en
Maar belangrijk is: we wachten niet af. Omdat we een nieuwe ge-
regie te voeren in die wijken waar ingrijpen nu nodig is vanwege
neratie centraal stellen, mogen we geen moment verspillen. Niet
de urgentie van de problematiek waar bewoners mee te kampen
alleen voor korte termijn winst of effect, maar juist nu beginnen
hebben. Voor die doorbraak is het noodzakelijk dat de overheid
in de wetenschap dat ingrijpen ook nu noodzakelijk is. En ook nu
ingrijpt. Dat doen wij samen met al onze partners en altijd in het
al laten zien dat onze commitment voor de lange termijn is. Dat
belang van onze inwoners. Oplossingen zijn integraal omdat dit
is ook belangrijk voor de relatie overheid – inwoner: bewoners
nodig is voor het forceren van een doorbraak. En de oplossingen
van deze wijken voelen zich vaak niet gezien en niet gehoord door
zijn niet altijd even makkelijk. Het gesprek daarover gaan we nooit
de overheid. Een stevige betrokkenheid nu kan alleen maar het
uit de weg.
vertrouwen herstellen als de inwoners zien dat het niet voor even
Deel 1 3. Programma
12
is, maar voor de lange termijn. Het is van groot belang dat zij nu snel zien wat dat betekent in hun leven en niet alleen op papier. Groot denken, klein beginnen. Op de korte termijn het perspectief verbinden met concrete resultaten, op de middellange termijn verbeteren om op de lange termijn fundamenteel te veranderen.
Arnhem heeft de komende jaren op het gebied van stadsontwikke-
leiden tot verminderd wooncomfort en brengen gezondheidspro-
ling twee grote opgaven: de verstedelijkingsopgave en de leefbaar-
blemen met zich mee. Daarnaast zien we dat de energielasten
heidsopgave. De kwetsbare wijken kunnen deze verstedelijking
alleen maar hoger worden, wat zijn weerslag heeft op de financië-
alleen aan als eerst grootschalig en langjarig geïnvesteerd wordt
le en persoonlijke situatie van bewoners waardoor zij minder goed
in de bewoners en hun directe leefomgeving. Tot 2040 zal Arnhem
mee kunnen komen in onze stad.
13 Deel 1 4. Prettig wonen
4. Prettig wonen in een wijk die bij je past
met zo’n 16.000 woningen groeien op een huidige aantal van 77.500 woningen.
De corporaties investeren in hun woningbezit in Arnhem-Oost, zij renoveren en verduurzamen hun voorraad. In de prestatieafspra-
De verstedelijkingsopgave biedt ook kansen: Arnhem wil meer di-
ken van dit jaar hebben wij met de corporaties afgesproken dat
versiteit in wijken met behoud van identiteit. Verdichten, transfor-
partijen meer aandacht hebben voor leefbaarheid en de benodigde
meren of herstructureren biedt de kans om in wijken met een (te)
differentiatie in kwetsbare wijken en dat we gaan samenwerken in
eenzijdige bevolkingsopbouw qua kwetsbaarheid gaandeweg te
de Arnhem-Oost-aanpak. Ook gezond wonen (het bestrijden van
komen tot een gedifferentieerde woningmix waardoor meerdere
vocht en schimmel in woningen) krijgt de komende jaren volop
doelgroepen toegang tot de wijk hebben en er ook graag komen.
aandacht evenals klimaatadaptatie en de energietransitie. Re-
Waarbij dit niet stopt bij het opleveren van deze woningen. Het
novatie en verduurzaming wordt richting huurders als belangrijk
succes hangt ook af van hoe de nieuwe bewoners van de wijk
punt gezien voor meer comfort en voor het verlagen van woon-
integreren. Nieuwe wijkbewoners en wijkbewoners die er al langer
lasten. De totale opgave, om echt de veerkracht in de vijf wijken
wonen leren elkaar kennen en begrijpen. Door andere doelgroepen
terug te krijgen, gaan de middelen van partijen te boven. Aanvul-
de wijken in te trekken kan de sociale samenstelling van een wijk
lende fondsen om leefbaarheid langjarig aan te pakken blijven ook
verstevigd worden (vragers en dragers), terwijl we de bestaande
in de toekomst nodig.
bewoners en hun plek in de wijk blijven koesteren. De openbare ruimte in de wijken nodigt te weinig uit tot ontmoeten, spelen en
Ook de particuliere voorraad moet deze renovatie en isolatieslag
bewegen, kortom kunnen meedoen. Deze vicieuze cirkel moeten
maken om toekomstbestendig te zijn. Het Volkshuisvestingsfonds
we doorbreken.
biedt de mogelijkheid om samen met bewoners, eigenaren juist hier een flinke investering te plegen in een kwalitatief goede wo-
De verstedelijkingsopgave en de leefbaarheidsopgave in Arnhem-
ning en een prettige en veilige openbare ruimte. Dit in samenhang
Oost kunnen daarmee niet zonder elkaar en moeten hand in hand
met een stevige (sociale) leefbaarheidsaanpak met onze partners
gaan.
in de stad.
4.1 Bestaande woning voorraad Arnhem-Oost
4.2 Verstedelijking Arnhem-Oost De verstedelijkingsopgave in (de Spoorzone) Arnhem-Oost draagt substantieel bij aan de woningbouwopgave van de stad tot 2040.
Om de kansengelijkheid te bevorderen is het noodzakelijk om de
Met de potentie om 8.000 tot 10.000 woningen aan de bestaande
huidige woningen toekomstbestendig te maken.
stad toe te voegen, ontstaat een kans om niet alleen voldoende betaalbare woningen aan de voorraad toe te voegen maar ook om
In Arnhem-Oost kampen bewoners met een eigen woning vaak
de kwetsbaarste gebieden in Arnhem-Oost een impuls te geven.
met problemen waardoor ze moeite hebben hun woning te onder-
Kwaliteit staat hierbij op de eerste plaats. Dit betekent meer ruim-
houden, te verduurzamen en toekomstbestendig te maken. De
te voor openbaar groen en klimaatadaptatie, bewegen en ontmoe-
financiële middelen ontbreken en/of men niet weten hoe dit aan te
ten in het Spoorpark van de toekomst. Dit park vormt de ‘leeflijn’
pakken. Als gevolg hiervan zien we verloedering van de woningen,
van Arnhem-Oost en verbindt bestaande wijken met de nieuwe
woningen die te maken hebben met schimmel en vochtproblema-
ontwikkelgebieden.
tiek en woningen die slecht geïsoleerd zijn. Dergelijke problemen
Deel 1 4. Prettig wonen
14
Met het ontwikkelen van deze gebieden wordt de doorstroming op gang gebracht en de mismatch op de woningmarkt aangepakt. Het zorgen voor aantrekkelijke appartementen voor ouderen genereert onder andere veel verhuisbewegingen (lange verhuisketen) en er kunnen hierdoor eengezinswoningen vrijkomen in omliggende buurten. Corporatiebezit kan dan op de markt gebracht worden als goedkope koop. Daarbij is van belang dat ook elders voldoende sociale huur (kwalitatief toegespitst op de huidige vraag) wordt toegevoegd. Deze ontwikkeling biedt een kans om de spreiding van kwetsbare inwoners over de stad te verbeteren. Door relatief veel betaalbare woningen in de Spoorzone-Oost te programmeren kan doorstroom vanuit de omliggende Arnhem-Oost-wijken op gang worden gebracht. Daarnaast wordt samen met maatschappelijke partners, het expertteam (flex)wonen van RVO en atelier Rijksbouwmeester in (Spoorzone) Arnhem-Oost het realiseren van flexwonen onderzocht. Hiermee kunnen we voorzien in huisvesting voor urgente woningzoekenden op een zo kort mogelijke termijn. Met deze ingrepen dragen we bij aan de aanpak van de kwantitatieve en kwalitatieve mismatch op de woningmarkt en verbetering van de leefbaarheid van deze wijken. De opgave van Arnhem-Oost is daarmee een opgave voor de gehele stad.
Deel 2
Deel 2 Deelplan fysieke aanpak Arnhem-Oost: Volkshuisvestingsfonds
16
In Arnhem-Oost zijn we een langjarige aanpak gestart om hard-
Het hart van onze aanpak onder de vlag van het Volkshuisves-
nekkige sociale problemen op te lossen en achterstanden in te
tingsfonds bestaat uit het renoveren van 1.754 particuliere wonin-
halen. Dat doen we samen met bewoners, het Rijk en provincie
gen met de slechtste energielabels in Arnhem-Oost. We kiezen
en maatschappelijke partners. We maken extra investeringen en
voor deze energielabels, omdat dit de woningen en daarmee de
onorthodoxe maatregelen mogelijk op het gebied van onderwijs,
bewoners treft met het slechtste wooncomfort en de hoogste
werk, veiligheid en leefbaarheid, gezondheid en wonen en de
energielasten en we daarmee de grootste impact maken. Van
openbare ruimte. Om in Arnhem-Oost van achterstand te komen
deur tot deur wordt met de bewoners gesproken over wat nodig is
tot een ‘gewoon’ Nederlands gemiddelde, zijn ingrepen, investerin-
om hun woning duurzaam en toekomstigbestendig te maken. Er
gen en doorbraken nodig op het sociale en fysieke vlak.
wordt gebruik gemaakt van onze ervaringen vanuit onder andere
17 Deel 2 5. Uitwerking
5. Uitwerking inzet Volkshuisvestingsfonds
de wijkaanpak en de aanpak energie-armoede uit het programma Het Volkshuisvestingsfonds is een fysieke regeling die voor zo’n
NEmiA (New Energy made in Arnhem).
doorbraak kan zorgen. Het is een fysieke regeling die binnen het programma Arnhem-Oost bijdraagt aan de ontwikkellijn “op-
Er zal tevens ingezet worden op een inpondingsaanpak om
groeien en leven in kwalitatief goede woningen in een prettige en
overlast en malafide verhuur aan te pakken op plekken waar de
veilige openbare ruimte” en zich specifiek richt op de particuliere
(sociale) leefbaarheid onder druk staat, waardoor het mogelijk
voorraad.
is om over te gaan tot het opkopen van een woning, opknappen, renoveren, verduurzamen en weer op de markt brengen.
Betere, duurzamere woningen die betaalbaarder worden en prettiger om in te wonen en een fijnere, groene omgeving is een grote
Rondom de aan te pakken particuliere woningen, die veelal ook
en noodzakelijke katalysator binnen onze integrale aanpak. Daar-
directe buren zijn van corporatiebezit, zal samen worden opge-
bij kijken we steeds hoe deze fysieke doorbraak ook voor sociale
trokken met de corporaties om zo meer impact te generen. Daarbij
doorbraken kan zorgen: als we bouwen aan en in Arnhem-Oost,
is de verbetering van de directe leefomgeving onderdeel van de
moet dat ook werk en stages in Arnhem-Oost opleveren, en als we
aanpak, maar er zullen ook bredere maatregelen genomen worden
een woning verduurzamen is dat een goed moment om te kijken
in de openbare ruimte in de vorm van vergroenen, ontmoeten en
waar bewoners verder mee geholpen zijn.
bewegen.
De doelen van dit fonds sluiten bovendien naadloos aan bij de City
Onderdeel en onmisbaar is een stevige brede sociale leefbaarheids-
Deal Energieke Wijken die we op 4 maart jl. ondertekenden, waar-
aanpak. Er wordt intensief samengewerkt met corporaties en on-
in de volgende vier werklijnen benoemd zijn:
derwijs in de wijken en met het arbeidsontwikkelbedrijf Scalabor.
•
Kansen voor kwetsbare huishoudens
Er wordt ingezet op uitvoering met en door de wijk in de vorm van
•
Naar werk en opleiding
ontzorgingspakketten, energiecoaches, buurtconciërges, zol-
•
Stimulering particuliere eigenaren
deropruimploegen, ambassadeurs in de wijk als ondernemers en
•
Met de energietransitie naar een betere openbare ruimte
verenigingen.
Deel 2 5. Uitwerking
18
De opgave brengt een forse investering en concreet werk met zich mee: dit moet landen bij de mensen uit de wijk zelf, kwetsbaren en bewoners die geen baan hebben. Hierdoor kunnen zij een bijdrage
5.1 Renovatie-aanpak 5.1.1 Inleiding
leveren aan de eigen woonomgeving en weer trots worden op de wijk. De ervaringen die op zijn gedaan met wijkgerichte sociaal-on-
We zien door veel achterstallig onderhoud van de woningen, wo-
dernemende initiatieven, zoals bijvoorbeeld Buurt-BaanBureau,
ningen die te maken hebben met schimmel en vochtproblematiek
HetBroekOmhoog, Klassewerk, BuurtGroenBedrijf worden hier
en woningen die slecht geïsoleerd zijn. De energielasten worden
ingezet. Zodat er leer-werktrajecten en werk voor jongeren uit de
alleen maar hoger en deze vicieuze cirkel willen we doorbreken
wijk ontstaat. Hierbij wordt samengewerkt met sociale wijkteams,
door naast renoveren en verduurzamen ook achterstallig onder-
Werk & Inkomen, jongerenwerk en de Teams Leefomgeving.
houd, schimmel en vocht aan te pakken.
Samengevat bestaat onze aanpak voor het Volkshuisvestingsfonds uit de volgende maatregelen: 1.
Particuliere woningvoorraad renoveren: waarbij wooncomfort, welzijn en gezondheid (waaronder schimmel), woonlastenvermindering en duurzaamheid centraal staan.
2. Met inponden/aankoop van aantal panden overlastgevende situaties aan te pakken en na opkopen en renovatie woningen terug op markt brengen waarmee we impact maken op de kwalitatieve en kwantitatieve mismatch in woningvoorraad. 3. De directe leefomgeving aan te pakken qua veiligheid, leefbaarheid, vergroening inclusief kwalitatief groen, klimaatbestendigheid en ontmoeten. 4. Een brede (sociale) leefbaarheidsaanpak. Daarbij aansluiten bij de individuele leefomstandigheden en dus inzetten op actieve ondersteuning en ontzorgen. Nadrukkelijk oog voor persoonlijke omstandigheden en -zorgen wanneer we achter voordeur komen en kansen verzilveren bij activeren van inwoners en creëren van opleiding en werkgelegenheid.
Figuur 9 Te renoveren woningen
Deel 2 5. Uitwerking
19
In gesprek met bewoners In de periode september 2020 t/m maart 2021 heeft de gemeente Arnhem wijkgesprekken over ‘energie besparen’ georganiseerd voor de wijken het Arnhemse Broek, Geitenkamp, Klarendal, Malburgen en Presikhaaf.’ Ook hebben er wijkgesprekken overdag plaatsgevonden bij het mobiele energieloket Lijn2030. Vanaf december 2020 hebben wijkgesprekken digitaal plaatsgevonden. De woningen in deze wijken gaan niet voor 2030 van het aardgas af. De wijkgesprekken hadden als doel de bewoners en ondernemers hierover te informeren en over wat zij (nog meer) kunnen doen om de energierekening te verlagen. Daarnaast hebben we opgehaald wat er speelt, welke vragen, dilemma’s en zorgen er zijn. Tijdens het wijkgesprek zijn alle ideeën, vragen, zorgen en behoeften besproken. Veel mensen begrijpen dat de woningen in hun wijk nu nog niet van het aardgas afgaan en zijn op zoek naar praktische tips en maatregelen voor verduurzaming. Ook waren er mensen die met name hun zorgen deelden, bijvoorbeeld over de betaalbaarheid en over de slechte isolatie van veel woningen in hun wijk.
Zijn al bezig met energie besparen
Koopwoningen tussen corporatiebezit meenemen in de aanpak
Te duur
Wil aan de slag! Wat zijn alternatieven als je zelf geen zonnepanelen kan plaatsen?
Wat kan ik doen? Welke stappen kan ik zetten? Is een zonneboiler
een goed idee? Wil een woonwensenscan
Willen graag samen met buurtgenoten aan de slag! Ook zonnepanelen bij huurwoningen
Wat is het aanbod voor appartementen en VvE's?
Hoe kan je beschermd stadsgezicht en monumenten verduurzamen?
Begrijpelijk dat de oudere woningen nu niet van het aardgas afgaan
Hoe kan je oudere woningen verduurzamen?
Huizen zijn slecht geïsoleerd
Wat is de planning van de woningcorporatie?
Gesprekken goed idee!
Buurt
wijkgesprekken Arnhemse Broek, Klarendal, Geitenkamp, Malburgen en Presikhaaf Figuur 10
Welke subsidies zijn er?
Wat zijn alternatieven voor aardgas?
Interesse in collectieve inkoopacties
Woonlasten niet omhoog
Wat kan ik doen als huurder?
Woning
Regels subsidies zijn te beperkend
Stad
over energie besparen en van het aardgas af | september 2020 - maart 2021
Bouwjaar
Aardgasreductie spouwmuurisolatie*
Aardgasreductie vloerisolatie*
Aardgasreductie dakisolatie*
Aardgasreductie isolatieglas*
2-onder 1-kap
1965 -1975
21%
9%
32%
10%
2-onder 1-kap
1975 - 1995
11%
4%
16%
5%
rijwoning
voor 1925
11%
39%
14%
rijwoning
1925 - 1945
15%
11%
39%
14%
rijwoning
1945 - 1965
14%
11%
37%
13%
rijwoning
1965 - 1975
10%
8%
28%
10%
rijwoning
1975 - 1995
7%
5%
18%
6%
meergezinswoning
voor 1925
meergezinswoning
1925 - 1965
15%
14%
meergezinswoning
1965 - 1975
14%
12%
meergezinswoning
1975 - 1995
8%
7%
20 Deel 2 5. Uitwerking
Woningtype
21%
* Reductie ten opzichte van het oorspronkelijke aardgasverbruik (als nog geen isolatiemaatregelen zijn uitgevoerd.
Figuur 11
5.1.2 Aanpak renovatie We pakken in onze aanpak 1.754 woningen met de laagste enerIn de Arnhem-Oost wijken staan in totaal 26.000 woningen. Het
gielabels aan. Deze woningen hebben het minste comfort, de
merendeel hiervan is corporatiebezit. Onze corporaties werken
hoogste energielasten en zijn mede daardoor het ongezondst om
hard aan het toekomstbestendig maken van hun woningen. Het
in te leven. Ook pakken we in deze renovatieslag direct schimmel-
particulier eigendom kan hier maar moeilijk op meeliften. In totaal
problematiek aan bij woningen waar dit aan de orde is. Renovatie
hebben ruim 3.434 particuliere woningen een WOZ-waarde onder
en verduurzaming van de woningen zien we als een vehikel om
de NHG-grens en een laag energielabel (lager dan D).
de leefbaarheid in de wijk te verbeteren. Met corporaties spraken wij af hierin samen optrekken. In onderstaande adhesiebetuiging spreken ze hun intenties uit.
Adhesieverklaring woningbouwcorporaties
Door in te zetten op de laagste energielabels, heeft de isolatie-aanpak ook een relatief groot milieu-effect. In onze Arnhem-Oost wijken staan met name rijwoningen uit de periode voor 1975. Onderzoek van Berenschot2 laat zien dat dakisolatie bij
Investeren in de vijf wijken van ‘Arnhem-Oost’ is van groot belang
dit type woningen een aardgasreductie van 28% tot 39% met zich
voor alle bewoners die we in dat gebied huisvesten, en de stad als
meebrengt (figuur 11). Dit heeft een direct effect op woonlasten,
geheel. Het maakt deze wijken voor de tienduizenden mensen die er
fijnstofuitstoot en de gezondheid van bewoners.
wonen een plek die leefbaarder is - met een duurzame woningvoorraad - en bovenal een plek die je graag je thuis wil noemen.
5.1.3 Stappenplan en planning
Investeren in de openbare ruimte en particuliere voorraad, waar-
Globaal maken we een onderscheid in drie typen aanpakken: ge-
onder het zogenoemde gespikkeld bezit, zijn in de verbeterslag voor
spikkeld bezit, hoofdzakelijk particulier bezit en VVE’s.
Arnhem-Oost een belangrijke stap - ook voor de woningbouwcorporaties. Graag trekken we hierin samen op met de gemeente, bij-
Renovatieaanbod
voorbeeld door bij de onderhoudsplanning van onze corporaties ook
De renovatieaanpak vindt plaats in 22 deelbuurten. Er is voor
rekening te houden met de renovatie van het gespikkeld bezit, zoals
gekozen om in eerste instantie in twee deelbuurten te starten met
meegenomen in de aanvraag bij het Volkshuisvestingsfonds.
de uitrol van het renovatieaanbod voor particuliere woningen eigenaren. In de eerste twee deelbuurten gaan wij ervaring op doen
Wij zien dit voornamelijk als onze leefbaarheidstaken ten dienste
zodat wij erna kunnen versnellen. De twee deelbuurten verschillen
van onze huurders en de leefbaarheid in de omgeving van ons bezit.
qua karakteristieken en problematieken ten opzichten van elkaar
Hierin zoeken we graag naar manieren om van (uitvoerend) werk in
zodat wij breed ervaring op doen. Hierna zullen wij gefaseerd in de
de wijk ook werk, stages of opleidingsmogelijkheden te maken voor
overige deelbuurten de aanpak uitrollen. Van 2 buurten gaan wij
bewoners - bijvoorbeeld via een buurtbaanbedrijf. Zo bouwen we
naar 4, 5, 5 en 6 buurten per fase, totaal 22 buurten.
samen - gemeente, corporaties en bewoners - aan een betere buurt, en levert dat ook nog eens werk en een beter toekomstperspectief op voor de directe omgeving.
2
Rapport “Beschouwing van mogelijke invullingen van een nieuwe isolatie-
subsidie voor woningeigenaren” van Berenschot in opdracht van het Ministerie van BZK, dd 9 april 2021
Deel 2 5. Uitwerking
21
De planning bestaat uit een zestal fases: de Initiatiefase, Defi-
Realisatiefase, Evaluatie fase (Q3 2025- Q1 2027)
nitiefase, Ontwerpfase, Voorbereidingsfase, Uitvoeringsfase en Evaluatiefase. Hieronder volgt per fase een toelichting. Voor een uitgewerkte planning verwijzen we naar de balkenplanning in bijlage 3.
Alle deelbuurten Initiatieffase ( - heden) De initiatieffase is gestart en afgerond met de indiening van de aanvraag voor het Volkshuisvestingsfonds. Bewoners en belanghebbenden binnen het bestaande netwerk zijn betrokken geweest
Deelbuurt 7 tot en met 11 Definitiefase, Ontwerpfase en Voorbereidingsfase (Q 3 2024 Q2 2026) Realisatiefase, Evaluatie fase (Q3 2026- Q1 2028) Deelbuurt 12 tot en met 16 Definitiefase, Ontwerpfase en Voorbereidingsfase (Q 3 2025 Q2 2027) Realisatiefase, Evaluatie fase (Q3 2027- Q1 2029)
bij de aanvraag.
Deelbuurt 1 en 2 Definitiefase (Q2 2021 - Q3 2021) o
Uitwerking communicatie- en participatieplan
o
Uitwerking renovatieaanbod intern
Deelbuurt 17 tot en met 22 Definitiefase, Ontwerpfase en Voorbereidingsfase (Q 3 2026 Q2 2028) Realisatiefase, Evaluatie fase (Q3 2028- Q1 2030) Deze planning is voorlopig waarbij de start en de maximale peri-
Ontwerpfase (Q3 2021-Q2 2022)
ode tot aan realisatie van alle deelbuurten vastligt. Mocht het zo
o
Informeren bewoners
zijn dat wij kunnen versnellen dan zullen wij dit uiteraard doen
o
‘Achter-de-voordeur’ gesprekken en hulp bieden
waardoor we eerder tot de realisatie in de 22 buurten komen.
o
Uitwerking renovatieaanbod met inbreng van bewoners
o
Uitwerken koppelkansen en maatwerk
Toelichting maatwerk
o
Concreet uitwerken Groene Lint Malburgen en Buurttuinen
De insteek is maatwerk per deelbuurt, maar per deelproject wordt
Presikhaaf
niet telkens het wiel opnieuw uitgevonden. We maken gebruik van de ervaringen die we elders hebben opgedaan in Arnhem. Er wordt
Voorbereidingsfase (Q3 2022 - Q1 2023)
gebruik gemaakt van een menukaart met daarop met verschillen-
o
Draagvlak/ instemming ophalen bij particuliere woningeigena-
de menu’s en opties, die afhankelijk van de behoefte per deelbuurt
ren: meedoen
ingezet kunnen worden. Op deze menukaart staan mogelijkheden
Ontzorgen: hulp bij subsidie en financieringsaanvraag, zolder
om individueel aan de slag te gaan, maar vooral ook samen met de
opruimen etc.
buren (collectief).
o o
Aanbesteding renovatieaanbod en projecten openbare ruimte (Groene Lint/Buurttuinen, overige)
Met deze menukaart bieden we ook een pakket van ‘ontzorging’ aan. Dit is ondersteuning voor het proces rondom de renovatie en
Realisatiefase (Q2 2023 - Q3 2024)
verduurzaming. Bijvoorbeeld:
o
Gunning
•
Formulierenbrigade: hulp bij het aanvragen van de ISDE-subsidie
o
Start uitvoering werkzaamheden
•
Zolderopruimploegen: hulp om de woning op te ruimen, zodat deze geïsoleerd kan worden
Evaluatiefase (Q4 2024)
•
Bredere ondersteuning: vormen van inkomensondersteuning, stappen richting opleiding en werk en gezondheids- en sociale
Voor de opvolgende deelbuurten geldt een vergelijkbare planning
leefbaarheidsvraagstukken. We verwachten dat in het intensie-
die wij hieronder op hoofdlijnen uiteenzetten, te weten:
ve contact we ook hier over kunnen spreken met de bewoners.
Deelbuurt 3 tot en met 6 Definitiefase, Ontwerpfase en Voorbereidingsfase (Q 3 2023 Q2 2025)
Toelichting financiën De woningeigenaar vraagt met behulp van de formulierenbrigade ISDE-subsidie aan (gemiddeld 20% van de investering) en levert
Deel 2 5. Uitwerking
22
een eigen bijdrage van €2.500, waar gewenst via Toekomstigbe-
om dit plaatselijk te kunnen toepassen. De Economic Board acht
stendig wonen lening welke in 15 jaar wordt afgelost. De maande-
dit ook van het grootste belang (zie adhesiebetuiging Economic
lijkse aflossing is lager dan de maandelijkse lastenbesparing die
Board).
optreedt als gevolg van de renovatie. Bewoners met een Gelrepas3 betalen geen eigen bijdrage. De totale kosten van de renovatie en verduurzaming wordt zo betaald uit ISDE-subsidie, eigen bijdrage en bijdragen uit het Volkshuisvestingsfonds (zie hoofdstuk 9).
Adhesieverklaring The Economic Board Bij de verstrekking van de overheidsbijdrage voor de renovatie en verduurzaming denken wij aan het opleggen van een aantal
Net als de gemeente Arnhem zien wij in de wijken van
voorwaarden. Deze voorwaarden zullen nader worden uitgewerkt
Arnhem-Oost dat multiproblematiek op het gebied van
en betreffen het deels terugbetalen van de bijdrage bij verkoop
onderwijs, werk, armoede, veiligheid, wonen en gezond-
binnen 5 jaar en het bij verkoop mogelijk opleggen van een zelfbe-
heid zich ophoopt. Niet alleen zijn dat enorme opgaven, de
woningsplicht. Bij de nadere uitwerking van de regeling zorgen we
verschillende problemen zijn ook van invloed zijn op elkaar.
bovendien dat de financiële voordelen van de renovatie-aanpak bij de huurders landt (voor zover het gaat om verhuur-situaties).
Een aanpak voor die problemen kan alleen voor een doorbraak zorgen als hij langjarig is, en de verschillende bondgenoten samen optrekken. Naast de gemeente
5.1.4 Werkgelegenheid en innovatie
Arnhem, andere overheden en de woningbouwcorporaties, ondersteunen wij deze sociale doorbraakbeweging voor de kwetsbare buurten van Arnhem-Oost. Wij dragen
Het renoveren van woningen gaat veel werk opleveren. We willen
daar graag ons steentje aan bij: of het nu gaat om (onder
graag dat deze werkgelegenheid zoveel mogelijk gaat landen in
andere) onderwijs en gelijke kansen, zorg en welzijn, werk
de wijken zelf. Daarom maken we gebruik van het ‘buurt-baan-be-
en bedrijvigheid of veiligheid en leefbaarheid.
drijfconcept’. Zo kunnen ook de bewoners in kwetsbare wijken meedoen en profiteren van de energietransitie. We doen hier al
Vanuit bedrijvigheid liggen er kansen om innovaties uit
ervaring mee op, bijvoorbeeld met het initiatief ‘Kleurrijke Energie-
deze regio toe te passen op het gebied van energy, health
ambassadeurs4. Zie voor meer uitwerking hiervan ook het onder-
& hightech en circulariteit ten behoeve verduurzamen
deel “Samenhang (sociale) leefbaarheidsaanpak (paragraaf 5.4).
woningbouw, leefbaarheid en zorg en welzijn.
Arnhem heeft een goede reputatie op het gebied van innovaties in
Een investering in de fysieke kant van de doorbraken die
de energietransitie. Deze innovaties moeten niet alleen ontwik-
nodig zijn voor Arnhem-Oost - via een aanvraag bij het
keld worden in Arnhem, maar ook toegepast in onze stad. Deze
Volkshuisvestingsfonds - als katalysator voor sociale voor-
innovaties bieden kansen voor bijvoorbeeld monumentale wonin-
uitgang, ondersteunen wij van harte.
gen die lastig te isoleren zijn. We zetten daarom in op samenwerking met de Arnhemse bedrijven en zoeken experimenteerruimte
3
Arnhemmers met een bijstandsuitkering van de gemeente of met een inko-
men tot maximaal 120% van de bijstandsnorm, (behalve studenten) en gezinnen met kinderen van 0 t/m 17 jaar met een inkomen tot 130% van de bijstandsnorm hebben recht op een Gelrepas. 4
https://www.arnhemaan.nl/nieuws/kleurrijke-energieambassadeurs-ge-
zocht/
Deel 2 5. Uitwerking
23
Drie voorbeelden
5.2 Inponding Woonoverlast is divers. Veelal is er sprake van geluidsoverlast,
Bij onze aanpak is er een aantal bijzonderheden te
milieuoverlast, overlast door verwarde gedrag of onaangepast
noemen:
gedrag. Enerzijds vraagt dit om normalisatie en acceptatie van de mensen om ons heen. Anderzijds kan zware woonoverlast een zeer
Monumentale status woningen in Arnhemse Broek en Geitenkamp
negatief effect hebben op de leefbaarheid en dient dan adequaat
Veel woningen in Geitenkamp en in het Arnhemse Broek
oplossen zijn er verschillende instrumenten. Van Buurtbemidde-
hebben een monumentale status. Dat maakt renovatie een
ling tot het toepassen van de Wet aanpak Woonoverlast. Dit al
extra complexe opgave. Zo hebben deze woningen veelal
naar gelang de aard en ernst van de overlast. Naast deze vorm
geen spouwmuur om te isoleren. Juist in deze buurten
van overlast zien we een toename van overlast van panden vanuit
willen we aan de slag met Arnhemse innovaties om slimme
kamerbewoning. Kamerbewoning neemt toe doordat panden
en betaalbare isolatiepakketten kunnen aanbieden.
bewust voor kamerbewoning worden opgekocht als belegging en
te worden aangepakt. Om de bewoners te ondersteunen bij het
bron van inkomsten. Dit heeft een nadelig effect op het woonge-
Vissenbuurt Malburgen als voorbeeld voor aanpak gespikkeld bezit
not en leefklimaat in een galerij, straat en buurt. De gemeente
De Vissenbuurt is een deel van Malburgen met een aantal
van kracht geworden en raken uitsluitend nieuwe situaties.
heeft regels voor het verkameren en verhuren. Deze zijn recentelijk
straten die kampen met forse problematieken, waaronder armoede, schulden, en een groot gevoel van onveiligheid,
De overlast vanuit verkamerde panden, waaronder het huisves-
verloedering en verpaupering. Het gebied vraagt voortdu-
ten van arbeidsmigranten, studenten en het laten inwonen van
rend veel aandacht, op het terrein van beheer en onder-
dak- en thuislozen, is lastig aan te pakken en vraagt maatwerk.
houd en op sociaal vlak. Een groot deel van de Vissenbuurt
Maatwerk betekent niet alleen repressie-maatregelen, maar ook
is in bezit van corporaties waar de wil is om deze buurt te
perspectief bieden aan de mensen die hier wonen die hier niet al-
renoveren. Rondom en tussen het corporatiebezit zitten
tijd uit vrije wil zijn, maar omdat er simpelweg geen alternatief is.
enkele blokken met particulier eigendom. Een bijdrage uit het Volkshuisvestingsfonds biedt kans om nu ook deze
De overlast heeft over het algemeen betrekking op geluid, milieu
particuliere woningen mee te nemen in deze renovatie en
(verloedering), aso-gedrag en gedrag dat intimiderend overkomt
verduurzamingsaanpak.
bij omwonenden. In het door de afdeling Veiligheid gecoördineerde ‘pandenoverleg’ wordt samen met betrokken instanties (o.a.
Presikhaaf 3 als voorbeeld voor aanpak voor bloksgewijze aanpak particulier bezit
politie, bandweer, Overlast en Zorgcoördinatie, gemeente, hand-
Een kwart van de woningen in Presikhaaf 3 zijn particuliere
pand besproken en van een actieplan voorzien. Het gaat daarbij
koopwoningen en hebben een relatief lage WOZ-waarde
ook om goed huurder- en verhuurderschap, afspraken maken en
en lage energielabels. Woningeigenaren zien corporaties
rekening houden met elkaar. Belangrijk dat verhuurders dat seri-
hun vastgoed verduurzamen en de positieve invloed die
eus nemen. Dat moet leiden tot een verbeterde situatie.
having, omgevingsdienst (ODRA)) de overlastsituatie vanuit het
dit heeft op het welzijn van huurders. Woningeigenaren zijn echter niet in staat om deze stap te zetten omdat er
In een enkel geval levert ook dat te weinig op en zijn er geen con-
simpelweg geen geld voor is. We gaan in deze buurt dan
crete handvatten om handelend op te treden. Meldingsmoeheid
ook met een aantal blokken aan de slag en kiezen hier voor
en berusting van omwonenden ligt dan op de loer. Zelfs de onwen-
een combinatie van maatwerk per woning en collectieve
selijke situatie van verhuisbewegingen van de ‘goede bewoners’.
inkoop per blok.
Maar minimaal het gevoel van onveiligheid en het gevoel van in de steek gelaten worden door de instanties/overheid. Zeker wanneer dit speelt in de meest kwetsbare wijken in Arnhem, daar waar de
Deel 2 5. Uitwerking
24
sociale structuur en binding al onder druk staat. De inzet van de
5.3 Leefomgeving
gemeente en haar kernpartners is er juist op gericht de leefbaarheid en veiligheid te verbeteren. Deze situatie te laten bestaan en
Een groot deel van de wijken van Arnhem-Oost kampt met een te
niet doorbreken is onwenselijk. In die situaties willen we ook over
stenige, sleetse openbare ruimte en verloedering en ontbreekt het
kunnen gaan tot opkoop van woningen. Overigens breekt koop
aan plekken voor ontmoeting. Dit alles leidt tot onveilige en on-
geen huur, maar er komt wel meer grip op goed verhuurderschap
prettige buitenruimte. Bewoners komen er niet meer graag terwijl
en het aanpakken van overlastgedrag van huurders. Na aankoop
ze zich er dagelijks bevinden.
wordt de woning verduurzaamd en wordt het pand weer verkocht of via de wooncorporatie verhuurd. Deze aanvulling op instrumen-
Bovendien is een groene leefomgeving zeer belangrijk voor de ge-
tarium kan in eerste aanleg als pilot worden uitgerold.
zondheid van de wijkbewoners. De nabijheid van groen kan zorgen voor 24 procent meer lichaamsbeweging en 15 procent minder
In Arnhem-Oost gaan we met een inpondingsregeling 25 wonin-
obesitas5. Daarom werken we in de Arnhem-Oost-aanpak aan het
gen opkopen:
realiseren van openbare ruimten die aansluiten bij de gewenste
Stap 1: Per woning een strategie bepalen die het meest kansrijk is
activiteiten op die plek. Een veilige buitenruimte waar ruimte is
om de woningen aan te kopen.
voor biodiversiteit, klimaatadaptatie, vergroenen en die uitnodigt
Stap 2: Gesprekken met eigenaren voeren waarbij afhankelijk van
elkaar ontmoeten en bewegen en die de (medische en psychische)
de te volgen strategie wordt toegewerkt naar de aankoop van de
gezondheid van bewoners vergroten. Het gaat om fysieke en psy-
woning. Hierbij ook zorgdragen voor de zittende bewoners.
chische gezondheid, daar zijn veel onderzoeken over gedaan. De
Stap 3: Overeenstemming bereiken met woningeigenaren.
aanpak van het Marktplein in de Geitenkamp is een voorbeeld van
Stap 4: Koopovereenkomst ondertekenen en overdracht.
een opgave die invulling geeft aan het vergroot van de ontmoe-
Stap 5: Verduurzamen woning, achterstallig onderhoud en schim-
tingsmogelijkheden in de wijk. Dit geldt ook voor het vergroenen
melproblematiek aanpakken.
en klimaatadaptiever maken van de Leuke Linde in Klarendal.
Stap 6: Woning in verkoop brengen met zelfbewoningsplicht en
In het Arnhemse Broek liggen kansen nu de verbouwing van het
anti-speculatie-beding
wijkontmoetingscentrum, de Symfonie in 2021 wordt afgerond en waar ook behoefte is aan verspreid door de wijk verschillende
Met OHG (Ontwikkel- en Herstructureringsfonds Gelderland), één
plekken die de jeugd uitdagen tot bewegen.
van de fondsen onder Topfonds Gelderland dat onder OostNL valt,
Dergelijke opgaven pakken we samen met bewoners, onderne-
zijn we in gesprek of we voor de inpondingsregeling samen kunnen
mers en organisaties uit de wijk op en zijn onderdeel van de pijler
werken. Dit wordt in de komende periode nader uitgewerkt. Indien
“opgroeien en leven in kwalitatief goede woningen in een prettige
dit niet tot een samenwerking leidt, zal de inpondingsregeling
en veilige openbare ruimte”. Voor de aanvraag voeren we onder-
worden uitgevoerd onder het mandaat Strategische Vastgoedaan-
staande drie maatregelen op.
kopen van het Grondbedrijf van de gemeente Arnhem.
Planning Inpondingsregeling: Voor de verschillende buurten hebben we de overlastpanden in beeld echter we moeten nog de afweging maken welke woningen
5.4.1 Openbare ruimte rondom aan te pakken particuliere woningen
de meeste urgentie hebben om in te ponden. Dit zijn de woningen
Een duurzame en veilige woonomgeving is randvoorwaardelijk om
waar inponding de enige uitweg is voor een betere leefbaarheid in
te komen tot een verbetering van de woonkwaliteit en leefbaar-
de buurt. De inponding per buurt zal zoveel mogelijk parallel lopen
heid. Het enkel verbeteren van woningen is niet toereikend. De
met de renovatieplannen in de buurten. Waar we dit naar voren
woonomgeving moet ook gezond en toekomstbestendig zijn. We
kunnen halen gaan we dat doen.
verbeteren daarom ook de directe omgeving van de particuliere
5
Judith van der Poel, Groene Stad Filosofie 2002
Deel 2 5. Uitwerking
25
woningvoorraad. Ingrepen die we hiermee doen, zijn het tegen-
De uitkomst is een gebied met een eigen identiteit. Bewoners
gaan van hittestress, het verbeteren van de afwatering rondom
kunnen deze leefomgeving gebruiken als verlengde van de eigen
de woningen, het toevoegen van openbaar groen en ontmoe-
tuin. Bewoners van andere delen uit de wijk kunnen de tuinen ook
tingsruimte en het verbeteren van de inrichting en verlichting
gebruiken. Bijvoorbeeld als onderdeel van een ommetje. Afspraken
om de (het) veiligheid(sgevoel) van de bewoners te vergroten. We
over het gebruik kunnen vast worden gelegd in een overeenkomst
rekenen hiervoor een vast bedrag per aan te pakken woning toe
om te voorkomen dat bewoners de ruimte claimen. Het blijft open-